<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Regiodeal fase II: De
versnellingsagenda
Noordoost Friese economie in de versnelling
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Uitvoeringsprogramma regiodeal-Noordoost Friese economie in de versnelling
Een gezamenlijk product van overheid, ondernemers en onderwijs in Noordoost Fryslân
Versie: 17 juli 2018
CONCEPT
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoud
1. Een regio met veel potentie            4
2. Van Regiodeal naar Versnellingsagenda  7
3. Slagvaardig programma                  9
4. Een programma met impact              13
5. Samen investeren                      16
6. Samen realiseren                      20
7. Voortgangsmonitor                     22
8. Versnellingsagenda                    24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>1.          Een regio met veel potentie
Noordoost Fryslân heeft de ambitie om uit te groeien tot een sterke economische regio waar
ondernemerschap en innovatie een grote rol spelen. In de regio zijn van oudsher de sectoren
agrifood, maakindustrie (in het bijzonder metaal) en bouwnijverheid sterk aanwezig. Dit zijn de
meest stuwende en innovatieve sectoren in de regio. Deze sectoren herbergen veel mkb’ers die
onbekend zijn bij het grote publiek, maar wereldwijd koploper zijn binnen hun respectievelijke
branches. Ondernemers in de regio zien volop kansen om hun bedrijf en daarmee de regio ook
in de toekomst te laten floreren. Een bloeiende economie zorgt ook voor een leefbare en vitale
omgeving waar het goed wonen en werken is.
Agenda Netwerk Noordoost (ANNO I en II), de regionale samenwerking in Noordoost Fryslân
van zes gemeenten, de provincie en Wetterskip, heeft de afgelopen jaren samen met
maatschappelijke en economische partners in de regio gewerkt aan de sociaal-economische
ontwikkeling van de regio, met als doel dat het een aantrekkelijke regio is om te wonen, werken
en recreëren. Een recente mijlpaal in de regionale samenwerking was de ondertekening van de
Regiodeal in juli 2017. 42 partijen vanuit overheden, het bedrijfsleven, kennis- en
onderwijsinstellingen en andere actoren, hebben zich verbonden aan deze deal. Inmiddels zijn
de projecten uit deze eerste fase uitgewerkt in concrete businesscases, zodat een concreet
uitvoeringsprogramma ontstaat: de zogeheten ‘Versnellingsagenda Noordoost Fryslân’. Op 24
september zullen partijen deze Regiodeal fase II tijdens het congres “Doorschakelen naar een
hogere versnelling” ondertekenen. Met deze Versnellingsagenda wil de regio de economische
structuur versneld versterken.
De partijen hebben zich met de Regiodeal verbonden aan de ambitie om de maximale potentie
voor de regio, een groei van het BRP met € 400 miljoen in 2025 te realiseren. Dat komt neer op
een economische groei van 18% (jaarlijks gemiddeld 1,7%). Daarmee weet de regio de
werkgelegenheid voor 30.600 werknemers te stabiliseren en tegelijk een grote innovatieslag te
maken waarmee de arbeidsproductiviteit zal stijgen met 18%. Dit is nodig om concurrerend te
blijven en de gewenste groeisprong te maken.
Dit is voor de Noordoost Friese economie een trendbreuk met de afgelopen decennia die zich
hebben gekenmerkt door achterblijvende economische cijfers ten opzichte van het landelijke
beeld. Zo groeide de regio in de afgelopen 10 jaar 6% minder, is het verschil in
arbeidsproductiviteit met het landelijke gemiddelde slechts minimaal afgenomen en daalde de
werkgelegenheid met 2,5% (t.o.v. landelijk een stijging van 7,5%) en de potentiële
beroepsbevolking met 7% (ten opzichte van landelijk 0%). Het realiseren van de ambitie van de
versnellingsagenda vraagt om een maximale inspanning van alle partijen maar zal de
Noordoost Friese economie weer vitaal en toekomstbestendig maken. Natuurlijk gaan we de
realisatie van deze ambitie nauwgezet jaarlijks monitoren. We willen leren van onze successen
maar ook de zaken die beter kunnen om te kunnen bijsturen. De trein is nu van het station
                                                                                                4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>vertrokken en het is de kunst om de vaart erin te houden. Onze inspanningen maar ook
economisch onvoorziene omstandigheden kunnen de verwachte aankomsttijd beïnvloeden.
De analyses laten zien dat door inzet op de stuwende sectoren agrifood, metaalindustrie,
(overige) maakindustrie, bouwnijverheid en toerisme en recreatie deze groei te realiseren is. Als
deze stuwende sectoren goed presteren, gaat het ook goed met de rest van de economie, want
het levert werk op voor verzorgende beroepen zoals de accountant, de dienstverlener in de ICT
en de detailhandel.
Vooral in de maakindustrie en de bouw kent Noordoost Fryslân een aantal ‘verborgen
kampioenen’. Spelers die veelal wereldwijd actief zijn, vaak koplopers binnen hun branche of
niche, die bij het grote publiek onbekend zijn. Een aantal voorbeelden zijn Stertil
(hefconstructies voor voertuigen), Hellema Hallum (koekjesfabriek), Solid Steel Structures
(expert in dynamisch belaste, beweegbare staalconstructies), PTH Groep (audiovisuele
communicatie), Wijbenga (stand- en tentoonstellingsbouw) en Dijkstra Draisma
(totaaloplossingen in de bouw). Binnen de maakindustrie is kenmerkend voor de regio dat veel
individuele bedrijven zich bezighouden met de bewerking van metaal en productie van metalen
toepassingen, maar het product is telkens anders. Dit is kansrijk voor een sterke regionale
economie, waarin ondernemers elkaar niet wegconcurreren maar elkaar opzoeken voor
innovaties. In de agrifood wordt reeds geëxperimenteerd met precisielandbouw om daarmee de
productiviteit in de primaire sector te verhogen. Het relatief grote en diverse landbouwareaal
maakt dat dit in potentie nog veel kan opleveren. Ook zit er muziek in de samenwerking met de
verwerkende industrie, want Noordoost Fryslân telt een aantal bedrijven in de
voedingsmiddelenindustrie. De regio wil volop inzetten op deze kansrijke sectoren. Hiermee
krijgt de hele regionale economie een stimulans: in meer ondersteunende sectoren zoals de
zorg (een belangrijke sector met veel werkgelegenheid) zal een toename van werkgelegenheid
te zien zijn.
Een vitale economie zal ook een impuls vormen voor de leefbaarheid van de regio. Een
aantrekkelijke regio, waar het goed wonen, werken, leren en recreëren is, bindt goede
arbeidskrachten en bedrijven. Deze investeren op hun beurt in de regio en vormen het
middenkader van bijvoorbeeld het verenigingsleven. De ambitie is om zo ook te streven naar
verbetering op de volgende indicatoren en daarmee in te spelen op de gevolgen van
demografische veranderingen (bijvoorbeeld een verwachte daling van de potentiële
beroepsbevolking): werkgelegenheid (stabilisatie: gezien de trendmatige daling van
werkgelegenheid en beroepsbevolking is dit ambitieus), beroepsniveau beroepsbevolking
(verkleinen verschil met Nederlands gemiddelde), gemiddeld besteedbaar inkomen (verkleinen
van het verschil met de rest van Nederland), schoolverlaters (in verhouding meer leerlingen met
een havo- of vwo-diploma van school) en WOZ-waarde (indicator van woon- en leefklimaat,
verkleinen van het verschil in WOZ-waarde met de rest van Nederland). In onderstaande tabel
zijn de streefwaarden verder toegelicht.
                                                                                                5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre> Indicator              Stand (2015)                                        Streefwaarde (2025)
 BRP                    Ca. € 2,3 mld. in 2015                              € 2,7 mld. (+ € 400 mln.)
                        Noordoost Fryslân telt in 2015 ca. 39.000 banen,
                        waarvan ca. 30.000 meer dan 15 uur (grote
 Aantal banen           banen) en ca. 9.000 minder dan 15 uur (kleine       30.600 fte (stabilisatie)
                        banen). Samen zijn deze banen goed voor ca.
                        30.600 fte (voltijdsbanen).
                        Iets minder dan 37% van de beroepsbevolking
                                                                            Het verschil tussen Noordoost
 Beroepsbevolking       werkt op beroepsniveau 3 of 4 (de twee hoogste
                                                                            Fryslân en het Nederlands
 werkzaam op hoger      niveaus). Landelijk is dit ruim 46%. Het verschil
                                                                            gemiddelde is afgenomen tot
 beroepsniveau          tussen de regio en het Nederlands gemiddelde is
                                                                            maximaal 5%-punt.
                        9,5%-punt.
                        In Noordoost Fryslân is het gemiddeld
                                                                            Het verschil in besteedbaar
 Gemiddeld              besteedbaar inkomen per persoon € 13.100,
                                                                            inkomen is afgenomen tot
 besteedbaar            voor personen met inkomen gedurende het hele
                                                                            maximaal € 1.500 (prijspeil 2015)
 inkomen                jaar is dat € 18.200. Landelijk is dit
                                                                            voor beide groepen personen.
                        respectievelijk € 15.100 en € 20.600.
                        Tussen 2011 en 2014 verliet 62% van de
                        leerlingen in het voortgezet onderwijs in           In Noordoost Fryslân ontvangen
                        Noordoost Fryslân (woongemeente) school met         relatief gezien even veel
 Schoolverlaters
                        een vmbo-diploma. De rest verliet school met        leerlingen een vmbo diploma als
                        een havo of vwo-diploma. Landelijk lag deze         landelijk.
                        verhouding op 55-45.
                        In Noordoost Fryslân is de gemiddelde WOZ-          De gemiddelde WOZ-waarde in
 WOZ-waarde             waarde ca. € 163.000 in 2015, landelijk ligt dit op Nederland ligt maximaal 20%
                        € 206.000. Oftewel dit ligt ca. 26% hoger.          hoger dan in Noordoost Fryslân.
De Versnellingsagenda kent drie programmalijnen, namelijk onderwijs en arbeidsmarkt,
innovatie en ondernemerschap en doorontwikkeling van regionale samenwerking. Hier horen
diverse projecten bij. De eerste fase van de agenda was gericht op concretisering van deze
projecten. Het resultaat is deze Versnellingsagenda.
De Versnellingsagenda is daarmee een bod van de regiopartijen (onderwijs, overheid, provincie
en ondernemers) aan het Rijk om de vitaliteit van de economie en de leefbaarheid van
Noordoost Fryslân versneld te versterken. Het sluit daarmee naadloos aan op de ambities van
het kabinet voor regionale economische structuurversterking, de stimulering van de innovatieve
maakindustrie, de versterking van het technische beroepsonderwijs, de leefbaarheid in de
krimpgebieden en de transitie naar een duurzame economie. Dit om de BV Nederland als
geheel toekomstbestendig te maken, niet alleen in de Randstad, maar juist ook in het
Randland!
                                                                                                        6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>2.          Van Regiodeal naar Versnellingsagenda
De Versnellingsagenda is het resultaat van een langlopend programma om het woon-, leef- en
vestigingsklimaat in Noordoost Fryslân te versterken. Begonnen als een initiatief in de regio is
het inmiddels een sterke beweging waaraan overheid, ondernemers en onderwijs binnen en
buiten de regio volop meedoen. Ook de provincie en het Rijk participeren nu volop. Een mooi
resultaat daarvan was de regiodeal die op 17 juli 2017 is ondertekend en in de afgelopen
periode is opgewerkt tot een uitvoeringsprogramma in cocreatie met alle relevante spelers.
Regiodeal fase II
Noordoost Fryslân werkt sinds 2012 in regionaal verband, met ANNO, aan de sociaal-
economische ontwikkeling van de regio waarin het goed wonen, werken en recreëren is. In drie
omvangrijke programma’s wordt hier hard aan gewerkt op het gebied van wonen en leven, grien
en blau en economie. Een goed samenspel kortom van economische vitaliteit aan de ene kant
en leefbaarheid en vestigingsklimaat aan de andere kant. Mooie resultaten daarin met direct
economische impact zijn het afgesloten bedrijventerreinenconvenant en de inmiddels voltooide
‘Centrale As’ (N356). Binnen het thema economie heeft ANNO zich de afgelopen jaren vooral
gericht op het verhogen van het algemeen kennis- en onderwijsniveau in de regio en het
vergroten van het innovatievermogen van het mkb.
De regio heeft hiervoor met het Rijk samengewerkt door bijvoorbeeld als proeftuin ‘Maak
verschil’ mee te doen. Het doel van de proeftuin was drieledig. In de eerste plaats het bepalen
van het regionaal economische profiel van Noordoost Fryslân en ten tweede de uitwerking van
het profiel en ambitie in een door de 3 o’s gedragen meerjarenprogramma. Ten derde is
afgesproken te zoeken naar bestuurlijke leerpunten, vooral in de relatie tussen regio en
provincie en het betrekken van gemeenteraden bij de regionale opgave. Een van de resultaten
van de proeftuin was een regiodeal waarin partijen zich verbonden aan een gezamenlijke
ambitie en aan de agenda om deze ambitie te realiseren.
Na de ondertekening van de regiodeal in juli 2017 is de regio voortvarend aan de slag gegaan
met diverse projecten. Sommige konden zelfs direct al starten met de uitvoering: het
innovatiecluster Bouw is van start gegaan en er zijn stevige stappen gezet in de ontwikkeling
van de Bouwcampus. Ook is direct de regionale samenwerking op gang gebracht en is onder
andere hierdoor gewerkt aan een sterker imago van de regio.
Op het moment van ondertekening waren de eerste verkenningen naar concrete projecten
geformuleerd. De mate van concreetheid varieerde van eerste aanzetten tot bijna uitvoerbaar.
In de periode augustus 2017-april 2018 hebben de partijen van de regiodeal de ambities,
programmalijnen en projecten uit de versnellingsagenda verder geconcretiseerd en voorzien
van breder draagvlak.
                                                                                                 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Cocreatie
De uitwerking van regiodeal naar uitvoeringsprogramma is gedaan in cocreatie: overheden,
ondernemers en onderwijs hebben allen vanuit hun eigen kennis, ideeën en netwerken de
projecten geüpdatet en geconcretiseerd. Via onder meer focusgroepen,
intervisiebijeenkomsten, een-op-een consultatie is er een zeer rijke oogst aan ervaring en
ideeën in de projecten ingebracht door ondernemers, vertegenwoordigers van ondernemers,
vertegenwoordigers uit het onderwijs, kennismakelaars, bedrijfscontactfunctionarissen en
andere ambtenaren. Hiermee is een brede beweging in de regio op gang gebracht van
ondernemers, onderwijs en overheid die in concrete projecten doelgericht inzetten op de sterke
punten van de regio. Juist in de combinatie en verbinding zit vaak de innovatie. Door
bijvoorbeeld biobased te verbinden met de bouw, maar ook door ondernemers die op het oog
niet in dezelfde keten zitten maar wel in dezelfde sector, te verbinden met “shared facilities”.
(zie onderstaande voorbeelden). Het uitvoeringsprogramma is daarmee het visitekaartje van
een innovatieve regio geworden. Door in te spelen op het specifieke karakter van de regio en
de ondernemers en onderwijspartijen aan zet te brengen zal innovatie de basis van groei
kunnen vormen.
In de projecten is waar mogelijk aangesloten bij bestaande (boven)regionale initiatieven en
beleid. Op deze manier hebben de projecten zoals die nu zijn uitgewerkt voor dit
uitvoeringsprogramma een breed draagvlak in de regio. Ook buiten de regio is zoveel mogelijk
aansluiting gezocht. Te denken valt aan provinciale projecten rond duurzaamheid, initiatieven
op het gebied van 3D metaalprinting, kennisprojecten met de RUG en bovenregionale
samenwerking op het gebied van beroepsonderwijs.
Doordat het grootbedrijf beperkt aanwezig is in de regio en het mkb redelijk versnipperd is, is
het belang van samenwerking tussen overheid, onderwijs en ondernemers niet te
onderschatten. De regio heeft geen grote bedrijven, zoals ASML in de Brainportregio of DSM in
Limburg die de aangewezen spelers zijn om de regionale ontwikkeling en innovatie te trekken.
Daardoor is het aan een samenwerkingsverband van ondernemers, overheid en onderwijs om
partijen te verbinden en innovatie aan te sturen.
  Voorbeeld Bouwcampus: innovatie in cocreatie
  In Dokkum wordt een fysieke testlocatie opgezet waarin kennis wordt gedeeld en nieuw te
  ontwikkelen producten van mkb-bedrijven gericht op industrieel (en circulair) bouwen getest
  (en gepresenteerd) kunnen worden. Bij de inrichting van deze bouwcampus is de vraag van
  het bedrijfsleven leidend. De kennismakelaar bouw heeft bijvoorbeeld bij het regionale
  bedrijfsleven opgehaald waar er behoefte aan is. Dit heeft ertoe geleid dat veel bedrijven
  willen participeren, meedenken en kennis willen delen: ze zien direct de toegevoegde
  waarde. Open samenwerking en daarmee innovatie ligt voor het oprapen!
                                                                                                 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>3.         Slagvaardig programma
De Versnellingsagenda bestaat uit een samenhangend pakket aan projecten waar overheden,
ondernemers en onderwijs zich voor willen inzetten. 9 projecten, verdeeld over 3
programmalijnen zorgen dat het verdienvermogen van de regio op peil wordt gehouden door
met elkaar innovatiever te worden (meer doen met minder mensen) en slim om te gaan met de
arbeidskrachten die er in de regio zijn. Dat doen we door het optimaal benutten van het
potentieel aan arbeidskrachten in Noordoost Fryslân en de omliggende gebieden
(programmalijn 1 onderwijs en arbeidsmarkt), door in te zetten op versterking van het innovatief
vermogen en ondernemerschap in de regio (programmalijn 2 innovatie en ondernemerschap)
en door hiervoor op regioniveau een goede bestuurlijke en organisatorische infrastructuur in te
richten (programmalijn 3 doorontwikkeling regionale samenwerking en marketing).
De projecten worden hieronder kort toegelicht. In paragraaf 7 zijn de projecten uitgewerkt.
   Programmalijn 1     Onderwijs en arbeidsmarkt
   1a                  Mobiliteitscentrum
   1b                  Wendbaar vakmanschap
   1c                  Bouwen aan ambitie
   Programmalijn 2     Innovatie en ondernemerschap
   2a                  Campus voor bouwen en nieuwe materialen
   2b                  Shared facilities center
   2c                  Lerend ondernemerschap
   2d                  Economische en ecologische versterking landbouw
   Programmalijn 3     Doorontwikkeling regionale samenwerking en marketing
   3a                  Organisatie uitvoering regiodeal
   3b                  Regiomarketing en destinatiemarketing
1. Onderwijs en arbeidsmarkt
Van het primair onderwijs tot omscholing van werknemers: een leven lang leren draagt bij aan
goede werknemers van de toekomst. Leerlingen krijgen met stages en voorbeelden zicht op
mogelijkheden om later in de regio te gaan werken, met goede (bij)scholing blijven werknemers
van nu en de toekomst goed voorbereid op de arbeidsmarkt en ook doelgroepen met een
grotere afstand tot de arbeidsmarkt moeten weer aan het werk kunnen. Zo blijven er genoeg en
goede werknemers beschikbaar om de regionale economie te laten floreren.
a. Mobiliteitscentrum
Om beter te kunnen anticiperen op veranderingen en fluctuaties in vraag, aanbod, overschotten
en tekorten op de regionale arbeidsmarkt wordt met een op te richten arbeidsmobiliteitsplein
gekomen tot één regionale arbeidsbemiddeling. Een vitale coalitie van UWV, ondernemers en
                                                                                                9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>overheden, met onderwijsinstellingen als partner, maken het zo mogelijk om zowel mensen
vanuit een uitkering aan werk te helpen als werknemers die van baan willen/moeten
veranderen.
b. Wendbaar vakmanschap
Onder de noemer wendbaar vakmanschap werken ondernemers en onderwijs aan
goedgeschoold personeel (van de toekomst), met name in de sectoren metaal, bouw, agrofood
en zorg, op vmbo- en mbo-niveau. Het gaat om de doelgroepen: leerlingen in het primair en
voortgezet onderwijs, werkgevers en werknemers die zich moeten bijscholen, mensen die in de
kaartenbak van het UWV zitten of dreigen te komen en analfabete mensen. Het onderwijs op
verschillende niveaus ontwikkelt in samenspraak met het bedrijfsleven lesprogramma’s, die in
2019 in een pilot als keuzeprogramma’s voor een aantal enthousiaste bedrijven en werknemers
wordt getest. Daarnaast wordt onder andere gewerkt aan betere kennisdeling tussen bedrijven,
kennis- en innovatiecentra en het onderwijs.
c. Bouwen aan ambitie
Het Programma Bouwen aan Ambitie ontwikkelt het ondernemend en innovatief gedrag van
leerlingen, leerkrachten en ouders. Er worden doorlopende ambitieroutes ontwikkeld en
geïmplementeerd om onderwijs en levenslang leren te versterken, verder te innoveren en
onderwijs-arbeidsmarkt aansluiting duurzaam te verbeteren. In themalabs, zoals het Techlab,
Digilab en Zorglab, werken leerlingen/studenten samen met docenten, onderzoekers en
professionals aan challenges op alle niveaus (po, vo, mbo, hbo en wo).
2. Innovatie en ondernemerschap
Een van onderop ontwikkeld innovatieprogramma met focus geeft de stuwende sectoren bouw,
metaalindustrie en agrifood een dusdanige kwalitatieve impuls dat de rest van de regionale
economie hier ook van profiteert. Dit wordt nog eens versterkt door een cross-sectoraal
programma dat ondernemers kennis laat delen innovatie leert te vermarkten, zodat de kennis
geëxporteerd kan worden.
a. Campus voor bouwen en nieuwe materialen
Een fysieke testlocatie, de ‘bouwcampus’, wordt opgezet waarin de expertise van het mkb en
de regionale kennis van de kennisinstellingen gecombineerd worden om tot een verdere
uitwerking, testen(en inbedding) van Industrieel bouwconcept te komen. De campus is gericht
op procestechnologie (o.a. automatisering en robotisering), het versnellen van de
marktintroductie van producten en de ontwikkeling van circulaire producten voor de bouw.
b. Shared Facilities Center
Het innovatiecluster metaal kan een sterke impuls krijgen met een gezamenlijke locatie (of
gebruik makend van elkaars bestaande locaties) voor een of meerdere gedeelde faciliteiten
(denk bijv. aan een aantal 3D-printers, shared services, een ruimte voor testopstellingen etc.),
een zogenaamd shared facilities center. Veel bedrijven hebben niet zelfstandig voldoende
massa om grootschalige investeringen te doen in nieuwe faciliteiten, apparaten e.d. en zouden
dergelijke apparaten op deze manier wel kunnen gebruiken.
                                                                                                 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>c. Lerend ondernemerschap
Op verschillende manieren wordt kennisdeling tussen ondernemers gestimuleerd en
gefaciliteerd om het ondernemerschap in de regio te versterken. Met name procesinnovaties in
de maakindustrie lenen zich voor kennisdeling, zonder de eigen concurrentiepositie in gevaar te
brengen. Met mini-masters, webinars en kennisbijeenkomsten wordt geïnvesteerd in
kennisnetwerken en kennisverspreiding. Met versnellingstafels worden ondernemers
ondersteund om een innovatief idee door te ontwikkelen naar een businessplan en met de
methodiek Kansrijk Eigen Baas worden startende ondernemers ondersteund.
d. Economische en ecologische versterking landbouw
De regio heeft tot doel om in Noordoost Fryslân een economisch slim en ecologisch
verantwoorde agrarische sector te hebben, die als kennislab kan fungeren voor de rest van
Nederland (‘van krimp naar kraamkamer’). Hierin is ook de verbinding tussen agri en food, tot
een agrifoodcluster van belang. Met het project “Fjildlab Noordoost Fryslân” wordt ingezet op
productkennis en kwaliteit en kennis over landbouwgrond, gecombineerd met alle denkbare
technologieën en er worden stappen gezet naar uitvoeringsplannen en verdienmodellen. Dit
gebeurt op acht thema’s, van gezonde bodem tot duurzame energie, mest, voer en voeding.
Daarnaast wordt afstemming en verbinding met andere regionale projecten gezocht, zoals de
publiek-private samenwerking Biobased Economy Friesland en het Brûsplak.
3. Doorontwikkeling regionale samenwerking en marketing
Om de projecten te realiseren is een goede regionale infrastructuur nodig. Door slimme
samenwerking tussen ondernemers, overheid en onderwijs wordt de potentie voor innovatie
vergroot. Deze krachtige, innovatieve regio kan dan ook in de etalage worden gezet op het
gebied van wonen/werken en toerisme.
a. Organisatie uitvoering regiodeal (3 o’s)
Een platform geeft vanuit overheid, ondernemers en onderwijs adequaat sturing aan de
programmering en uitvoering van de regiodeal, vanuit het besef dat de regiodeal de
gezamenlijke ambitie vanuit overheid, ondernemers en onderwijs verwoordt. De voortgang van
de uitvoering wordt continu bijgehouden en waar nodig gestimuleerd. Daarnaast komt er voor
ondernemers (en onderwijs) één duidelijke toegangspoort voor hun vragen. Ook worden nieuwe
initiatieven in de gedefinieerde groeisectoren aangejaagd en verder gebracht. Kennismakelaars
werken per sector aan de verheldering van de vraag van bedrijven voor kennisinstellingen en
stimuleren de ontwikkeling en doorvertaling van kennis naar kunde naar kassa. Op deze manier
wordt de kenniscomponent bij bedrijven verder ontwikkeld en het innovatief vermogen en de
vermarkting van innovaties gestimuleerd. Kennismakelaars werken onderling ook nauw samen.
Voor de innovatieclusters bouw en metaal zijn kennismakelaars al aan de slag, het
innovatiecluster agrifood wordt ook voorzien van een kennismakelaar.
b. Destinatiemarketing en regiomarketing
Het toeristisch-recreatieve aanbod in de regio wordt in de markt gezet, om de regio in binnen-
en buitenland beter te profileren en de bestedingen in de sector te laten toenemen. Tegelijk
worden de verschillende toeristisch-recreatieve elementen in de regio meer met elkaar en met
                                                                                               11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>het aanbod in geheel Friesland verbonden. De ontwikkeling van duurzaam toerisme kan een
economische pijler van de regio worden. Met een nieuwe marketingstrategie richt de regio zich
ook op het aantrekken van nieuwe bedrijvigheid en vermindering van het vertrek vanuit de
regio, het liefst zelfs vestiging van relatief jonge huishoudens (veelal gezinnen) in de regio.
Begonnen wordt met het aantrekken van bedrijven en toekomstige werknemers in de
agrofoodsector. Om de marketing ook fysiek waar te maken (goed vestigingsklimaat voor
bedrijven vraagt bijvoorbeeld om goede bedrijventerreinen) wordt de koppeling met ANNO
gemaakt.
                                                                                                12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>        4.          Een programma met impact
        We willen impact hebben met dit programma. Tijdens het samenstellen van het pakket hebben
        we gemonitord of de investeringen en projecten genoeg zijn en ideeën aangescherpt,
        opgeschaald en bijgewerkt om onze ambitie in 2025 te gaan halen. Met een monitor houden we
        ook voor de toekomst bij welk effect de projecten hebben op de regionale economie. Deze
        impactmeting is gebaseerd op diverse benchmarks, verschillende vergelijkbare projecten en
        trajecten in regio's als Zuid-Limburg, en landelijke kengetallen. De conclusie is dat met het
        pakket het mogelijk moet zijn de ambitie van de regio van € 400 miljoen groei van het BRP en
        de stabilisatie van het aantal arbeidsplaatsen te realiseren: een trendbreuk is daarmee een feit.
                                                                      Investeringen            Aandeel
     Project
                                                                         t/m 2025           investeringen
    Mobiliteitscentrum                                             €        14.950.000                  26%
    Wendbaar vakmanschap                                           €         3.150.000                    5%
    Bouwen aan ambitie                                              €        3.050.000                    5%
    Campus voor bouwen en nieuwe metalen                            €        1.134.000                    2%
    Shared facilities center                                        €        4.800.000                    8%
    Lerend ondernemerschap                                          €        3.555.000                    6%
    Economische en ecologische versterking landbouw                 €       16.220.000                  28%
    Organisatie uitvoering regiodeal                                €        5.200.000                    9%
    Regiomarketing en destinatiebranding                              €      5.400.000                    9%
     Totaal                                                         €      57.460.000                   100%
        Economisch vliegwiel
        Met de structuurversterkende projecten en de bijbehorende investeringen is bijna € 57,5 miljoen
        gemoeid in de periode tot 2025.
        In het kader van de proeftuin ‘Maak verschil’ heeft de regio haar economische potentie geraamd
        op een groei van het BRP van € 400 miljoen tot 2025, waarbij vooral de maakindustrie (metaal),
        de bouw, de landbouw en recreatie en toerisme de stuwende sectoren zijn.1 Deels zal de
        economie zich autonoom ontwikkelen, maar extra sprongkracht wordt gerealiseerd door met de
        genoemde projecten een vliegwiel op gang te brengen. Het structurele effect hiervan kan aan
        de hand van de eerder genoemde benchmarks worden geraamd op een kleine € 100 miljoen tot
        2025. De projecten richten zich voor een belangrijk deel op innovatie en onderwijs en hebben
        daarmee een spin off op de gehele economie. Door in te zetten op een offensief pakket op
1 Public Result: Economisch profiel en ambitie Noordoost Fryslân, studie in het kader van proeftuin ‘Maak
 verschil’, maart 2017
                                                                                                             13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>arbeidsmarkt en onderwijs, met name in de projecten Bouwen aan ambitie en Wendbaar
vakmanschap, zorgen we ook dat de vervangingsvraag (5.250 werknemers die met pensioen
gaan) opgevangen kan worden met arbeidskrachten uit de regio. Een inschatting leert dat circa
45% hiervan (2.400) vanuit leerlingen kan komen die voortgezet onderwijs in de regio hebben
gevolgd. Het overige deel zal door om-, her- en bijscholingstrajecten in de regio aan de slag
kunnen blijven. Door de gerichte investeringen in scholing en ambitie kan de economie
daarnaast meer dan de trend groeien: de arbeidsproductiviteit van de werknemers stijgt doordat
hun opleiding goed aansluit bij het werk dat ze doen en hen goed heeft voorbereid op
innovaties in hun sector. Mensen die nu aan de kant staan komen aan het werk.
De projecten op het gebied van innovatie en ondernemerschap laat de arbeidsproductiviteit nog
verder stijgen, doordat kansrijke cross-overs tussen sectoren worden gerealiseerd, het contact
tussen kennisinstellingen en ondernemers structureel wordt (bijvoorbeeld in de bouwcampus)
en innovaties beter vermarkt worden. Om dit van de grond te laten komen is een regionale
organisatie nodig die verbindt, faciliteert en samenwerkingspartner wordt van bovenregionale
partners.
Nadat het vliegwiel op gang is gebracht wordt deze verder aangejaagd doordat met open
innovatie kennis wordt verspreid, goede voorbeelden worden gedeeld en daardoor steeds meer
ondernemers aan kunnen haken en de innovatieve kennis verder in de regio en daarbuiten
wordt geëxporteerd. Met een marketingstrategie wordt de regio als innovatieve koploper
geprofileerd, wat ook weer nieuwe ondernemers zal trekken.
Trendbreuk
Door de juiste dingen te doen (inzetten op de sterkste sectoren en de arbeidsmarkt) en deze
goed te doen (concrete projecten, gedragen door de 3 o’s) brengt de versnellingsagenda een
vliegwiel (directe impact) van naar schatting € 100 miljoen op gang. Dit zal de (deels autonome)
groei in Noordoost Fryslân aanjagen naar het verwachte niveau van € 400 miljoen.
Hiermee wordt een trendbreuk gerealiseerd. De afgelopen jaren is de werkgelegenheid in de
regio gedaald en is het Bruto Regionaal Product minder dan landelijk gestegen. Door de extra
impuls groeit de economische vitaliteit, blijft de werkgelegenheid behouden en kan de
leefbaarheid voor de regio daarmee ook in stand worden gehouden. De als gevolg van
innovatie sterk toenemende arbeidsproductiviteit leidt bij een gelijkblijvend aantal
arbeidsplaatsen tot aanzienlijke economische groei. Als de investeringen niet worden gedaan,
zal de regio erop achteruit gaan en bestaat het risico dat de regio minder aantrekkelijk wordt om
er te wonen en te werken en zal een dalende potentiële beroepsbevolking en een economische
terugval alleen maar versterkt worden. Voor de regio betekent deze trendbreuk dat het
verdienend vermogen van de regio in stand gehouden wordt en daarmee de economische
vitaliteit en leefbaarheid behouden blijven. Het gemiddelde beroepsniveau van de bevolking zal
stijgen, doordat een deel van de functies hoogwaardiger worden en de werknemers (van de
toekomst) daarvoor worden opgeleid. Het betekent ook dat het gemiddeld besteedbaar inkomen
zal stijgen.
                                                                                                14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                 Daarmee wordt een bijdrage geleverd aan de economische ontwikkeling van heel Nederland.
                 Het BRP neemt niet alleen toe, ook zijn er spin-off effecten naar bedrijven in andere regio’s in
                 de vorm van orders of het kunnen toepassen van innovaties. Er wordt meer belasting
                 afgedragen en er worden relatief minder uitkeringen verstrekt. Andere (krimp- en
                 anticipeer)regio’s in Nederland kunnen leerpunten uit Noordoost Fryslân benutten voor
                 economische structuurversterking en de bijbehorende (bestuurlijke) organisatievorm.
                 In onderstaande figuur zien we de impact in beeld:
                                                        Vervangings Extra
                                                                                                     Aandeel in
                                                        vraag        werknemers Vliegwiel                          Aandeel
                    BRP 2015          BRP 2025 (doel)                                                BRP 2025
                                                        werknemers                 regiodeal                       investeringen
                                                        2
                                                                                                     (doel)
Bouwnijverheid       € 178.000.000    €    214.000.000       590          310       € 12.400.000          7,9%           6,9%
Metaalindustrie      € 113.000.000    €    141.000.000       200           30       €   7.500.000         5,2%          11,8%
Overige                                                      490         -135
                     € 405.000.000    €    494.000.000                              € 13.200.000         18,2%          15,7%
(maak)industrie
Agrifood             € 315.000.000    €    409.000.000       650         -270       € 21.200.000         15,0%          30,4%
Toerisme en                                                  230           90
                     €   51.000.000   €     57.000.000                              €   1.600.000         2,1%           1,3%
recreatie
Overig              € 1.243.000.000   € 1.405.000.000       3.100          0        € 41.500.000         51,7%          33,7%
Totaal              € 2.305.000.000    € 2.720.000.000      5.250          25       € 97.400.000         100%           100%
                 De investeringen worden in die sectoren gedaan waar het meeste resultaat verwacht mag
                 worden. In de agrifoodsector wordt 30% van de investeringen uit het investeringspakket
                 gedaan, terwijl deze sector 15% van het BRP uitmaakt. In de metaalindustrie wordt 12%
                 geïnvesteerd, terwijl deze sector maar 5% van het BRP uitmaakt. De regio zet naar verhouding
                 sterk op deze twee sectoren in omdat we verwachten daarmee de grootste versnelling aan de
                 economie te geven.
          2 Vervangingsvraag zoals berekend in Economisch profiel en ambitie Noordoost Fryslân. Verdeling van de totale
          vervangingsvraag over de sectoren, naar het aandeel banen per sector op de hele regio.
                                                                                                                      15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>5.          Samen investeren
De Versnellingsagenda is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheid, ondernemers
en onderwijs. Daarom investeren zowel overheidspartijen (EU, Provincie, gemeente) als
ondernemers en onderwijs. Om deze ontwikkeling op gang te brengen op die terreinen waar
economie en onderwijs kunnen accelereren zal de overheid de infrastructuur leveren die maakt
dat andere partijen ook gaan investeren. Als de overheid de eerste stap zet qua investeringen
zal dit voldoende vertrouwen creëren bij het bedrijfsleven om te volgen.
Met het maatregelenpakket is een investering van € 57.460.000,- gemoeid tot 2025. De partijen
die in de verschillende projecten als partner zijn genoemd ambiëren de groei van € 400 miljoen
te realiseren. De businesscases en de monitor laten zien dat dit een solide en onderbouwde
verwachting is.
Partijen zijn de volgende kostenverdeling overeengekomen:
We verwachten circa € 5,6 miljoen aan EU-subsidies te kunnen besteden (bijna 10% van de
investeringen). Het Europees Sociaal Fonds (ESF) en het Europees Landbouwgarantiefonds
(ELGF) en het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO) worden voor
de projecten Mobiliteitscentrum, Wendbaar Vakmanschap, Lerend Ondernemerschap (ESF) en
Economische en Ecologische versterking landbouw (ELGF en ELFPO) aangeschreven.
Provincie Fryslân en de zes gemeenten Achtkarspelen, Dantumadeel, Dongeradeel,
Ferwerderadeel, Kollumerland c.a. en Tytsjerksteradiel investeren samen € 11,4 miljoen (bijna
20% van de investeringen). Het bedrijfsleven zal met bijna € 9,9 miljoen (ruim 17% van de
investeringen) zijn bijdrage leveren en het onderwijs met ruim € 2,9 miljoen (ruim 5% van de
investeringen). We doen het Rijk in het kader van de regio-envelop een propositie van € 27,7
miljoen (ruim 48% van de investeringen). In totaal bedraagt het investeringspakket € 57,5
miljoen. De verdeling per project is in onderstaande tabel te zien.
                                                                                              16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                              Investeringen tot 2025
                                                                  Versnellingsagenda:
  Project                                                         provincie,                 Bedrijfs-
                               Totaal           EU-bijdrage                                                Onderwijs
                                                                  gemeenten en regio-        leven
                                                                  envelop
Mobiliteitscentrum            €    14.950.000  € 1.610.000       €      9.200.000           € 3.450.000   €   690.000
Wendbaar vakmanschap          €     3.150.000  €    315.000      €      2.205.000           €    315.000  €   315.000
Bouwen aan ambitie            €     3.050.000  €           -     €      2.440.000           €           - €   610.000
Campus voor bouwen en
                              €     1.134.000  €           -     €        850.000           €   284.000   €          -
nieuwe metalen
Shared facilities center      €     4.800.000  €           -     €      3.100.000           € 1.700.000   €          -
Lerend ondernemerschap        €     3.555.000  €    403.000      €      2.536.000           €   616.000   €          -
Economische en ecologische
                              €    16.220.000  € 3.244.000       €      9.732.000           € 2.433.000   €    811.000
versterking landbouw
Organisatie uitvoering
                              €     5.200.000  €           -     €      4.160.000           €    520.000  €    520.000
regiodeal
Regiomarketing en
                              €     5.400.000  €           -     €      4.860.000           €    540.000  €          -
destinatiebranding
  Totaal                      €    57.460.000  € 5.572.000       €     39.084.000           € 9.858.000   € 2.946.000
                                   100%             9,7%                   68,0%                17,2%        5,1%
  Provincie/gemeenten                                              19,8% (€ 11,4 miljoen)
  Regio-envelop                                                    48,2% (€ 27,7 miljoen)
         Ten aanzien van de EU-subsidies moet worden opgemerkt dat dit een eerste globale raming is.
         Zo worden subsidies voor de economische en ecologische versterking van de landbouw per
         afzonderlijk project aangevraagd en toegekend.
         Beleidsrijk investeren voor het Rijk
         Met zijn bijdrage van € 27,7 miljoen realiseert het Rijk een beleidsrijke investering die het
         belang van de BV Nederland dient. De investeringen dragen bij aan de doelen van het
         regeerakkoord, de doelen zoals geformuleerd rond de Regio Envelop (ministeries van LNV en
         BZK) en de opgaven uit het Interbestuurlijke Programma (IBP) dat in 2018 is gestart.
         Het regeerakkoord noemt de specifieke aandachtspunten van krimpregio’s die via extra geld in
         het gemeente- en provinciefonds de ruimte krijgen. Op het gebied van onderwijs is er in het
         regeerakkoord aandacht voor het regionale arbeidsmarktperspectief van het mbo:
         beroepsopleidingen moeten voldoende aansluiten op het regionale beroepenveld. Het kabinet
         gaat daarnaast onderzoeken hoe het onderwijsprogramma van mbo-opleidingen verbeterd kan
         worden door meer ruimte te bieden voor innovatie en regionale invulling van het
                                                                                                          17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>onderwijsprogramma. Op verschillende manieren versoepelt het kabinet regelingen rond kosten
voor omscholing van werknemers. Er wordt ook meer geïnvesteerd in de ondersteuning van
mensen in een arbeidsongeschiktheidsregeling. Daarnaast moet bijscholing beter geborgd
worden met een individuele leerrekening voor alle Nederlanders met een startkwalificatie. De
projecten in dit uitvoeringsprogramma onder programmalijn 1 geven deze ambities regionale
‘handen en voeten’.
Op het gebied van economie en innovatie is er ruimte voor regionale en sectorale
proefprojecten en wettelijke experimenteerruimte. De economische kansen die de thema’s
energietransitie/duurzaamheid/circulaire economie en landbouw/water/voedsel bieden krijgen
meer aandacht in het topsectorenbeleid. De projecten ‘Economische en ecologische versterking
landbouw’ en de ‘campus voor bouwen en nieuwe materialen’ sluiten hier naadloos op aan.
Afspraken uit het nationaal Klimaat- en energieakkoord kunnen met deze genoemde projecten
regionale invulling krijgen: de afspraak dat nieuwbouw in 2021 niet meer op gas wordt
verwarmd en de bestaande woningvoorraad verduurzaamd moet worden vraagt een omslag in
het bouwen, waar de bouwcampus zijn bijdrage aan kan leveren. Op het gebied van landbouw
heeft het kabinet extra aandacht voor de ontwikkeling en verspreiding van kennis en goede
voorbeelden over duurzame landbouw. Het Rijksbrede programma circulaire economie wordt
uitgevoerd, met onder andere de prioriteiten biomassa en voedsel, maakindustrie en bouw. Het
kabinet inventariseert ook welke knelpunten in regelgeving, toezicht en handhaving duurzame
innovaties in de weg staan en mogelijk opgelost kunnen worden. Het project ‘Economische en
ecologische versterking landbouw’ kan hierin bijvoorbeeld als proeftuin fungeren.
Voor regionale opgaven heeft het Rijk € 950 miljoen beschikbaar tot en met 2022. Regio’s zijn
aan zet om hun regionale opgaven op te pakken, het Rijk gaat een partnerschap aan wanneer
regionale opgaven een bovenregionale uitstraling hebben of de draagkracht van de regio te
boven gaan. Met het budget wil het Rijk bijdragen aan de brede welvaart van Nederland. De
propositie die met dit uitvoeringsprogramma Noordoost Fryslân wordt gedaan geeft hier vorm
aan door te investeren in projecten die de leefbaarheid van de regio in stand zullen houden, de
economische structuur versterken, het onderwijs en de arbeidsmarkt een kwaliteitsimpuls geven
en de landbouw innovatief en duurzaam laten ontwikkelen.
Met het Interbestuurlijke Programma geeft het Rijk richting aan het gezamenlijk oppakken van
maatschappelijke opgaven die zich op lokaal, regionaal, nationaal, Europees en mondiaal
niveau manifesteren en alleen op te lossen zijn als de verschillende overheden samenwerken.
Dit uitvoeringsprogramma sluit aan bij de opgave ‘Regionale economie als versneller’ uit de
gezamenlijke agenda. Het Rijk constateert dat economische dynamiek zich in toenemende
mate op regionale schaal voordoet en heeft de ambitie om op die schaal de beleidsinzet
interbestuurlijk en integraal met elkaar te verbinden. Dit uitvoeringsprogramma is een realisatie
van die ambitie: regionale partners uit overheid, bedrijfsleven en onderwijs verbinden zich aan
een regionale economische aanpak en maken daar concrete afspraken over.
                                                                                                18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Beleidsrijk investeren voor de provincie
Ook de provincie Fryslân werkt aan de realisatie van de eigen beleidsdoelen met investeringen
in het kader van dit uitvoeringsprogramma. In het pakket ‘Wurkje mei Fryslân’ werkt de
Provincie aan een sterke economie. De provincie heeft een scherpe visie op de opgaven en
kansen voor de regio, die resulteert in vijf lijnen waarlangs de provincie de economische
structuur versterkt. Het gaat om faciliteren en begeleiden van mkb, beschikbaar stellen van
kapitaal, het versterken van de werking van de Friese arbeidsmarkt, de versterking van het
vestigingsklimaat en het stimuleren en ondersteunen van internationaal ondernemen. Ook wil
de Provincie dat Fryslân in 2025 de meest gunstige ontwikkelregio van Nederland is op gebied
van circulaire economie. De Provincie ziet de overgang naar een circulaire economie als een
geweldige kans voor het Friese mkb om geld te verdienen aan nieuwe circulaire business
modellen. Daarmee kan het mkb nieuwe werkgelegenheid creëren. De bouwcampus, de
investeringen in de landbouw en het project lerend ondernemerschap kan deze ambitie van
circulaire economie mede waarmaken.
                                                                                            19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>6.          Samen realiseren
Slagvaardig toewerken naar een stip op de horizon
Een uitvoeringsplatform dat bestaat uit vertegenwoordigers van de 3 o’s gaat zo slagvaardig
mogelijk sturing geven aan de uitvoering van de regiodeal. Er is continu zicht op de voortgang
van de uitvoering van de regiodeal en, daar waar nodig, worden maatregelen genomen om de
doelen van de projecten alsnog te halen. Daarnaast worden nieuwe initiatieven in de
gedefinieerde stuwende sectoren aangejaagd en verder gebracht. Uiteraard wordt hierbij een
nauwe samenwerking met de regionale ANNO-organisatie gezocht. De regio wil deze
organisatie nauw laten aansluiten bij de ambitie van de regiodeal en deze zo slim mogelijk
inrichten, waarbij verantwoordelijkheden eenduidig zijn belegd. Voorop staat de energie van de
partners, die vooral zit in de gezamenlijke opgaven. We willen dus geen grote organisatie
waarin “alles met alles” wordt verbonden, maar effectieve groepen die met focus werken aan
díe opgaven waarin de samenwerking leidt tot “1+1=3”. Daarvoor wil de regio de huidige
samenwerkingsverbanden van de 3 o’s die organisch zijn gegroeid slimmer organiseren (we
vinden dit ook terug in de derde programmalijn van de regiodeal (doorontwikkeling regionale
samenwerking en marketing)).
De regio Noordoost Fryslân kent al verschillende initiatieven die overheden, ondernemers en
onderwijs met elkaar verbinden. Bijvoorbeeld de Gouden Driehoek, Kenniswerkplaats,
Kennislab en Kennis- en Innovatiehuis Noordoost Fryslân (KEI). Dit toont aan dat de bereidheid
tot samenwerking bij de partijen zeer hoog is en dat partijen elkaar in ieder geval al wel kennen.
Wel is er nog sprake van versnippering en het is niet altijd even duidelijk hoe
samenwerkingsinitiatieven zich tot elkaar verhouden en of er mogelijk sprake is van overlap. Dit
heeft tot gevolg dat er nog een stille reserve in de gezamenlijke slagkracht zit. Partijen in de
regio erkennen dit ook en momenteel is een proces in de regio gaande om de krachten van
deze initiatieven te bundelen o.a. met een gezamenlijke toegangspoort. Dit is een eerste stap
naar een slagvaardiger regio. Tevens is er afgesproken dat de Gouden Driehoek een nieuwe
start zal maken met een nieuw gedragen bestuur afkomstig van de 3 O’s. De diverse initiatieven
op het snijvlak van de 3 O’s worden grotendeels gefinancierd vanuit de overheden. De
overheden hebben er belang bij dat de ‘stille reserve’ zo optimaal mogelijk wordt benut om de
ambities uit de Regiodeal te realiseren. Dit past bij de lijn die de uitvoerende organisaties met
elkaar hebben besproken: met elkaar toewerken naar een stip op de horizon, waarbij het
samenvoegen van de drie organisaties een mogelijkheid is.
Op welke manier de Gouden Driehoek, Kenniswerkplaats, Kennislab en KEI georganiseerd
worden en samen de uitvoeringsorganisatie vormen wordt in oktober 2018 door deze partijen
besloten en geïmplementeerd.
                                                                                                  20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Flexibele en slimme uitvoering
Per project wordt een trekker benoemd die bestuurlijk het project van gewicht kan voorzien. In
wisselende coalities van lokale, regionale en bovenregionale partners worden de projecten
uitgevoerd. Er zal flexibel worden samengewerkt met partners binnen en buiten de regio, op
verschillende schaalniveaus (lokaal, regionaal, bovenregionaal, landelijk), naar gelang de
opgave. Per project wordt dus ook nauw samengewerkt met de betreffende ministeries. We
sluiten aan bij bestaande netwerken die de regio overstijgen of zich buiten de regio bevinden
daar waar het meerwaarde heeft voor beide kanten. We hebben daarmee de ambitie om onze
regio structureel aangehaakt te houden bij de beste netwerken op (boven)provinciaal niveau,
zodat we op thema’s die ons beide aangaan zo goed mogelijk samen kunnen werken en van
elkaar kunnen profiteren. Er wordt tussen overheden samengewerkt (horizontaal tussen
bijvoorbeeld gemeenten en verticaal tussen bestuurslagen), tussen overheden, kennis- en
onderwijsinstellingen en bedrijfsleven, en er wordt over sectoren heen samengewerkt
(bijvoorbeeld tussen de agrisector en de bouwsector). In al deze varianten zijn de partners
gelijkwaardig.
Met het uitvoeringsprogramma wordt fase 1 van de regiodeal afgerond en gaat fase 2 van start.
De fase van planvorming is afgerond en er ligt voor alle projecten een concrete business case
die uitgevoerd kan worden. Tegelijk kent het uitvoeringsprogramma een dynamisch karakter.
Voor een groot deel van de projecten is de uitvoering namelijk al begonnen en gaandeweg
zullen de projecten op basis van de voortgang, resultaten van verkennend onderzoek, nieuwe
partners enz. worden aangevuld. Resultaat is een gefaseerde aanpak waarbij de projecten
ieder in eigen tempo worden uitgevoerd en doorontwikkeld. Het tempo wordt uiteindelijk
bepaald in overleg met de betrokken partners. Zij moeten ook de tijd en ruimte hebben om aan
de slag te zijn met deze projecten. Niet alles kan tegelijk. Daarbij blijft ruimte voor nieuwe
initiatieven die een bijdrage kunnen leveren aan onze gezamenlijke ambitie. Daarnaast is er
ruimte om te leren: welke partners zijn onmisbaar, welke inzet kan van de verschillende
partners verwacht worden, is een brede coalitie nodig of kan een kleine kopgroep net zo goed
de eerste stappen zetten? Alle betrokken partners zullen al doende leren wat wel en niet werkt
en daar hun vervolgstappen op aanpassen.
                                                                                               21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre> 7.          Voortgangsmonitor
 Met dit uitvoeringsprogramma hebben we een solide pakket met projecten die gebaseerd is op
 de behoefte en ambitie van de regio, van de ondernemers en onderwijspartijen, en aangejaagd
 wordt door de overheid. Hiermee wordt het vliegwiel van de economie op gang gebracht en
 neemt de innovatie een vlucht, waardoor sprake zal zijn van economische structuurversterking.
 Verschillende partners willen zich hieraan verbinden, in het uitspreken van een gedeelde
 ambitie en in het doen van investeringen.
 Het pakket met projecten wordt gedragen door innovatie, zowel technische innovatie als
 procesinnovatie: vernieuwende producten en processen worden gecreëerd, waardoor er meer
 gedaan kan worden met minder mensen en slim wordt omgegaan met de arbeidskrachten die
 er nu en in de toekomst zijn. In de samenwerking tussen partners zullen deze innovaties ook
 een plek moeten krijgen: de partners zullen ervan overtuigd raken dat open innovatie, het delen
 van kennis en goede voorbeelden, een accelererend effect heeft op de hele economie. De ene
 open innovatie leidt weer tot nieuwe innovaties. Het is daarbij goed denkbaar dat een aantal
 innovaties ook hun vruchten kunnen afwerpen in andere regio’s.
 We zullen dit proces van innovatie monitoren, om te leren hoe innovatie zich ontwikkelt en om
 bij te houden of we met onze projecten op de goede weg zitten om de economie structureel te
 versterken. We richten daarom een monitor in die per project/businesscase de voortgang
 bijhoudt en daarmee ons inzicht geeft in de randvoorwaarden voor innovatie. De eerste meting
 zullen we over twee jaar uitvoeren.
 Tegelijkertijd hebben diverse partners zich verbonden aan de projecten door investeringen te
 doen. Deze partners willen weten of hun investeringen het maatschappelijke rendement leveren
 dat we nu verwachten. We geven hen een 'plek in de cockpit' om de voortgang met de monitor
 bij te houden. De monitor voeden we daarom met indicatoren voor economische groei,
 innovatie, werkgelegenheid, inkomen, beroepsniveau, opleidingsniveau en WOZ-waarden. Het
 gaat in ieder geval om de volgende indicatoren:
BRP                             Werkgelegenheid in banen       Besteedbaar inkomen per
                                                               inwoner
Arbeidsproductiviteit per       Opleidingsniveau               WOZ-waarden
sector (toegevoegde             beroepsbevolking
waarde per werknemer)
Investeringen per sector        Beroepsniveau                  Arbeidspendel
                                beroepsbevolking
Beroepsbevolking                Aandeel mkb                    Bedrijfsvestigingen
(werkzaam en niet-
werkzaam)
                                                                                               22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Door de ontwikkeling en inspanningen in de regio op deze onderwerpen te volgen, kunnen we
zien of er al iets terug te zien is van de inzet in het economisch resultaat van de regio. Hoe
scoort de regio op deze indicatoren, en hoe is deze score ten opzichte van provinciale en
landelijke ontwikkelingen? Als de regio goed presteert op deze indicatoren, mag verwacht
worden dat de regio inzet op de goede dingen en er sprake is van economische
structuurversterking.
Deze monitor geeft input om het gesprek met 'aandeelhouders' te voeren en om als
samenwerking van overheid, onderwijs en ondernemers waar nodig bij te sturen om de doelen
te behalen. We willen leren van onze successen maar ook van de zaken die beter kunnen om
te kunnen bijsturen. De trein is nu van het station vertrokken en het is de kunst om de vaart erin
te houden. Onze inspanningen maar ook economisch onvoorziene omstandigheden kunnen de
verwachte aankomsttijd beïnvloeden.
De Fryske Akademy en NHL Hogeschool zullen de voortgang tweejaarlijks monitoren.
                                                                                                23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>8.       Versnellingsagenda
nr titel
1A Mobiliteitscentrum
1B Wendbaar vakmanschap
1C Bouwen aan ambitie
2A Campus voor bouwen en nieuwe metalen
2B Shared facilities center
2C Lerend ondernemersnetwerk
2D Economische en ecologische versterking landbouw
3A Organisatie uitvoering regiodeal
3B Regiomarketing en destinatiemarketing
                                                   24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre> 1.a Mobiliteitscentrum
1. Doel en beoogde meetbare resultaten/effecten
    Door de demografische veranderingen (ontgroening/vergrijzing en krimp) treedt een daling van het werknemerspotentieel op, waardoor bedrijven moeilijker aan
     personeel kunnen komen. Veel Noordoost Friese bedrijven verwachten in de toekomst knelpunten op de arbeidsmarkt. Op dit moment is in vrijwel alle sectoren
     een tekort aan arbeidskrachten. Het tekort is niet alleen kwantitatief maar ook kwalitatief (vooral tekort aan MBO 3-4 en HBO). Bedrijven denken echter vaak
     cyclisch als het gaat over de arbeidsmarkt en anticiperen niet op de verwachte ontwikkelingen. Er kunnen naast tekorten ook overschotten ontstaan, bijvoorbeeld
     in de administratieve sector.
 Sommige bedrijfstakken en bedrijven zijn gevoelig voor- en afhankelijk van de wereldmarkt. Noordoost Fryslân kent relatief veel bedrijven die weliswaar niet de
     omvang van een multinational hebben, maar wel op wereldschaal actief zijn. De afhankelijkheid van de wereldeconomie leidt tot fluctuaties in vraag en aanbod
     van het (technische) personeel bij deze bedrijven.
 De (maak)industrie is sterk vertegenwoordigd in de regio en heeft behoefte aan goed opgeleid technisch personeel (bijvoorbeeld mbo-geschoolde
     procesoperators). Door verdergaande automatisering verdwijnt niet alleen werkgelegenheid, er komt ook werkgelegenheid bij, maar dit vraagt wel iets anders
     van de werknemer van de toekomst. Zij moeten kunnen omgaan met bepaalde machines of software.
 De arbeidsparticipatie is weliswaar hoog, maar een aantal mensen is toch nog werkloos. Zowel voor henzelf als voor de bedrijven in de regio is het van belang
     hen zoveel mogelijk te stimuleren om weer tot de arbeidsmarkt toe te treden en hen zo nodig daarin te begeleiden en bij- of om te scholen. Dat geldt ook voor
     mensen die vrijwillig het arbeidsproces hebben verlaten en weer aan het werk willen (herintreders). Er is beter zicht nodig op mensen die werk zoeken om over
     meer arbeidskrachten te beschikken.
 Een belangrijke vraag is hoe mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt weer goed functionerende werknemers kunnen worden. Daarbij moet worden
     uitgegaan van een positieve insteek: de focus op wat werkzoekenden wel kunnen in plaats van op hun beperkingen.
 Laaggeletterdheid is een probleem dat zich grotendeels achter de schermen afspeelt. Juist die mensen moeten echter geholpen worden. Dat vraagt niet alleen
     veel van de betreffende personen, maar ook van de bedrijven. De Participatiewet kan als stok achter de deur fungeren, maar daarnaast zouden ondernemers,
     overheden en onderwijsinstellingen (de 3 O’s) de handen ineen moeten slaan om een sluitende keten te vormen voor arbeidsmiddeling en –toeleiding.
     Gezamenlijk kunnen zij mensen op een positieve wijze stimuleren en faciliteren weer tot de arbeidsmarkt toe te treden. Van uitkering naar werk heeft nauwe
     relaties met andere onderdelen van de arbeidsmarkt die aan de orde komen, met name arbeidsmobiliteit en een leven lang leren. Vaak zal namelijk sprake
     moeten zijn van bij- of omscholing. Op het WERKplein in Leeuwarden is een LeerWerkLoket ingericht waar de werkgevers en de beroepsbevolking van Friesland
     op afspraak terecht kunnen met al hun vragen over leren en werken.
 Het uiteindelijk doel is om te kunnen anticiperen op veranderingen en fluctuaties in vraag, aanbod, overschotten en tekorten. Hiervoor zijn essentieel: een hoge
     arbeidsmobiliteit in de regio en bewustwording bij bedrijven door inzichtelijk te maken wat de ontwikkelingen in de komende jaren zullen zijn en hoe daar nu op
     ingespeeld kan worden. Hiervoor is voldoende aanbod aan her- en bijscholing nodig (zie businesscase 1B). Noordoost Fryslân kan daarmee een proeftuin voor
     flexibilisering van de arbeidsmarkt worden met oog voor de belangen van bedrijven en werknemers.
 De businesscase richt zich niet alleen op werknemers die van baan (moeten) veranderen, maar ook op zij-instromers, mensen met een uitkering (zoals WW en
     bijstand) niet-uitkeringsgerechtigde werklozen en mensen zonder diploma/voldoende startkwalificaties.
 Voor een duurzame inzetbaarheid op de arbeidsmarkt is het bij zowel werkenden als niet-werkenden noodzakelijk om door om- en bijscholing nieuwe skills te
     ontwikkelen. Dat vraagt om nieuwe vormen van samenwerking tussen ondernemers, onderwijsinstellingen en overheden resulterend in een
     samenwerkingsovereenkomst. Er lopen al initiatieven: zowel Friese Poort als Friesland College zijn bezig om een soort LTS op te zetten. KEI heeft het initiatief
     genomen op deze twee initiatieven meer bij elkaar te krijgen. Er is hiermee een koppeling met businesscase 1C Blijvend Ontwikkelen. Een zevental Friese
     bedrijven in de foodsector hebben samen met de provincie Fryslân en de HBO- en MBO-instellingen in de provincie de PPS ‘wendbaar vakmanschap in lerende
     organisaties’ afgesloten. Het project richt zich niet alleen op de huidige en toekomstige werknemers, maar ook op de bedrijven als lerende organisaties. Samen
     met de Kenniswerkplaats kan de PPS in Noordoost Fryslân worden geïmplementeerd en tevens worden verbreed naar andere sectoren dan alleen de foodsector.
 De regio heeft verder al een aantal praktische projecten lopen om mensen weer aan het werk te krijgen. Een voorbeeld is het Metselproject Bouma dat de
     gemeente Achtkarspelen is gestart: mensen uit de bijstand of via het UWV worden omgeschoold voor de bouw- en installatiebranche. Er zijn ook initiatieven,
     vaak per sector, op een hoger schaalniveau (Noord Nederland). Deze worden momenteel in kaart gebracht.
 Er is momenteel sprake van een versnipperde arbeidsbemiddeling (elke gemeente heeft zijn eigen kaartenbak). Samenwerking tussen UWV, gemeenten en
     bedrijven is daarvoor nodig. Het is gewenst te komen tot één regionale arbeidsbemiddeling (mobiliteitscentrum) om zowel mensen vanuit een uitkering aan werk
     te helpen als werknemers die van baan willen/moeten veranderen.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten:
    In 2019 tot een samenwerking (mobiliteitscentrum Noordoost Fryslân) te komen, gebaseerd op een vitale coalitie van UWV, ondernemers en overheden, met
     onderwijsinstellingen als partner, die gericht is op het matchen van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. Deze partijen en het ministerie van SZW dragen ook
     zorg voor de benodigde financiering (inclusief bijscholing). Dat maakt het mogelijk om:
       o    Werkzoekenden ‘in de kaartenbakken’ aan werk te helpen;
       o    Schaarse beroepen en arbeidskrachten flexibeler in te zetten binnen de regio;
       o    Bij fluctuaties in productie eenvoudig capaciteit op- of af te bouwen;
       o    (oudere) Werknemers of herintreders de mogelijkheid te bieden stage te lopen bij (andere) bedrijven.
    In 2019 aansluiting bij de PPS ‘wendbaar vakmanschap in lerende organisaties’ en verbreding naar ook andere sectoren dan alleen de bouw/metaal/techniek.
Nadere uitwerking voor doelgroep werkzoekenden
      Inrichten pilot voor een aantal bedrijven (in een gemeente of sector) in de regio voor mensen met een uitkering: een soepel lopend proces van sollicitatie tot
       baan. Een van de lopende projecten op dit gebied kan een aanknopingspunt voor de pilot zijn. Gericht op bedrijven: hoe kunnen werkgevers werkzoekenden
       zo goed mogelijk aan een baan krijgen?
       o    1 aanspreekpunt voor ondernemers over om- en bijscholing
       o    Samenwerking in regelgeving
       o    Samenwerking tussen werknemers, werkgevers en overheid
       o    Maatwerk: verschillende sectoren vragen verschillende dingen van werkzoekenden.
      Organiseren van 2 workshops/seminars per jaar over duurzame inzetbaarheid, werknemer van de toekomst en organisatie van de toekomst gelieerde
       onderwerpen;
      30 aangesloten werkgevers < 20 fte en 10 aangesloten werkgevers > 20 fte;
      20 succesvolle matches in de arbeidspool per jaar 75 succesvolle matches per jaar in de Bouw/Metaal/Techniek (via opleidingspool en directe matching);
      30 BBL-trajecten per jaar tijdens dienstverband na bemiddeling en stage door het mobiliteitscentrum;
      Voor 300 langdurig werklozen en arbeidsbeperkten per jaar een beter inzicht in hun capaciteiten en competenties;
      Voor 300 langdurig werklozen en arbeidsbeperkten per jaar een e-portfolio samenstellen;
      Bestaande initiatieven van uitkering naar werk samen laten werken
      Ervaringen pilot voor sector bouw/metaal/techniek gebruiken voor opschalen naar hele regio en alle bedrijven.
      Het terugbrengen van het aantal werkzoekende werklozen tot een minimale frictiewerkloosheid door hen actief te begeleiden en te stimuleren bij het (opnieuw)
       betreden van de arbeidsmarkt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>     Oprichten van een opleidingspool om zij-instromers te faciliteren. De opleidingspool bestaat uit zij-instromers vanuit de doelgroepen langdurig werklozen,
      kortdurend werklozen uit krimpsectoren, potentieel werklozen uit krimpsectoren, baanveranderaars, statushouders, schoolverlaters en arbeidsbeperkten
     Flankerende maatregelen analoog aan VDL Nedcar project in Limburg.
     De businesscase richt zich in eerste instantie op 100 extra reïntegratietrajecten per jaar vanaf 2019 voor mensen in de bijstand, WW of met een
      (arbeids)beperking die weer aan een baan worden geholpen. Hiermee komen tot 2025 600 mensen aan een baan.
Nadere uitwerking voor doelgroep om- en bijscholing
 Een aparte analyse uit te voeren (door UWV) om in beeld te krijgen wat de risicoberoepen zijn en waar op lange termijn tekorten en overschotten gaan ontstaan.
 Een up to date informatiesysteem op te zetten dat voor alle betrokkenen inzicht geeft in vraag en aanbod op de arbeidsmarkt op lange termijn, kwantitatief en
     kwalitatief (benodigde en beschikbare competenties).
 Een hogere mate van arbeidsmobiliteit binnen de regio zorgt voor een grotere veerkracht in de regio, een verbetering van de arbeidsproductiviteit (want
     werknemers leren meer en hebben meer plezier in hun werk) en mogelijkheid tot een (nog) hogere arbeidsparticipatie <meetbaar maken>.
 125 stages per jaar bij werkgevers in de regio via de opleidingspool
 Tot 2025 worden ca. 1.500 mensen bemiddeld (ca. 5% van werkgelegenheid bij maximaal potentiescenario).
Om van deze pilots een succes te maken zal tevens in samenspraak met het UWV en het ministerie van SZW moeten worden bezien hoe de regeldruk kan worden
verminderd door met name regels die belemmerend werken op te heffen of aan te passen.
2. Partners
Trekkers: KEI om te komen tot een mobiliteitscentrum, als samenwerkingsvorm tussen het bedrijfsleven, UWV, het onderwijs, de regionale overheidspartijen en
eventueel andere partijen als werkgevers- en werknemersorganisaties.
 Gemeenten (Werk & Participatie)
 Metselproject Bouma en andere initiatieven
 Uitzendbureaus
 UWV
 Fritech
 KEI
 Werkgevers(-organisaties)
 Werknemersorganisaties
 Werkleerbedrijf NEF
 Caparis
 Werkbedrijf Fryslân (inclusief de Arbeidsmarktregio)
 De Gouden Driehoek: samenwerkingsverband 3 O’s
 Kennislab
 Kenniswerkplaats
 Onderwijsinstellingen: ROC De Friese Poort, Friesland College, Nordwin College
 Ministerie van SZW
 Nieuwe partners in het kader van het (tevens te verbreden) project ‘wendbaar vakmanschap in lerende organisaties’.
3. Planning en mijlpalen
Looptijd project: ontwikkeling 2017-2018, uitvoering 2018-2025
Mijlpalen mobiliteitscentrum:
 Afronding haalbaarheidsonderzoek mobiliteitscentrum: april 2018
 Overeenkomsten onderwijs en ondernemers: 2e helft 2018
 Oprichten mobiliteitscentrum en uitwerking plan van aanpak: 1e helft 2019
Mijlpalen reïntegratietrajecten:
 Verbinden bestaande projecten en initiatieven: 2e helft 2018
 Aanstellen enthousiaste trekkers: 2e helft 2018
 Start pilot: 2018
 Start fase 2 (opschalen) o.b.v. evaluatie fase 1: 2019
Mijlpalen bemiddelingstrajecten:
 Instellen projectorganisatie en uitvoeren analyse: begin 2018
 Implementatie, waaronder ontwikkelen informatiesysteem en bemiddelingstrajecten: 2019-2025
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>4. Projectorganisatie
Benodigd budget:
 Kostenraming
 Oprichting en exploitatie mobiliteitscentrum 2018-2025                 €           900.000
 extra inspanning 100 reïntegratietrajecten/jaar 2018-2025              €         6.440.000
 1.500 bijscholingstrajecten 2018-2025                                  €         6.900.000
 flankerend beleid (5%)                                                 €           710.000
 Totaal                                                                 €       14.950.000
 Kostenverdeling
 EU subsidies (ESF)                                                     €       1.610.000
 Provincie Fryslân/lokale overheden/Regio-envelop                       €       9.200.000
 Bedrijfsleven (w.o. O&O fonds en transitievergoeding werknemers)       €       3.450.000
 Onderwijs                                                              €          690.000
 Totaal                                                                 €      14.950.000
 EU: 25% re-integratiestrajecten
 Provincie/lokale overheden/regio-envelop: 75% re-integratiestrajecten, mobiliteitscentrum en flankerend beleid, 40%
 bijscholingstrajecten
 Bedrijfsleven: 50% bijscholingstrajecten
 Onderwijs: 10% bijscholingskosten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>1.B Wendbaar vakmanschap: werkgevers en werknemers die in een veranderende arbeidsmarkt goed en met plezier blijven presteren
1. Doel en (meetbare) resultaten
   De globalisering van de economie en de voortschrijdende technologie vereisen een flexibele arbeidsmarkt met een groot adaptief vermogen van zowel werkgevers en
    werknemers als het gaat om het ontwikkelen van kennis en skills. Grote technologische bedrijven met veel hoogopgeleide werknemers spelen hier goed op in, voor het
    in Noordoost Fryslân sterk aanwezige MKB met werkgevers en werknemers met overwegend een vmbo of mbo opleidingsniveau is het een uitdaging. Dit geldt in de
    eerste plaats voor de drie topsectoren metaal, bouw en het agrifood cluster, maar bijvoorbeeld ook voor de zorg.
 De aansluiting tussen (beroeps-)onderwijs en arbeidsmarkt kan beter volgens velen. Zwart-wit gesteld vinden ondernemers het onderwijs niet van voldoende niveau, het
    onderwijs merkt juist te weinig van ondernemersbetrokkenheid. Bedrijven moeten gestimuleerd worden om verder te kijken dan alleen hun eigen, huidige vraag naar
    personeel, maar na te denken over de werknemer van de toekomst binnen hun sector. Daarmee kunnen ze gezamenlijk een concrete vraag bij onderwijsinstellingen
    neerleggen, en samen met het onderwijs een deel van het curriculum opzetten en invullen. Zo kan het onderwijs beter samenwerken met de arbeidsmarkt.
 Wendbaar vakmanschap richt zich op verschillende doelgroepen:
     - Het begint op de basisschool. Met het project ‘Bouwen aan ambitie’ worden leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs vroegtijdig voorbereid op de
          (technologische) wereld van morgen. Hiermee wordt de basis gelegd voor wendbaar vakmanschap. Zie hiervoor de businesscase 1.C.
     - Wie in zijn jeugd onvoldoende opleiding heeft gehad moet op latere leeftijd kunnen bijscholen, wie er pas op latere leeftijd achter komt dat hij of zij iets anders wil
          doen of talenten ontdekt, moet een opleiding kunnen volgen om een switch te maken en volwassenen moeten in een snel veranderende wereld hun kennis en
          competenties actueel kunnen houden om zo hun arbeidsmarktpositie op peil te houden en te werken aan verbetering van hun positie. Wendbaar vakmanschap
          houdt dan ook na de schoolperiode niet op. Werkgevers en werknemers zullen voortdurend moeten bijscholen. Dat kan door terug te gaan naar school. Maar het
          kan ook binnen bedrijven, bijvoorbeeld voor werknemers die op een lager niveau instromen en worden bijgeschoold door oudere vakbekwame werknemers die dan
          fysiek minder belastend werk gaan doen (‘schoorsteentrek’).
     - Specifieke aandacht is nodig voor de oudere medewerkers (55-65 jaar) die niet meer zo makkelijk meekunnen. De vergrijzing van de arbeidsmarkt en het feit dat
          werknemers langer door zullen moeten blijven werken (nu 67, in de toekomst misschien 72) betekent dat werknemers hun kennis en competenties meer dan vroeger
          op peil moeten houden. Voor Noordoost Fryslân met een sterk vergrijzende arbeidsmarkt is dit zeker van belang. Aandachtspunten zijn dat sommige werkgevers
          en werknemers dit niet (meer) opbrengen en dat er weinig tijd is voor bij- en omscholing.
     - Voor mensen die in de kaartenbak van het UWV zitten of hierin dreigen te komen, is het belangrijk dat zij bekend zijn met omscholingsmogelijkheden zowel binnen
          als tussen sectoren (sector mobiliteit). Niet meer, zoals nu vaak het geval is, eerst werkloos worden en dan omscholen. Met andere woorden; werknemers moeten
          duurzaam inzetbaar zijn. In die zin is er een raakvlak met businesscase 1.A het mobiliteitscentrum.
     - Een extra aandachtspunt is het alfabetiseringsprobleem in de regio. Dit probleem wordt opgepakt met de code-scholen (leerprogramma vanuit Frankrijk). Zie
          businesscase 1.C.
 Een knelpunt is dat de noodzaak van blijvend ontwikkelen vaak bij laag opgeleide werknemers en werkgevers niet urgent wordt gevonden en onvoldoende in beeld is.
    Voor wat betreft de bedrijven is bewustwording van zowel werknemers als werkgevers essentieel. Werkgevers en werknemers moeten vroegtijdig bekend zijn met de
    eventuele noodzaak om te scholen. Men moet meer inzicht krijgen in hun eigen loopbaan. Goede voorlichting en communicatie, en mogelijk incentives zijn dan ook heel
    belangrijk.
 In het onderwijs is essentieel dat er goede doorgaande leerlijnen komen vanuit het vmbo en avo naar het mbo (met de nadruk op techniek). Voor het mbo zullen er
    voldoende moderne, goed geoutilleerde techniekfaciliteiten moeten komen. Dat vraagt om forse investeringen binnen het onderwijs en bedrijfsleven, om het aldaar
    beschikbaar stellen van faciliteiten. Dit kan leiden tot langere reistijden voor de leerlingen, met als mogelijke consequentie dat leerlingenvervoer noodzakelijk is. Ook
    doorgaande leerlijnen vanuit mbo naar hbo (en eventueel naar wo) verdient aandacht. Voor specialisatie van het mbo en de doorstroming naar het hbo en eventueel wo
    is bovenregionale samenwerking nodig (Drachten, Leeuwarden en Groningen).
 De kennisoverdracht hoeft ook niet alleen vanuit het onderwijs te komen, maar ook door deskundigen vanuit het bedrijfsleven. De bijdrage van het bedrijfsleven kan
    verder bestaan uit het bieden van voldoende gekwalificeerde stageplekken.
 De businesscase sluit aan en bouwt voort op al lopende initiatieven:
     - De Kenniswerkplaats Noordoost Fryslân is bezig met het opzetten van een specifieke project ‘wendbaar vakmanschap’, waarbij wordt gestreefd naar een goede
          aansluiting van (beroeps-) onderwijs en de huidige en toekomstige arbeidsmarkt in de agrifoodsector. Een zevental Friese bedrijven in de foodsector heeft samen
          met de provincie Fryslân en de HBO- en MBO-instellingen in de provincie de PPS ‘wendbaar vakmanschap in lerende organisaties’ afgesloten. Het project richt zich
          niet alleen op de huidige en toekomstige werknemers, maar ook op de bedrijven als lerende organisaties. Het vraagt tevens om nieuwe vormen van samenwerking
          tussen ondernemers, onderwijsinstellingen en overheden. Samen met de Kenniswerkplaats kan de PPS in Noordoost Fryslân worden geïmplementeerd en tevens
          worden verbreed naar andere sectoren dan alleen de foodsector, zoals de twee andere topsectoren (metaal en bouw) en mogelijk de zorg.
     - Fjildlab kent in de agrifoodsector de kenniskring ’techniek in de landbouw’ ontwikkelt initiatieven in de circulaire economie.
     - Een pilot wendbaar vakmanschap in de kleinmetaal, en wendbaar vakmanschap krijgt ook aandacht in het jaarthema van VNO/NCW Noord: “Erken je talent” en
          “Bright grey”.
     - Een landelijk voorbeeld is verder de versnellingsagenda die techniekbranches en het ministerie van OCW voor het techniekonderwijs gaan opstellen om de tekorten
          aan technische vakmensen terug te dringen.
     - NHL-Stenden in Leeuwarden heeft sinds 2016 een lectoraat ‘wendbaar vakmanschap’, dat wetenschappelijke ondersteuning aan de businesscase kan leveren.
     De opgave is dan in eerste instantie ook niet het ontwikkelen van nieuwe initiatieven maar het verbinden en stroomlijnen van deze initiatieven en het bundelen van de
     krachten.
 In eerste instantie richt de businesscase zich op koplopers in het bedrijfsleven en het onderwijs, later kan een bredere uitrol plaats vinden. Bovendien moet politiek de
    vraag worden beantwoord of de overheid dit wil stimuleren.
 Met deze inspanningen is het mogelijk om de vervangingsvraag van de toekomst zoveel mogelijk te beantwoorden met arbeidskrachten uit de eigen regio.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten:
 Het komen tot een duidelijk aanspreekbare organisatiestructuur die het begrip ‘wendbaar vakmanschap’ verder kan concretiseren en een uitwerking geeft in concrete
     programma’s en (meetbare) resultaten voor de drie topsectoren (landbouw, metaal en bouw) en de zorg. Hierbij wordt aansluiting gezocht bij initiatieven die in de regio
     en provincie lopen. De hieronder genoemde elementen maken daar deel van uit.
 Vanuit Wendbaar Vakmanschap een bijdrage leveren om bedrijven, onderwijsinstellingen en overheden gezamenlijk de transitie te laten realiseren naar een nieuwe
     manier van continu leren en ontwikkelen. Deze transitie is noodzakelijk om huidige en potentiële toekomstige medewerkers die competenties te laten ontwikkelen die
     zij nodig hebben in de voortdurend veranderende omgeving. Bedrijven moeten lerende organisaties worden waar studenten en medewerkers gefaciliteerd worden om
     te leren en waar de hiervoor benodigde kennis beschikbaar is. Scholen moeten studenten en andere lerende voorbereiden op voortdurend veranderende functies.
     Beide, onderwijs en bedrijfsleven, hebben concepten nodig die medewerkers en studenten stimuleren en faciliteren de regie te nemen op hun eigen ontwikkeling – de
     ontwikkeling tot wendbare vakmensen.
 Het in samenspraak met het bedrijfsleven ontwikkelen van lesprogramma’s door het onderwijs op de verschillende niveaus om te komen tot wendbaar vakmanschap bij
     werkgevers en werknemers. Het kan daarbij ook gaan om het ontwikkelen van online lesmateriaal voor oudere en jongere werknemers. Hierbij dient bij
     onderwijsinstellingen de bereidheid te zijn om het lesaanbod mede te laten bepalen door het bedrijfsleven, uiteraard binnen wettelijke kaders.
 Het geschikt maken van het MBO (dit kan zijn jaarplanning, openingstijden, beschikbaarheid docenten enz.)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>    Het maken van afspraken tussen onderwijsinstellingen binnen en buiten de regio om te komen tot doorgaande leerlijnen van vmbo/avo naar mbo (en eventueel naar
     hbo/wo). Het waar nodig maken van afspraken tussen onderwijsinstellingen om te komen tot specialisatie van opleidingen.
 Het maken van afspraken met bedrijven, kennis- en innovatiecentra om hun expertise beschikbaar te stellen aan het (volwassenen-)onderwijs.
 Het maken van afspraken met het bedrijfsleven om stageplekken beschikbaar te stellen, (ook financieel) te investeren in zo nodig goede faciliteiten (vergelijkbaar met
     technieklokalen) dan wel als alternatief het beschikbaar stellen van eigen faciliteiten.
 Om- en bijscholing gaat een integraal onderdeel uitmaken van de Bouwcampus (businesscase 2.B).
 In 2018 worden kennissessies gehouden in samenwerking met onderwijsinstellingen over de wensen van het bedrijfsleven voor bij- of omscholing. Op basis hiervan het
     organiseren van een bewustwordingscampagne bij werkgevers en werknemers over het belang van om- en bijscholing.
 In 2019 worden pilots uitgevoerd samen met enthousiaste bedrijven en werknemers die een keuzeprogramma krijgen in verschillende sectoren. Te beantwoorden
     vragen in de pilots:
 Met onderwijsinstellingen een Bedrijfskundig Action Lab (BAL) om 4 e jaars studenten bedrijfskunde te laten afstuderen op vraagstukken die worden opgehaald uit de
     praktijk. Deels gaat het om kennisontwikkeling voor de student, zij leren ondernemer te worden. Maar het gaat ook om oplossingen te vinden voor vraagstukken vanuit
     het bedrijfsleven. Het idee is om binnen het Kennis- en Innovatiehuis in Buitenpost een ‘hub’ van de Hanze te plaatsen, waar studenten een werkplek hebben. Het KEI
     kan vraagstukken bij ondernemers ophalen als opdracht binnen Action Lab.
 Is de behoefte vanuit het bedrijfsleven voldoende in beeld?
 Welke initiatieven lopen al of zijn in ontwikkeling (vermoedelijk versnipperd)?
 Hoe kunnen we bedrijven en werknemers voldoende bewust maken van de noodzaak?
 Op basis van ervaringen met de pilots stelt het bedrijfsleven samen met het onderwijs een agenda op.
 Vanaf 2020 wordt gestart met meerdere trajecten voor werkgevers en werknemers, circa 50 per jaar. Dit loopt in 2025 op naar een vrijwel complete dekkingsgraad van
     bedrijven in Noordoost Fryslân die personeel faciliteren in een blijvende ontwikkeling.
2. Partners
Kenniswerkplaats Noordoost Friesland in samenspraak met KEI en Kennislab Noardlike Fryske Walden.
De kennismakelaars metaal en bouw, alsmede nog aan te stellen kennismakelaar landbouw (misschien vanuit Fjildlab) kunnen de vraag vanuit het bedrijfsleven ophalen,
te beginnen met een koplopers groep die als ambassadeurs optreden. Ook kunnen zij succesvolle projecten demonstreren in het bedrijfsleven om hen te motiveren.
Overige partijen:
 Onderwijsinstellingen in de regio (VMBO/AVO en MBO) en daarbuiten (MBO, HBO en WO)
 De Gouden Driehoek: samenwerkingsverband 3 O’s
 Kennis- en innovatiecentra
 Bedrijven en werkgeversorganisaties (Metaalunie, Bouwend Nederland, LTO)
 Werknemersorganisaties
 UWV
 Project Wonen en Werken (ANNO)
 Project Vroegtijdige beroepsvoorlichting (ANNO)
 Ministerie van SZW
3. Planning en mijlpalen
Looptijd project: ontwikkeling 2017-2019, uitvoering 2019-2025
Mijlpalen:
 Ontwikkeling organisatiestructuur: 2018
 Aansluiting bij de PPS ‘wendbaar vakmanschap in lerende organisaties’ en verbreding naar ook andere sectoren dan alleen de foodsector.
 Survey onder bedrijven: wat is de behoefte, hoe krijg je bedrijven aan tafel (via innovatieclusters), 2018
 Start pilots: begin 2019
 Formuleren gezamenlijke vraag: eind 2019
 Organiseren infrastructuur: doorgaande leerlijnen, eventueel leerlingenvervoer en technieklokalen c.q. faciliteiten bij bedrijven
 Uitvoeren meerdere trajecten: vanaf 2020
4. Projectorganisatie
Benodigd budget:
 Kostenraming
 Ontwikkelen organisatiestructuur en coördinatie uitvoeringscasus                        €      200.000
 Ontwikkeling en implementatie wendbaar vakmanschap                                      €      300.000
 Kennissessies                                                                           €      100.000
 Voorlichtingscampagne                                                                   €       50.000
 Realiseren techniekfaciliteiten (bij bedrijven, dan wel onderwijsinstellingen)          €    1.100.000
 300 trajecten om-/bijscholing (oudere) werknemers                                       €    1.400.000
 Leerlingenvervoer                                                                                 p.m.
 Totaal                                                                                  €    3.150.000
 Kostenverdeling
 EU subsidies (ESF)                                                                      €      315.000
 Provincie Fryslân/lokale overheden/regio-envelop                                        €    2.205.000
 Bedrijfsleven (O&O fonds en transitievergoeding werknemers)                             €      315.000
 Onderwijs                                                                               €      315.000
 Totaal                                                                                  €    3.150.000
 EU: 10%
 Provincie/lokale overheden/regio-envelop: 70%
 Bedrijfsleven: 10%
 Onderwijs: 10%
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Een aantal acties moeten wel worden uitgevoerd maar betreffen afspraken, bijvoorbeeld tussen onderwijs en ondernemers, het komen tot doorgaande leerlijnen en
dergelijke. Aangenomen mag worden dat dit kosten met zich meebrengt, dit vraagt inspanning en dus tijd.
Het aantal van 300 is een eerste ruwe inschatting. Het is afhankelijk van de behoefte van bedrijven en de vraag of de trajecten voor 55-plussers dan wel 40-plussers zijn.
Er zal dan ook eerst een onderzoek naar de behoefte moeten worden gedaan (3 topsectoren en zorg), nader uit te werken in expertgroep.
Eventueel onderzoeks- en ontwikkelingsfondsen benaderen. Deze kunnen als cofinanciering worden ingezet. Er zijn Europese subsidies (EGF), daarnaast is er het
Sociaal Scholingsfonds (actieagenda SER), het regionaal opleidingsfonds en het Sectorfonds Fryslân (zijn de twee laatste hetzelfde?). Budgetten kunnen gestapeld
worden.
Er zijn scholingsvouchers vanuit het UWV. Ook is het denkbaar dat mensen die worden ontslagen een deel van de transitievergoeding inzetten (ook van belang voor BC
1A).
Bedrijfskundig Action Lab brengt geen kosten ten laste van de Regiodeal met zich mee, maar zal wel vanuit de regio moeten worden gecoördineerd, gefaciliteerd en
georganiseerd moeten worden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>1.C. Bouwen aan Ambitie
1. Doel en beoogde meetbare resultaten/effecten
BAA Perspectief vanuit onderwijs
    Toekomstgericht onderwijs. Leerlingen van nu worden opgeleid voor de wereld van morgen. Hoewel we niet weten wat banen van de toekomst zullen zijn,
     moeten leerlingen worden opgeleid met de juiste vaardigheden en competenties. In het programma Bouwen Aan Ambitie (BAA) nemen we wereldwijde
     ontwikkelingen op het gebied van de zogenaamde 21e-eeuwse vaardigheden als uitgangspunt voor het ontwikkelen van toekomstgericht onderwijs wat
     aansluit op de arbeidsmarkt. De businesscase richt zich op het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en MBO. Basisschoolleerlingen worden bijvoorbeeld
     al door bedrijven uitgenodigd om advies te geven. In het VO vullen de leerlingen ambitiekaarten in: wat kan ik, wat wil ik, wat is er mogelijk in de regio;
     vanuit het bedrijfsleven wordt dan getracht tot een match te komen. Ouders worden hier in meegenomen. De programma’s moeten aansluiten bij ‘blijvend
     ontwikkelen’’(businesscase 1B).
    NOF is een open regio. De gezamenlijke ambitie van overheden, onderwijsinstellingen en bedrijfsleven is de regio als woon- en werkgebied. Van krimp
     een kans maken, we noemen onszelf vanuit BAA een open regio. Een regio die werkt aan het lerende, ondernemende en innovatieve vermogen, omdat
     dit cruciaal is voor deze beoogde sociaaleconomische ontwikkeling van Noordoost Friesland. Het werken aan nationale en internationale netwerken en
     kenniscommunities is de basis van het BAA programma.
    Belang van zorg en publieke sector voor regiodeal doelen. Naast de (traditionele) mkb sectoren zijn ook het innovatievermogen en ondernemerschap van
     zorg-, onderwijs-, sociale-, en overheid sector van belang voor de sociaal-economische ontwikkeling. BAA richt zich ook op deze stabiele en snel
     ontwikkelende sectoren.
    Ambitie is cruciaal. In Noordoost Friesland is het streefniveau en ondernemend gedrag (mijden van risico i.p.v. het nemen van initiatieven) van leerlingen,
     leerkrachten en ouders nog onvoldoende belangrijk. Dit werkt door tot op de arbeidsmarkt. Verder hebben leerlingen een beperkt beeld van de sectoren
     als zodanig en de variëteit van beroepen daarbinnen en weten in onvoldoende mate wat voor hun een passende ambitieroute is. Bouwen aan ambities is
     de kern van ons programma.
    Levenslange doorlopende leerwegen ofwel ambitieroutes staan centraal. Binnen en buiten reguliere onderwijs werken we aan doorlopende en cross-
     sectorale routes; juist ook erna in het kader van levenslang leren zijn innovatieve, aansprekende en toekomstgerichte ambitieroutes cruciaal.
    Door inspanningen op dit vlak is het mogelijk om de vervangingsvraag van de toekomst zo goed mogelijk te beantwoorden met leerlingen uit het regionale
     onderwijs.
Doelen
    Het Programma Bouwen aan Ambitie ontwikkelt het ondernemend en innovatief gedrag van leerlingen, leerkrachten en ouders. Het streven is het
     ambitieniveau te verhogen, zowel bij de leerlingen als bij de ouders en de leerkrachten. Horizon van jongeren verbreden door ze in aanraking te laten
     komen met verschillende beroepen, toepassingen en vormen van ondernemen.
    Met het Programma Bouwen aan Ambitie worden doorlopende ambitieroutes ontwikkeld en geïmplementeerd om onderwijs en leven lang leren te
     versterken, verder te innoveren en onderwijs-arbeidsmarkt aansluiting duurzaam te verbeteren. Toekomstgericht onderwijs dat aansluit op de
     arbeidsmarkt.
    Themalabs worden ontwikkeld, zoals Techlab, Digilab en Zorglab, als 'werkplaatsen' voor het innoveren van onderwijs en het versterken van relaties
     tussen onderwijs en arbeidsmarkt.
    Vanuit de arbeidsmarkt worden challenges geformuleerd op alle niveaus (PO, VO, MBO, HBO en WO) voor de genoemde thema’s. De leerlingen c.q.
     studenten werken aan deze challenges in de leerlijnen samen met docenten, onderzoekers en professionals vanuit de themalabs. Voor het bedrijfsleven
     is het noodzakelijk het aanbod vorm te geven in concrete, afgeronde projecten (‘hapklare brokken’). De projecten die ontwikkeld worden geven invulling
     en ondersteuning aan duurzame ambitieroutes
    Binnen het Programma Bouwen aan Ambitie worden scholen ingericht als Ambitiescholen. In 2018 -2019 maken minimaal 5 scholen in NOF waarin onder
     andere leerlingen van groep 7/8 in een programma van 30 weken kennismaken met veelvoud van aspecten, beroepen en toepassingen op de
     arbeidsmarkt. Dit concept wordt verspreid naar andere scholen in de regio. In het najaar van 2018 wordt de BAA-werkconferentie georganiseerd. De
     conferentie zal worden opgezet rond de 3 bouwstenen van de Ambitieschool:
     o Talentontwikkeling – de leerling
     o Ambitiemodel - de wereld
     o Ambitieroute PO-VO – de link tussen leerling en wereld
    De ontwikkeling van een ‘challenge-based innovatieve doorlopende digiroutes’ van po-vo-mbo-hbo-wo-(professionele) ontwikkeling.
Thema Digitaal
De doelstellingen zijn:
    leerlingen kennis laten maken met de nieuwste ontwikkelingen in de wereld van de ICT en digitalisering (o.a. leren programmeren, robotica, 3D printing,
     etc.).
    het stimuleren van de ICT- en digitale vaardigheden van jong tot oud zodat deze aansluit bij en mogelijkheden geeft tot de vraag van het bedrijfsleven
     (maatschappij van nu en van de toekomst)
    leerlingen, ouders en docenten maken kennis met een veelvoud van aspecten, beroepen en toepassingen rondom ICT en digitalisering in het bedrijfsleven.
    de jongeren en ouderen ontwikkelen digivaardigheden en specialiseren zich binnen ‘digitale vakgebieden.
    versterken en verduurzamen van de samenwerking tussen primair, voortgezet, beroepsonderwijs en bedrijfsleven/maatschappij.
Projecten en werkwijzen:
    DigitaalhuisPlus (alle leeftijden), fysieke Digilabs.frl bijvoorbeeld in bibliotheken. De Digilabs.frl zijn de centrale fysieke plekken voor deze ambitieroutes.
    3D printen en ondernemen (o.a. het 3D kanjers project): een ambitieroute waarin we leerlingen al zo vroeg mogelijk vaardig maken in het werken met 3d-
     printers.
    Codeschool (alle leeftijden o.a. de doelgroep NUGGERS): een ambitieroute gebaseerd op Ecole42, een innovatieve onderwijsvorm waarin leerlingen,
     werkzoekenden, et cetera zich als programmeur ontwikkelen. In deze vorm zijn er geen docenten, maar werken we vanuit ‘code-opdrachten’ vanuit
     samenwerkende bedrijven aan de programmeervaardigheden van deelnemers.
    21Vaardig – Digi-Taal : de ambitieroute waarin bewoners in NOF zich naast taalvaardig ook digitaal vaardig maken om in de maatschappij van nu en
     straks mee te doen.
Thema Techniek
De doelstellingen zijn:
    meer instroom in techniekopleidingen
    meer ambitie op het gebied van techniekonderwijs en –innovatie
    meer cross-sectorale samenwerking tussen techniekbedrijven onderling en andere sectoren, bijv. thuiszorg
    meer regionale economische groei in technieksectoren
    meer samenhang in de regio tussen techniekopleidingen zowel regulier als continue professionalisering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>    de trots op techniekprestaties in de regio vergroten
Projecten en werkwijzen:
    Techlab, samen met bedrijven ontwikkelen we één of meerdere techlabs waarin leerlingen en professionals met de nieuwste technieken leren werken
    TechChallenges – ambitieroutes gebaseerd op door bedrijven en maatschappij geformuleerde ‘grand challenges’, bijvoorbeeld op het gebied van ‘sociale
     kwaliteit’, energietransitie, mobiliteit, et cetera.
    Technetkringen, Techniek Tastbaar (PO/VO/MBO), Techniekdagen (VO) en vergelijkbare activiteit in PO.
Domeinen: energie, bouw, zorg, landbouw en vervoer
Onderwerpen: duurzaam (o.a. energy challenge), circulair, domotica.
Thema zorg
Missie
    een kennisnetwerk van partijen (onderwijs, zorg, techniek/ICT, overheid) die samen met het regionale MKB werkt aan innovatieve zorg met burgers als
     vertrekpunt.
Doelstellingen
    ontwikkelen van duurzame samenwerkingen tussen scholen, overheden en ondernemers.
    zorgen voor een hoogstaand regionaal zorglandschap.
    ontwikkelen innovatieve diensten en concepten die het lerende, ondernemende en innovatieve zorgvermogen van de regio versterken.
    doorgaande leerlijn onderwijs – arbeidsmarkt. Op elk niveau in de doorgaande leerlijn wordt gewerkt aan de afstemming onderwijs – arbeidsmarkt.
Projecten/werkwijzen:
    project Bijke, realisatie van een digitale ‘zorghond’, een activerende en behulpzame ‘partner’ om verantwoord een leven lang goed thuis te kunnen blijven
     wonen. In de praktijk is Bijke een platform waarop relevante bedrijven, zorginstellingen, instellingen binnen het sociaal domein, en lokale partners samen
     deze ‘partner’ zijn.
    Bijke is vanuit het Zorglab een werkwijze waarop vanuit ‘ambitieroutes’ innovatieve concepten en diensten door MKB en instellingen samen met scholen
     (MBO / HBO / universiteit) worden ontwikkeld. - In de uitwerking van de projectvoorstellen wordt geëxperimenteerd, voortdurend afgestemd tussen
     onderwijs en zorgondernemers en geborgd dat studenten en professionals zich met ambitie kunnen ontwikkelen.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten
Meetbare resultaten zijn:
1) significante verhoging van onderwijs- en opleidingsambitie in NOF en van het ondernemend en innovatievermogen van lerenden en werkenden
2) verbeterd inzicht in relaties tussen onderwijs en arbeidsmarktontwikkelingen
3) lagere uitstroom in mbo/hbo
4) verhoging van de weerbaarheid van de beroepsbevolking in NOF, (5) NOF kenmerkt zich door innovatieve doorlopende ambitieroutes voor lerenden en
     professionals
Als een belangrijk resultaat zien wij de ‘Ambitie Certificaten’. Binnen elk thema verzorgen we certificaten zowel voor leerlingen als professionals op basis van
hun gerealiseerde ambities. We gaan uit van de Hoger Onderwijs aanpak. Een ambitiepunt is ongeveer 28 uur bestede tijd.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten Digitaal:
    de leerlingen, ouders en leerkrachten hebben kennis van aspecten, beroepen en toepassingen rondom ICT en digitalisering
    eind 2020 op 5 plekken in NOF zijn DigitaalhuisPlus gerealiseerd
    in elke ‘huis’ is de CodeSchool voor alle leeftijden, ook specifiek voor NUGGERS gerealiseerd.
    in 2018-2020 doet 80% van de basisscholen in Noordoost Friesland mee aan de ambitieroute 3D printen en ondernemen.
    Digilab is het Digi R&D centrum van NOF waarin bedrijven, scholen en evt. kennisinstellingen samen R&D doen in de vorm van challenges. De ‘challenge-
     based innovatieve doorlopende digileerlijnen’ van bo-vo-mbo-hbo-wo-professionele ontwikkeling zijn gerealiseerd.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten Techniek:
    de leerlingen, ouders en leerkrachten maken kennis met innovatieve ontwikkelingen, beroepen en toepassingen in techniek
    realisatie van Techlab, het tech R&D centrum van NOF waarin bedrijven, scholen en evt. kennisinstellingen samen R&D doen in de vorm van challenges.
    bedrijven worden in Techlab zichtbaar (Etalage), ze gebruiken het als studieplaats voor de eigen professionals
    beroepsopleidingen verzorgen workshops, masterclasses, etc. in techlab, ze hebben een R&D ruimte in Techlab, Met Techlab is de samenwerking tussen
     bedrijfsleven en onderwijs duurzaam ingevuld
    scholen geven de samenwerking met bedrijven vorm in een uitdagende leeromgeving voor leerlingen en docenten, ofwel toekomstgericht onderwijs.
    We hebben in het schooljaar 2018-2019 minimaal 200 TechLab certificaten uitgedeeld aan deelnemers.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten Zorg:
    de leerlingen, ouders en leerkrachten hebben kennis gemaakt met een veelvoud van aspecten, beroepen en toepassingen op de arbeidsmarkt, waardoor
     ze zicht hebben op hun omgeving en de wereld en daardoor de mogelijkheden kennen die er zijn om zich verder te ontwikkelen
    ontwikkelen relevante diensten die het lerende, ondernemende en innovatieve zorgvermogen van de regio versterken
    minimaal jaarlijks 2 innovatieve projectvoorstellen voor innovatieve regiozorg.
    NOF laat zich zien als een innovatieve zorgregio.
    regionaal MKB (zorgbedrijvigheid, samen met installatiebedrijven, ICT bedrijven, en bouwbedrijven) hebben innovatieve regio zorg concepten en diensten
     ontwikkeld.
2. Partners
Trekker: Willem Wouda uit de stuurgroep Kennis Lab
Overige partijen:
    onderwijsinstellingen (PO, VO, MBO) in de regio en daarbuiten (MBO, HBO, WO)
    kennisinstellingen
    KEI en Kenniswerkplaats
    bedrijfsleven: ONOF en bedrijven
    lokale overheden
    publieke sector
    zorg- en welzijn
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>3. Planning en mijlpalen
Looptijd project: ontwikkeling 2018, uitvoering 2019-2025
Mijlpalen algemeen:
     pilot Bouwen aan Ambitiescholen 2018 – 2019 op 5 basisscholen
     conferentie Bouwen aan Ambitiescholen najaar 2018
     vervolgens in de jaren erna het concept Ambitiescholen verder verspreiden naar andere scholen in NOF, verbreden (rol ouders, rol bedrijfsleven),
      verdiepen (o.a. middenbouw)
Digitaal:
     in de 1e helft van 2018 is het 1e DigitaalhuisPlus open in Surhuisterveen.
     in de 2e helft van 2018 is het 2e DigitaalhuisPlus open in Westersen. Eind 2020 zijn er 5 plekken in NOF.
     in de 1e helft van 2019 is de 1e Codeschool geopend.
     in 2019 200 Code Certificaten uitgedeeld.
     in 2020 doet 80% van de (basis)scholen in Noordoost Friesland mee aan de ambitieroute 3D printen en ondernemen.
     21Vaardig – Digi-Taal: In 2019 eerste 200 DigiTaal certificaten uitgedeeld. Vervolgens in de jaren erna de Digileerlijnen verder verspreiden, uitbouwen,
      verbreden en verdiepen.
Techniek:
     (tijdelijk) Techlab is open in 2018
     in 2018 – 2019 minimaal 1 TechChallenge - ambitieroutes zijn gerealiseerd en weerspiegelen de uitdagingen van o.a. het regionaal bedrijfsleven.
     TechNet kringen en haar activiteiten worden breed gedragen in NOF en de activiteiten weerspiegelen de recentste ontwikkelingen en worden tijdig
      vernieuwd
Zorg
     in 2018 eerste ZorgLab ingericht en operationeel.
     in 2018 eerste twee BijkeHuizen en het eerste BijkeZorghuis ingericht.
     in 2018 met het MKB twee business modellen voor Bijkediensten/concepten ontwikkeld.
     in het studiejaar 2018-2019 minimaal 100 InnoZorg certificaten uitgedeeld.
4. Projectorganisatie
Benodigd budget:
 Kostenraming
 Algemeen
 Pilot en conferentie (al gefinancierd)                                          p.m.
 Doorontwikkeling programma 2018-2025                            €            280.000
 Verspreiding programma over alle scholen NOF                    €            900.000
 Subtotaal                                                       €         1.180.000
 Digitaal
 Structureel budget 2018-2025                                    €            290.000
 3D Ambitieroute - 3D printen en ondernemen                      €            180.000
 Codeschool 2019-2025                                            €            240.000
 Digilabs/fysieke plekken                                                         p.m.
 Subtotaal                                                       €            710.000
 Techniek
 Structureel budget 2018-2025                                    €            300.000
 Doorontwikkeling ambitieroutes Techlab                          €            175.000
 Techlab/fysieke plekken                                                         p.m.
 Technetkringen, Techniek Tastbaar, Techniekdagen                €            240.000
 Subtotaal                                                       €            715.000
 Zorg
 Structureel budget 2018-2025                                    €            300.000
 Zorglab/fysieke plekken                                         p.m.
 Pilot 'Bijke' 2019-2020                                         €            140.000
 Subtotaal                                                       €            440.000
 Totaal (afgerond)                                               €          3.050.000
 Kostenverdeling
 EU subsidies                                                    €                   -
 Provincie Fryslân/lokale overheden/regio-envelop                €          2.440.000
 Bedrijfsleven                                                   €                   -
 Onderwijs                                                       €            610.000
 Totaal                                                          €          3.050.000
 EU: -
 Provincie/ lokale overheden/regio-envelop: 80%
 Bedrijfsleven: -
 Onderwijs: 20%
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>2.a Campus voor bouwen en nieuwe materialen
1. Doel en beoogde meetbare resultaten/effecten
   Bouwnijverheid is een belangrijke sector in Noordoost Fryslân. Aantal bedrijven zeer innovatief met o.a. nieuwe serviceconcepten en prefab. Medewerkers staan in
    Nederland bekend als harde werkers.
 Om economische sector van belang te blijven, moet deze zich blijven ontwikkelen en is het van belang dat er voldoende personeel beschikbaar komt en blijft.
 De landelijke ambitie uit de Energieagenda om de complete bebouwde omgeving gasloos van energie te voorzien vraagt om meer snelheid in de uitvoering dan nu
    gebeurt. Om 290.000 woningen in Friesland van het gas af te halen is de hulp van robots nodig en een inzicht in alternatieve energiebronnen.
 De provincie Fryslân wil dé ontwikkelregio op het gebied van circulaire economie worden in 2025. Daarvoor zet de provincie samen met Vereniging Circulair Friesland
    (VCF) een programma op. Onder andere voor het thema bouw wordt een regionale transitieagenda opgesteld, die een uitvoeringsprogramma voorstellen voor
    samenwerkende partijen binnen overheid, brancheverenigingen en ondernemers. Over de beleidsbrief van de provincie vindt eind maart 2018 in de Provinciale
    Staten besluitvorming plaats. VCF heeft al aangegeven dat ze waar mogelijk ondersteuning wil bieden op het gebied van circulaire kennisontwikkeling en
    oplossingsrichtingen voor vraagstukken die bij de bouwcampus/proeftuin (zie laatste bullet) naar voren komen.
 Het ontwikkelen van nieuwe constructietechnieken en –materialen is een wenkend perspectief voor de hele regio Noordoost Fryslân. Industrieel bouwen maakt
    gebruik van gestandaardiseerde, industrieel ontwikkelde en geproduceerde bouwcomponenten. Ook de koppeling met de agrarische sector is kansrijk. Voorbeeld
    hiervan is het lisdoddenproject.
 De sterke sectoren in de regio (bouwnijverheid, maakindustrie en agrarische sector) kunnen hier allen een rol van betekenis in spelen.
 Duurzaam bouwen is wereldwijd een van de grootste uitdagingen. De regio heeft hiervoor een goede propositie, vanwege de sterke bouwsector.
 De campus heeft als doel een plek te bieden aan MKB-bedrijven om experimenten te doen op het gebied van Industrieel Bouwen met als doel het bevorderen van
    innovatie en valorisatie in de bouwsector. De campus is gericht op procestechnologie (o.a. automatisering en robotisering), het versnellen van de marktintroductie
    van producten en de ontwikkeling van circulaire producten voor de bouw. Op de campus wordt de expertise van het MKB en de regionale kennis van de
    kennisinstellingen gecombineerd om tot een verdere uitwerking, testen (en inbedding) van Industrieel bouwconcept te komen.
 Eind 2017 heeft de regio een subsidieaanvraag bij EFRO ingediend met het projectplan Proeftuin Industrieel Bouwen. Bouwgroep Dijkstra Draisma wil in
    samenwerking met KEI een proeftuin ontwikkelen waar MKB-bedrijven kunnen experimenteren met industrieel (en circulair) bouwen. Bouwgroep Dijkstra Draisma
    heeft een gerobotiseerde fabriek in gebruik genomen. Er is een aanvraag ingediend om een gebouw in Dokkum te gebruiken als campus.
 Er is een duidelijke relatie met de toepassing van duurzame bouwmaterialen en -constructies in het kader van de Biobased Economy Friesland. Voor de regio’s
    Noordoost Fryslân en Zuidoost Friesland is een PPS ontwikkeld met een looptijd van juli 2017 tot juli 2021. De businesscase k an hierop aansluiten. Zie voor een
    verdere beschrijving businesscase 2.d.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten:
 Het opzetten van een fysieke testlocatie (proeftuin) waarin kennis wordt gedeeld en nieuw te ontwikkelen producten van MKB-bedrijven gericht op industrieel (en
    circulair) bouwen getest (en gepresenteerd) kunnen worden. Alle innovaties moeten als doel hebben een kwalitatieve en duurzame oplossing binnen het industrieel
    bouwproces.
 Realiseren van (open) samenwerking tussen onderwijs (NHL, Nordwin College), bouwbedrijven en bedrijven in andere sectoren (zoals printing en ICT)
 Het delen en verbinden van kennis tussen bedrijven uit verschillende sectoren door middel van maandelijkse scrum sessies met ondernemers en kennisinstellingen.
 Het verbreden van de bekendheid van industrieel (en circulair) bouwen en het betrekken van MKB’ers en onderwijsinstellingen in het concept.
 Het sluiten van de keten van kennis, naar kunde naar kassa: door meer kleine bedrijven deel te laten nemen aan de campus kan innovatie beter vermarkt worden.
 De structurele inzet van 20 studenten per jaar van relevante opleidingen (MBO-HBO-WO) gericht op bouw, techniek, communicatie en ICT. Ook doen studenten
    waar mogelijk zelf onderzoek in overleg met de gebruikers van de proeftuin.
 De ontwikkeling van 3 nieuwe producten op het gebied van industrieel- en circulair bouwen per jaar: ondersteuning bij het financieren en realiseren van businessplan
 De realisatie van één start-up per jaar: ondersteuning bij het financieren en realiseren van businessplan
 In samenwerking met NHL de realisatie van een doorlopende leerlijn op het gebied van industrieel bouwen.
 In samenwerking met het Nordwin College en het Friesland College onderzoek doen naar een nieuwe opleiding gericht op circulaire materialen in de bouw.
 Aansluiting bij de PPS Biobased Economy Friesland.
(Bron: Projectplan Call Proeftuinen KEI en BGDD)
2. Partners
Trekker: KEI NOF en Bouwgroep Dijkstra Draisma
Ondersteunen bij het ontwikkelen:
  Bouw 7/Aero
  Smart Robotics
 Gebruikers campus:
  PROBO
  HELEOS
  Betonson
  KNN
  Altenburg & Wymenga
Kennisinstellingen:
  Noordelijke Hogeschool Leeuwarden
  Hogeschool Utrecht
  Nordwin College/Friesland College
  Overige kennisinstellingen zoals TU Delft, Eindhoven
Ondersteuning:
  Gemeenten Noordoost Fryslân, provincie en waterschap
  Gemeente Leeuwarden
De partners van de PPS Biobased Economy Friesland
Vereniging Circulair Friesland
3. Planning en mijlpalen
Looptijd project: ontwikkeling 2017-2018, uitvoering 2018-2025
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Opzetten en management: 2018
Kennisindeling: 2018-2020
Marketing en communicatie: 2018-2020
Mijlpalen:
 1-6-2018: campus/proeftuin startklaar voor eerste opdrachten
 31-12-2020: campus op eigen benen: zonder overheidssubsidie
4. Projectorganisatie
Benodigd budget:
 Kostenraming
 Werkpakket 1: opzetten proeftuin                         €        854.000
 Werkpakket 2: kennisdeling 2018-2025                     €        140.000
 Werkpakket 3: marketing en communicatie                  €        140.000
 Totaal                                                   €     1.134.000
 Kostenverdeling
 EU subsidies                                             €              -
 Provincie Fryslân/lokale overheden/regio-envelop         €        850.500
 Bedrijfsleven                                            €        283.500
 Onderwijs                                                €              -
 Totaal                                                   €     1.134.000
 EU: -
 Provincie/lokale overheden/regio-envelop: 75%
 Bedrijfsleven: 25%
 Onderwijs: -
Nadere verkenning overige subsidiemogelijkheden en financiering o.a.:
EU:
 Energietransitie Financieringsfaciliteit (ETFF): PM (v.a. €750.000)
 LIFE: PM
Rijk:
 Investeringsprogramma Transitieagenda bouw
 Diverse subsidiemogelijkheden via Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
Provincie:
 Subsidieregeling circulaire economie (max €50.000,- per project)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>2.b Shared facilities (center)
1. Doel en beoogde meetbare resultaten/effecten
    Noordoost Fryslân kent een groot aantal kleine en middelgrote bedrijven in de maakindustrie. De bedrijven houden zich bezig met soortgelijke (productie)activiteiten
     maar elk op hun eigen manier. Hierdoor vormen ze niet elkaars concurrenten en liggen er kansen op het gebied van onderlinge samenwerking.
 De regio wil een grote slag maken op het gebied van digitalisering, robotisering en 3D-printen in de maakindustrie. Veel bedrijven hebben echter niet zelfstandig
     voldoende massa om grootschalige investeringen te doen in nieuwe faciliteiten, apparaten e.d. Het MKB is ook vaak onvoldoende in staat om zelf kennis binnen
     te halen en deze kennis om te zetten in nieuwe producten of diensten. Een recent onderzoek van ABN AMRO (december 2017) maakt duidelijk dat Nederland nog
     achterblijft bij de mondiale ontwikkeling van 3D-metaalprinten gebaseerd op metaalpoeders. Door de krachten te bundelen is het mogelijk concurrerend te blijven
     en voorop te blijven lopen. Een aantal bedrijven in de regio streeft dan ook naar een gezamenlijke locatie voor faciliteiten als 3D-printers, shared services, een
     ruimte voor testopstellingen etc.
 Vanuit het innovatiecluster metaal is begin 2018 een quick scan uitgevoerd naar de haalbaarheid en behoefte aan een shared facilities center in de regio. In april
     is in een breder gezelschap van ondernemers verkend hoeveel animo er is voor het opzetten van een concrete businesscase voor één of meerdere opties. De
     conclusie is dat ondernemers en overheden in Noordoost Fryslân bereid zijn te investeren in een shared facilities center gericht op midtech bedrijven in de
     metaalsector. Dit in aanvulling op de smart factory die al wordt gebouwd voor het Innovatiecluster Drachten (een internationaal werkend ecosysteem van
     samenwerkende High Tech bedrijven en kennisinstellingen die vooroplopen met innovaties en concurrerend zijn op de wereldmarkt). Beide projecten vragen om
     een onderlinge afstemming. Het shared facilities center is niet alleen voor bestaande bedrijven van belang maar ook een stimulans voor nieuwe bedrijven om zich
     in de regio te vestigen. Hierbij wordt ook gedacht aan start ups in verschillende niches.
 Voor het shared facilities center in Noordoost Fryslân zal gezocht worden naar een goede locatie, vermoedelijk een bestaand, te verbouwen bedrijfspand. In het
     pand worden maximaal drie 3D-printers ondergebracht.
 Om de werkgever en de werknemer van de toekomst op te leiden moet ook worden geïnvesteerd in kennis en onderwijs. NHL Stenden is hiervoor belangrijke
     partner, maar daarnaast zullen ook universiteiten als de TU Twente en de Universiteit Utrecht worden betrokken.
 Aanvullend op het shared facilities center project zal de Metaalunie de ontwikkeling van snijrobots in de regio stimuleren. Het gaat hierbij om kleinere investeringen
     voor bedrijfsspecifieke apparaten.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten:
De businesscase verkeert nog in de ontwikkelingsfase. De verschillende fasen van het tot stand komen van de businesscase en het gebruik van de shared facilities
zijn als volgt:
1. Vraagverkenning (producten, bedrijven, middelen, locatie)
2. Draagvlak creëren
3. Uitvoeringsplan maken
4. Financieringsplan maken
5. Uitvoering
Het effect voor het regionale bedrijfsleven te zijn:
 Samen gebruik kunnen maken van faciliteiten die zelfstandig niet gerealiseerd zouden kunnen worden.
 Samenwerking in het gerobotiseerde werkproces
 Innovatie en ondernemerschap in de regio daarmee versterken, zowel bij al in de regio gevestigde bedrijven als het aantrekken van nieuwe bedrijven (waaronder
    start ups)
 Arbeidsproductiviteit verhogen
 Een uitgebreide ‘providerboog’ waarbinnen efficiënt wordt samengewerkt en kennis kan worden overgebracht.
 Een kennismakelaar die vragen vanuit het bedrijfsleven bij de juiste partij in de providerboog neer kan leggen.
 Per jaar lopen 20 studenten extra stage en naar verwachting 20 zij-instromers
 Bedrijven investeren € 2 miljoen aan R&D (slagingskans 50%)
2. Partners
Trekker: KEI NOF. Kennismakelaar en Ynbusiness om de opties voor financiering te verkennen (bijvoorbeeld bij NOM en provincie)
Overige partijen:
 Ondernemers en bedrijvenverenigingen
 MBO/HBO/WO instellingen (NHL, TU Twente, Universiteit Utrecht)
 SNN
 Innovatiecluster Drachten, waaronder Philips en Berenschot
 Kenniswerkplaats Noordoost Fryslân
 Ondernemersloket gemeenten
 Rabobank
 Innovatieplatform Fryslân
 Overheid: de gemeenten uit Noordoost Fryslân, Provincie Friesland (VIA) en het Rijk (MIT)
3. Planning en mijlpalen
Looptijd project: ontwikkeling 2018, uitvoering 2019-2020
Mijlpalen:
 2018: uitwerking businesscase en betrekken partners
 Vanaf 2019: realisering shared facilities center
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>4. Projectorganisatie
Benodigd budget:
     Kostenraming
     Aankoop en verbouwing gebouw                         €      400.000
     Aanschaf drie 3D-printers                            €    3.000.000
     Locatiemanager en accountmanager tot 2015            €    1.400.000
     (7 x € 200.000)
     Onderwijsprogramma’s                                          p.m.1)
     Totaal                                               €    4.800.000
1)       Onderdeel businesscase 1.b
     Kostenverdeling
     EU subsidies                                          €              -
     Provincie Fryslân/lokale overheden/regio-envelop      €    3.100.000
     Bedrijfsleven                                         €    1.700.000
     Onderwijs                                             €              -
     Totaal                                                €    4.800.000
    EU: -
    Provincie/lokale overheden/regio-envelop: kosten locatiemanager/accountmanager, 50% aankoop/verbouwing gebouw, 50% 3D-printers
    Bedrijfsleven: 50% aankoop/verbouwing gebouw, 50% 3D-printers
    Onderwijs: - (kosten onderdeel businesscase 1.b)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>2.c Lerend ondernemersnetwerk: kennisverspreiding en versnellingstafels
1. Doel en beoogde meetbare resultaten/effecten
   Vanuit concurrentieoverwegingen is het voor veel bedrijven niet aantrekkelijk om innovaties te delen.
   Juist in Noordoost Fryslân kan het interessant zijn om procesinnovaties in de (maak)industrie met elkaar te delen. Dit komt omdat veel bedrijven geen directe
    concurrenten van elkaar zijn, maar juist net in een iets andere branche of niche actief zijn. Zij kennen wel vergelijkbare productieprocessen (related variety).
 Bedrijven zouden van elkaars processen kunnen leren om daarmee het ondernemerschap in de regio te versterken, zonder de eigen concurrentiepositie in gevaar
    te brengen. Het kan daarmee voor iedere deelnemer veel opleveren.
 De kennisverspreiding hoeft zich niet noodzakelijkerwijs te richten op de huidige ondernemers. Voor toekomstige ondernemers is ook ondersteuning nodig in de
    vorm van kennisverspreiding. Het stimuleren van nieuw innovatief ondernemerschap levert immers ook een bijdrage aan de beoogde economische groei.
 Voor kennisverspreiding is het belangrijk om ook buiten de regio te kijken, zodat Noordoost Fryslân niet zelf het wiel hoeft uit te vinden. Kennispartners en bedrijven
    buiten de regio met kennis en kunde die niet in de regio aanwezig is trekken samen met Noordoost Fryslân op.
 Lerend ondernemerschap brengt de economie in de versnelling: door kennisverspreiding en het delen van best practices verspreidt innovatie zich over de hele
    regio en daarbuiten.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten:
Kennisverspreiding
 In 2017 is een eerste reeks minimasters van 8 à 9 avonden gestart over ondernemerschap (18-22 uur). Aan één reeks minimasters nemen 15-20 ondernemers
    deel, iedere avond wordt een nieuw thema behandeld. Er worden webinars georganiseerd, zodat ondernemers ook op afstand kennis tot zich kunnen nemen.
 Rabobank gaat meer mini-masters organiseren: er komen voorstellen voor ondernemen en voor de medische wereld. Max 20 ondernemers per avond, doelgroep
    is eigenaars/directeuren. Ondernemers betalen zelf. Doel is dat er mini-netwerken ontstaan waarin ondernemers met elkaar in gesprek gaan.
 Op 2 februari 2018 vond een BIM Kennissessie plaats in Leeuwarden, georganiseerd door KEI NOF, Innovatiecluster Bouw, Cadix en Fritech, voor ondernemers
    in de bouw- en installatietechniek in Friesland.
 Er wordt een LEAN Managementtraject voor midden- en grote bedrijven georganiseerd door het Kennis- en Innovatiehuis in samenwerking met Biddle BV uit
    Kootstertille. Met LEAN Management worden bedrijfsprocessen verbeterd door o.a. verspillingen te elimineren.
 Voor masters op het gebied van agri zoekt de kennismakelaar de afstemming met NFW en Waadhoeke. Het Ambassadeursnetwerk is een groep bedrijven die
    gemeenschappelijke problematiek bespreken en proberen aan te pakken.
 Diverse kennisbijeenkomsten over verschillende onderwerpen die het ondernemerschap versterken.
 VNO-NCW MKB Noord (Ondernemer coacht ondernemer), de Rabobank en Kansrijk Eigen Baas gaan om tafel om 1 compleet programma voor verschillende
    doelgroepen aan te bieden, waarin de minimasters, kansrijk eigen baas en andere projecten een plek krijgen. Zo worden alle losse activiteiten gecoördineerd.
Versnellingstafels
 Ondernemers worden ondersteund om innovatieve ideeën door te ontwikkelen naar te realiseren business cases/business plannen: per jaar worden 20
    ondernemers ondersteund d.m.v. pitches van hun plan, maken van een business plan, en het betrekken van banken bij de kennisbijeenkomsten.
 De organisatie van zogenaamde versnellingstafels analoog aan de praktijk in Zuid-Limburg. Daar wordt de volgende routing doorlopen:
     o      Een ondernemer dient een innovatief idee in
     o      Als het idee wordt geselecteerd wordt de ondernemer gekoppeld aan een innovatie expert.
     o      Pitch Event: het idee wordt gepitcht aan circa 125 ondernemers.
     o      Ondernemers kunnen zich inschrijven voor de versnellingstafel van het initiatief (circa 8)
     o      De versnellingstafel werkt de kansen van het initiatief concreet uit onder leiding van een ervaren expert
     o      Slot Event: presenteren van de ontwikkelde business proposities en duidelijkheid over welke deelnemers samen gaan werken voor de uitwerking.
 Als gezamenlijke inspanning van de kennismakelaars en het lerend ondernemersnetwerk worden 20 business plannen gerealiseerd tot 2025. (zie business case
    3A)
 Circa 15 bijeenkomsten per jaar
 Minstens 15 structureel participerende bedrijven.
 Voor studenten die afstuderen op ondernemerschap faciliteren dat ze gaan ondernemen in Noordoost Fryslân.
Het stimuleren van nieuw innovatief ondernemerschap
  Het toepassen van de methodiek Kansrijk Eigen Baas voor het ondersteunen van startende ondernemers. Deze methode is eerder toegepast in de regio Achterhoek
    op het Overijssels platteland. Deels richt het zich op mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, waarmee er een relatie is met businesscase 1a.
2. Partners
Trekker: KEI NOF
Overige partijen kennisverspreiding/kennistafels:
 Ondernemers
 Investerings- en ontwikkelingsmaatschappij voor Noord-Nederland (NOM)
 Kenniswerkplaats Noordoost Fryslân
 Lauwersdelta: Kennis- en innovatiehuis Noordoost Fryslân
 De Gouden Driehoek: samenwerkingsverband 3 O’s
 Innovatieplatform Fryslân
 Project Dwaande Wonen en Werken (ANNO)
 MKB Noord
 VNO-NCW Noord
 Rabobank
Idem voor het project Kansrijk Eigen Baas:
 Regio Noordoost Fryslân
 Kennis & Innovatiehuis Buitenpost
 VNO-NCW/MKB-Noord
 University of Groningen Centre of Entrepeneurship (UGCE)
 Venturelab International Holding
 Stichting Kansrijk Eigen Baas
 Hanze centrum voor Ondernemerschap
 Gebiedscorporatie Oost-Groningen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>   Bedrijfsleven
Idem voor het project Bedrijfskundig Action Lab:
 Hanzehogeschool Groningen
 KEI
 Bedrijfsleven
3. Planning en mijlpalen
Looptijd project: ontwikkeling 2017, uitvoering 2017-2025
Mijlpalen kennisverspreiding/kennistafels:
 Maart 2018: start tweede reeks minimasters
 Tweede helft 2018: eerste versnellingstafels als pilot
 2019-2025: structurele inzet versnellingstafels
Idem voor het project Kansrijk Eigen Baas:
  Een drie jarig traject waarin 4 keer een half jaar 50-60 deelnemers kunnen deelnemen die beginnen aan de eerste fase van ondernemerschap (inclusief
    ideeontwikkeling) en 20 deelnemers met meer ondernemerschapservaring in een vol jaar traject werken aan de ontwikkeling van hun reeds bestaand business
    concept, c.q. aan een nieuwe tak van hun bestaand bedrijf. Totaal dus werken met 240 deelnemers voor start-up en 60 voor vernieuwing bestaand bedrijf.
Idem Bedrijfskundig Action Lab:
  Vanaf het studiejaar 2018-2019 60 tot 75 4e jaars studenten opleiden.
 Reeds gerealiseerd:
  De eerste minimasters
  Thema bijeenkomsten
4. Projectorganisatie
Benodigd budget:
 Kostenraming
 Kennisverspreiding/kennistafels                        €       210.000
 Versnellingstafels                                     €       280.000
 Ondersteuning experts bij versnellingstafels           €     1.050.000
 Project "Kansrijk Eigen Baas"                          €     2.015.000
 Totaal                                                 €     3.555.000
 Kostenverdeling
 EU subsidies (ESF)                                     €       403.000
 Provincie Fryslân/lokale overheden/regio-envelop       €     2.536.000
 Bedrijfsleven                                          €       616.000
 Onderwijs                                              €              -
 Totaal                                                 €     3.555.000
 EU: 20% voor project "Kansrijk eigen baas" (project richt zich deels op mensen met afstand tot de arbeidsmarkt)
 Provincie/lokale overheden/regio-envelop: 60% Kennisverspreiding, kennistafels, versnellingstafels en ondersteuning, 80% "Kansrijk eigen baas"
 Bedrijfsleven: 40% Kennisverspreiding, kennistafels, versnellingstafels en ondersteuning
 Onderwijs: -
 Bedrijfskundig Action Lab: geen kosten voor de Uitvoeringsagenda
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>2.d Economisch en ecologisch gebruik landbouwareaal uitgaande van circulaire economie
1. Doel en beoogde meetbare resultaten/effecten
   Het doel is om in Noordoost Fryslân een economisch slim en ecologisch verantwoorde agrarische sector te hebben, die als kennislab kan fungeren voor
    de rest van Nederland (‘van krimp naar kraamkamer’). Hierin is ook de verbinding tussen agri en food, tot een agrifoodcluster van belang. Daarvoor is
    verbinding met de foodsector buiten de regio nodig. De regio kenmerkt zich door een schakering van landbouw en veeteelt, groot- en kleinschalige
    bedrijven, biologische en traditionele landbouw en veeteelt.
   De provincie Fryslân wil dé ontwikkelregio op het gebied van circulaire economie worden in 2025. Daarvoor zet de provincie samen met Vereniging Circulair
    Friesland (VCF) een programma op. Onder andere voor het thema landbouw wordt een regionale transitieagenda opgesteld, die een uitvoeringsprogramma
    voorstellen voor samenwerkende partijen binnen overheid, brancheverenigingen en ondernemers. Over de beleidsbrief van de provincie vindt eind maart
    2018 in de Provinciale Staten besluitvorming plaats. In de transitieagenda landbouw wordt ingegaan op thema’s als het sluiten van kringlopen, een gezonde
    bodem, eiwittransitie en optimale waardebenutting. Op deze thema’s worden landbouwdeals gesloten.
   Doordat de agrarische sector kapitaalsintensief is en de marges nu al erg smal zijn, is een randvoorwaarde dat de businesscase financieel sluitend is, zo
    nodig met een (Nederlandse of Europese) financiële impuls gedurende de ontwikkelingsfase.
   De basis voor de businesscase is het project “Fjildlab Noordoost Fryslân”. Het project omvat de gemeenten Achtkarspelen, Dantumadiel, Dongeradeel,
    Ferwerderadiel, Kollumerland c.a. en Tytsjerksteradiel, en daarnaast de buiten de regio gelegen gemeente Smallingerland. Er wordt ingezet op
    productkennis en kwaliteit en kennis over landbouwgrond, gecombineerd met alle denkbare technologieën en er worden stappen gezet naar
    uitvoeringsplannen en verdienmodellen. Het samenwerkingsverband richt zich op de volgende acht kernthema’s:
     1. Natuur, biodiversiteit, landschap en recreatieve sector: omzetten tot nieuwe producten en diensten
     (bijvoorbeeld: energie uit hout, streekproducten als bessen en bramen die in het landschap ingepast worden)
     2. Gezonde bodem: als basis voor de circulaire economie
     (bijvoorbeeld: productie en toepassing van Bokashi en het bovengronds uitrijden van drijfmest)
     3. Water en landbouw: verwaarden van blauwe en groene ecosysteemdiensten
     (bijvoorbeeld: onderzoek naar nieuwe teelten en producten afkomstig van deze teelten)
     4. Duurzame energie: regionaal geproduceerd en afgezet
     (bijvoorbeeld: opzetten energiecoöperaties, boeren en burgers verbinden bij het plaatsen van zonnepanelen en kleine windmolens)
     5. Mest: regionale verwerking
     (bijvoorbeeld: nieuwe toepassingen voor mest zoals T-shirts uit runderdrijfmest en zoeken naar cross over mogelijkheden)
     6. Voer: reststromen verwaarden
     (bijvoorbeeld: sluiten van de eiwit behoefte)
     7. Zoet en Zout: zilte producten en diensten
     (bijvoorbeeld: onderzoek naar teelt van zilte gewassen)
     8. Voeding: gezond, regionaal en functioneel
     (bijvoorbeeld projecten rondom lokaal geproduceerd voedsel)
    Uitdiepen van deze kernthema’s moet de cross-over naar een gebiedsgerichte circulaire economie gaan ondersteunen.
   Daarnaast is er sinds juli 2017 een publiek private samenwerking Biobased Economy Friesland met een looptijd tot juli 2021. De PPS richt zich op
    Noordoost Fryslân en Zuidoost Friesland. Om kansen op het gebied van economische ontwikkeling en werkgelegenheid te concretiseren is kennis,
    ondernemerschap en daadkracht nodig. Er zijn drie pijlers: 1) aansluiting bij BeStart (een initiatief vanuit ondernemers, overheden en kennisinstellingen
    op het gebied van cleantech). BeStart is een ontwikkelprogramma voor jonge ondernemers die werken aan innovaties op het gebied van biobased of
    circulaire economie. 2) verdieping binnen twee regionale programma’s rondom Biobased Economy (Better Wetter en Ecomunitypark), met aansluiting bij
    de regioagenda’s van NO en ZO Fryslân, 3) samenwerking met een aantal individuele, toonaangevende, ambitieuze ondernemers uit NO en ZO
    Friesland. In Fjildlab Noordoost Fryslân kan aansluiting bij dit programma worden gezocht.
   Aansluitend op de PPS Biobased economy is het Brûsplak ontwikkeld. Het Brûsplak is onderdeel van het regionale programma ‘Better Wetter: de proeftuin
    voor toekomstbestendig waterbeheer, voor ecologie en economie. Door combinatie van factoren zoals bodemdaling in het veenweidegebied, vaak drogere
    periodes en meer extreme regenbuien, moet er nagedacht worden over een toekomstbestendig waterbeheer en nieuwe verdienmodellen in (zeer) natte
    omstandigheden. Het Bûtenfjild is een ideale proeftuin om dat te onderzoeken en proeven te doen. Overheid, ondernemers, maatschappelijke organisaties,
    onderwijs en onderzoek werken hierin nauw samen. Het Brûsplak ligt in het hart van het Bûtenfjild en verbindt alle partijen.
   Regionale vertegenwoordigers van de sector ervaren wet- en regelgeving als een knelpunt voor goede ontwikkeling van de sector.
   Fjildlab Noordoost Fryslân kan als onderdeel van het ANNO programma ‘Grien & Blau’ worden gezien.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten:
 Een samenwerkingsverband dat inhoudelijk is georganiseerd rondom de 8 kernthema’s. Er zijn inmiddels zes van de acht kennistafels van Fjildlab
    georganiseerd (de thema’s verzilting en voeding worden nog georganiseerd).
 4 proefvelden met faciliteiten voor onderzoek, samenwerking, cocreatie, testen, demonstreren en bewustwording.
 Een informatie- en communicatiestructuur met een website, filmpjes, vakartikelen, cursussen, expo’s en demo’s met als doel het uitdragen van de bevindingen
    en het aanleren van vaardigheden.
 Een samenhangende reeks van voorstellen, projecten en onderzoeken en verdienmodellen dat zich richt op het realiseren van nieuwe diensten, producten
    en ideeën aangaande circulaire economie in landbouwgebieden. Deze geven naast antwoord op specifieke onderzoeksvragen vanuit productontwikkeling,
    ook inzicht in en antwoorden op bredere maatschappelijke vragen als:
    - de directe koppeling met circulaire economie initiatieven aan landbouw: het belang van samenwerking, de waarde van ‘goede’ landbouw voor de kwaliteit
         van producten, het effect van circulaire economie op de kwaliteit van het landbouwgebied);
    - een extra impuls voor de werkgelegenheid en het bruto regionaal product door verkorting van de arbeidsketen (meer productie binnen de regio, zoals
         streekproducten);
    - ervaringen met het realiseren van een gebiedsaanpak: socio-economische aspecten, wet- en regelgeving, succes-/ faalfactoren voor verdienmodellen;
    - een methodiek gericht op de verwaarding van het gebied als geheel (met kansen en valkuilen).
 Vooruitlopend op de bovengenoemde zaken kan in ieder geval gedacht worden aan het volgende:
    - inventarisatie van het gewenste gebruik van bodem, water en waterberging en de daarbij behorende randvoorwaarden;
    - het opstellen van een grondstoffen stroom analyse in de regio;
    - omzetten van inventarisaties van satelliet/dronebeelden in een concreet handelingsperspectief voor de boeren: wat kunnen en wat moeten ze er mee;
    - het in beeld brengen en realiseren van de kansen van verzilting voor de agrarische sector, via initiatieven zoals ‘Holwerd aan Zee’, ‘Van Zoet naar
         Zout’ en de ‘Saltcampus’;
    - het afstemmen van vraag en aanbod tussen akkerbouw en veehouderij bedrijven van vraag en aanbod van (rest)producten;
    - het in beeld brengen en realiseren van kansrijke crossovers tussen de verschillende branches, zoals duurzame energie, biobased producten voor
         bouw en chemiesector;
    - verkenning van de rol van water rond de 8 kernthema’s, mogelijke schaalsprong en leidende rol van de regio op dit gebied;
    - het inventariseren en adresseren van knellende wet- en regelgeving;
    - het verkennen en realiseren van pilots. Ook in samenwerking met andere initiatieven in de regio zoals de “Potato Valley”.
 Deelname aan Fjildlab Noordoost Fryslân zorgt voor een meetbare ontwikkeling van kennis en kunde naar kassa in een circulaire gebiedseconomie.
 Resultaat in 2018: 5 projecten. Tussen 2018 en 2025: een groei van 20 (begin) tot 50 (naar 2025 toe) projecten per jaar. In totaal 200 projecten (3 tot 4
    projecten per kernthema/jaar).
 Het realiseren van in totaal 50 nieuwe verdienmodellen in 2025.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>   Het komen tot/deelnemen aan een organisatie die de proeftuin in binnen- en buitenland promoot.
   Het aanbieden van leerwerk combinaties in agrarische bedrijven om het personeelbestand op peil te houden.
   Waar mogelijk en nodig wordt de samenwerking gezocht met partners buiten Friesland. Kennis die wordt opgedaan in de projecten wordt geëxporteerd
    naar Nederland en daarbuiten.
   Daarnaast is afstemming en verbinding met de PPS Biobased Economy Friesland en het Brûsplak noodzakelijk.
   Tot slot zal in samenspraak met UWV en het ministerie van SZW moeten worden bezien hoe de regeldruk kan worden verminderd door met name regels
    die belemmerend werken op te heffen of aan te passen.
2. Partners
Trekker: Albert van der Ploeg (Noardlike Fryske Wâlden), ondersteund door een op te zetten kopgroep / denktank van agrariërs (agrariërs als co-
creators van het kenniscentrum). Als meer partijen deelnemen aan de kenniskringen van Fjildlab Noordoost Fryslân, is er minimaal een trekker
voor elke tafel. Momenteel zit al in elke kenniskring een ondernemer verbonden aan ONOF.
 Provincie Friesland
 Vereniging Noardlike Fryske Wâlden (NFW)
 Van Hall Larenstein (VHL)
 Ondernemersfederatie Noordoost Fryslân (ONOF)
 Namens alle partners reeds betrokken bij het Fjildlab Noordoost Fryslân, te weten:
      o    Agrariërs NFW
      o    Ondernemers ONOF
      o    Anteagroup
      o    Wetterskip
      o    Landschapsbeheer Friesland
      o    Friese Milieu Federatie
      o    Deltaplan Agrarisch Waterbeheer
      o    Agrarisch Collectief Waadrâne
      o    Nationaal Park De Alde Feanen
      o    A&W advies
      o    Wetsus
      o    Vitens
      o    Compact board
      o    Gemeenten Noordoost Friesland
      o    NMI-agro
      o    Mulder Agro
      o    Louis Bolk Instituut
      o    WUR
      o    Nordwin
      o    Aequator
      o    LTO-noord
      o    DLV advies
      o    OBN
      o    Staatsbosbeheer
      o    Ministerie EZ
      o    Engie
      o    Ekwadraat
      o    KEI
      o    Kenniswerkplaats
      o    Emissierechten.nl
      o    Energiecoöperatie Garyp
      o    Agriton
      o    Sikma Stroobos
      o    Partners KC Bodem
      o    HZPC Holland B.V.
      o    Zaadveredelingsbedrijven
 Partners PPS Biobased Economy Friesland en het Brûsplak voor zover hierboven nog niet genoemd.
 Andere relevante initiatieven zoals: Dairy Campus, Potato Valley en de Bouwcampus
3. Planning en mijlpalen
Op 14 maart 2018 zijn de eerste landbouwdeals ondertekend. Provincie en partijen committeren zich daarbij om voor de deals op korte termijn concrete plannen
van aanpak op te stellen waarin ook inzicht gegeven wordt in de bijdragen van partners en provincie voor de uitvoering ervan. Provincie zal de deals meenemen
in het uitvoeringsprogramma Duurzame Landbouw en Agrifood dat medio 2018 aan Provinciale Staten wordt voorgelegd. Daarnaast zal de provincie zich ook
inzetten om voor de deals te kijken naar financiering vanuit POP en Leader programma’s en landelijke en EU gelden. Uitvoering van de projecten vindt plaats in
de periode 2018-2025.
In 2018 moet tevens worden aangesloten bij de PPS Biobased Economy Friesland/het Brûsplak.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>4. Projectorganisatie
De kosten worden geraamd op minimaal €1 miljoen per jaar en maximaal €3 miljoen per jaar. De totale projectkosten voor 200 projecten tot 2025 wordt geraamd
op maximaal €24 miljoen. Vooralsnog wordt uitgegaan van € 16 miljoen tot 2025. Daarnaast zijn er de kosten voor de basisstructuur.
Benodigd budget:
 Kostenraming
 Uitvoering projecten 2018-2025                            €    14.000.000
 Inrichting basisstructuur                                 €     2.220.000
 Totaal                                                    €    16.220.000
 Kostenverdeling
 EU subsidies (ELGF/ELPO)                                  €     3.244.000
 Provincie Fryslân/lokale overheden/regio-envelop          €     9.732.000
 Bedrijfsleven                                             €     2.433.000
 Onderwijs                                                 €       811.000
 Totaal                                                    €    16.220.000
 EU: 20%
 Provincie/lokale overheden/regio-envelop: 50%
 Bedrijfsleven: 15%
 Onderwijs: 5%
VHL gaat, tezamen met de andere betrokken HBO’s en MBO’s, de inspanningverplichting aan om 1/3 van de benodigde projectkosten extern te verwerven uit
onderzoeksmiddelen tot maximaal €1.000.000,-/jaar.
ONOF en NFW gaan tezamen de inspanningsverplichting aan om 1/3 van de benodigde projectkosten uit de markt te genereren. Te weten cash of in-kind
bijdrage van ondernemers en organisaties uit de regio.
NFW: gaat de verplichting aan om eenmalig een bijdrage te leveren aan de basiskosten voor de inrichting van de proefpercelen van €40.000,- en jaarlijks een
bijdrage van €5.000,- voor de vergoeding van het gebruik van de proefpercelen tot 2025. Daarnaast gaat NFW de verplichting aan om in 2018, €40.000,- in
cash bij te dragen aan de projectkosten van projecten op het gebied van energietransitie.
De provincie Friesland: gaat de verplichting aan om €30.000,- bij te dragen aan de basiskosten van Fjildlab Noordoost Fryslân. Bij een positieve jaarlijkse
evaluatie, spant de provincie zich in om tot 2025 genoemd bedrag, gecorrigeerd voor inflatie, jaarlijks bij te dragen. De provincie gaat tevens de
inspanningsverplichting aan om 40% van 1/3 van de projectkosten bij te dragen. Deze middelen worden aangewend voor de noodzakelijk matching van de
onderzoeksmiddelen. Benodigde provinciale middelen kunnen afkomstig zijn uit bestaande provinciale financieringsinstrumenten. Per project wordt door de
provincie beoordeeld welk financieringsinstrument passend is
Het ministerie EZK gaat via de regiodeal NOF de verplichting aan van een bijdrage aan de basiskosten van €8.000,- per project.
Subsidiemogelijkheden o.a.:
EU:
Energietransitie Financieringsfaciliteit (ETFF) (v.a. €750.000)
LIFE
Rijk:
Investeringsprogramma Transitieagenda biomassa en voeding
Diverse subsidiemogelijkheden via Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
Provincie:
Subsidieregeling circulaire economie (max €50.000,- per project)
Transitiefonds landbouw
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>3.a Organisatie uitvoering Regiodeal (3 o’s)
1. Doel en beoogde meetbare resultaten/effecten
    Voor de realisatie van de ambities van de Regiodeal is het belangrijk dat er een zo groot mogelijke slagkracht bij de uitvoering wordt gecreëerd. De regio
     Noordoost Fryslân kent al verschillende initiatieven die overheden, ondernemers en onderwijs met elkaar verbinden. Bijvoorbeeld de Gouden Driehoek,
     Kenniswerkplaats, Kennislab en KEI. Dit toont aan dat de bereidheid tot samenwerking bij de partijen zeer hoog is en dat partijen elkaar in ieder geval al wel
     kennen. Wel is er nog sprake van versnippering en het is niet altijd even duidelijk hoe samenwerkingsinitiatieven zich tot elkaar verhouden en of er mogelijk
     sprake is van overlap. Dit heeft tot gevolg dat er nog een stille reserve in de gezamenlijke slagkracht zit.
    De verschillende initiatieven hebben allemaal contact met ondernemers, maar ook met het onderwijs. Voor deze organisaties is het onduidelijk bij welk
     initiatief ze moeten zijn met een ‘vraag’, maar ook hoe deze initiatieven zich tot elkaar verhouden. Voor hen moet het duidelijk én herkenbaar zijn bij wie ze in
     de regio moeten zijn: één duidelijke toegangspoort voor ondernemers (en onderwijs).
    De Regiodeal is een gezamenlijke ambitie vanuit overheid, ondernemers én onderwijs (de Triple Helix). Logisch gevolg is dat de realisatie van deze ambities
     een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de Triple Helix wordt.
    De Regiodeal is een uitwerking op de opgave ‘kennis’ van de ANNO agenda. Binnen de regionale samenwerking Agenda Netwerk Noordoost (ANNO) wordt
     er op meer thema’s regionaal samengewerkt waar de Triple Helix geen of weinig betrokkenheid bij heeft en vooral door de overheid wordt aangestuurd. Er is
     een goede verbinding tussen de uitvoering van de Regiodeal en de ANNO opgaven.
Onderdeel van de regionale uitvoeringsorganisatie worden de kennismakelaars.
 Veel mkb’ers willen wel meer samenwerken met kennisinstellingen, maar het ontbreekt hen aan tijd of de ingangen om dit van de grond te krijgen.
 Kennisinstellingen zijn voor het bedrijfsleven van groot belang, niet alleen om bij te blijven maar juist om een voorsprong op de concurrentie te kunnen krijgen.
 Wanneer bedrijven en kennisinstellingen meer met elkaar optrekken zal de keten van kennis, naar kunde, naar kassa beter op elkaar aansluiten.
 Het doel is de kenniscomponent bij bedrijven verder te ontwikkelen en daardoor het innovatief vermogen en de vermarkting van innovaties te stimuleren.
 Er zijn inmiddels twee kennismakelaars in NOF aangesteld: Jeroen van Wijk en Wiebe van der Veen. Jeroen is projectmanager voor het opzetten en ontwikkelen
     van de bouwcluster en Wiebe is verantwoordelijk voor de ontwikkeling van een tweede innovatiecluster: metaal. In oktober 2017 is het innovatiecluster Bouw
     gestart, met 9 aangesloten bedrijven. Voor wat betreft het metaalcluster heeft de kennismakelaar contact gehad met de 50 bedrijven (van de 190) die geen
     eenmansbedrijf zijn. De inventarisatie wordt eind februari afgerond en er zal dan begin maart een sessie plaatsvinden met een brede vertegenwoordiging uit de
     metaalsector onder andere het draagvlak voor shared facilities te onderzoeken.
Onderdeel van de businesscase is de monitoring van de regiodeal.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten:
  Voor ondernemers is het duidelijk waar in de regio ze moeten zijn met innovatievraagstukken, clustering én het zoeken van verbinding met het onderwijs.
  Ondernemers én het onderwijs worden adequaat geholpen door onder andere de kennismakelaars.
  Opsporen witte vlekken en nieuwe kansen die wezenlijk bijdragen aan de doelstelling van de regiodeal
  Aanjagen van nieuwe initiatieven in de gedefinieerde groeisectoren
  Juist in de initiële fase een belangrijke rol spelen om een projectplan tot een levensvatbare businesscase te brengen.
  Kennismakelaars vanuit de uitvoerende organisatie verbinden ondernemers en helpen ondernemers met innovaties: de ontwikkeling en doorvertaling van kennis
    naar kunde naar kassa. Dit is een proces van de lange adem waarbij kennis makelaars een essentiële rol vervullen om te faciliteren en te verbinden tussen de
    3O’s in de innovatieclusters. In 2025 heeft dit geleid tot minstens 20 nieuwe producten en 5 nieuwe bedrijven (start-ups, spin-offs of joint ventures). Het aantal
    patentaanvragen is in 2025, door de verbeterde samenwerking met kennisinstellingen, met 100% toegenomen ten opzichte van 2015
  Naast het bouw- en metaalcluster wordt ook het innovatiecluster agrifood voorzien van een kennismakelaar.
 Er is een zo optimaal mogelijke afstemming over de contacten met ondernemers en het onderwijs vanuit de uitvoerende organisaties. KEI zoekt bijvoorbeeld
     de inhoudelijke samenwerking en systematische afstemming (bedrijfsgegevens, visitekaartjes) met Ynbusiness.
  Er is een platform die vanuit de Triple Helix adequaat sturing geeft aan de programmering en uitvoering van de Regiodeal.
  De businesscases worden volgens de opgestelde doelen, planning, etc. uitgevoerd. Stimuleren van de voortgang
  Er is continue zicht op de voortgang van de uitvoering van de (businesscases uit) Regiodeal en, daar waar nodig, worden maatregelen genomen om de doelen
    van de businesscases alsnog te halen.
  Eindresultaat: samen met partijen werken aan de doelstelling van € 400 mln. groei en 30.600 fte’s in 2025
2. Partners
Trekkers: Marga Waanders, ondersteund door ANNO, Kenniswerkplaats, Kennis- en Innovatiehuis (KEI), Kennislab, de Gouden Driehoek, kennismakelaars
Overige partijen:
 Het onderwijs (van PO t/m WO)
 De ondernemers, vertegenwoordigd door de ONOF
 Clusterorganisaties, bijvoorbeeld Innovatiecluster Drachten
 Innovatieplatform Fryslân
 SNN
 NOM
 Ynbusiness
 Noardlike Fryske Wâlden
 Overheid: de gemeenten uit Noordoost Fryslân, Provincie Friesland (VIA) en het Rijk (MIT)
3. Planning en mijlpalen
Looptijd project:
Implementatie in 2018, daarna operationeel vanaf 2019 – 2025
Mijlpalen:
     Vaststellen opdracht onafhankelijke persoon/organisatie (medio april 2018) voor uitvoeren tussenevaluatie ANNO en uitvoering Regiodeal.
     Opleveren tussenresultaten opdracht (medio juli 2018, waaronder missie, strategie, programma, organisatie, financiering, besturing, stakeholders)
     Opleveren eindresultaat opdracht & instemming met vervolg (medio september 2018)
     Tweede helft 2018: innovatiecluster metaal opgezet en verkenning mogelijkheden voor innovatieclusters in andere sectoren
     Opstellen implementatieplan en actieplan 2019.
     Start implementatie (vanaf oktober 2018)
     2019-2025: opzetten van innovatieclusters in andere sectoren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>4. Projectorganisatie en budget
Benodigd budget:
 Kostenraming
 Uitvoerende organisatie(s) (thans KEI, Kenniswerkplaats en Kennislab) 2018-2025    €       2.750.000
 Gouden Driehoek 2018-2025                                                          €         350.000
 Inzet Kennismakelaars 2018-2025                                                    €       2.100.000
 Totaal                                                                             €       5.200.000
 Kostenverdeling
 EU subsidies                                                                       €                 -
 Provincie Fryslân/lokale overheden/regio-envelop                                   €       4.160.000
 Bedrijfsleven                                                                      €         520.000
 Onderwijs                                                                          €         520.000
 Regio-envelop                                                                      €                 -
 Totaal                                                                             €       5.200.000
 EU: -
 Provincie/lokale overheden/regio-envelop: 80%
 Bedrijfsleven: 10%
 Onderwijs: 10%
5. Werkafspraken en acties (focusgroep 22 maart)
   Er wordt in samenhang met de tussenevaluatie ANNO en onafhankelijk persoon aangesteld om de drie uitvoerende organisaties samen te brengen naar één
    organisatie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>3.b Regiomarketing en destinatiebranding
1. Doel en beoogde meetbare resultaten/effecten
    Regiomarketing en destinatiebranding heeft een tweeledig doel: 1) het stimuleren van mensen en bedrijven om in de regio te blijven vanwege een
     aantrekkelijk woon- en werkklimaat en daarnaast ook het promoten van Noordoost Fryslân als toeristisch aantrekkelijke regio.
 Een goede marketing van de regio is een belangrijke acceleratiefactor om de gewenste economische groei te bereiken (geschat aandeel volgens het
     eindrapport Economische Transformatiemonitor Noordoost Fryslân: 6%). Hetzelfde geldt voor acquisitie (geschat aandeel 8%).
 De regio zou daarbij haar bescheidenheid moeten doorbreken: grutsk wêze op het gebied. Het op de kaart zetten van de regio als één merk vraagt
     om inzicht in wat precies de identiteit, kernwaarden en positionering van Noordoost Fryslân zijn. Een belangrijke vraag hierbij is: hoe onderscheidt de
     regio zich van de rest van Fryslân of kan beter worden meegelift op de identiteit van Fryslân als geheel? Ook zal sprake moeten zijn van gezamenlijk
     investeren door ondernemers en overheden met inspraak van de ondernemers.
 In economisch opzicht draagt de regio nog te weinig haar identiteit van doeners en makers naar buiten uit. Dit geldt voor alle drie de topsectoren: metaal,
     bouw en vooral landbouw. Op het terrein van de landbouw wil de regio hét kennislab van Nederland worden voor een intensieve en duurzame agrarische
     sector, passend binnen het streven van geheel Fryslân om dé ontwikkelregio op het gebied van circulaire economie te worden in 2025.
 Een voorwaarde voor het aantrekken van voldoende goed opgeleide jongere werknemers en ondernemers is een aantrekkelijk woon- en werkklimaat.
     Dat vraagt niet alleen om fysieke en maatschappelijke ingrepen, maar ook een goede marketing van de regio. Gedacht kan worden aan succesvolle
     en landelijk bekende campagnes als ‘Zuid-Limburg, je zal er maar wonen’ en ‘Zuid-Limburg, je zal er maar werken’.
 De regio hanteerde in het verleden ‘Dwaande’ als instrument voor regiomarketing. Deze regiomarketing lijkt niet echt tot een brede externe
     bekendheid van de regio te hebben geleid en voldoende effect te hebben gehad.
 De tijd lijkt dan ook rijp te zijn voor een nieuwe marketingstrategie gericht op het aantrekken van nieuwe bedrijvigheid en vermindering van het vertrek
     vanuit de regio, het liefst zelfs een vestiging van relatief jonge huishoudens (veelal gezinnen) in de regio. Bij dat laatste kan bijvoorbeeld worden
     gedacht aan jongeren die vertrokken zijn uit de regio om elders te studeren en die mogelijk onder bepaalde voorwaarden terug willen naar de regio.
 Hoewel de eerste verantwoordelijkheid bij de regio ligt (zie de partners), ligt er ook een verantwoordelijkheid bij de gemeenten en individuele bedrijven
     om de regio te promoten.
 Een dergelijke marketingstrategie heeft alleen zin als beloftes in de marketing ook fysiek worden waar gemaakt. Een goed vestigingsklimaat voor
     bedrijven vraagt om moderne duurzame bedrijventerreinen en een goede bereikbaarheid (die met de aanleg van de Centrale As ook sterk is
     verbeterd), een goed werkklimaat voor ook hoger opgeleiden vraagt om interessante jobs (in het geval van een meerpersoonshuishouden ook voor de
     partner) en een aantrekkelijk woonklimaat om een goed en betaalbaar woningaanbod in combinatie met sterke voorzieningen en goede
     recreatiemogelijkheden. De marketingstrategie kent daarmee een directe koppeling met verscheidene ANNO projecten.
 Voorafgaand aan de marketingstrategie is het gewenst om eerst exit interviews te houden met bedrijven en inwoners die in het verleden uit de regio
     zijn vertrokken en na te gaan om welke redenen zij zijn vertrokken. Als het gaat om ‘push’ factoren kan worden nagegaan in hoeverre deze te
     beïnvloeden zijn waardoor toekomstig vertrek vermindert. Ook kan worden nagegaan wat de eventuele ‘pull’ factoren zijn geweest die bedrijven en
     inwoners hebben beïnvloed bij hun keuze voor de regio.
 Als het gaat om toerisme en recreatie is Noordoost Fryslân is een aantrekkelijke regio. Er zijn enkele top recreatieparken, het landschap is met de
     wâlden gevarieerd en de regio grenst direct aan de Waddenzee. Er zijn diverse projecten ontwikkeling, zoals Holwerd aan zee waarmee de directe
     relatie tussen de regio en de Waddenzee wordt hersteld en het creëren van een doorgaande vaarroute van de Friese meren naar de Waddenzee.
 De regio profileert echter landelijk weinig als toeristisch recreatief aantrekkelijk gebied. Inhoudelijk kan de regio nog een slag maken als het gaat om
     het verbinden van de verschillende toeristisch recreatieve elementen. Het gaat daarbij ook om de samenhang met het aanbod in geheel Friesland,
     zoals Leeuwarden (culturele hoofdstad van Europa in 2018), de Friese meren en de Waddeneilanden (met name Schiermonnikoog en Ameland
     gezien de bootverbinding vanuit Holwerd). Maar ook de regiomarketing vraagt de aandacht. De regio is nog weinig bekend in binnen- en buitenland.
 Duurzaam toerisme en recreatie kan een pijler zijn voor economische groei, zeker in combinatie met natuurontwikkeling en duurzame landbouw. De
     doelgroep bestaat uit mensen die rust en ruimte zoeken. Er is ook sprake van een positieve invloed op het woon- en leefklimaat in de regio (een
     belangrijke vestigingsplaatsfactor voor mensen en bedrijven) en het leidt het tot extra bestedingen in de lokale detailhandel. Gemikt wordt op een
     groei van het BRP in deze sector tot 2025 met 12% (van € 51 naar € 57 miljoen). Dat vraagt zoals gezegd wel om een ‘totaal product’ van aanbod,
     waarbij Noordoost Fryslân aansluit bij het aanbod van de gehele provincie.
Beoogde (meetbare) resultaten/effecten:
 Het in beeld krijgen bij bedrijven en inwoners wat de push en pull factoren zijn geweest bij hun beslissing om uit de regio te vertrekken c.q. er zich te
    vestigen.
 Het in de markt zetten van een sterk en herkenbaar merk ‘Noordoost Fryslân’, eventueel als onderdeel van een imagoversterking van Fryslân als geheel.
 Vergroting van de positieve naamsbekendheid van de regio met 25% in 2020 en 50% in 2025 bij burgers en bedrijven (percentages nader te bezien in
    relatie tot 0-meting, binnen- en buitenland?) Referentie: uit peilingen van de campagne ‘je zal er maar wonen’ blijkt dat 45 procent van de ondervraagden
    een positiever beeld van Zuid-Limburg heeft gekregen door de tv-spotjes en dag- en weekbladadvertenties. Ook is 44% van de eigen inwoners positiever
    gaan denken over de regio.
 Een gericht acquisitieprogramma om nieuwe bedrijven in de regio aan te trekken (vooral gericht op een circulaire economie), in het bijzonder in de drie
    topsectoren en daaraan toeleverende/daarvan afnemende bedrijven (versterking ecosysteem). Concreet doel: het aantrekken van 20 nieuwe bedrijven
    als direct gevolg van de campagne per 2020 (10 per jaar) en 100 nieuwe bedrijven in de periode 2020-2025 (20 per jaar). Referentie: totale toename
    aantal bedrijven in de Noordoost Fryslân in 2016: 310, in 2017: 155 (CBS Statline).Naast enkele grote bedrijven kan het vooral ook gaan om kleinschalige
    ‘footloose’ bedrijven die via internet wereldwijd opereren en waarvan de ondernemers de rust en ruimte van de regio met grote woningen (vrijkomende
    boerderijen) appreciëren.
 Een marketingstrategie die zich gelijk richt op alle drie de topsectoren is waarschijnlijk weinig effectief. Het voorstel is daarom om te beginnen met het
    aantrekken van bedrijven en toekomstige werknemers in de agrifood sector. Doordat de regio hét kenniscentrum bij uitstek op het terrein van de landbouw
    wil worden, liggen hier de grootste kansen. Bij gebleken succes kan de marketing zich in een latere fase op de andere topsectoren richten.
 Toename binnenlandse vestiging naar de regio met 30% in de periode 2020-2025. Referentie: toename gevestigde personen (binnenlands) in COROP-
    regio Noord-Fryslân 2010-2016: 19%.
 Het in de markt zetten van het toeristisch-recreatieve aanbod in de regio, met als doel 12% meer bestedingen in deze sector in 2025. Gedacht kan
    worden aan een campagne vergelijkbaar met ‘er gaat niets boven Groningen’. Deze campagne heeft geleid tot een netto groei van de bestedingen met
    € 90 miljoen.
Aanpak
Het voorstel is om de aanpak van de marketing te baseren op vier stappen:
1. Een analyse die zich zowel voor wat betreft wonen en werken als toerisme en recreatie richt op hoe de regio en de marketing van de regio functioneert
    en wat de knelpunten zijn. Dit leidt tot een scherpe probleemstelling.
2. Het bepalen van de strategie, waar komt de focus te liggen: wie zijn de doelgroepen, zijn er rolmodellen, wat zijn de kpi’s (key performance indicatoren)
    en roi’s (return on investment)?
3. Hoe kan de strategie in een operationele tactiek worden vertaald: welke middelenmix, wat zijn de conversiedoelstellingen (bijvoorbeeld aantal leads en
    realisatie daarvan), welke functionaliteiten worden gebruikt en om welke content gaat het?
4. Operationalisatie: beschikbare tijd, inzet middelen en financiering, een concrete planning, hoe meten en optimaliseren we?
2. Partners
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Trekker: Voor wat betreft wonen en werken is dit afhankelijk van de nieuwe organisatiestructuur van de regio (businesscase 3.A), aangezien de
regiomarketing het gehele uitvoeringsprogramma raakt. Het meest waarschijnlijk lijkt daarbij een nieuw opgetuigde ‘Gouden Driehoek’ als triple helix
organisatie (ondernemers, onderwijs en overheid). Voor toerisme en recreatie ligt de Stichting RegioMarketing Toerisme (RMT) voor de hand.
Overige partijen:
 Gemeenten in de regio
 Provincie Fryslân
 Voor wonen en werken: Ondernemersorganisaties en individuele ondernemers, makelaars
 Voor toerisme en recreatie: Wetterskip, Noardlike Fryske Wâlden, Nationaal Park De Alde Feanen, ondernemers in de sector toerisme en recreatie
3. Planning en mijlpalen
Looptijd project: ontwikkeling 2018-2019, uitvoering 2020-2025
Mijlpalen:
     In 2018 uitvoeren van een imago-onderzoek van de regio in binnen- en buitenland en exit interviews met vertrokken bedrijven en bewoners. Dit kan
      gezien worden als nulmeting.
     In 2018-2019 opzetten van een organisatie als onderdeel van de nieuwe organisatiestructuur (businesscase 3.A) om de marketing te kunnen uitvoeren.
     In 2019 komen tot een uitgewerkte campagne voor regiomarketing met als doelen:
      - het in de markt zetten van een sterk merk ‘Noordoost Fryslân’, waarbij eventueel wordt meegelift op het imago van Fryslân als geheel;
      - een gerichte acquisitieprogramma voor het aantrekken van nieuwe bedrijven in de regio;
      - het verbeteren en versterken van het imago van de regio als innovatiecentrum op het gebied van duurzame landbouw;
      - het verbeteren en versterken van het imago van de regio als aantrekkelijk woon- en werkgebied;
      - een uitgewerkte campagne voor toeristisch-recreatieve regiomarketing
     In 2019 ontwikkelen van een toolkit voor ondernemers en overheden gericht op regiomarketing
     In 2019 komen tot een monitoringsysteem om de effecten van de campagne en toolkit te meten.
     In de periode 2020-2025 uitvoering geven aan de campagne en het meten van de effecten.
4. Projectorganisatie en budget
Benodigd budget:
 Kostenraming
 Regiomarketing wonen en werken
 Imago-onderzoek en exit-interviews                                                                                    p.m. 1)
 Inrichten organisatie, ontwikkelen campagne en toolkit ondernemers en overheden (2019)              €                200.000
 Uitvoeren campagnes 2020-2025                                                                       €              1.750.000
 Organisatiekosten 2020-2025                                                                         €                750.000
 Subtotaal                                                                                           €              2.700.000
 Marketing toerisme en recreatie
 Inrichten organisatie, ontwikkelen campagne en toolkit ondernemers en overheden (2019)              €                200.000
 Uitvoeren campagnes 2020-2025                                                                       €              1.750.000
 Organisatiekosten 2020-2025                                                                         €                750.000
 Subtotaal                                                                                           €              2.700.000
 Totaal                                                                                              €              5.400.000
1) Financiering van huidige budget Dwaande
 Kostenverdeling
 EU subsidies                                                                                        €                      -
 Provincie Fryslân/lokale overheden/regio-envelop                                                    €              4.860.000
 Bedrijfsleven                                                                                       €                540.000
 Onderwijs                                                                                           €                      -
 Totaal                                                                                              €              5.400.000
 EU: -
 Provincie/lokale overheden/regio-envelop:90%
 Bedrijfsleven: 10%
 Onderwijs: -
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>