<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>              PANEL FRYSLÂN 06/20


CORONA IN FRYSLÂN
    DE GEVOLGEN VAN DE CORONACRISIS
    VOOR DE INWONERS VAN FRYSLÂN

                          CIJFERS / MENSEN / INZICHT
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre> FRYSLÂN EN DE CORONACRISIS


                                                    De huidige coronacrisis heeft gevolgen voor alle inwoners van Fryslân. Hoewel het aantal corona-
                                                    besmettingen in het Noorden lager is dan in de rest van Nederland, hebben de coronacrisis en de
                                                    overheidsmaatregelen impact op allerlei gebieden. In economische zin doordat delen van de eco-
                                                    nomie in binnen- en buitenland stil liggen. Door de maatregelen ziet ook ons sociale leven er anders
                                                    uit. We kunnen niet meer bij vrienden en familie langs zoals we dat gewend waren, we werken onder
                                                    andere omstandigheden en we dienen ons te houden aan de maatregelen om verspreiding van het
                                                    coronavirus tegen te gaan. Dit allemaal vraagt veel van mensen, gezinnen en gemeenschappen. Hoe
                                                    beleven de inwoners van Fryslân deze crisistijd en wat doet dit met hen? Hoe staat het met de sociale
                                                    contacten? Hoe is het gesteld met het vertrouwen in de overheid en de aanpak van de crisis? Hoe
                                                    kijken mensen aan tegen de toegankelijkheid van de zorg? Hoe gaat het met de mantelzorgers en de
                                                    zelfstandigen? Waar maakt de Friese bevolking zich vooral zorgen over en zien zij ook nog positieve
                                                    kanten aan de crisis? In een uitgebreide vragenlijst zijn leden van Panel Fryslân in april-mei 2020
                                                    bevraagd naar hun ervaringen tijdens de coronacrisis.


                                                    IMPACT CORONACRISIS IN BEELD
                                                    Om de maatschappelijke impact van de coronacrisis in beeld te brengen zet het Fries Sociaal Plan-
                                                    bureau (FSP) haar burgerpanel, Panel Fryslân, in. Dit panel bestaat uit een representatieve steek-
                                                    proef van de inwoners van 18 jaar en ouder wonend in de provincie Fryslân. Deze groep deelt sinds
                                                    2017 haar ervaringen en geeft haar mening over wat er speelt in de provincie. Leden kunnen zich niet
                                                    zelf aanmelden. Lid worden kan alleen op uitnodiging (raadpleeg de onderzoeksverantwoording
                                                    voor uitgebreide informatie over de werving en samenstelling). Op 22 april hebben de leden een
                                                    extra vragenlijst ontvangen over de coronacrisis. In deze vragenlijst zijn veel vragen en onderwerpen
                                                    opgenomen die ook vóór de coronacrisis zijn uitgevraagd. Dit maakt vergelijkging tussen de situatie
                                                    voor en tijdens de coronacrisis mogelijk. Voordeel hiervan is dat eventuele veranderingen zichtbaar

PANEL FRYSLÂN OVER                                  worden. Zijn panelleden bijvoorbeeld anders gaan denken over bepaalde zaken of zijn ze deze anders
                                                    gaan beleven? Dit inzicht in wat er al dan niet veranderd is helpt om de impact van de coronacrisis en
                                                    -maatregelen te duiden.

DE MAATSCHAPPELIJKE                                 VOOR EEN TOEKOMSTBESTENDIG FRYSLÂN
                                                    Om de corona-epidemie te beheersen heeft het Landelijke Operationeel Team Corona verschillende

IMPACT VAN CORONA                                   scenario’s ontwikkeld. Voor elke veiligheidsregio, dus ook voor Veiligheidsregio Fryslân, worden
                                                    deze scenario’s uitgewerkt. Het FSP helpt de Friese crisisorganisatie door in beeld te brengen hoe
                                                    inwoners de coronacrisis en –maatregelen ervaren. Dit geeft inzicht in het gedrag en de houding van
                  PANEL FRYSLÂN / 3095 DEELNEMERS
                                                    de Friese bevolking. Met deze informatie helpt het FSP bestuurders, beleidsmakers, en in dit geval
                                                    ook de Friese Crisisorganisatie, bij het maken van beslissingen voor een toekomstbestendig Fryslân,
                                                    tijdens én na de coronacrisis.
                                                                                                                                                             2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>SOCIALE CONTACTEN


                     Sociale contacten zijn heel belangrijk voor de kracht en kwaliteit van een samenleving, maar ook voor mensen zelf. Mensen hebben behoefte aan sociaal
                     contact: ze willen graag deel uitmaken van een groep, ervaringen delen en kunnen aankloppen bij anderen voor hulp en steun (CBS, 2015). De nieuwe
                     maatregelen hebben grote invloed op de manier waarop we sociale contacten (kunnen) onderhouden. Samenkomen met mensen is beperkt, veel mensen
                     zien collega’s alleen nog maar digitaal en elkaar steunen in moeilijke tijden met een knuffel is een stuk lastiger onder de huidige maatregelen. Tegenwoor-
                     dig is het op steeds meer manieren mogelijk om contact te hebben. Waar de fysieke mogelijkheden worden ingeperkt, winnen de virtuele mogelijkheden
                     terrein. Hieronder maken we onderscheid tussen fysiek ontmoeten (in het echt) en virtueel ontmoeten. Virtueel ontmoeten is het hebben van contact via
                     internet of (mobiele) telefoon, denk hierbij aan bellen, WhatsApp, Skype, Zoom, enzovoort. In welke mate hebben de coronamaatregelen invloed op de
                     sociale contacten, zowel in het echt als virtueel?


                     FYSIEKE ONTMOETINGEN MET VRIENDEN STERKST AFGENOMEN
                     Het aandeel mensen dat hun vrienden wekelijks ziet is meer dan gehalveerd. Waar voor de coronamaatregelen nog ruim 35% van de mensen hun
                     vrienden wekelijks ontmoette is dat nu teruggelopen tot 15%. Ook bij familie zien we een afname, maar minder sterk dan bij vrienden. Ruim een derde van
                     de respondenten ziet hun familie (die niet bij hen in huis woont) nog wekelijks, dit was voor de maatregelen de helft. Het fysieke contact met de buren is
                     het minst afgenomen. Opvallend is, dat ondanks de sterke afname van fysiek contact, we slechts een kleine toename zien in virtueel contact met vrienden.
                     Er was voor de coronacrisis ook al sprake van vrij veel virtueel contact met vrienden.




ECHT                                                                                                             VIRTUEEL

              VRIENDEN                              FAMILIE                                    BUREN                          VRIENDEN                                   FAMILIE                                          BUREN
 100                                                                                                             100

 90                                                                                                               90

 80                                                                                                               80

 70                                                                                                               70

 60                                                                                                               60

 50                                                                                                               50

 40                                                                                                               40

 30                                                                                                               30

 20                                                                                                               20

 10                                                                                                               10

  0                                                                                                                0
       Voor         Tijdens                  Voor          Tijdens                      Voor           Tijdens         Voor
                                                                                                                       Voor         Tijdens
                                                                                                                                     Tijdens                    Voor
                                                                                                                                                                 Voor           Tijdens
                                                                                                                                                                                  Tijdens                        Voor
                                                                                                                                                                                                                   Voor      Tijdens
                                                                                                                                                                                                                                Tijdens
       VOOR         TIJDENS                  VOOR         TIJDENS                       VOOR       TIJDENS             VOOR         TIJDENS                       VOOR             TIJDENS                         VOOR           TIJDENS
                   6Vrienden               &Familie (die niet bij u in huis woont)             Buren                               6V6Vrienden
                                                                                                                                        rienden               &Familie
                                                                                                                                                               &Familie(die niet
                                                                                                                                                                         (die nietbijbiju uininhuis
                                                                                                                                                                                                huiswoont)
                                                                                                                                                                                                     woont)            Buren
                                                                                                                                                                                                                         Buren

       (BIJNA)
        (bijna) DAGELIJKS
                dagelijks  minstens 1 keer1-3
                                           perKEER
                                               weekPER MAAND
                                                         1-3 keer per maand          < 1 keer per maand                (BIJNA)
                                                                                                                         (bijna)DAGELIJKS
                                                                                                                                 dagelijks
                                                                                                                            (bijna) dagelijks minstens
                                                                                                                                               minstens     1-3perper
                                                                                                                                                       1 keer
                                                                                                                                                         1 keer   KEER PER MAAND
                                                                                                                                                                    week
                                                                                                                                                                      week    1-3
                                                                                                                                                                               1-3keer
                                                                                                                                                                                   keerper
                                                                                                                                                                                        permaand
                                                                                                                                                                                            maand             <<11keer
                                                                                                                                                                                                                   keerper
                                                                                                                                                                                                                        permaand
                                                                                                                                                                                                                           maand
       MINSTENS 1 KEER PER WEEK           < 1 KEER PER MAAND                                                           MINSTENS 1 KEER PER WEEK             < 1 KEER PER MAAND
                                                                                                                                                                                                                                            3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>   SOCIALE CONTACTEN



OUDEREN MAKEN VIRTUELE INHAALSLAG MET VRIENDEN EN FAMILIE
Bij het contact met de familie zien we de sterkste stijging in virtueel sociaal
contact. Vooral de oudere leeftijdsgroepen geven tijdens de coronacrisis
aan dat ze vaker virtueel contact hebben met familie en vrienden dan
ervoor. Driekwart van de 70-plussers had voor de genomen maatregelen
minstens wekelijks virtueel contact met de familie en tijdens de crisis
is dit toegenomen naar bijna 90%*. Het grootste verschil wat betreft
virtueel contact met vrienden zien we ook bij de 70-plussers: waar voor
de coronamaatregelen 34% virtueel contact had met vrienden is dat
tijdens de crisis 44%. Bij de jongere leeftijdsgroepen zijn de verschillen
in virtueel contact voor en tijdens de crisismaatregelen klein. Zij hadden
al veel virtueel contact met vrienden en familie.




              VIRTUEEL CONTACT 70-PLUSSERS

                          FAMILIE                      VRIENDEN EN KENNISSEN
        100
         90
         80
         70
         60
         50
         40
         30
         20
         10
          0
                   Voor          Tijdens                      Voor      Tijdens                          Voor           Tijdens
                  VOOR          TIJDENS                    VOOR    TIJDENS
                                6Vrienden                  &Familie (die niet bij u in huis woont)              Buren
                   (BIJNA)
                    (bijna)DAGELIJKS
                            dagelijks  minstens 1 keer1-3
                                                       perKEER
                                                           weekPER MAAND
                                                                     1-3 keer per maand              < 1 keer per maand
                   MINSTENS 1 KEER PER WEEK           < 1 KEER PER MAAND


                                                                                                                                                         4
              *Dit percentage is wellicht een overschatting van de werkelijkheid omdat het een online panel betreft. Zij zijn digitaal meer geletterd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>    KWALITEIT SOCIALE CONTACTEN


KWALITEIT SOCIALE CONTACTEN OP PEIL
De frequentie van contact zegt nog niets over de kwaliteit ervan. Intensieve contacten
kunnen oppervlakkig zijn, terwijl minder frequente contacten juist meer betekenisvol
kunnen zijn. Hoe ontevreden of tevreden zijn de inwoners van Fryslân met hun sociale
contacten? Welke groepen zijn (on)tevredener? Wat opvalt is dat de kwaliteit van de
sociale contacten over het geheel genomen op peil is gebleven. Hoewel fysieke ont-




      ‘‘
moetingen door de coronamaatregelen zijn verminderd, heeft dit geen gevolgen voor
de ervaren kwaliteit van de relaties.


KWALITEIT SOCIALE CONTACTEN, UITGESPLITST NAAR VOOR EN TIJDENS CORONACRISIS (% (HELEMAAL) MEE EENS)




Er zijn mensen met wie
ik echt goed kan praten
                   77%
                   78%
                                                                                                                  AANDACHT VOOR DE OUDERE LEEFTIJDSGROEPEN
                                                                                                                  Wel zijn er verschillen tussen groepen in de Friese samenleving als het gaat om de kwaliteit
                                                                                                                  van sociale contacten*. Vrouwen, hoger opgeleiden en werkenden zijn over het algemeen
Er zijn mensen bij wie                                                                                            tevredener over hun sociale contacten dan mannen, lager opgeleiden en niet-werkenden/
ik terecht kan                                                                                                    gepensioneerden. Ook leeftijd speelt een rol: naarmate mensen ouder zijn ervaren ze een
                                                                                                                  verminderde kwaliteit van hun sociale contacten. Tussen de vorige meting en nu zien wij
                   84%
                                                                                                                  bovendien dat, hoewel de gemiddelde kwaliteit van sociale contacten in Fryslân gelijk is
                  85%                                                                                             gebleven, die van oudere leeftijdsgroepen (65-75 en 75+) licht is gedaald.



                                                                                                                       INWONERS (ZORG)INSTELLINGEN
Ik heb mensen om mij heen die regelmatig
                                                                                                                      De resultaten in deze rapportage zijn geldig voor inwoners van Fryslân van 18
vragen hoe het met mij gaat
                                                                                                                      jaar en ouder, niet-wonend in een instelling. Het is aannemelijk dat de impact
                  75%                                                                                                 van de coronamaatregelen op de kwaliteit van sociale contacten het sterkst is
                                                                                                                      voor de mensen die in een instelling verblijven, aangezien daar in veel gevallen
                  76%
                                                                                                                      een bezoekverbod heerst(e). Deze groep hebben wij niet specifiek onderzocht.
                                                                                                      VOOR
                                                                                                      TIJDENS
                                                                                                                                                                                                                                        5
                                                                                                                *Opgenomen in de regressiemodellen: leeftijd, gender, inkomen, ervaren gezondheid, arbeidssituatie,
                                                                                                                stad of platteland, opleiding, cruciaal beroep (ja/nee), mantelzorger (ja/nee). Alleen significante effecten vermeld.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>BUURTBINDING EN HULPBEREIDHEID

  Het kabinet roept burgers op om in de bestrijding van het coronavirus samen op te trekken: ‘Alleen sámen krijgen we het virus onder controle’. Er zijn talloze initiatieven opgericht om
  boodschappen te doen voor kwetsbaren of onbekenden op te bellen van wie verwacht wordt dat ze eenzaam kunnen zijn. Ook zijn er initiatieven die vraag en aanbod van deze inzet bij
  elkaar willen brengen (SCP, 2020). Hoe staat het met de buurtbinding en de burenhulp in Fryslân?

                                                                                                                                                              FRYSLÂN
  STERKE BUURTBINDING IN FRYSLÂN                       Mensen gaan prettig met elkaar om
                                                   BUURTBINDING, UITGESPLITST VOOR NEDERLAND EN FRYSLÂN (% (HELEMAAL) MEE EENS)
                                                                                                                                                              19%
  In vergelijking met landelijk kent Fryslân         Tevreden
                                                       Mensenmet samenstelling
                                                              gaan             bevolking
                                                                   prettig met elkaar om
  een sterke buurtbinding (CBS, 2020).
                                                    Voel mij thuis
                                                    Tevreden   metbij mensen in deze
                                                                   samenstelling     buurt
                                                                                 bevolking
                                                                                                                                        Mensen kennen
  Vaker dan landelijk vinden inwoners van                                                                                               elkaar nauwelijks
  Fryslân dat zij in een gezellige buurt wo-        Gezellige buurtbij
                                                                    met veel saamhorigheid
                                                     Voel mij thuis    mensen  in deze buurt
  nen en zij hebben ook vaker contact met                                                                                                                                NEDERLAND
                                                   Veel contact metmet
                                                                    andere
                                                                       veelbuurtbewoners
  buurtbewoners. Binding met de buurt
  heeft een positieve invloed op tevreden-
                                                    Gezellige buurt        saamhorigheid
                                                                                                                                                                            25%
                                                          Mensen
                                                   Veel contact  kennen
                                                                met andereelkaar nauwelijks
                                                                            buurtbewoners
  heid met de woonomgeving en met het                                                                                                      FRYSLÂN
  leven zélf (CBS, 2018).                                Mensen kennen elkaar nauwelijks 0         10 20 30 40 50 60 70 80 90 100          NEDERLAND
                                                                                         Fryslân  Nederland
                                                                                              0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100

  BUURTBINDING VERZACHT NEGATIEVE                                                        Fryslân    Nederland

  EFFECTEN CRISIS
  In Fryslân is de buurtbinding op het
  platteland doorgaans sterker dan in                 HULPBEREIDHEID IN FRYSLÂN GROOT
  de stad. Naarmate een plaats groter is,             De hulpbereidheid in Fryslân is groot. Veel inwoners van Fryslân (71%) geven aan beslist bereid te zijn hun buren te helpen als dat
  neemt de binding met de buurt af, zo                nodig is, bijna een vijfde (19%) doet dat al. Ook uit vorige metingen bleek dat de hulpbereidheid in Fryslân hoog is.
  laten de cijfers zien. Een sterkere binding
  met de buurt gaat gepaard met een
  groter gevoel van veiligheid en ook met
  meer burenhulp. Zeker in deze crisistijd                           Voor de post of de                          Helpen met                    Af en toe de                           Vaak de
  zijn sociale betrekkingen in de buurt                  82%          planten zorgen                 64%        huishoudelijk     86%         boodschappen              70%        boodschappen
                                                                                                                werk/ kleine                       doen                                doen
  belangrijk. Hechte sociale relaties in de                                                                        klusjes
  buurt kunnen de negatieve gevolgen van
                                                           25% waarschijnlijk                         41% waarschijnlijk            29% waarschijnlijk                  40% waarschijnlijk
  rampen en crises verzachten (Engbersen
                                                           57% beslist                                23% beslist                   57% beslist                         30% beslist
  et al., 2020). Zo blijkt uit de resultaten dat
  in buurten mét burenhulp de impact van
                                                           13% doe ik al!                             5% doe ik al!                 6% doe ik al!                        2% doe ik al!
  de coronacrisis op de mentale gezondheid
  van mensen wordt verzacht.

                                                                                                                                                                                                  6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>MANTELZORG TIJDENS DE CORONACRISIS


Bijna één op de vijf (19%) inwoners van Fryslân verleent momenteel mantelzorg. Zij zorgen
voor iemand omdat zij een bijzondere band met diegene hebben: een ouder, kind, familielid,
vriend of goede kennis (SCP, 2015). Het bezoekverbod in verpleeghuizen en andere
zorginstellingen en het advies thuiswonende ouderen niet meer te bezoeken, betekent dat
een groot deel van deze zorg is weg gevallen of is veranderd. Dat is vaak een forse aderlating
voor de betrokken ouderen en kwetsbaren. Zij ervaren bijvoorbeeld onvervulde zorg- en
ondersteuningsbehoeften, minder psychisch welzijn en meer eenzaamheid (SCP, 2020). Ook
voor veel mantelzorgers zijn de coronamaatregelen zwaar en ingewikkeld.


RUIM HELFT MANTELZORGER GEEFT AAN DAT ZORG IS VERANDERD
Ruim de helft (53%) van de mantelzorgers geeft aan dat de mantelzorg die zij verlenen
veranderd is door het bezoekverbod, het houden van afstand, het wegvallen van dagopvang en
professionele hulp thuis. Het ondersteunen bij klussen is grotendeels weggevallen, het helpen bij
administratieve- en financiële taken gebeurt nu vooral per telefoon of digitaal, en boodschappen
worden in de hal neergezet. Het ontbreken van een knuffel en een gezellig praatje, inclusief het
gerust kunnen stellen bij angst, wordt als een groot gemis aangegeven. Machteloos, verdrietig,
bezorgd, afwachtend, gespannen, beteugeld, piekerend, geïrriteerd, gestrest, twijfelend,
ongemakkelijk, onvrij, alert, angstig, rusteloos, boos, somber, wanhopig, gefrustreerd, een
groot gevoel van gemis en medelijden. Dit zijn de woorden die de respondenten geven aan hun
gevoelens over de verandering van mantelzorg. Het verdriet over het bezoekverbod en het
houden van afstand is indringend, maar “we moeten het maar aanvaarden, maar leuk is anders”
aldus het merendeel van de respondenten. “Acceptatie geeft wat rust, maar het moet niet te
lang duren.” In vergelijking met de situatie voor de coronamaatregelen geven mantelzorgers
ook aan zich nu zwaarder belast te voelen.


EXTRA MANTELZORG
Er zijn ook respondenten die aangeven dat ze juist nu (extra) mantelzorg verlenen. Ze doen


                                                                                                                         JA
bijvoorbeeld boodschappen voor kwetsbare bekenden die zich voorheen zélf konden redden
maar sinds half maart de deur niet meer uit durven. Enkele respondenten hebben hun                  Is de mantelzorg
dierbare in huis genomen, en verrichten zelf medische taken zoals het geven van injecties en        die u verleent
vervangen van sondes. Ze geven aan het fijn te vinden iets te kunnen betekenen, en dat ze
                                                                                                    veranderd door de    53%
                                                                                                    coronamaatregelen?
met hun steun echt kunnen bijdragen aan mensen die hulp nodig hebben. Tegelijkertijd loopt
de onzekerheid over en angst voor besmetting als een rode draad door alle reacties.



                                                                                                                               7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>   ZORG NU EN IN DE TOEKOMST


De coronacrisis legt een enorme druk op de zorg. Ziekenhuizen moesten capaciteit vrijmaken voor




      ‘‘
het snel groeiende aantal coronapatiënten, en de reguliere zorg raakte in de verdringing (NOS, 2020).
In hoeverre hebben de inwoners van Fryslân vertrouwen in de zorg? En zeggen mensen zorg af vanwege
het coronavirus?

VERTROUWEN IN HUIDIGE ZORG, UITGESPLITST NAAR VOOR EN TIJDENS CORONACRISIS (% (HELEMAAL) MEE EENS)




Ik heb het gevoel dat ik op dit moment de
zorg kan krijgen die ik (eventueel) nodig heb
                  80%                                                                                                                      VERTROUWEN IN DE ZORG VAN DE TOEKOMST
                  69%                                                                                                                      Gevraagd naar de toekomst geeft ruim 80 procent van de inwoners van Fryslân aan vertrouwen
                                                                                                                                           te hebben in de kwaliteit van de zorg en ook te verwachten zelf de zorg te kunnen krijgen die




                                                                                                                                                  ‘
                                                                                                                                           zij dan nodig hebben. Dit aandeel is fors hoger dan de vorige keer dat wij de panelleden deze
                                                                                                                                           stellingen voorlegden. Hieruit spreekt wellicht een (her)waardering van de zorg.
Als het niet al te ernstig is ga
ik nu liever niet naar de huisarts                                                                                                         VERTROUWEN IN TOEKOMSTIGE ZORG, UITGESPLITST NAAR VOOR EN TIJDENS CORONACRISIS (% (HELEMAAL) MEE EENS)

                  78%
                  69%
                                                                                                                                           Ik heb vertrouwen in de kwaliteit
                                                                                                                           VOOR            van de zorg in de toekomst
                                                                                                                           TIJDENS
GEZONDHEID EN HET MIJDEN VAN ZORG                                                                                                                              46%
Het aandeel respondenten dat verwacht de zorg te krijgen die zij (eventueel) nodig hebben is afgenomen                                                         83%
door de coronacrisis. Vooral mensen met een als slechter ervaren gezondheid verwachten minder
zorg te kunnen ontvangen. Zij hebben de afgelopen weken ook vaker zorg afgezegd dan mensen met
een als goed ervaren gezondheid. Van alle inwoners van Fryslân heeft 15 procent in de afgelopen
weken zorg afgezegd vanwege het coronavirus. Onder de mensen met een matig of slechter ervaren                                              Ik verwacht dat ik ook in de toekomst
gezondheid is dit aandeel 29 procent. Ook leeftijd speelt een rol: ouderen hebben in de afgelopen                                           de zorg kan krijgen die ik nodig heb
weken vaker zorg afgezegd dan jongere leeftijdsgroepen*. Van de 70-plussers heeft bijna een vijfde
                                                                                                                                                               51%
(19%) in de afgelopen week zorg afgezegd vanwege het coronavirus. Wel mijden de inwoners van
Fryslân nu minder vaak de huisarts dan voor de coronacrisis. Wellicht nemen nu meer mensen het                                                                 82%
zekere voor het onzekere en raadplegen zij bij lichte klachten eerder de huisarts dan voorheen.                                                                                                                                                     VOOR
                                                                                                                                                                                                                                                    TIJDENS
                                                                                                                                                                                                                                                              8
                *Opgenomen in de regressiemodellen: leeftijd, gender, inkomen, ervaren gezondheid, arbeidssituatie, stad of platteland, opleiding, cruciaal beroep (ja/nee), mantelzorger (ja/nee). Alleen significante effecten vermeld.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>WERK EN INKOMEN


 Het verrichten van betaald werk is een manier van meedoen aan de samenleving die mensen vaak als zinvol ervaren. Werk biedt voor veel mensen de mogelijkheid tot ontwikkeling, ontmoetingen
 met anderen, het verdienen van voldoende inkomen, een gevoel van voldaanheid en afleiding bij tegenslagen op andere terreinen (SCP, 2020; CPB, 2020; SCP, 2019). Op dit moment zijn er
 meer mensen dan gebruikelijk die hun baan zijn kwijtgeraakt of van wie de onderneming failliet is gegaan (CBS, 2020). De economische scenario’s van het Centraal Planbureau (CPB) suggereren
 dat dit in de toekomst voor nog veel meer mensen gaat gelden (CPB, 2020). Ook in Fryslân neemt de werkloosheid toe sinds het ingaan van de maatregelen (UWV, 2020). Er is al veel aandacht
 voor het verschil in impact van de crisis voor mensen met verschillende arbeidsrelaties (SCP 2020; CBS 2020). In onderstaande zoomen we in op het verschil tussen de mensen in loondienst
 en zelfstandigen (zzp’ers en freelancers).


          WERK: ONZEKERHEID ONDER ZELFSTANDIGEN MEER DAN VERDUBBELD                                   INKOMEN: TWEE DERDE ZELFSTANDIGEN ZIET ACHTERUITGANG IN INKOMEN
          Van de mensen in loondienst maakt 1 op de 10 mensen zich zorgen over                        Ook zien we grote verschillen in inkomensbehoud. Van de mensen in
          het behoud van hun baan. Dit is nagenoeg niet veranderd ten opzichte                        loondienst geeft 12% aan dat hun inkomen er op achteruit is gegaan. Bij
          van voor de coronacrisis. De onzekerheid onder zelfstandigen is echter                      de zelfstandigen geeft bijna twee derde aan dat hun inkomen er door de
          sterk toegenomen. Waar voor de crisis 13% van de zelfstandigen zich                         coronacrisis op achteruit is gegaan. Hiervan geeft iets meer dan de helft
          zorgen maakten over het behoud van hun werkzaamheden, is dit tijdens                        aan dat ze het nog makkelijk redden, maar de andere helft redt het nog
          de coronacrisis meer dan verdubbeld (32%).                                                  maar net of is in de problemen geraakt.


          PERCENTAGE DAT ZICH ZORGEN MAAKT OVER BEHOUD VAN BAAN / WERKZAAMHEDEN                       INKOMENSVERANDERING: PERCENTAGE ‘MIJN INKOMEN IS ACHTERUIT GEGAAN’,
          (UITGESPLITST NAAR LOONDIENST EN ZELFSTANDIGEN)                                             (UITGESPLITST NAAR LOONDIENST EN ZELFSTANDIGEN)




                                                                                                                                                                                                   35%

                   13%       11%                        11%       32%                                                                                             54%
                     LOONDIENST                          ZELFSTANDIGE
                                                                                  VOOR                                                                                          ZELFSTANDIGE
                                                                                  TIJDENS
                                                                                                                                                                                               11%


                                                                                                                                                                            IK RED HET NOG MAKKELIJK
                                                                                                               12%                          63%                             IK RED HET NOG NET
                                                                                                             LOONDIENST                  ZELFSTANDIGE                       HET BRENGT ME IN DE PROBLEMEN


                                                                                                                                                                                                            9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>VERTROUWEN IN OVERHEDEN


 De coronacrisis betekent voor veel mensen een onzekere situatie op verschillende belangrijke aspecten van het leven. De landelijke overheid neemt, op basis van de adviezen van het
 RIVM, het voortouw bij het bestrijden van de coronacrisis. Door de ingrijpende maatregelen, in het bijzonder de grote inperking van individuele bewegingsvrijheid, is het vertrouwen in
 de overheid van essentieel belang. Zonder vertrouwen in de overheid zou voor een effectief beleid alleen nog strikte en strenge handhaving resten, die zelfs zou kunnen uitmonden in
 onderdrukking (Engbersen et al., 2020). Hoe staat het met het vertrouwen in de landelijke en lokale overheden in Fryslân?


 VERTROUWEN IN LANDELIJKE OVERHEID GESTEGEN                                                          VERTROUWEN IN LOKALE EN LANDELIJKE OVERHEDEN VOOR EN TIJDENS DE CRISIS
 Het vertrouwen in zowel de lokale als landelijke overheid is door                                  De
                                                                                                     Degemeente
                                                                                                        gemeente                      De
                                                                                                                                       Deprovincie
                                                                                                                                          provincie                     De
                                                                                                                                                                         Deregering
                                                                                                                                                                            regering                  De
                                                                                                                                                                                                       DeTweede  Kamer
                                                                                                                                                                                                         Tweede Kamer
 de crisis toegenomen. Vooral het vertrouwen in de landelijke
 overheden is sterk gestegen. Waar eerder nog bijna de helft van
 de mensen de regering een onvoldoende gaf, is dat tijdens de
 coronacrisis teruggelopen tot 19%. Het percentage onvoldoen-
 des voor de Tweede Kamer is gehalveerd, van 41% naar 21%.
 Het rapportcijfer voor de regering ging van een onvoldoende
 (5,4) naar een ruime voldoende (6,8) en het vertrouwen in de
 Tweede Kamer nam met een hele punt toe van 5,6 naar 6,6.
 In overeenstemming met de bevindingen voor Rotterdam en
 Nederland (Engbersen et al., 2020) zien we ook in Fryslân dat                                                                                                                                                                       CIJFERS 8-10
 er meer vertrouwen in de overheid is onder degenen die een                                                                                                                                                                          CIJFERS 6-7
 hoge opleiding hebben, makkelijker rondkomen en een betere                                                                                                                                                                          CIJFERS 1-5
 gezondheid hebben. Ook vrouwen en mensen die in loondienst
 of met pensioen zijn hebben meer vertrouwen in de overheid dan
 mannen en mensen die geen werk hebben of zelfstandige zijn*.                                                 TIJDENS                         TIJDENS                           TIJDENS
                                                                                                      VOOR                                                                                                       TIJDENS
                                                                                                                                       VOOR

                                                                                                                                                                                                          VOOR
                                                                                                                                                                         VOOR
                                                                                                      2019     2020                    2019     2020                     2019    2020                     2019    2020

                                                                                                Cijfers 1-5          Cijfers 6-7         Cijfers 8-10
                                                                                                      VOOR        TIJDENS
                                                                      De gemeente                     6,4          6,9
              RAPPORTCIJFER VOOR DE CRISIS                            De provincie                    6,2          6,9                  RAPPORTCIJFER TIJDENS DE CRISIS
                                                                      De regering                     5,4          6,8
                                                                      De Tweede Kamer                 5,6          6,6

                                                                                                                                                                                                                                                    10
         *Opgenomen in de regressiemodellen: leeftijd, gender, inkomen, ervaren gezondheid, arbeidssituatie, stad of platteland, opleiding, cruciaal beroep (ja/nee), mantelzorger (ja/nee). Alleen significante effecten vermeld.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>    TEVREDENHEID AANPAK CORONACRISIS




                                                                                                                                     ‘‘ ‘‘
      In het algemeen zijn de inwoners van Fryslân tevreden over de aanpak van de coronacrisis door de overheid. Gemiddeld geven zij een 7,3. De tevredenheid is hoger onder mensen met een hoger
      inkomen, ouderen, en degenen die in goede gezondheid verkeren. Ook vrouwen, pensioengerechtigden en mensen in loondienst zijn tevredener dan mannen en de mensen die geen betaalde
      baan hebben of zelfstandige zijn*.


                                                                                                                                   “De intelligente lockdown getuigt van een                                     “De combinatie van regering en
                                        Ruim de helft (56%), geeft de aanpak door de overheid
                                        een 8 of hoger. Zij vinden dat de overheid de juiste maat-
                                                                                                                                   voorzichtige, maar ook nuchtere aanpak.                                       deskundigen. De uitstraling van
CIJFER 8-10       56%                   regelen neemt (met recht een ‘intelligente lockdown’)                                      Ik ben blij dat we zodanige reserves hebben                                   Rutte en de wijze waarop hij uitlegt
                                        en velen noemen het prijzenswaardig dat de overheid                                        dat degenen waarvan het inkomen wegvalt,                                      dat de gezondheid van de bevolking
                                        vaart op het advies van deskundigen.                                                       overheidssteun kunnen krijgen.”                                               voorop staat.”




                                        De mensen die de aanpak een 6 of 7 geven (31%), de
                                        gematigd tevredenen, kijken met name kritisch naar                                         “Ze doen hun best, maar maken                                                 “Ik zou graag meer speelruimte
                                        de balans tussen de genomen maatregelen en andere                                          inschattingsfouten. Ze onderschatten de                                       willen zien voor die bedrijven die
                                        domeinen, zoals de economie. Zij vrezen dat de balans                                      economische gevolgen van de lockdown.                                         al hebben getoond met adequate
CIJFER 6-7        31%                   nu te veel naar gezondheid uitslaat, terwijl het ook be-                                   Binnen een jaar zitten we in Nederland                                        maatregels te willen werken.”
                                        langrijk is oog te hebben voor de economische gevolgen                                     met veel armoede, daklozen en honger.”
                                        van de coronacrisis. Ook vindt deze groep vaker dat –
                                        nu het aantal besmettingen afneemt – de samenleving
                                        weer ‘open’ kan.


                                        Een kleiner deel van de Friese inwoners (13%) geeft de
                                        corona-aanpak een onvoldoende (5 of lager). Zij verwij-                                    “De maatregelen zijn te laat ingezet                                          “De regering is te laat met
                                        ten de overheid dat zij te laat in actie kwam. Ook maakt                                   en waren onvoldoende toereikend.                                              maatregelen gekomen, er is te weinig
CIJFER 1-5         13%
                  31%                   deze groep zich zorgen over de beschikbaarheid van                                         Het had strenger en sneller gemoeten.”                                        getest. Voor verpleeghuizen is ook te
                                        beschermende middelen, in het algemeen, maar in de                                                                                                                       weinig geregeld.”
                                        zorg in het bijzonder. Ook zijn er stemmen die stellen
                                        dat er te veel vanuit angst en/of paniek wordt gehandeld.



 GEMIDDELD
RAPPORTCIJFER                               HOE TEVREDEN OF ONTEVREDEN BENT U OVER DE AANPAK                                              13%                     31%                                              56%
                                            VAN DE CORONACRISIS DOOR DE NEDERLANDSE OVERHEID?
   7,3                                                                                                                                  ONVOLDOENDE              VOLDOENDE                                           GOED




                                                                                                                                                                                                                                                        11
                *Opgenomen in de regressiemodellen: leeftijd, gender, inkomen, ervaren gezondheid, arbeidssituatie, stad of platteland, opleiding, cruciaal beroep (ja/nee), mantelzorger (ja/nee). Alleen significante effecten vermeld.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>ZORGEN EN OPTIMISME

 De onvoorspelbaarheid van het coronavirus doet bij velen de ervaren onzekerheid toenemen. Onzekerheid kan negatieve en positieve gevolgen hebben. In eerste instantie zijn er uiteraard de nega-
 tieve gevolgen. Negatieve gevolgen op het gebied van gezondheid, werk en inkomen, sociale relaties die leiden tot gevoelens van stress, angst en onmacht. Tegelijkertijd kunnen mensen ook nieuwe
 mogelijkheden of kansen zien en de ontstane problemen zo het hoofd bieden. Op maatschappelijk niveau kan de onzekerheid ook kansen bieden en tot oplossingen leiden die voorheen niet mogelijk
 leken of zichtbaar waren. Waarover maken de inwoners van Fryslân zich met name zorgen wat betreft de coronacrisis? En zien de inwoners van Fryslân ook positieve kanten ervan? Zo ja, welke?




   ‘‘ ZORGEN          ‘‘                                                                               ‘‘ POSITIEVE
                                                                                                           ASPECTEN            ‘‘

 HOE LANG ZAL DIT NOG DUREN?                                                                         GOED VOOR HET MILIEU
 Veruit het vaakst noemen de inwoners de onzekerheid over hoe lang het coronavirus nog               Veel inwoners noemen de schonere lucht, minder milieuvervuiling door vlieg- en autoverkeer.
 rondwaart en hoe lang de coronamaatregelen (moeten) voortduren. Velen verwachten dat                Een respondent zegt: “Positief is dat de natuur weer even op adem kan komen. Een schonere
 het einde nog lang niet in zicht is, en dat de anderhalvemetersamenleving nog wel een poos          lucht door minder uitlaatgassen.”
 zal voortduren.
                                                                                                     BEZINNING
 ECONOMISCHE GEVOLGEN                                                                                Na milieuvoordelen noemen velen de coronacrisis ook een moment van bezinning. Nu veel
 In het verlengde van deze zorgen over de vraag ‘hoe lang nog?’ liggen de zorgen over de eco-        mensen noodgedwongen een pas op de plaats doen, komt er ruimte voor inzicht in wat echt
 nomische gevolgen van de coronacrisis. Hoe zal het de kleine ondernemers en ondernemin-             belangrijk is. Veel mensen ervaren minder gejaagdheid, en doordat sommige activiteiten weg-
 gen vergaan die nauwelijks buffers hebben om op terug te vallen? Cultuur, horeca, toerisme          vallen (bijvoorbeeld reistijd naar werk, een vliegvakantie naar het buitenland) is er meer tijd voor
 en landbouw zijn sectoren die veelvuldig worden genoemd als bron van zorg. Naarmate de              wandelen, tuinieren, voor elkaar. Even ‘back to basics’, zoals veel respondenten het beschrijven.
 maatregelen langer van kracht blijven, zullen de gevolgen ingrijpender zijn.                        Ook wijst de coronacrisis ons op het feit dat ‘niet alles maakbaar is’. Dat we niet alles in de hand
                                                                                                     hebben, maar soms overgeleverd zijn aan grotere, ongrijpbare omstandigheden.
 VOLHOUDEN MAATREGELEN
 De verwachting over de lange duur van de maatregelen maakt ook dat veel respondenten zich           SAAMHORIGHEID
 zorgen maken over het naleven van de coronamaatregelen. Nu de besmettings- en sterfge-              Ondanks dat de coronamaatregelen fysiek contact vaak onmogelijk maken, zien veel respon-
 vallen afnemen, vreest men dat mensen het niet meer zo nauw nemen met de maatregelen,               denten wel meer saamhorigheid en oog voor elkaar. Waar dat kan, helpen veel mensen elkaar
 waardoor ‘een tweede golf’ zich zou kunnen aandienen.                                               om deze tijd goed door te komen. “Deze tijd laat zien hoe behulpzaam mensen kunnen zijn”, zegt
                                                                                                     een van de respondenten.
 GEZONDHEID VAN NAASTEN
 Ook zijn er zorgen over de gezondheid. Daarbij valt op dat mensen zich vaker zorgen maken           ANALYSE OPEN ANTWOORDEN
 over de gezondheid van hun naasten (ouders, kinderen, broers/zussen, vrienden) dan om
                                                                                                     Voor zowel zorgen als positieve aspecten konden meerdere antwoorden worden gegeven. Er zijn
 hun eigen gezondheid. Naast de fysieke gezondheid wordt de impact van de coronacrisis en
                                                                                                     in totaal 5664 zorgen en 5114 positieve kanten benoemd. Voor analyse van de open antwoorden
 –maatregelen op sociale contacten vaak genoemd. Met name voor ouderen en kwetsbaren
                                                                                                     is gebruik gemaakt van tekstanalyse software in R, Alteryx en PowerBI. Hierbij is gekeken naar
 in instellingen vreest men sociale isolatie en eenzaamheid.
                                                                                                     de woordcombinaties die voorkomen in de open antwoorden. Deze woordcombinaties zijn in
                                                                                                                6% doemet
                                                                                                     kaart gebracht                                 2%n-grams
                                                                                                                      ik al!behulp van frequenties van doe ik al! en woordcorrelatiegrafieken.


                                                                                                                                                                                                       12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>CONCLUSIE




SOCIALE BASIS IN FRYSLÂN ONVERMINDERD STERK                                                                                                         EN NU?
Een sterke sociale binding draagt bij aan het welzijn van mensen. In tijden van tegenslag zijn anderen om op terug te vallen nóg belangrijker. De
                                                                                                                                                    Er is nog veel onzeker over het
sociale samenhang in Fryslân blijft onverminderd sterk. Hoewel de fysieke sociale contacten verminderen, worden er alternatieven gezocht én
                                                                                                                                                    verloop van de coronacrisis. Het
gevonden. Een deel van het verloren fysieke contact wordt overgenomen door virtueel contact en de kwaliteit van het sociaal contact is op peil
                                                                                                                                                    FSP blijft de trends en ontwikke-
gebleven. Ook de bereidheid anderen te helpen, het omkijken naar elkaar en de binding met de buurt zijn onverminderd aanwezig. Inwoners
                                                                                                                                                    lingen in Fryslân volgen en brengt
van Fryslân kijken naar elkaar om en blijven dat doen. Deze sterke sociale basis kan de negatieve effecten van de crisis verzachten. Wel is het
                                                                                                                                                    de maatschappelijke impact en mo-
van belang om aandacht te houden voor de kwaliteit van de sociale contacten op de lange termijn en voor verschillende groepen.
                                                                                                                                                    gelijke (beleids)implicaties in kaart.
                                                                                                                                                    Hierin werken wij samen met o.a. de
GROTE MATE VERTROUWEN IN KWALITEIT VAN ZORG, DE OVERHEID EN AANPAK CORONACRISIS                                                                     Veiligheidsregio Fryslân. Op onze
In vergelijking met de periode voor de coronacrisis is het vertrouwen in de toekomstige zorg bijna verdubbeld. Inwoners hebben groot                themawebsite worden de ontwik-
vertrouwen in de kwaliteit van de zorg in de toekomst en ook het gevoel dat zij in de toekomst de zorg kunnen krijgen die zij nodig hebben. Dit     kelingen en trends per leefgebied
duidt mogelijk op een (her)waardering van de zorg. Ook het vertrouwen in de landelijke overheid is sterk gestegen en heerst er tevredenheid         gevolgd en geactualiseerd. Daar-
over de aanpak van de coronacrisis. De genomen maatregelen lijken op brede steun te kunnen rekenen. Het varen op het advies van deskundigen,        naast blijven wij ook het perspectief
de veelal heldere communicatie en steun voor het besluit tot een ‘intelligente lockdown’ komen vaak terug. Deze vertrouwensbasis is belangrijk      van de inwoners in kaart brengen
voor de corona-aanpak nu en in de toekomst, bijvoorbeeld voor het draagvlak voor maatregelen en de bereidheid om deze na te leven.                  door ons representatieve burger-
                                                                                                                                                    panel vragenlijsten voor te leggen
MANTELZORGERS EN ZELFSTANDIGEN VERDIENEN AANDACHT                                                                                                   tijdens en na afloop van de corona-
Ruim de helft van de mantelzorgers geeft aan dat de mantelzorg is veranderd. De dagopvang viel weg en ook de professionele zorg aan huis            crisis. Hoe vaak en wanneer hangt af
kwam niet meer. Het bezoekverbod in verpleeghuizen en andere zorginstellingen, en het advies thuiswonende ouderen niet meer te bezoeken             van het verloop van de crisis en de
heeft grote impact op de mantelzorgers. Er is veel verdriet onder deze groep mantelzorgers. Emoties als gemis, machteloosheid en frustratie         duur van de maatregelen.
komen veelvuldig terug. De quote “we moeten het maar aanvaarden, maar leuk is anders” is typerend voor de reacties van de mantelzorgers.
Daarnaast zien we een grote toename in de onzekerheid van de zelfstandigen. Het aandeel dat zich zorgen maakt over toekomstige werkzaam-
heden is 2,5 keer zo hoog als voor de crisis en twee derde van hen geeft aan dat zij een terugval in inkomsten zien.


                                                                                                                                                                                             13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre> BRONNEN & COLOFON




   BRONNEN
   CBS 2015 		                          Wat ons bindt en verdeelt
   CBS 2018		                           Tevredenheid met wonen
   CBS 2020 		                          Economische gevolgen van corona
   CBS 2020		 Faillissementen
   CBS 2020 		                          Leefbaarheid en overlast in de buurt; regio
   CPB 2020 		                          De brede baten van werk
   CPB 2020 		                          Scenario’s economische gevolgen coronacrisis
   Engbersen et al. 2020                De bedreigde stad
   SCP 2015 		                          Informele hulp: wie doet er wat?
   SCP 2019 		                          Samenvatting Eindevaluatie van de Participatiewet
   SCP 2020 		                          Maatschappelijke gevolgen coronamaatregelen
   SCP 2020 		                          Zicht op de samenleving in coronatijd
   UWV 2020 		                          Regionale Maandcijfers Arbeidsmarktinformatie Friesland




   COLOFON                                            AUTEURS                                                                    VORMGEVING            CONTACTPERSOON
   Panel Fryslân Juni 2020                            Miranda Visser, Arjen Brander en Keimpe Anema                              Jongens van de Jong   Miranda Visser / 06 47027382 / mvisser@fsp.nl



                              Fries Sociaal Planbureau                         Voor dit onderzoek is samengewerkt met de Friese crisisorganisatie van de Veiligheids-
                              Doelestraat 8                                                                                                                                         ATTENDERINGSSERVICE
                                                                               regio Fryslân. De door hen opgestelde regionale uitwerking van de landelijke scenario’s
                              8911 DX Leeuwarden                               is als input gebruikt voor de thema’s in de gebruikte vragenlijst. Graag bedanken wij de     FSP brengt regelmatig publicaties uit.
                              (058) 234 85 00                                  geraadpleegde medewerkers voor het meedenken en inbrengen van hun waardevolle                Door uw inschrijving ontvangt u deze
                              info@fsp.nl                                      input. Het FSP is verantwoordelijk voor de onderzoeksresultaten en conclusies van dit        publicaties automatisch.
                              www.fsp.nl                                       rapport.                                                                                     www.fsp.nl/attenderingsservice


Panel Fryslân is onderdeel van het Fries Sociaal Planbureau. Het Fries Sociaal Planbureau wordt gesubsidieerd door de provincie Fryslân
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>