<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Concept Eindrapportage MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn
22 augustus 2024


Doel van deze Concept Eindrapportage is een overzicht te geven van de beslisinformatie voor het BO
MIRT in november 2024 en stap voor stap te zorgen voor de invulling van de verschillende
onderdelen.

Concrete opdracht project Lelylijn
Het project Lelylijn heeft als opdracht om eind 2024 een ontwikkelperspectief in het kader van de
NOVEX Lelylijn op te leveren en een MIRT-onderzoek naar de Lelylijn ter besluitvorming aan te
bieden. De besluitvorming zal onder meer gaan over het wel of niet starten van een MIRT-verkenning
naar de Lelylijn. De benodigde beslisinformatie moet inzicht geven in welke mate de Lelylijn bijdraagt
aan de projectdoelstellingen, wat de verwachte effecten zijn van de komst van de Lelylijn en in de
geschatte kosten plus bijbehorende financiële middelen voor de aanleg van de Lelylijn.
Op basis van deze inhoudsopgave kan bepaald worden wie welke informatie op gaat leveren en
kunnen afspraken worden gemaakt met raakvlakken die inbreng moeten leveren (denk aan het
onderzoek bestaand spoor).

Eindproduct
Wat is ons eindproduct? We maken allereerst een integrale eindrapportage. Dit document biedt een
overzicht van alle benodigde en gevraagde informatie (zie ook MIRT spelregels) en biedt ook zicht op
en aanbevelingen voor het vervolg.

Het vervolg is een Startdocument Verkenning. Dan moet er zicht zijn op (75% van) de financiering van
de meest voor de hand liggende oplossing. Met dit document is nu nog geen start gemaakt. Wel
worden in de Eindrapportage van het MIRT onderzoek LElylijn aanbevelingen gedaan voor het
vervolg(onderzoek).




                                                                                                    1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Managementsamenvatting (max 10% van het aantal totaal pagina’s)

   1. Inleiding (4 pagina’s)
          a. Waarom een Lelylijn onderzoek
          b. Historie
          c. Rijk – Regio aanpak
          d. MIRT-werkwijze
          e. Leeswijzer
          f. In kader: hoe hebben we dit project gedaan? (procesbeschrijving)

   2. Opgave (11 pagina’s)
         a. Probleemanalyse
                 i. Scheefgroei Randstad - regio
                ii. In kader: wat betekent brede welvaart?
               iii. Bereikbaarheid van Noordelijk Nederland onder druk
               iv.  Ontbrekende schakel in nationaal spoornetwerk
                v.  Vervoersarmoede
               vi.  Economie onder druk
              vii.  Duurzaamheidsopgave
             viii.  Woningtekort/ bouwopgave
         b. Projectdoelstellingen en randvoorwaarden
                 i. Projectdoelstellingen
                ii. Randvoorwaarden op basis van de PWE
         c. Raakvlakken
                 i. Bestaand spoor
                ii. Nedersaksenlijn
               iii. Wunderline
               iv.  Hoogspanningsverbinding 380 kV
                v.  Nationaal Programma ruimte voor Defensie
         d. Context en relevante beleidsprogramma’s
                 i. In kader: Deltaplan Noordelijk Nederland (Houtskoolschets/ Bouwstenen voor
                    het Deltaplan)
                ii. In kader: Elke Regio Telt!
               iii. In kader: Nota Ruimte (Voorontwerp Nota Ruimte/ contourennotitie)
               iv.  In kader: Provinciale puzzels (Groningen, Fryslân, Flevoland)
                v.  In kader: Mobiliteitsvisie 2050 met Toekomstbeeld OV 2040
               vi.  In kader: Research and Innovation Strategy for Smart Specialisation (RIS3)
                    voor Noordelijk Nederland
              vii.  In kader: Ny Begun
             viii.  In kader: TEN-T
               ix.  In kader: Hoofdlijnenakkoord en Europa
                x.  In Kader: Moties Tweede Kamer

   3.   Oplossingsrichtingen: Lelylijn-alternatieven (12 pagina’s)
           a. De opzet van het Onderzoek Lelylijn-alternatieven
                  i.   In kader: Ontwerpproces


                                                                                            2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>              ii.    De scope: 3 basisalternatieven
             iii.    In kader: betrokkenheid van omgevingspartijen
             iv.     In kader: belangrijke begrippen in dit hoofdstuk
              v.     In kader: Vertrekpunten voor de vervoerwaardestudie
             vi.     In kader: Kostenraming aanpak
       b.   Bundelingsalternatief
               i.    Beschrijving van het alternatief
              ii.    Uitdagingen
             iii.    Rijtijden en vervoerwaarde
             iv.     kostenramingen
       c.   Zuidelijk alternatief
               i.    Beschrijving van het alternatief
              ii.    Uitdagingen
             iii.    Rijtijden en vervoerwaarde
             iv.     kostenramingen
       d.   Afsluitdijkalternatief
               i.    Beschrijving van het alternatief
              ii.    Uitdagingen
             iii.    Rijtijden en vervoerwaarde
             iv.     kostenramingen
       e.   Conclusie
               i.    In kader: Spoorinnovaties
              ii.    In kader: Goederenvervoer
             iii.    In kader: Onderliggend OV

4. Ontwikkelperspectief NOVEX-Lelylijn (6 pagina’s)
         In kader: Wat is het Ontwikkelperspectief Lelylijn?
      a. Het doel het Ontwikkelperspectief Lelylijn
      b. De kern van het Ontwikkelperspectief
             i.  In kader: Betrokkenheid van omgevingspartijen
            ii.  In kader: De Denkrichtingen voor het Ontwikkelperspectief (maart 2024)
      c. De vier pijlers van het Ontwikkelperspectief
             i.  Pijler 1
            ii.  Pijler 2
           iii.  Pijler 3
           iv.   Pijler 4
            v.   In kader: Niet kiezen is ook een keuze

5. Brede Welvaart (11 pagina’s)
      a. Een bredere benadering voor de Lelylijn
      b. Definitie Brede Welvaart
      c. Onderzoeksaanpak
             i.   Kwantitatief en kwalitatief onderzoek
      d. Resultaten
             i.   Welzijn
            ii.   Materiële welvaart
           iii.   Gezondheid
           iv.    Arbeid en vrije tijd

                                                                                          3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>             v.   Wonen
             vi.  Samenleving
            vii.  Veiligheid
           viii.  Milieu
        e. Doelgroepen

6. Lelylijn Internationaal (8 pagina’s)
       a. De grensregio’s in beeld
       b. De opbouw van het onderzoek
                i.  Scenario A t/m C: situatie zonder Lelylijn
               ii.  Scenario D t/m F: situatie met Lelylijn
       c. Resultaten
                i.  Vervoerwaarden
               ii.  Dienstregeling
              iii.  Infrastructuur
              iv.   Effecten op goederenvervoer
               v.   Brede welvaartseffecten verbeteren internationale verbinding
       d. Conclusies
                i.  In kader: De Wunderline als internationale schakel tussen Lelylijn/ Noord-
                    Nederland en Bremen

7. Omgevingsmanagement / Inbreng omgeving (3 pagina’s, waarvan 1 plaat met cijfers)
   (Per groep bespreken we de activiteiten die zijn ondernomen en het draagvlak voor de
   Lelylijn)
       a. Wat hebben we gedaan?
               i. Participatie als eerste stap (PWE)
              ii. Jongeren
             iii. Adviesraad Lelylijn
             iv.  Groen-blauw-landbouw
       b. Wat heeft het opgeleverd?
       c. Wat hebben wij ermee gedaan?

8. Conclusies (2-3 pagina’s)
      a. Conclusies onderzoeksresultaten
      b. Met een tabel/Multi criteria analyse oid

9. Besluitvorming/aanbevelingen voor vervolg (3 pagina’s)
       a. Initiatiefnemer, trekker voor de verkenning
       b. Rollen en bevoegdheden
       c. Bestuurlijke voorkeursalternatief en redelijke alternatieven
       d. Aanbevelingen vervolgonderzoek / processtappen

10. Bijlagen (vallen buiten het aantal pagina’s)
         a. Participatieve Waarde Evaluatie Lelylijn (Raadpleging Lelylijn, Populytics)
         b. Onderzoek Lelylijn-alternatieven (Arcadis e.a.)
                i.   Onderzoek spoorinnovaties
               ii.   Omgevingseffecten
              iii.   Vervoerwaardes

                                                                                                 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>        iv.    Kosten en….
         v.    Uitgangspunten
        vi.    Verslag ontwerpateliers
       vii.    Verslag legosteenateliers
      viii.    Verslag Lelylijn games
c.   Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn (Studio Bereikbaar)
          i.   Houtskoolschets
         ii.   Denkrichtingen
       iii.    Achtergrondrapport Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn
d.   Deelonderzoeken NOVEX:
          i.   Wonen: Companen
         ii.   Economie: Bureau Buiten
       iii.    Natuur: RHDHV
       iv.     Wabos: SWECO
         v.    Landbouw: Elzinga & Oterdoom
e.   Lelylijn internationaal Amsterdam – Groningen – Bremen (RHDHV e.a.)
f.   Brede Welvaart onderzoek TNO
g.   Brede Welvaart onderzoek CMO STAMM en Planbureau Fryslân
h.   Participatie en omgevingsmanagement
i.   Kaartmateriaal (?)




                                                                           5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Management samenvatting

[apart document, later in te voegen]




                                       6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>       1. Inleiding

       a. Waarom een Lelylijn onderzoek

Al decennia is het een grote wens van Noordelijk Nederland om een nieuwe snelle spoorverbinding
te realiseren tussen Groningen en Leeuwarden en de Randstad, via Drachten, Heerenveen,
Emmeloord en Lelystad. Plannen voor een dergelijke spoorlijn zijn al meerdere malen ontwikkeld.
Direct na de aanleg en drooglegging van de Noordoostpolder in 1948 werd al gesproken over een
spoorlijn van Emmeloord naar Lemmer. In de jaren ’80 van de vorige eeuw en begin deze eeuw met
het Zuiderzeelijn-onderzoek, zijn de mogelijkheden van een snellere en betere verbinding opnieuw
onderzocht. Binnen 15 jaar na het afblazen van de Zuiderzeelijn is eind 2022 een nieuw Lelylijn-
onderzoek gestart, mede dankzij een betrokken groep inwoners uit Emmeloord en omgeving
(Initiatiefgroep Lelylijn) en het Deltaplan voor Noordelijk Nederland met bestuurders vanuit de
gehele Noordelijke regio. Het streven naar betere en betrouwbare spoorverbindingen naar
Noordelijk Nederland blijft daarmee steeds terugkomen. Dit heeft in 2021 geleid tot opname van de
Lelylijn in het Regeerakkoord van Rutte IV met een reservering van € 3 miljard. En tot opname van de
Lelylijn in het Hoofdlijnenakkoord: “De aanleg van de Lelylijn wordt voortgezet”.

De belangrijkste argumenten voor het nieuwe onderzoek zijn:

       -     de grote economische en sociale verschillen binnen Nederland (kansenongelijkheid);
       -     achterblijvende investeringen in de regio, waardoor de verschillen alleen maar groter
             worden;
       -     de grote ruimtelijke opgaven, qua wonen, werken, energie & mobiliteit;
       -     een spoornetwerk waarin Noordelijk Nederland onvoldoende aangehaakt is en dat
             bovendien onvoldoende robuust en betrouwbaar is (door de ‘flessenhals’ bij Meppel is een
             kwart van Nederland regelmatig in het geheel niet bereikbaar is per spoor);
       -     de grote auto-afhankelijkheid in Noordelijk Nederland, terwijl gemiddeld 26% 1 van de
             huishoudens niet beschikt over een auto en daarmee niet goed mee kan doen;
       -     de grote (psychologische) afstand tussen regio’s, die de samenhang en het oplossend
             vermogen tussen regio’s en binnen Nederland belemmert.

In het BO MIRT eind 2022 is de opdracht geformuleerd om een onderzoek te doen naar een nieuwe,
snelle, rechtstreekse verbinding tussen Lelystad als poort naar de Randstad en Leeuwarden en
Groningen als belangrijke bestemmingen in het Noorden: de Lelylijn als backbone voor de versterking
van de economie van het Noorden, als ontsluiting van bestaande en nieuwe woningbouwgebieden
en met de mogelijkheid bij te dragen aan betere internationale treinverbindingen. Het gezamenlijke
MIRT onderzoek Lelylijn Rijk – Regio is hiervoor begin 2023 gestart. Eind 2024 worden de resultaten
van dit onderzoek besproken tijdens het BO MIRT.

       b. Historie

De Lelylijn, een spoorlijn die Lelystad met Groningen en Leeuwarden verbindt, is vernoemd naar
Cornelis Lely, ingenieur en politicus, onder andere bekend van de Zuiderzeewerken. Het idee voor
deze spoorlijn is niet nieuw, sinds de inpoldering zijn er diverse plannen geweest voor een snelle
spoorverbinding naar het Noorden.

Begin 2000 is er onderzoek gedaan naar de realisatie van de Zuiderzeelijn. In 2006 werd in de
Structuurvisie Zuiderzeelijn geconcludeerd dat de Zuiderzeelijn onvoldoende zou bijdragen aan de

1
    KIM, Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid, 2022


                                                                                                        7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>gestelde doelen, zoals het versterken van de economische structuur van Noord-Nederland. In 2007
kreeg het Noorden € 2 miljard Langmangelden ter compensatie van het niet doorgaan van de
Zuiderzeelijn. Daarnaast werd de Hanzelijn tussen Lelystad en Zwolle aangelegd.

De provincies Fryslân en Groningen hebben in de periode 2009-2012 nog wel een verkenning gedaan
naar het traject Heerenveen-Groningen. Deze provincies hebben uiteindelijk afgezien van dit traject
vanwege onvoldoende dekking.

In 2019 kreeg de Lelylijn een nieuwe impuls. In het coalitieakkoord 2021-2025 ''Omzien naar elkaar,
vooruitkijken naar de toekomst'' werden middelen gereserveerd om op termijn, met
medefinanciering vanuit de regio en uit Europese fondsen, de Lelylijn aan te leggen. Als gevolg
hiervan is voorliggend MIRT-onderzoek naar de Lelylijn uitgevoerd.

    c. Rijk – Regio aanpak

Het project Lelylijn is een initiatief van Rijk en regio. Gezamenlijk zorgen zij voor de financiële
middelen en bemensing van het project in deze fase. De Rijkspartijen bestaan uit de ministeries van
Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en
Economische Zaken en Klimaat (EZK). De regio wordt vertegenwoordigd door de provincies
Flevoland, Fryslân en Groningen, de gemeenten Groningen, Leeuwarden, Noordoostpolder en de
waterschappen door het Wetterskip Fryslân. Deze Rijks- en regiopartijen maken allen deel uit van de
stuurgroep en het ambtelijke directeurenoverleg. Daarnaast maken ProRail en Rijkswaterstaat deel
uit van de ambtelijke begeleidingsgroep en het directeurenoverleg. Het project Lelylijn heeft als
opdracht om eind 2024 een ontwikkelperspectief in het kader van de NOVEX Lelylijn op te leveren en
een MIRT-onderzoek naar de Lelylijn ter besluitvorming aan te bieden zodat een afweging over het
vervolg van de Lelylijn kan worden gemaakt.

    d. MIRT- en NOVEX werkwijze

De aanleg van grote infrastructurele projecten door het Rijk verloopt in Nederland altijd via de MIRT-
systematiek. Het project Lelylijn bevindt zich in de MIRT-onderzoeksfase. In het MIRT-onderzoek
doen Rijk en regio gezamenlijk onderzoek naar mogelijke oplossingsrichtingen met een
gebiedsgerichte aanpak. Meer informatie over de MIRT-systematiek en -spelregels via
Rijksoverheid.nl.
Daarnaast is de Lelylijn ook een NOVEX-onderzoek….aanvullen

    e. Leeswijzer

De voorliggende Eindrapportage MIRT onderzoek Lelylijn bevat achtereenvolgens……PM
De onderliggende onderzoeksrapporten zijn als bijlagen bij deze Eindrapportage opgenomen.


 Hoe hebben we dit project aangepakt?
 Een MIRT onderzoek is in principe ‘vormvrij’ en dient om voldoende beslisinformatie op te leveren
 voor het bestuurlijk overleg MIRT dat jaarlijks plaatsvindt. In het onderzoek moet worden gekeken
 naar de integrale opgaven in een gebied en dat is bij het onderzoek naar de Lelylijn in de volgende
 vijf werksporen opgepakt.

 Werksporen




                                                                                                       8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Het onderzoek naar de Lelylijn bestaat uit vier onderzoeken (werksporen) en daar omheen is het
omgevingsmanagement georganiseerd als vijfde werkspoor. Uit al deze werksporen komt
belangrijke informatie voor het MIRT-besluit in november 2024:

   1. Onderzoek Lelylijn-alternatieven:
      Het onderzoek naar mogelijke Lelylijn alternatieven heeft drie basisalternatieven voor de
      Lelylijn op hoofdlijnen uitgewerkt. Het gaat hierbij om drie mogelijke tracés die samen de
      ‘hoeken van het speelveld’ laten zien. Van alle drie de mogelijke tracés worden de rijtijden,
      vervoerwaarde en kosten op hoofdlijnen in beeld gebracht.
   2. NOVEX onderzoek:
      Het NOVEX onderzoek richt zich op de ruimtelijke kansen van de Lelylijn. Om de ruimtelijke
      kansen en ontwikkelingen goed in beeld te brengen is een Ontwikkelperspectief gemaakt,
      een gewenst en gedragen toekomstbeeld voor Noordelijk Nederland van het gebied
      rondom het hypothese tracé. Aan de basis van het Ontwikkelperspectief staan diverse
      deelonderzoeken, op het gebied van economie, wonen, landbouw, landschap en natuur en
      Wabos (water & bodem sturend).
   3. Brede Welvaartsonderzoek:
      Het Brede Welvaartsonderzoek gaat over de duurzame ontwikkeling van Noordelijk
      Nederland en wat de bijdrage van de Lelylijn is. In het onderzoek zijn de effecten op een
      veelheid van indicatoren in kaart gebracht, niet alleen ‘harde’ cijfers als reistijden en
      toename van het aantal banen, maar ook inzicht in ‘zachtere’ indicatoren als
      kansengelijkheid.
   4. Lelylijn Internationaal:
      Ook het onderzoek naar de mogelijke internationale positie van de Lelylijn heeft een plek
      gekregen in dit MIRT-onderzoek. Op bestuurlijk niveau is dit onderzoek onderdeel van een
      afspraak tussen het ministerie van IenW en Duitsland. Er is naar verschillende stappen
      gekeken qua ambitieniveau, variërend van de spoorlijn zoals die nu is tot een verbinding
      van 300 km/u. Daarnaast zijn de effecten hiervan op de Brede Welvaart in beeld gebracht.
   5. Omgevingsmanagement en participatie:
      Vanuit omgevingsmanagement en participatie is meegewerkt aan de verschillende
      werksporen, vooral met de afstemming van de inhoudelijke werkzaamheden met de
      omgeving. Vele belanghebbenden zijn betrokken, op verschillende manieren. Onder
      bewoners hebben we gericht onderzoek gedaan met een online Lelylijn raadpleging (de
      participatieve waarde evaluatie) en door in focusgroepen met groepen bewoners in
      gesprek te gaan over de toekomstige effecten van de Lelylijn voor de Brede Welvaart.
      Daarnaast hebben we bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties betrokken via de
      Adviesraad Lelylijn, die inbreng levert voor de bestuurders in de Stuurgroep. Gedurende
      het hele onderzoek zijn bestuurders en volksvertegenwoordigers uitgebreid geïnformeerd
      en om reactie gevraagd. Met alle inbreng en informatie die is opgehaald zijn onze
      producten verbeterd en hebben we in onze Eindrapportage kunnen aangeven waar
      draagvlak, kansen en zorgen zitten.

Kwaliteitsborging
Om de kwaliteit van de onderzoeksresultaten te borgen hebben we onze aanpak en (tussen-)
resultaten voorgelegd aan een aantal onafhankelijke experts in het Wetenschappelijk Advies Team
(WAT) en specifiek voor het onderzoek naar de Brede Welvaart aan de Klankbordgroep Brede
Welvaart.



                                                                                                  9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>ADVIESRAAD BENOEMEN


Wetenschappelijk Adviesteam
Het project kent een eigen Wetenschappelijk Adviesteam (WAT), dat vooral bedoeld is om
tegenspraak te leveren op de producten van het project vanuit een wetenschappelijke invalshoek.
De adviezen van het WAT zijn gedeeld met de stuurgroepleden. Naar aanleiding van de adviezen
van het Wetenschappelijk Adviesteam zijn producten aangepast. De leden van het
Wetenschappelijk Adviesteam zijn:
    ● Bert van Wee - TU Delft
    ● Ellen van Bueren - TU Delft
    ● Jouke van Dijk - RUG

Klankbordgroep Brede Welvaart
De klankbordgroep Brede Welvaart heeft het project Lelylijn advies gegeven bij het
operationaliseren van het begrip Brede Welvaart. De klankbordgroep was samengesteld uit
experts van instituten, wetenschappelijke instellingen en planbureaus en bestaat uit de volgende
leden:
    ● Lauri de Boer/Marije Hamersma, Kennisinstituut Mobiliteit (KIM)
    ● Annet Weterings, Planbureau Leefomgeving
    ● Wouter Marchand, Fries Planbureau
    ● Aleid Brouwer, CMO STAMM

Governance
Het project is uitgevoerd door een projectorganisatie van Rijk en regio gezamenlijk met
gezamenlijk opdrachtgeverschap door de ministeries van IenW en BZK en de provincies Groningen
en Fryslân.
Het project legde verantwoording af aan de Stuurgroep Lelylijn onder onafhankelijk
voorzitterschap van de Commissaris van de Koning van Groningen, de heer Paas. De leden van de
Stuurgroep zijn:
Of, De volgende organisaties zijn vertegenwoordigd in de Stuurgroep:
(leden noemen of organisaties)
    ● Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
    ● Ministerie van Binnenlandse Zaken
    ● Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
    ● Provincie Groningen
    ● Provincie Fryslân
    ● Provincie Flevoland
    ● Gemeente Groningen
    ● Gemeente Leeuwarden
    ● Gemeente Noordoostpolder
    ● Wetterskip Fryslân




                                                                                                   10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>     2. Opgave

     a. Probleemanalyse

            i.   Scheefgroei Randstad – regio
Niet iedereen profiteert van de brede welvaart die de Nederlandse economie creëert. Uit onderzoek
van het Sociaal en Cultureel Planbureau (2023) blijkt dat brede welvaart ongelijk verdeeld is (zie
figuur 5). Een belangrijke trend is de concentratie van economische kernen. In stedelijke gebieden
zoals de Randstad leidt dit tot een groot aanbod van voorzieningen terwijl in minder stedelijke
gebieden deze voorzieningen dreigen te verdwijnen. Hierdoor kunnen sociaaleconomische tekorten
en gezondheidsachterstanden ontstaan. De gevolgen van de scheefgroei tussen de Randstad en regio
zijn groot. Zo maken de regionale welvaartsverschillen het lastig om nationale opgaven overal in
Nederland aan te pakken.




Figuur 1: Verdeling Brede Welvaart in Nederlandse gemeenten, 2019 (bron: PBL)




 Wat betekent brede welvaart?
 Brede welvaart omvat de kwaliteit van leven in het hier en nu, de effecten op toekomstige
 generaties en de invloed op mensen op andere plekken.

 Brede welvaart wordt gemeten aan de hand van verschillende dimensies en indicatoren. In
 Nederland wordt dit vaak gedaan door de Monitor Brede Welvaart van het Centraal Bureau voor
 de Statistiek (CBS). Brede welvaart omvat thema's, zoals welzijn, materiële welvaart, gezondheid,
 arbeid en vrije tijd, wonen, samenleving, veiligheid en milieu om de brede welvaart te evalueren.



                                                                                                     11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre> Voor het onderzoek naar de Lelylijn zijn ook deze thema's gebruikt. Zie voor meer informatie
 hoofdstuk 6 Onderzoek Brede Welvaart.


           ii.  Bereikbaarheid van Noordelijk Nederland onder druk
De ontwikkeling van Noordelijk Nederland is in de afgelopen decennia achtergebleven bij andere
regio’s in Nederland (zie figuur 1). Dit zorgt ervoor dat inwoners minder keuze hebben in werk,
opleidingsmogelijkheden en voorzieningen. Een goede verbinding met andere regio’s en met steden
en kleinere plaatsen binnen Noordelijk-Nederland is nodig om de kansenkloof te dichten en te
zorgen voor een betere spreiding van welvaart in Nederland.

Noordelijk Nederland heeft een verspreide economische en ruimtelijke structuur. De stedelijkheid is
relatief laag en economische kernen liggen op (te) grote afstand van elkaar, wat ervoor zorgt dat de
potentie van Noordelijk Nederland niet volledig wordt benut (zie figuur 2). Een nieuwe
spoorverbinding zorgt ervoor dat er meer economische kernen binnen de belangrijkste dagelijkse
verplaatsingen (wonen, werken, onderwijs, etc.) in Noordelijk Nederland en de Randstad vallen.




Figuur 3: Bereikbaarheid van het aantal FTE binnen 1,5 uur reizen met OV (bron: Houtskoolschets NOVEX)



          iii.   Ontbrekende schakel in nationaal spoornetwerk
Het Nederlandse spoornetwerk heeft op dit moment maar één toegangspoort naar Noordelijk
Nederland, de route via Zwolle-Meppel. De kwetsbaarheid op het traject Zwolle-Meppel is groot: er
is gemiddeld 5 uur vertraging en uitval per week (los van periodes met werkzaamheden), waarbij
voor reizigers geen alternatief beschikbaar is per trein. Dat vraagt om een robuuster spoornetwerk.
Met de Lelylijn kan een tweede toegangspoort worden gecreëerd. Als directe verbinding kan de lijn
van Lelystad, via Emmeloord, Heerenveen naar Leeuwarden en Drachten-Groningen. Zo kan de



                                                                                                         12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Lelylijn ervoor zorgen dat plaatsen als Emmeloord en Drachten onderdeel gaan uitmaken van het
Nederlandse spoornetwerk.

          iv.   Vervoersarmoede
Bereikbaarheid gaat ook over keuzemogelijkheden om je te verplaatsen. Is het een vereiste om zelf
een eigen vervoermiddel te hebben of is er een goed openbaar vervoersysteem aanwezig? Een (te)
klein aanbod van vervoermiddelen kan leiden tot vervoersarmoede. Bij vervoersarmoede kost het
meer moeite (tijd en geld) om basisvoorzieningen te bereiken zoals werk, school, ziekenhuis,
sportaccommodatie of winkel (zie figuren 3 en 4). Een nieuwe treinverbinding geeft inwoners meer
mogelijkheden en verkleint het risico op vervoersarmoede. Bovendien bezit een deel van de
inwoners geen auto en is daarom, voor de wat langere afstanden, aangewezen op bus of trein.




Figuur 3 Bereikbaarheid ziekenhuizen per vervoerswijze binnen 45 minuten reistijd (Elke Regio Telt, 2023)

Figuur 4 Bereikbaarheid havo/vwo binnen 30 minuten reistijd, 2017-2021 (Elke Regio Telt, 2023)


           v.    Economie onder druk
Het innovatievermogen is niet overal in Nederland gelijk. In Noordelijk Nederland ligt het
innovatievermogen lager dan in de rest van Nederland. Hoewel Groningen door de aanwezigheid van
verschillende hogescholen en een universiteit een bovengemiddeld innovatievermogen heeft,
hebben andere Noordelijke provincies een relatief laag innovatievermogen. Mogelijk oorzaken zijn
het geringe aanbod aan hoger onderwijs, de beperkte omvang van investeringen in innovatie en
beperkte bedrijvendynamiek. Bovendien neemt, net zoals in heel Nederland, de beroepsbevolking af
in Noordelijk Nederland. Hierdoor stijgt de vraag naar arbeid, omdat veel ouderen met pensioen
gaan. Dit is ongunstig voor de arbeidsproductiviteit. De robuustheid van de Nederlandse economie is
daarom geen vaststaand feit.

          vi.   Duurzaamheidsopgave
Nederland heeft internationale afspraken gemaakt om klimaatverandering tegen te gaan. Het
openbaar vervoer speelt hierbij een grote rol. Hoewel het openbaar vervoer in Nederland al heel
duurzaam is, kan het nog schoner door gebruik te maken van andere brandstoffen, duurzame
infrastructuur en duurzame materialen. Op deze manier blijft het openbaar vervoer de meest
duurzame manier om van A naar B te reizen. Daarnaast houdt duurzame mobiliteit niet op bij de
Nederlandse grens. Met verschillende partijen wordt onderzocht hoe duurzaam internationaal reizen
bevorderd kan worden. Het doel hiervan is het verbeteren van internationale treinverbindingen
zodat het vliegtuig kan worden vervangen door de trein en bus. De Lelylijn kan dit mogelijk maken als
nieuwe verbinding naar Duitsland.

            vii.      Woningtekort/bouwopgave


                                                                                                            13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Nederland heeft te maken met een nationale woningbouwopgave. Dit komt door een groeiende
bevolking, langdurige bouwprocessen en een gebrek aan bouwgrond. Deze schaarste is niet alleen
een probleem in de Randstad maar speelt in heel Nederland. Vooral jongeren zijn hiervan de dupe en
kunnen niet (zelfstandig) wonen waar ze willen. Tot 2030 moeten er één miljoen extra woningen
worden gebouwd. Noordelijk Nederland biedt ruimte voor een gedeelte van deze woningbouw en
heeft hiervoor een aanbod gedaan. Voorwaarde is wel dat deze woningbouw op een duurzame wijze
wordt ontsloten.

    b. Projectdoelstellingen en randvoorwaarden

Bij het besluit om een MIRT onderzoek te starten zijn meerdere doelstellingen vastgesteld voor de
Lelylijn. Tijdens het daaropvolgende Bestuurlijk Overleg Deltaplan op 07 december 2022 is dit
vertaald in de volgende opdracht:


‘Met het MIRT-onderzoek Lelylijn beogen de partijen een belangrijke stap te zetten in een nieuwe,
snelle, rechtstreekse spoorverbinding tussen Lelystad als poort naar de randstad en Leeuwarden en
Groningen als belangrijke bestemmingen in het noorden. In het onderzoek wordt de internationale
betekenis van de Lelylijn als schakel in de verbinding naar Duitsland en verder, betrokken. De effecten
voor de brede welvaart, de bijdrage aan de landelijke woonopgave en de economische structuur van
het noorden van Nederland belangrijke criteria zijn in het afwegingskader.’



 Betrokkenheid van inwoners
 De projectdoelstellingen zijn vervolgens uitgebreid en verder aangescherpt op basis van de
 resultaten van de online Lelylijn raadpleging, de Participatieve Waarde Evaluatie (PWE). Deze
 raadpleging is begin 2023 uitgevoerd onder een grote groep inwoners van Nederland. Er hebben
 ruim 11.000 mensen meegedaan aan deze raadpleging. Aan de deelnemers van de PWE werd
 gevraagd aan welke doelen zij het meeste waarde hechten. De volgende doelen werden het meest
 belangrijk gevonden:

     -   Natuur, milieu en een korte reistijd zijn voor alle deelnemers zeer belangrijke waarden bij
         keuzes over de Lelylijn.
     -   In het Noorden wordt daarnaast veel waarde gehecht aan een fijne baan, goede
         bereikbaarheid en een sterke economie.
     -   Inwoners uit de rest van Nederland vinden het belangrijk de trein te stimuleren boven auto
         en vliegtuig (milieu).


             i.    Projectdoelstellingen
Alles bij elkaar genomen leidt dit tot de volgende doelstellingen voor het project Lelylijn:
    - Backbone van de versterking van de economie van het Noorden;
    - Een snelle en rechtstreekse betrouwbare spoorverbinding tussen Noordelijk Nederland en de
          Randstad (Groningen/ Leeuwarden – Lelystad), waarbij de bereikbaarheid in de Noordelijke
          regio’s verbetert en een betere verbinding met Duitsland mogelijk wordt gemaakt;
    - Betere ontsluiting van de huidige woningbouw en verwachte groei van de woningbouw die
          gepaard kan gaan met realisatie van de Lelylijn;
    - Draagt bij aan het dichter bij elkaar brengen van de regio's in Nederland;



                                                                                                     14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>    -   Draagt bij aan het bevorderen van een duurzame vervoerswijze en daarmee de
        klimaatdoelen.

          ii.    Randvoorwaarden op basis van de uitkomsten van de PWE
Naast de aangescherpte projectdoelstellingen zijn een tweetal randvoorwaarden opgenomen naar
aanleiding van de uitkomsten van de PWE:
    - Het project Lelylijn houdt rekening met een optimale natuurinpassing van de Lelylijn;
    - Het behouden van voldoende rust en open ruimte is een randvoorwaarde bij de aanleg van
        de Lelylijn.

    c. Raakvlakken

De Lelylijn kent verschillende belangrijke raakvlakken, zoals andere spoorprojecten, nieuwe energie-
infrastructuur en defensie. Twee spoorse raakvlakken zijn het onderzoek naar het verbeteren van het
bestaande spoor en het onderzoek naar de Nedersaksenlijn, die beide gelijktijdig met het onderzoek
naar de Lelylijn zijn uitgevoerd. De drie spoorprojecten gezamenlijk zijn verenigd onder de vlag van
het Deltaplan voor Noordelijk Nederland. Dit plan zet in op een structurele impuls in de toekomst
van Noordelijk Nederland. In dat kader onderzoeken Rijk en regio de haalbaarheid en potentiële
toegevoegde waarde van de Lelylijn, de Nedersaksenlijn en de verbetering van het bestaande spoor.
De resultaten van deze onderzoeken worden eind 2024 geagendeerd in het BO MIRT. Als oplegger bij
de besluitvorming over deze drie onderzoeken wordt een ‘Perspectief 2050’ ontwikkeld: een
overkoepelend toekomstbeeld, waarin wordt geschetst hoe de brede welvaart in Noordelijk
Nederland mee kan groeien met de rest van Nederland, met behoud van identiteit en landschap.

Daarnaast werken Rijk en regio nog gezamenlijk aan het project de Wunderline. Andere projecten die
overlappen met het project Lelylijn zijn de hoogspanningsverbinding 380 kV en het Nationaal
Programma Ruimte voor Defensie.

            i.   Bestaand spoor
Het bestaande spoor is een belangrijk raakvlak van de Lelylijn: de Lelylijn maakt op onderdelen
gebruik van het bestaande spoor, bijvoorbeeld bij bestaande stations, de Lelylijn maakt daarnaast
gebruik van het bestaande spoor voor het doorkoppelen van treindiensten, en tot slot zullen reizigers
op het bestaande spoor na de aanleg van de Lelylijn mogelijk hun routes wijzigen waardoor het
aantal reizigers dat gebruik maakt van bestaande treindiensten verandert. In het onderzoek naar de
Lelylijn komt de rol van bestaand spoor aan bod in meerdere werksporen. Daarnaast vindt een apart
onderzoek naar verbetering van het bestaande spoor plaats binnen het Deltaplan voor Noordelijk
Nederland.

          ii.   Nedersaksenlijn

De Nedersaksenlijn is een voorgestelde treinverbinding tussen Enschede en Groningen, via Emmen.
Daarvoor moet er nieuw spoor worden aangelegd tussen Veendam, Stadskanaal, Musselkanaal, Ter
Apel en Emmen. De resultaten van het onderzoek naar de Nedersaksenlijn worden gelijktijdig met de
resultaten van het onderzoek naar de Lelylijn naar het BO-MIRT gebracht.

         iii.   Wunderline

Landelijke en regionale overheden van Nederland en Duitsland verbeteren in het project Wunderline
de spoorverbinding tussen Groningen en Bremen. Het doel van het project is dat de reistijd per trein


                                                                                                  15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>tussen deze twee steden in 2030 met 30 minuten is verminderd. De Lelylijn als onderdeel van de
internationale verbinding Amsterdam-Groningen-Bremen profiteert hiervan. Dit komt terug in
hoofdstuk 5 Lelylijn Internationaal.

            iv.    Hoogspanningsverbinding 380 kV

De projecten Lelylijn en hoogspanningsverbinding 380 kV (deeltrajecten Ens Vierverlaten & Ens
Diemen) zijn beide in voorbereiding. Het 380 kV-project (MIEK-verkenning, MIEK staat voor
Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie & Klimaat) loopt planningstechnisch voor op de Lelylijn
(MIRT-onderzoek). Binnen het 380 kV-project loopt Ens-Diemen een jaar vooruit op Ens-Vierverlaten.
Zowel de projecten van de 380 KV als de Lelylijn beschouwen een bundeling met de bestaande
rijkswegen A6/A7 als een mogelijke/kansrijke optie. Het Lelylijn project voert overleg met de
projectorganisaties van beide delen van de 380 kV verbinding.




Figuur x: knelpunten Bundelingsalternatief Lelylijn en 380 kV (bron: quickscan?)


           v.     Nationaal Programma Ruimte voor Defensie
Veiligheid is niet langer een vanzelfsprekendheid. De oorlog in Oekraïne laat dat ook weer zien.
Nederland investeert fors in de groei en modernisering van de Nederlandse krijgsmacht. Er komt
meer materieel, personeel en moderne kazernes. Ook moet Defensie meer gaan oefenen, alleen en
met bondgenoten. Voor deze ontwikkelingen heeft Defensie in Nederland meer ruimte nodig. Het
gaat niet alleen om meer fysieke ruimte, maar ook om meer milieuruimte. Moderne oorlogsvoering
vraagt om inzet van drones, nieuwe wapens, moderne voertuigen, informatiesystemen en nieuwe of
gemoderniseerde kazernes. Meer ruimte is ook nodig door meer gezamenlijke oefeningen met
andere landen en de toegenomen behoefte aan militaire mobiliteit die daarbij komt kijken. Denk aan
verplaatsingen van militairen en materieel van bondgenoten door Nederland.

Ruimte in Nederland is schaars. Zo is er een woningbouwopgave en vraagt de energietransitie
ruimte. In het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD) wordt de ruimtelijke opgave van



                                                                                                 16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Defensie in kaart gebracht. Ook wordt gekeken hoe deze opgave het beste kan aansluiten bij andere
nationale ruimtelijke belangen zoals wonen, energie, natuur en landbouw.

    d. Context, relevante beleidsprogramma’s

Het onderzoek van de Lelylijn heeft een sterke relatie met ander nationaal beleid zoals vastgelegd in
verschillende nationale beleidsnota’s, zoals Elke Regio Telt en de Nota Ruimte. In onderstaande
kaders lichten we de belangrijkste hiervan toe, waarbij we ook de relatie met de Lelylijn benoemen.
Ook het regionale rapport Bouwstenen voor het Deltaplan komt aan bod, net als de positie van de
Lelylijn in het Europese TEN-T netwerk.


 Deltaplan Noordelijk Nederland (Houtskoolschets/ Bouwstenen voor het Deltaplan)
 De druk op de fysieke leefomgeving vraagt om het benutten van de kracht van heel Nederland, dat
 is de boodschap van het Deltaplan voor Noordelijk Nederland. Het Deltaplan laat zien welke
 kansen Noordelijk Nederland kan bieden bij de nationale opgaven op ruimtelijk, economisch en
 maatschappelijk perspectief. Om de noordelijke bijdrage aan deze opgaven te kunnen realiseren, is
 (inter)nationale en (inter)regionale bereikbaarheid noodzakelijk. Hiervoor is een samenhangende
 investering in de Lelylijn, Nedersaksenlijn en verbetering van bestaand spoor essentieel.

 Ruimtelijk perspectief
 De ruimtelijke kwaliteit van steden, dorpen en het land wordt verder verbeterd, met een
 toekomstbestendige landbouwsector en verduurzaming van wonen en werken. Water, bodem, de
 natuur en de waarde en identiteit van het landschap zijn kernkwaliteiten waarmee we zorgvuldig
 omgaan. De leidende principes zijn:
     - Water en bodem zijn sturend in ruimtelijke afwegingen
     - Behouden en versterken van de landschappelijke identiteit
     - Verbeteren ruimtelijke kwaliteit in bestaande kernen en nabij stations

 Economisch perspectief
 Noordelijk Nederland kent een rijke diversiteit aan clusters die samen bijdragen aan een sterke
 economie. De regio versterkt zijn goede positie op duurzame energie, circulaire economie en
 duurzame productieprocessen. Dit vraagt een goed verbonden netwerk van innovatie- en
 kennisclusters, niet alleen binnen het noorden, maar ook naar buiten.
 De leidende principes zijn:
     - Een samenhangende economische structuur, duurzaam en circulair
     - Investeren in innovatie, kennisinfrastructuur en samenwerking
     - Profiteren van snelle verbinding naar buiten, ook internationaal

 Maatschappelijk perspectief
 We verbeteren de brede welvaart in alle regio’s, met eerlijke kansen voor alle inwoners.
 Woningbouw en herstructurering van bestaande woongebieden dragen bij aan landelijke en
 regionale behoefte én zorgen voor behoud van voorzieningen in kernen. Dit vraagt een goede
 bereikbaarheid van steden en dorpen, zowel (inter)regionaal als lokaal.
 De leidende principes zijn:
     - Versterken draagvlak voorzieningen in steden en centrumdorpen
     - Naar aard en schaal bijdragen aan woningbouwvraag
     - Regionale (OV-)bereikbaarheid verbetert mee, ook in achterland



                                                                                                   17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Elke Regio Telt
Regionale welvaartsverschillen nemen de laatste jaren steeds meer toe. In economische
centrumgebieden zoals de Randstad en de regio Eindhoven bevindt zich een groot aanbod van
werknemers, kennis en infrastructuur. De regio’s buiten deze economische centrumgebieden
hebben hierdoor te maken met achterstanden op brede welvaartsaspecten door verdwijning van
voorzieningen op het gebied van bereikbaarheid, zorg, onderwijs en cultuur. Dit leidt tot
sociaaleconomische tekorten en gezondheidsachterstanden. Deze ontwikkelingen zijn niet alleen
problematisch voor die regio’s, maar ook voor Nederland als geheel.

Dergelijk grote regionale welvaartsverschillen zijn niet te rechtvaardigen, omdat ze de kansen van
mensen op een gezond leven en zinvolle deelname aan de samenleving ontnemen. Bovendien
maken (grote) regionale welvaartsverschillen het complex om nationale opgaven, zoals de
energietransitie, woningbouw en klimaatadaptatie overal in Nederland goed aan te pakken. Het
advies van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli), de Raad voor Volksgezondheid &
Samenleving (RVS) en de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) is daarom om een gelijkwaardige
basis voor vitale regio’s te garanderen, hiervoor langjarig financiële ruimte te maken en de relatie
tussen het Rijk en de regio’s te versterken. Alleen dan kan er sprake zijn van een toekomst met
brede welvaart in heel Nederland. Hierbij wordt verondersteld dat de Lelylijn zowel letterlijk als
figuurlijk de afstand tussen regio’s kan verminderen: de Lelylijn verkleint de afstand tussen regio’s
en gaat regionale verschillen tegen.


Nota Ruimte (Voorontwerp Nota Ruimte/Contourennotitie)
De ruimte in ons land is schaars en de omvang van ruimtelijke opgaven is groot. Eerlijke verdeling
van ruimte is nodig om een hoge kwaliteit van leven te kunnen waarborgen voor toekomstige
generaties. Zowel de contourennotitie als het voorontwerp Nota Ruimte gaan in op de ruimtelijke
keuzes die gemaakt moeten worden voor Nederland. Qua woningbouw en infrastructuur, zoals de
aanleg van de Lelylijn, maar ook qua ruimte voor bedrijvigheid, energie, defensie, landbouw en
klimaatadaptatie. De Lelylijn is hierbij aangewezen als aandachtsgebied (NOVEX-gebied), een
gebied waar meerdere opgaven samenkomen en in samenhang moeten worden bekeken.

Beweging naar sterke regio’s, steden en dorpen in heel Nederland
De Nederlandse bevolkingsgroei zal naar verwachting de komende jaren toenemen. De
woningbouwopgave en vraag naar economische structuurversterking, zoals beschreven in
Bouwstenen voor het Deltaplan, moeten hierom in symbiose worden aangepakt. Zonder deze
koppeling bestaat er kans op een disbalans tussen wonen en werken. Zo zal woon-werkverkeer
toenemen als op afstand van stedelijke gebieden woningen worden gebouwd zonder dat
werkgelegenheid daar meegroeit. Om onnodige mobiliteit te voorkomen moeten wonen, werken,
recreatie en voorzieningen voor iedereen bereikbaar zijn. OV-verbindingen tussen regio’s en
stedelijke gebieden moeten hierdoor geïntensiveerd worden. De combinatie van regionale,
economische ontwikkeling en woningbouw biedt verder de kans voor een mobiliteitstransitie.
Door het creëren van nabijheid tussen wonen, werken, recreatie en voorzieningen ontstaat de
vraag naar schone, gezonde en ruimte-efficiënte vormen van mobiliteit.


Mobiliteitsvisie 2050 met Toekomstbeeld OV 2040




                                                                                                    18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Mobiliteit is overal om ons heen. Het is een kernactiviteit van ons maatschappelijk en economisch
leven. Hoewel onze uitgangspositie goed is, is het voor toekomstige generaties van belang om het
Nederlandse mobiliteitssysteem te blijven ontwikkelen. Mobiliteit levert namelijk een belangrijke
bijdrage aan de brede welvaart van mensen. Het stelt hen in staat onderwijs, zorg, wonen, werken,
winkels, recreatie en sociale contacten te bereiken, wat een positieve effect kan hebben op de
fysieke en mentale gezondheid van mensen. Wanneer dit soort vitale voorzieningen niet in
verbinding staan met elkaar is het lastiger om mee te doen in de samenleving. Iedereen heeft
daarom recht op mobiliteit, zowel in de stad, als op het platteland, en in de grote verstedelijkte
gebieden daartussen. Alle vervoermiddelen zijn daarbij nodig: meer individuele vervoermiddelen,
zoals auto en (motor)fiets; collectieve vervoermiddelen, zoals trein en bus; en daartussen
deelsystemen zoals de deelauto of -fiets. De Lelylijn kan als collectief vervoermiddel voor betere
mobiliteit zorgen in Noordelijk Nederland. Hiermee wordt nabijheid gecreëerd, wat grote
mobiliteitsbewegingen voorkomt.


Research and Innovation Strategy for Smart Specialisation (RIS3) voor Noordelijk Nederland
Noordelijk Nederland heeft op verschillende terreinen een sterke kennispositie opgebouwd. Het
gaat om agrofood, circulaire economie, watertechnologie, high tech systems & materials (HTSM),
digitalisering, chemie, zorg en energie. Ook bedrijven in de maritieme industrie, toerisme &
recreatie en de creatieve industrie spelen een belangrijke rol. Wanneer deze regionale sterktes
worden ingezet en met elkaar verbonden, kunnen ontwikkelkansen worden benut die horen bij
vier grote transities: van een lineaire naar een circulaire economie, van fossiele naar hernieuwbare
energie, van zorg naar (positieve) gezondheid en van analoog naar digitaal. Deze transities zijn
geen doel op zich, maar bieden ontwikkelkansen voor een duurzame en brede welvaart in
Noordelijk Nederland. Het lukt Noordelijk Nederland niet om deze ontwikkelkansen alleen te
benutten. Het is daarom van belang om andere regio’s, zowel binnen als buiten Nederland, hierbij
te betrekken. De Lelylijn kan hierin een rol spelen. Door Noordelijk Nederland met de Randstad te
verbinden, wordt nabijheid gecreëerd. Door het verkleinen van de afstand kan Noordelijk
Nederland beter worden aangesloten op het economische netwerk van de Randstad, wat ruimte
biedt om te profiteren van elkaars kennisclusters. Dit komt de economische robuustheid van
Nederland ten goede.


Ny Begun
In het kabinetsplan Ny Begun staan 50 maatregelen voor erkenning, herstel en perspectief voor de
mensen in het gaswinningsgebied in Groningen. Zo wordt er niet alleen gewerkt aan herstel van
gebouwen, maar ook aan herstel van de sociale gevolgen van de gaswinning, aan meer
leefbaarheid, kansengelijkheid, duurzame groei, en daarmee, uiteindelijk, aan herstel van
vertrouwen. In het kader van de gemaakte afspraken van Ny Begun wordt ook ingezet op betere
bereikbaarheid en mobiliteit in Groningen. Onder andere de Lelylijn is hierbij benoemd als
belangrijke backbone voor de betere bereikbaarheid. Een betere verbinding met de Randstad is
namelijk belangrijk voor het verdienvermogen van Groningen. Vervolgens wordt verwacht dat de
Lelylijn bijdraagt aan meer leefbaarheid, kansengelijkheid en duurzame groei.


TEN-T
In Europa is er sprake van vrij verkeer van goederen en personen. Dit leidt tot
grensoverschrijdende transportbewegingen. De Trans-Europese Transportnetwerken (TEN-T)


                                                                                                   19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>proberen alle transportbewegingen in Europa te harmoniseren en stellen hier bepaalde eisen aan.
Een Trans-Europees Netwerk (TEN) bestaat uit nationaal verbonden netwerken zoals snelwegen,
vaarwegen, spoorwegen of energienetten. Er zijn drie type netwerken:

    1. Het kernnetwerk: dit netwerk moet in 2030 aan alle Europese eisen voldoen.
    2. Het uitgebreide kernnetwerk: dit netwerk moet in 2040 aan alle Europese eisen voldoen.
    3. Het uitgebreide netwerk: dit netwerk moet in 2050 aan alle Europese eisen voldoen.

De Lelylijn is opgenomen in het uitgebreide TENT-T netwerk (3).




Hoofdlijnenakkoord en Europa

Hoofdlijnenakkoord 2024-2028
In het Hoofdlijnenakkoord 2024-2028 is de Lelylijn genoemd als project waarvan de aanleg wordt
voortgezet, waarbij met de aanleg wordt gestart in Groningen indien dit uitvoeringstechnisch
mogelijk is. In het vorige coalitieakkoord is een bedrag van € 3 miljard gereserveerd om de lijn aan
te kunnen leggen.

Ook de provincies Flevoland, Fryslân, Drenthe en Groningen en diverse gemeenten spreken zich uit
in hun coalitieakkoorden en zetten zich actief in voor de realisatie van de Lelylijn.

Uitgebreide kernnetwerk (TEN-T)
Daarnaast wordt op Europees niveau over de Lelylijn gesproken. Op 18 december 2023 is in
Brussel een akkoord bereikt over het toevoegen van de Lelylijn als belangrijke spoorverbinding op
het Europese uitgebreide kernnetwerk (TEN-T netwerk). De instemming door het Europees
Parlement is op 24 april 2024 formeel afgerond. Dit betekent dat het uitgebreide TEN-T netwerk,
waar de Lelylijn nu onderdeel van is, in 2050 gereed moet zijn.



Moties Tweede Kamer

Verschillende moties liggen ten grondslag aan het MIRT-onderzoek naar de Lelylijn.
    ● Door de motie van Amhaouch (7 december 2020) is in opdracht van provincies Groningen,
        Fryslân, Drenthe en Flevoland, gemeenten Assen, Emmen, Groningen en Leeuwarden in
        2021 het document ‘Bouwstenen voor het Deltaplan, Noordelijk Nederland en het stedelijk
        netwerk Nederland beter verbonden’ opgesteld.
    ● Vervolgens werd de regering, per motie Minhas/ Van der Molen (19 april 2022), verzocht
        een integraal MIRT-onderzoek te starten voor de Lelylijn, waarmee de haalbaarheid en
        medefinanciering vanuit de regio in beeld worden gebracht.
    ● Ook werd de regering per motie gevraagd zich in Europees verband in te spannen voor
        opname van de Lelylijn in het TEN-T kernnetwerk en een plan uit te werken voor Europese
        cofinanciering (Van Ginniken/ Alkaya, 19 april 2022).
    ● Met de moties van De Hoop (22 april 2024) en Grinwis (22 april 2024) is de regering daarna
        verzocht om de reservering van € 3 miljard gereserveerd te houden en zich te blijven
        inspannen om de Lelylijn op te nemen in het (uitgebreide) kernnetwerk van TEN-T.




                                                                                                    20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>    3. Oplossingsrichtingen: Onderzoek Lelylijn-alternatieven

Eind 2022 is de opdracht gegeven om onderzoek te doen naar een nieuwe, snelle en rechtstreekse
spoorverbinding van Lelystad, als poort naar de Randstad, naar Leeuwarden en Groningen, als
belangrijke bestemmingen in het noorden. En daarbij varianten mee te nemen die nodig zijn voor
een financieel en maatschappelijk adequate keuze. In dit hoofdstuk wordt het onderzoek naar
mogelijke Lelylijn alternatieven toegelicht [bijlage x], waarbij eerst vijf mogelijke alternatieven zijn
geïdentificeerd, waarvan er in dit onderzoek drie verder zijn uitgewerkt.

            a. De opzet van het Onderzoek Lelylijn-alternatieven

 Ontwerpproces
 Het doel van het MIRT-onderzoek is om de reikwijdte van de oplossingen helder te krijgen: Welke
 oplossingen zijn er voor het sneller verbinden van Noordelijk Nederland met de Randstad en het
 verbeteren van de regionale bereikbaarheid? We onderzoeken daarom meerdere mogelijke
 verschillende alternatieven zodat een goed beeld ontstaat van wat een Lelylijn kan opleveren, qua
 vervoerwaarde, qua bijdrage aan brede welvaart, en hoeveel zou een Lelylijn gaan kosten. Er zijn in
 deze fase drie basisalternatieven op hoofdlijnen uitgewerkt, in nauwe afstemming en
 samenwerking met de regionale overheden.


                     i.   De scope: 3 basisalternatieven
In de eerste helft van 2023 zijn, als eerste stap in het onderzoek naar mogelijke Lelylijn-alternatieven,
in een aantal ontwerpsessies samen met de stakeholders de hoeken van het speelveld
geïnventariseerd. Deze sessies hebben vijf mogelijke alternatieven van de Lelylijn opgeleverd. Deze
vijf alternatieven zijn gedeeld met de betrokken bestuurders en volksvertegenwoordigers.
Vervolgens is er gekozen om drie alternatieven verder uit te werken. Aangezien het vanuit de MIRT-
systematiek belangrijk is dat de te onderzoeken alternatieven de reikwijdte van de oplossingen
weergeven (zowel geografisch als qua karakteristieken), zijn drie heel verschillende alternatieven
gekozen als vertrekpunt voor het onderzoek:
     - het Bundelingsalternatief langs de A6/A7/A32;
     - het Zuidelijk alternatief via Emmeloord en Assen;
     - en het Afsluitdijkalternatief, via Noord-Holland.




                                                                                                           21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Figuur 3.1 De drie basisalternatieven van het Lelylijn onderzoek,

Het Bundelingsalternatief en Zuidelijk alternatief voldoen beide aan de bestuurlijke opdracht uit het
BO MIRT 2022 om Noordelijk Nederland via Lelystad met de Randstad te verbinden. Het
Afsluitdijkalternatief is toegevoegd, omdat dit alternatief de meest noordelijke optie is en heel
anders van opzet is dan de andere alternatieven (onder andere lang deel door dunbevolkt gebied dat
de optie geeft om hier zeer snelle verbinding van te maken met weinig tussenstops). Het is één van
de mogelijke alternatieven door het IJsselmeer. Het Zuidelijk alternatief is toegevoegd omdat het
verschilt door een andere route vanuit Groningen te volgen en uiteindelijk wel bijvoorbeeld
Emmeloord aan doet. Met deze drie basisalternatieven, met heel verschillende kenmerken, worden
de uiterste ‘hoeken van het speelveld’ afgedekt. Het verbeteren van het bestaande spoor, dat als een
van de mogelijke alternatieven werd gezien, wordt in het kader van het Deltaplan voor Noordelijk
Nederland apart uitgewerkt.


 Betrokkenheid van omgevingspartijen
 De drie basisalternatieven zijn onderzocht met behulp van een breed scala aan partners (Rijk,
 provincies, gemeenten, waterschappen, Rijkswaterstaat en ProRail). Al deze partijen zijn
 achtereenvolgens betrokken bij een uitgangspuntensessie (november 2023), provinciale
 ontwerpateliers (november, december 2023), legosteenateliers (februari 2024) en Lelylijn games
 (april 2024). Tijdens deze sessies zijn (tussen)resultaten gedeeld en hebben deelnemers de
 informatie verrijkt en aandachtspunten en suggesties meegegeven.

 Naast de input van onze projectpartners zijn relevante opmerkingen uit de Participatieve Waarde
 Evaluatie meegenomen. Met alle informatie die is aangedragen zijn de drie basisalternatieven
 aangescherpt en aangepast en zijn variaties binnen deze alternatieven toegevoegd. Bovendien zijn
 de deelnemers meegenomen in de verschillende afwegingen die er spelen rond de
 basisalternatieven. De verslagen van de verschillende sessies zijn te lezen in de bijlagen van het
 Onderzoek Alternatieven.
 De basisalternatieven zijn ook besproken in de Adviesraad Lelylijn en met het Wetenschappelijk
 Adviesteam. [iets duiden?]


                                                                                                  22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Per alternatief wordt hieronder een beknopte beschrijving gegeven van de mogelijke route(s), de
uitdagingen, de rijtijden en vervoerwaarde en de kostenramingen. Daarna worden de rijtijden,
vervoerwaarden en andere maatgevende kenmerken van de alternatieven met elkaar vergeleken.

 Belangrijke begrippen in dit hoofdstuk
     - Rijtijden: de tijd die de trein erover doet om van A naar B te rijden. Dit is een ideale
        situatie, zonder marge/ speling. De snelheid is gebaseerd op 200 km/h.
     - Reistijden: voor bestaande routes is gekeken naar de tijden die een passagier van een trein
        (of bus) volgens de huidige dienstregeling nodig heeft om van A naar B te komen.
     - Vervoerwaarde: het dagelijks gebruik van de Lelylijn. Dit getal laat het mogelijke aantal
        ritten in een etmaal zien op de Lelylijn. Dit kunnen ritten zijn van een paar kilometer of het
        hele tracé. Bijvoorbeeld: Groningen - Amsterdam Zuid is één rit, maar Drachten-
        Heerenveen ook.
     - Ritten: een rit is een enkele reis, van inchecken tot uitchecken.
     - Reizigers per dag: Een reiziger die op een dag gebruikmaakt van de trein. Deze kan op een
        dag meerdere ritten maken.



 Vertrekpunten voor de vervoerwaardestudie
 Om de drie basisalternatieven te kunnen vergelijken zijn voor ieder alternatief de rijtijden en
 vervoerwaarde bepaald. Voor de vervoerwaardestudie is een aantal vertrekpunten vastgesteld:
     - Hoewel de Lelylijn na de aanleg onderdeel uit zal maken van het landelijke treinnetwerk,
        zijn in deze fase van het onderzoek geen wijzigingen in het verwachte landelijke
        treinnetwerk voor de toekomst gedaan. Vanwege de doorlooptijd en de fase van het
        onderzoek, is het te vroeg om de gehele spoorkaart inclusief dienstregeling voor heel
        Nederland te herzien.
     - De rijtijden zijn zonder marge/ speling: er is sprake van een ideale situatie. In werkelijkheid
        wordt er altijd wat ruimte ingebouwd om reizigers een goede overstap te bieden of om
        kleine vertragingen te kunnen inlopen. Omdat er nu geen echte dienstregeling is voor de
        Lelylijn is dit uitgangspunt gekozen. Het is daarbij goed mogelijk dat in de toekomst deze
        treinverbinding een hogere snelheid dan 200 km/u hanteert; daarmee zou dit de rijtijd
        weer verkorten/marge opvangen.
     - Om verschillende alternatieven te kunnen vergelijken is uitgegaan van een snelheid van
        200km/u op nieuwe spoortrajecten.
     - Op het bestaande spoor wordt de huidige snelheid (veelal 130 km/h of 140 km/h)
        aangehouden. De snelheid op het bestaande spoor verhogen geeft namelijk langdurig
        overlast omdat er geen treinen kunnen rijden en de reistijdwinst is beperkt.




 Aanpak Ontwerpen en kostenraming
 Arcadis heeft voor alle drie de basisalternatieven een ontwerp gemaakt. Deze ontwerpen zijn
 volgens een aantal basisprincipes gemaakt, zoals het behouden van de stedelijke en
 landschappelijke ruimtelijke kwaliteit, versnippering zoveel mogelijk voorkomen, water en bodem
 sturend en sober en doelmatig ontwerpen. Daarbij wordt uitgegaan van een spoorlijn zonder
 overwegen. Doelmatig is ook het voorkomen van afwisselende snelheden langs het tracé, omdat
 dit bijvoorbeeld een hoger energiegebruik vraagt. Daarbij geldt ook dat een spoorverbinding


                                                                                                    23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre> exploitabel moet zijn: het moet voor een vervoerder mogelijk zijn om een dienstregeling te rijden
 die redelijkerwijs uitvoerbaar is.

 Binnen de drie gekozen basisalternatieven is vanuit de gedachte om de hoeken van het speelveld
 te beschouwen, voor elk basisalternatief één variant beschouwd voor het maken van de SSK
 kostenramingen (Standaardsystematiek voor Kostenramingen). Op complexe punten zijn
 verschillende varianten geraamd. Het prijspeil van de kostenraming is 1 januari 2024. Voor elk van
 de alternatieven geldt een betrouwbaarheidspercentage van 70%; dat is gebruikelijk in deze fase
 van het onderzoek. Cost engineers van ProRail en Bureau Horvat hebben reviews uitgevoerd op de
 kostenramingen.


            b. Bundelingsalternatief

                    i.   Beschrijving van het alternatief
Het Bundelingsalternatief volgt de bestaande snelwegen (A6/ A7/ A32) zoveel mogelijk. Deze route is
in het verleden meermaals onderzocht, onder andere als Zuiderzeelijn begin jaren 2000. Dit
alternatief heeft de voorkeur van regionale bestuurders en is gebruikt als werkhypothese in de
andere Lelylijn-onderzoeken (NOVEX en Brede Welvaart).

In Flevoland volgt het alternatief de A6, waarbij het Ketelmeer met een zinktunnel gepasseerd
wordt. Beweegbare bruggen zijn namelijk niet geschikt voor treinen met hogere snelheden en een
vaste burg zou vanwege de scheepvaart te hoog worden. Het alternatief gaat vervolgens aan de
oostkant langs Emmeloord, waar een station bij de snelweg is voorzien.
In Fryslân doet de Lelylijn eerst Heerenveen aan. Hiervoor zijn drie varianten uitgewerkt. Eén variant
volgt de A6/A7 en passeert Heerenveen aan de noordzijde. In een andere variant wordt minder strak
gebundeld en wordt Heerenveen aan de zuidzijde gepasseerd. In beide gevallen is een boog vanaf de
Lelylijn naar de bestaande spoorlijn Meppel-Leeuwarden voorzien. Tenslotte is er een variant die
vanuit Groningen en Leeuwarden ook het bestaande station Heerenveen aandoet (S-variant). Vanaf
Heerenveen volgt dan weer een bundeling van de Lelylijn met de A7 naar Drachten met een station
aan de zuidkant. Daarna passeert de spoorlijn de natuurgebieden Van Oordt’s Mersken en in de
provincie Groningen het Leekstermeer. Daarna volgt de binnenkomst in Groningen, hiervoor zijn ook
meerdere varianten onderzocht, waarvan twee varianten het meest waarschijnlijk zijn. In de ene
variant sluit de Lelylijn ten westen van Hoogkerk nabij het Hoendiep aan op bestaand spoor. De
gemeente heeft hier ruimte vrijgehouden, in een volgende fase moet worden onderzocht of dit
voldoende ruimte is. In de andere variant wordt Hoogkerk met een tunnel gepasseerd, waarna de
Lelylijn ter hoogte van Groningen Suiker aansluit op bestaand spoor. Voor zowel Heerenveen als
Groningen geldt dat de situatie complex is. Beide situaties moeten in een volgende fase uitgebreid
onderzocht worden.




                                                                                                     24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>figuur 3.1 Bundelingsalternatief met varianten bij Heerenveen en Groningen (blauwe lijn is nieuw spoor, blauwe dubbele
lijn is bestaand spoor)


                 ii.   Complexe locaties
Het inpassen van nieuwe infrastructuur is in Nederland over het algemeen niet makkelijk. Op
sommige plekken vraagt dit extra aandacht vanwege natuurwaarden, dichte bebouwing of kruisingen
met andere (hoofd)infrastructuur. Bij het Bundelingsalternatief zijn vooral de volgende locaties zeer
complex:
    - Doorsnijden van het Tsjûkemar (NNN-gebied)
    - Doorsnijden van Van Oordt’s Mersken (Natura2000)
    - Doorsnijden van Leekstermeergebied (Natura2000)
    - Inpassing Heerenveen en Groningen, meerdere varianten.

                  iii.   Rijtijden en vervoerwaarde
Het Bundelingsalternatief leidt tot een forse verbetering van de rijtijden, zowel tussen de regio en de
Randstad (zie tabel) als binnen de regio (zie onderstaande kaartjes). Er zijn ca. 35.000 - 52.000
treinritten op het Bundelingsalternatief. Dit is een toename van 22.000 reizigers in het hele
treinnetwerk. Het verschil is te verklaren, omdat van de bestaande spoorlijnen minder reizigers
gebruikmaken.




Tabel 3.1 Rijtijden Bundelingsalternatief S-variant door Heerenveen




                                                                                                                         25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Tabel 3.1 Rrijtijden Bundelingsalternatief zuidelijk van Heerenveen




Tabel 3.1 Rijtijden Bundelingsalternatief ten noorden van Heerenveen




                 iv.   Kostenramingen
Het Bundelingsalternatief kost … … miljard met een bandbreedte van …… tot ….. miljard.


              c. Zuidelijk alternatief

                       i.    Beschrijving van het alternatief



                                                                                         26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Het Zuidelijk alternatief is ontstaan door na Emmeloord meer af te buigen naar de hoge zandgronden
vanuit het idee ‘water-bodem-sturend’. Dit leidt tot een goedkoper aan te leggen en snelle spoorlijn
maar betekent ook dat er veel landschap wordt doorsneden terwijl er weinig potentiële
stationslocaties zijn.

Deze route volgt voor het deel Lelystad-Emmeloord het Bundelingsalternatief. Na Emmeloord is het
alternatief gebaseerd op een route die ten noorden van het Nationaal Park Weerribben en het
Nationaal Park Drents-Friese Wold langsgaat. Ten zuiden van Assen takt de Lelylijn in op het
bestaande geëlektrificeerde dubbelspoor Meppel - Groningen. Daarnaast is ten zuiden van Wolvega
een directe boog meegenomen naar Heerenveen/ Leeuwarden die intakt op de bestaande spoorlijn
Meppel - Leeuwarden. Er zijn na Emmeloord geen nieuwe stations voorzien.




figuur 3.3 Zuidelijk alternatief (deels nieuw spoor (rose lijn), deels bestaand spoor (rose dubbele lijn))


                    ii.   Complexe locaties
Zoals eerder gesteld is het inpassen van nieuwe infrastructuur in Nederland over het algemeen niet
makkelijk. Bij het Zuidelijk alternatief gaat het vooral om inpassing in natuur en landschap, waarbij
een aantal plekken extra aandacht behoeft:
    - Dicht langs Nationaal Park Weerribben en Nationaal Park Drents-Friese Wold
    - Doorsnijding ruilverkavelingslandschap in de Kop van Overijssel
    - Doorsnijding beekdallandschap Fryslân

                   iii.   Rijtijden en vervoerwaarde
Onderstaande rijtijden worden voorzien voor dit alternatief. De rijtijden tussen Noordelijk Nederland
en de Randstad verbeteren. Rijtijden binnen Noordelijk Nederland verbeteren niet overal. In dit
alternatief is het niet mogelijk om Drachten of andere plaatsen in Friesland of Groningen aan te
doen. Er zijn ca. 28.000 treinritten op het Zuidelijk Alternatief, waarvan ongeveer 10.000 nieuwe
ritten en 18.000 ritten die voorheen via de bestaande route reden.




                                                                                                             27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Tabel 3.2 Rijtijden Zuidelijk alternatief
Figuur 3.4 Rijtijden Zuidelijk alternatief inclusief rijtijden huidige busverbinding Heerenveen-Drachten-Groningen

                   iv.    Kostenramingen
Het Zuidelijk alternatief kost… miljard met een bandbreedte van … miljard tot … miljard.

              d. Afsluitdijkalternatief

                     i.   Beschrijving van het alternatief
Het Afsluitdijkalternatief is in het verleden vaker onderzocht, er was zelfs jarenlang sprake van een
ruimtereservering op de Afsluitdijk voor een spoorlijn. Deze ruimtereservering is niet meer
beschikbaar als gevolg van de uitbreiding van de snelweg. De route via de Afsluitdijk is de meest
noordelijke route die mogelijk is vanuit de Randstad naar Noordelijk Nederland. Voor de aanleg van
de Lelylijn zal een extra dijklichaam nodig zijn.

Het Afsluitdijkalternatief volgt in Noord-Holland het bestaande spoor tot Schagen en gaat dan
richting de Afsluitdijk. Het alternatief loopt parallel aan de Afsluitdijk en passeert de spuisluizen aan
beide zijden met een boortunnel, waar het verder van de A7 afloopt om een realistische passage
langs de spuisluizen mogelijk te maken. In het IJsselmeer wordt de lijn zo dicht mogelijk naast de
Afsluitdijk gelegd. Vanaf de Afsluitdijk gaat het alternatief verder naar station Leeuwarden. Hier zijn
diverse mogelijkheden om in het tracé te variëren. Het alternatief is nu gebaseerd op een route die
zo min mogelijk afbuigt en rekening houdt met doorsnijden van het landschap. Tussen Leeuwarden
en Groningen maakt dit alternatief gebruik van het bestaande spoor.




                                                                                                                     28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Figuur 3.5 Afsluitdijkalternatief (oranje lijn is nieuw spoor, dubbele lijn bestaand spoor)

                        ii.    Complexe locaties

De nieuwe infrastructuur van het Afsluitdijkalternatief kent qua inpassing ook een aantal complexe
situaties. Denk hierbij aan:
    - Doorsnijding IJsselmeer (Natura2000)
    - Toename treinen door de dorpen tussen Leeuwarden-Groningen en daarmee toename van
         geluid en trillingen
    - Lange buitendienststelling om het bestaande spoor tussen Leeuwarden-Groningen geschikt
         te maken voor meer treinverkeer
    - Onvoldoende ruimte op het spoor tussen Alkmaar en Amsterdam.


                   iii.  Rijtijden en vervoerwaarde
Onderstaande rijtijden worden voorzien voor dit alternatief. Hierbij valt op dat vooral de rijtijd tussen
Leeuwarden en Amsterdam Centraal flink verbetert. Voor Groningen is de verbetering kleiner. Er zijn
ca. 17.000 treinritten op het Afsluitdijkalternatief, waarvan zo’n 7.000 nieuwe treinritten en 10.000
reizigers die voorheen via de bestaande verbinding reden.




Figuur 3.6 Rijtijden Afsluitdijkalternatief
Tabel 3.3 Rijtijden Afsluitdijkalternatief


                                                                                                      29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>          iii.   Kostenramingen
Het Afsluitdijk alternatief kost….miljard met een bandbreedte van … tot ……miljard.

           e. De drie basisalternatieven naast elkaar

In tabel 3.x zijn de drie basisalternatieven naast elkaar gezet om deze op een aantal kenmerkende
aspecten te kunnen vergelijken. Al is de MIRT onderzoeksfase niet bedoeld om een keuze tussen
alternatieven te maken, het is toch interessant om te zien wat de verschillen zijn. Dit is vooral
bedoeld om van te leren en aandachtspunten mee te geven voor de volgende fase.

Het MIRT onderzoek heeft veel informatie opgeleverd. Als eerste is te zien dat de drie
basisalternatieven, waarvan ook nog variaties zijn bekeken (zie hiervoor bijlage xx Eindrapport
Onderzoek Lelylijn-alternatieven), gezamenlijk een goed beeld geven van de mogelijkheden om een
Lelylijn aan te leggen.

Een belangrijke tweede les is dat alle drie de alternatieven te maken krijgen met aandachtspunten
qua inpassing, zowel in het landschap en natuur als in stedelijk gebied.




                                                                                                    30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Kenmerken                      Bundelingsalternatief                       Zuidelijk alternatief                Afsluitdijkalternatief

Rijtijden Randstad - regio         -   Groningen-Amsterdam Zuid 70 à 83        -   Groningen-Amsterdam 87           -   Groningen-Amsterdam
                                       min. afhankelijk van variant                min. (winst van 32 min.).            Centraal 107 min. (winst 17
                                       Heerenveen en aantal stops (winst           Rijtijd                              min.)
                                       36 à 49 min.)                           -   Leeuwarden-Amsterdam is 80       -   Leeuwarden-Amsterdam
                                                                                   min. (winst 41 min.)                 Centraal is 78 minuten (winst
                                   -   Leeuwarden-Amsterdam Zuid 74 à                                                   47 min.)
                                       81 min. afhankelijk van variant
                                       Heerenveen en aantal stops (winst
                                       40 à 47 min.)

Rijtijden regio                    -   Lelystad - Emmeloord:                   -   Emmeloord - Assen:               -   Alkmaar - Leeuwarden:
                                       13 minuten (nu 38 minuten)                  25 minuten (nu 94 minuten)           41 minuten (nu 120 minuten)
                                   -   Emmeloord - Heerenveen:                 -   Lelystad - Emmeloord:
                                       14 minuten (nu 49 minuten)                  13 minuten (nu 38 minuten)   Optioneel:
                                   -   Heerenveen - Drachten:                                                      - Schagen - Leeuwarden:
                                       8 minuten (nu 27 minuten)                                                       33 minuten (nu 100 minuten)
                                   -   Drachten - Groningen:
                                       13 minuten IC, 18 minuten
                                       stoptrein (nu 42 minuten)


Vervoerwaarde                  35.000 - 52.000 ritten                      28.000 ritten                        17.000 ritten


Waarvan nieuwe ritten          19.000 - 26.000 ritten                      10.000 ritten                        7.000 ritten


Waarvan verplaatsingen van     16.000 - 26.000 ritten                      18.000 ritten                        10.000 ritten
bestaande lijn naar lelylijn



                                                                                                                                               31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Lengte bestaand spoor         Leeuwarden-Heerenveen 29 km          Assen-Groningen 28 km              Leeuwarden-Groningen 54 km

Lengte nieuw spoor            123 km                               98 km                              84 km

Doorsnijding natuurgebieden      -     Natura-2000: 4.1 km            -    Natura-2000: ondergronds      -    Natura-2000: 33 km
                                 -     NNN: 11.5 km                   -    NNN: 6.1 km                   -    NNN: 5 km


Kosten                        Gemiddelde met bandbreedte opnemen   idem                               idem
                              Meer duiding in rapport Arcadis




                                                                                                                                   32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Over de drie alternatieven kan op basis van bovenstaande tabel het volgende geconcludeerd:

   -   Het Bundelingsalternatief meenemen naar de volgende fase.
       Het Bundelingsalternatief trekt de meeste (nieuwe) reizigers aan, laat qua rijtijden een grote
       verbetering zien, zowel tussen de Randstad en Noordelijk Nederland als binnen Noordelijk
       Nederland en draagt daarmee veel bij aan de verbetering van de bereikbaarheid binnen de
       regio. Qua kosten ligt dit alternatief tussen beide andere alternatieven in.

   -   Het Zuidelijk alternatief mee laten gaan naar de volgende fase.
       Dit alternatief trekt minder reizigers dan het Bundelingsalternatief, omdat Drachten en
       Heerenveen niet langs de lijn liggen, maar is qua rijtijden richting Groningen/ Leeuwarden
       wel snel en ligt grotendeels op hoge zandgronden wat voor water bodem sturend en qua
       investeringskosten gunstig is.

   -   Het Afsluitdijkalternatief in de Verkenningsfase: beargumenteerd laten afvallen.
       Dit alternatief kent het minste aantal reizigers, doorsnijdt de meeste natuur als gevolg van de
       lange passage door het IJsselmeer en kent de hoogste investeringskosten. Bovendien doet dit
       alternatief niks voor Noord-Flevoland en Zuidwest Fryslân waar de bereikbaarheid per trein
       suboptimaal is of zelfs ontbreekt.



 Spoorinnovaties
 Bij de uitwerking van een toekomstig ontwerp worden traditionele ontwerpprincipes en de nu
 bekende - en toegepaste technieken gebruikt. Kansen die in de komende 10 tot 20 jaar ontstaan
 door innovaties op het spoor worden daardoor mogelijk niet benut. Om deze reden is onderzoek
 gedaan naar spoorinnovaties die in de komende 10 tot 20 jaar kansrijk zijn voor de Lelylijn. Deze
 innovaties kunnen een gunstig effect hebben op de bouw en exploitatie. Het onderzoek wijst ook
 uit waar in de huidige uitwerking rekening mee gehouden moet worden. Verschillende innovaties
 zijn als positief beoordeeld en worden kansrijk gezien voor de Lelylijn, denk aan het koppelen van
 treinen als deze rijden. Doordat er geen treindeel meer stil hoeft te staan om te koppelen, scheelt
 dit tijd en neemt de spoorcapaciteit toe, omdat treinen korter op elkaar kunnen rijden.
 In bijlage [x] zijn deze te lezen.



 Goederenvervoer
 Het uitgangspunt voor het onderzoek naar de alternatieven is dat de Lelylijn ook voor
 goederenvervoer gebruikt kan worden. De ontworpen infrastructuur voldoet aan de eisen voor
 goederenvervoer. Voor deze fase is er echter geen dienstregeling gemaakt waar ook
 goederenvervoer doorheen rijdt. Om de potentie van de lijn qua gebruik en exploitatie in beeld te
 brengen is dat in deze fase van een project ook nog niet noodzakelijk. Hoewel er waarschijnlijk
 extra inhaal- en wachtsporen nodig zijn, zijn deze nu niet meegerekend in de kostenraming. In een
 mogelijke volgende fase zal verder naar goederenvervoer moeten worden gekeken. Wanneer het
 spoor niet voor goederenvervoer geschikt hoeft te zijn, is er mogelijk een kleine reductie in het
 kostenniveau mogelijk omdat bepaalde keer- of wachtsporen niet hoeven te worden aangelegd.
 Hier is in de kostenraming vooralsnog geen rekening mee gehouden.




                                                                                                       33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Onderliggend OV
Het onderliggende openbaar vervoer (OV) speelt een belangrijke rol binnen het mobiliteitssysteem
van de Lelylijn. Onderliggend OV omvat de OV-verbindingen aansluitend op de basisverbinding, in
dit geval de Lelylijn. Denk daarbij aan de busverbindingen en de regionale spoorlijnen, maar ook
aan deelmobiliteit. De Lelylijn kan de tweede hoofdas van het mobiliteitssysteem in Noordelijk
Nederland vormen, waarbij de stations snel, betrouwbaar en frequent worden bereikt vanuit
andere kernen met het onderliggende OV.

Een systeem met hubs is daarbij essentieel. Hubs zijn knooppunten waar verschillende vormen van
vervoer samenkomen, zoals bus, fiets en deelmobiliteit. De stations op de Lelylijn kunnen worden
gezien als hub, maar ook een busknooppunt in andere kernen kan functioneren als hub. Dit
concept zorgt voor gemakkelijke overstappen en betrouwbare en efficiënte reizen. Uit onderzoek
is bekend dat de overstap binnen een reis de grootste stressfactor is, dus de overstap dient zo
betrouwbaar en aantrekkelijk mogelijk te zijn.

Dit maakt het OV-netwerk als één geheel werkend, zonder onderscheid tussen hoofd- en
onderliggend netwerk. Reizigers uit plaatsen zonder station kunnen, door goed aansluitend
openbaar vervoer op de Lelylijn, ook profiteren van snellere en frequente verbindingen. Denk
daarbij aan verder afgelegen regio's, zoals Noordoost Fryslân (via Drachten) en Oost-Groningen (via
Groningen) en kernen als Urk (via Emmeloord) en Surhuisterveen (via Drachten).

Taak regionale overheden
In de voorgestelde structuur fungeert de Lelylijn als hoofdas, waar het onderliggende OV zo goed
als mogelijk op aansluit en mensen brengt waar ze moeten zijn. Niet iedere reiziger maakt gebruik
van de Lelylijn. De regionale overheden zijn daarbij verantwoordelijk voor de ontwikkeling en het
beheer van dit onderliggende OV-netwerk, wat essentieel is voor het optimaal benutten van de
Lelylijn. Deze verantwoordelijkheid biedt kansen om de regionale bereikbaarheid te versterken,
maar brengt ook uitdagingen met zich mee. Er zijn gerichte beleidskeuzes nodig om de regionale
trein- en busconcessies goed in te richten. Uitgangspunt daarbij moet zijn dat niet alleen de OV-
verbindingen met de Lelylijn verbeteren, maar ook bestaande regionale OV-verbindingen
profiteren. Er zullen investeringen nodig zijn om de bestaande weg-, fiets- en businfrastructuur te
verbeteren, zodat goede aansluitende verbindingen met de Lelylijn tot stand komen. Op parallelle
lijnen kan mogelijk worden bezuinigd.

Aanbevelingen voor vervolgonderzoek
Essentieel is dat in een MIRT-verkenning Lelylijn ook investeringen in onderliggend OV worden
meegenomen, in exploitatie en infrastructuur. Hierdoor kan heel Noordelijk Nederland profiteren
van de Lelylijn, waardoor de bijdrage aan de Brede Welvaart alleen maar groter wordt.




                                                                                                  34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>   4. Ontwikkelperspectief NOVEX-Lelylijn


 Wat is het Ontwikkelperspectief Lelylijn?
 Het Ontwikkelperspectief Lelylijn is een toekomstschets, die gaat over de ruimte rondom de
 Lelylijn en welke keuzes daarin kunnen worden gemaakt.
 Het Ontwikkelperspectief Lelylijn gaat uit van de bundeling van de Lelylijn met de Rijkswegen
 A6/A7/A32 (het Bundelingsalternatief). Het Ontwikkelperspectief dient als basis voor de
 beschouwing of de Lelylijn de moeite waard is om te realiseren. In het Ontwikkelperspectief Lelylijn
 wordt voortgebouwd op de ruimtelijke voorstellen van Fryslân, Groningen en Flevoland en op een
 aantal deelonderzoeken op specifieke thema’s:

     -   Economische effecten (Bureau Buiten)
     -   Woningmarkteffecten (Companen)
     -   Gebiedspaspoorten natuur (RHDHV)
     -   Water en bodem sturend (SWECO)
     -   Werksessie landbouw (Elzinga & Oterdoom)
     -   Internationaal Vergelijkingsonderzoek (RUG)

 Deze onderzoeken worden op pagina x kort toegelicht.

 NOVEX Lelylijn is een verbindende schakel tussen vier andere NOVEX gebieden (Metropoolregio
 Amsterdam, Regio Zwolle, Groningen-Assen en Groningen).


           a. Het doel van het Ontwikkelperspectief

Het doel van het Ontwikkelperspectief Lelylijn is het laten zien van de kansen en mogelijkheden die
de Lelylijn biedt voor ruimtelijke sturing en economische en maatschappelijke ontwikkeling. De kern
van het Ontwikkelperspectief is dat de realisatie van de Lelylijn wordt gecombineerd met integrale
gebiedsontwikkeling voor wonen, werken en voorzieningen met respect voor de kwaliteiten en
identiteit van de regio.

           b. De kern van het Ontwikkelperspectief Lelylijn

De essentie van het Ontwikkelperspectief is:
    - de verdere doorontwikkeling van het Stedelijk Netwerk in Noordelijk Nederland,
    - de ontwikkeling van een vitaal en aantrekkelijk platteland,
    - het versterken van de economische ruggengraat in het gebied met innovatieve economische
       clusters rondom de huidige en nieuwe stations,
    - met als uitgangspunt dat bij al deze ontwikkelingen water en bodem leidend zijn voor wat
       mogelijk is.



 Betrokkenheid van omgevingspartijen
 Het Ontwikkelperspectief Lelylijn is in stappen opgesteld door Studio Bereikbaar. Eerst is een
 verkenning gedaan naar de mogelijkheden en kansen voor de Lelylijn in het “Inspiratieboek Lelylijn,
 Verkennende Houtskoolschets voor het integrale Ontwikkelperspectief (juli 2023)”. Dit is



                                                                                                   35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre> gezamenlijk gedaan met de betrokken regionale en landelijke overheden. Ook is nog apart
 gesproken met groene en blauwe partijen en vertegenwoordigers van landbouworganisaties.
 Vervolgens zijn de ruimtelijke kaders en de programmatische opgaven geformuleerd en op basis
 daarvan de “Denkrichtingen voor het Ontwikkelperspectief (maart 2024)”. Met behulp van de
 Denkrichtingen zijn de mogelijke effecten en consequenties van de verschillende ruimtelijke keuzes
 doordacht. De Denkrichtingen zijn besproken met de betrokken overheden en de bestuurlijke
 achterban, de Adviesraad Lelylijn en het Wetenschappelijk Adviesteam. Zij hebben richting
 gegeven aan het hier beschreven Ontwikkelperspectief. Vanuit deze inbreng en op basis van
 analyses van de effecten van de Denkrichtingen is het Ontwikkelperspectief voor de Lelylijn 2050
 opgesteld.




 De Denkrichtingen voor het Ontwikkelperspectief (maart 2024)
 De vier Denkrichtingen voor het Ontwikkelperspectief vertegenwoordigen de hoeken van het
 speelveld. Ze dienden om te ontdekken wat kansrijke (combinatie van) bouwstenen zijn voor de
 toekomst. Deze denkrichtingen zijn een Lelylijn in een:
     - 30 minuten gemeenschap: overal in 30 minuten reistijd het grootste deel van de dagelijkse
         voorzieningen nabij.
     - Vitaal Ecoland: maximaal inzetten op natuur en water & bodem sturend.
     - Stedelijk Netwerk: inzetten op een samenwerkend netwerk van steden.
     - Internationale topregio: inzetten op een schaalsprong voor Groningen en Leeuwarden.




Deze essentie is verder uitgewerkt in vier pijlers die elkaar versterken maar wel elk een eigen
invalshoek kennen:


                                                                                                  36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>1. Positionering van Groningen en Leeuwarden als banenmotors in Noordelijk Nederland.
2. Drie zelfstandige Daily Urban Systems, waarbij Lelystad en Heerenveen een schakel vormen tussen
Noord-Nederland, Regio Zwolle en de Metropoolregio Amsterdam.
3. Vitale kernen op het platteland, behoud van rust en ruimte met voldoende reuring om
voorzieningen en gemeenschappen te behouden/versterken.
4. Een goed functionerend bodem-, water-, en natuursysteem, als basisvoorwaarde voor elke
toekomstige ontwikkeling.

Hieronder (en in bijlage x) worden deze vier pijlers nader toegelicht.

                   i.   Pijler 1: Positionering van Groningen en Leeuwarden

→ Groningen en Leeuwarden zijn de banenmotors van noordelijk Nederland. Een sterke economie
begint hier. We investeren in een schaalsprong in Groningen en Leeuwarden om de economie aan
te jagen.

Ambities: Doordat bedrijven, huishoudens en instellingen zich bij voorkeur vestigen in de buurt van
andere bedrijven, huishoudens en instellingen kunnen ze profiteren van elkaars aanwezigheid. Dit
wordt agglomeratiekracht genoemd. Met de Lelylijn kan Noordelijk Nederland profiteren van de
nabijheid van andere onderwijshubs en economische powerhouses in bijvoorbeeld Metropoolregio
Amsterdam (MRA) en Regio Zwolle.

Wat is daarvoor nodig?
   - Een snelle en comfortabele Lelylijn die de (psychologische) afstand kleiner maakt tussen de
        Randstad en de noordelijke regio.
   - Groningen en Leeuwarden maken een verdere doorontwikkeling en groei door.
           - In Groningen orde van grootte 40.000 – 50.000 woningen en 30.000 – 40.000 banen
               (t.o.v. heden). In de verstedelijkingsstrategie Regio Groningen-Assen is voor de stad
               een groei afgesproken van 32.000 nieuwe woningen en 28.000 banen (tot 2040). Het
               is dus een extra doorontwikkeling met versterking van ruimtelijke kwaliteit en
               behoud van openheid van het landschap.
           - In Leeuwarden orde van grootte 15.000 – 30.000 woningen en 15.000 – 20.000
               banen (tov heden). In Leeuwarden is meer stedelijke nabijheid nodig en meer OV- en
               fietsgericht (her)ontwikkelen in directe nabijheid van het station.


                  ii.   Pijler 2: Drie zelfstandige Daily Urban Systems

→ We onderscheiden een drietal Daily Urban Systems rondom de Lelylijn (Noord-Nederland, Regio
Zwolle en de Metropoolregio Amsterdam). Om het stedelijk netwerk in Noord-Nederland goed te
kunnen laten functioneren zullen Heerenveen en Drachten hun natuurlijke positie in het netwerk
moeten innemen en dus groeien in omvang en stedelijkheid. Daarbij vormt Lelystad de verbinding
tussen MRA en Noord-Nederland, om deze rol goed in te vullen zal zij ook moeten groeien in
omvang. Emmeloord groeit in haar rol als centrumstad voor de Noordoostpolder en Urk.

Ambities: Het gebied waarin de belangrijkste dagelijkse woon-werkverplaatsingen zich afspelen
wordt het Daily Urban System genoemd. Om lange afstand pendel tegen te gaan is economische
nabijheid binnen dit gebied essentieel. In het NOVEX Lelylijn gebied zijn er drie Daily Urban Systems

                                                                                                    37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>te onderscheiden: de Metropoolregio Amsterdam, Regio Zwolle en Regio Groningen-Leeuwarden. De
stedelijke kernlocaties binnen deze regio’s liggen met een Lelylijn op maximaal ca. 30-45 OV-minuten
van elkaar vandaan en kunnen zo profiteren van elkaars nabijheid. Hierdoor kunnen vooral Drachten,
Heerenveen en Emmeloord groeien en hun regiofunctie beter vervullen.

Wat is daarvoor nodig?
   - Een Lelylijn die met voldoende frequentie verschillende stedelijke kernen binnen de Daily
        Urban Systems kan verbinden.
   - Een sterke corridor heeft altijd meerdere ‘stepping stones’ langs de lijn. Op de A2 tussen
        Amsterdam en Eindhoven zijn dat bijvoorbeeld Utrecht en ‘s-Hertogenbosch. Langs de
        Lelylijn gaan Lelystad, Emmeloord, Heerenveen en Drachten die rol vervullen.
            - Lelystad en Heerenveen moeten zo profiteren van de schakelstadfunctie tussen drie
                 stedelijke regio’s.
            - Drachten gaat haar rol vervullen als meest centraal gelegen stad in de regio Noord-
                 Nederland met een sterk innovatiecluster.
            - Emmeloord versterkt de positie als centrumstad van Noordoostpolder en Urk.


                 iii.   Pijler 3: Vitale kernen op het platteland

→ Sterke steden en vitaal platteland hebben elkaar nodig. Bovenstaande pijlers zijn noodzakelijk
om het platteland vitaal te houden. Met stedelijke voorzieningen dichtbij (stedelijk netwerk) en
meer hoogstedelijke voorzieningen op middellange afstanden (Groningen, Leeuwarden en
Lelystad) blijven de dorpskernen ook in de toekomst aantrekkelijke vestigingslocaties. De groene
steden hebben nabij een robuuste groene omgeving nodig als ‘uitloopgebied’. Dit vraagt een
kwaliteitssprong in belevingswaarde en ruimtelijke kwaliteit in het landelijk gebied.

Ambities: In de kernen op het platteland zijn Mienskip en Noaberschap centrale kernwaarden.
Mensen kennen elkaar, voelen zich onderling verbonden en zijn trots op de hechte sociale banden,
de buurt, de wijk, de cultuur, de taal en het landschap. Kleinschaligheid is de norm. Voor vitale
kernen en vitaal platteland is een zekere mate van basis-bereikbaarheid nodig. Het platteland moet
verbonden zijn met lokaal gewortelde wereldspelers. Toekomstige stationslocaties vormen
belangrijke knooppunten waar alle vervoersmodaliteiten samenkomen.

Wat is daarvoor nodig?
   - Een dekkend OV-systeem. In aanvulling op de Lelylijn gaat dit over een complementair
        systeem van hubs voor de station/stad-regio overstap, met overstappunten voor collectief
        vervoer (HOV, flex- en doelgroepenvervoer, kleinschalig OV), (deel-)auto en fiets
        (doorfietsroutes en deelfietsen).
   - Bij de tracékeuze moet voorkomen worden dat dorpskernen geïsoleerd raken tussen de
        infrabundels.
   - Woningbouw en bedrijvigheid naar lokale aard, schaal, ondergrond en identiteit en dus geen
        grootschalige woningbouwontwikkeling in kleinere plaatsen, ook niet in kernen als Lemmer,
        Joure en Leek.
   - Behoud van leefbaarheid. Ontwikkelingen met oog voor de herstructurerings- en
        vernieuwingsopgave waar de kernen voor staan.
   - Realistisch en duurzaam toekomstperspectief voor de landbouw.



                                                                                                   38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                iv.    Pijler 4: Een goed functionerend bodem-, water-, en natuursysteem

→ De ondergrond (het natuurlijk systeem) vormt de basis van ons Ontwikkelperspectief. Bodem,
water en natuur zijn sturend in keuzes ten aanzien van toekomstige verstedelijking en ook
infrastructuur.

Ambities: Om in de toekomst in een veilige omgeving te leven, wonen en werken moeten water en
bodem sturend zijn. Hiermee bereiden we ons voor op de gevolgen van klimaatverandering, op
perioden met te veel en te weinig water en andere weersextremen. Verder bouwen we voort op het
cultuurlandschap en werken aan een toegankelijk landschap van wereldklasse. Daarin worden het
UNESCO Werelderfgoed Schokland en de Nationale Wederopbouwgebieden Noordoostpolder en
Haskerveenpolder gekoesterd.

Wat is daarvoor nodig?
   - Om water en bodem nu en in de toekomst sturend te laten zijn moet het vergroenen en
        verblauwen beschouwd worden als een ontwikkeldoel op zichzelf. Dat gaat onder andere
        over het herstel van cruciale schakels in het grondwater- en oppervlaktewater systeem.
        Binnen dat zo belangrijke watersysteem moet de Lelylijn zorgvuldig worden ingepast.
        Cruciale vraagstukken liggen er voor het Leekstermeergebied, Van Oordt’s Mersken en
        Heerenveen.
   - Lokaal wordt deze pijler doorvertaald naar gebiedsontwikkeling met zorg voor ruimte, water
        en landschap.
            - Integrale gebiedsopgaven Tsjûkemar en Ketelmeer;
            - Openhouden van het landschap rondom de stad Groningen;
            - Behoud van kleinschaligheid in Leek, met zorg voor coulisselandschap van het
                Zuidelijk Westerkwartier;
            - Behoud van kleinschaligheid in Joure. Als hier wordt gedacht aan ontwikkelingen
                (wonen en werken) dan is de zuidelijke ontwikkelrichting de meest wenselijke
                gedacht vanuit ‘water en bodem sturend’;
            - Behoud van de karakteristieke landschappelijke structuur (wederopbouwgebied)
                Noordoostpolder. Als in Emmeloord gedacht wordt aan nieuwe uitleglocaties (wonen
                en werken) dan gaat vanuit ‘water en bodem sturend’ de voorkeur uit naar de
                oostkant (i.p.v. de westkant). Hierbij is alsnog extra aandacht nodig voor
                overstromingsrisico, grondwater, kwel en ruimte voor waterberging.



 Niet kiezen is ook een keuze
 Wanneer niet gekozen wordt voor de Lelylijn, blijft niet alles zoals het vandaag de dag is:
     - dan is er buiten de steden Leeuwarden, Groningen en Lelystad niet voldoende massa
         voorhanden om krimp inwonerdichtheid tegen te gaan,
     - wordt het voor plaatsen als Heerenveen en Drachten moeilijk om werkgelegenheid en
         voorzieningen te behouden,
     - met negatieve effecten voor het platteland daaromheen,
     - blijven talentvolle jongeren wegtrekken door gebrek aan banen en perspectief,
     - blijft Noordelijk Nederland in hoofdzaak een perifeer gelegen achterland met dito
         economie en opgave,
     - en groeit het verschil met de rest van Nederland, qua inkomen, levensverwachting en


                                                                                               39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>        kansen.
Veel kan en moet onafhankelijk van een Lelylijn. Denk aan:
   - de groeiambities in Groningen (strategie Regio Groningen-Assen) en Lelystad (strategie
        MRA),
   - investeren in openbaar vervoer,
   - en woningbouw gecombineerd met de grote onderhouds- en herstructureringsopgave.

Zonder de Lelylijn mist Noordelijk Nederland een vliegwiel om deze opgaven goed aan te kunnen
en de verschillen met de rest van Nederland te verkleinen.



Kader vullen met kort de onderliggende deelrapporten (op 1 pagina!!)
Economie (Bureau Buiten)
Het onderzoek van Bureau Buiten biedt inzicht in de potentiële effecten van de Lelylijn op de
economie en werkgelegenheid. De vraag die centraal staat: “Kan de Lelylijn potentieel bijdragen
aan de economie en economische structuurversterking van Noordelijk Nederland en daarbij ook
een bijdrage leveren aan het versterken van de nationale economie?” Uit het onderzoek blijkt dat
de Lelylijn kan zorgen voor (en zie schematische weergave):

   -   Substantiële werkgelegenheidsgroei, met name in Groningen en Leeuwarden. Het extra
       aantal banen in Noordelijk Nederland wordt geschat tussen de 17.700 en 25.200 banen.
   -   Extra banen als gevolg van extra woningbouw en groei van het aantal inwoners.
   -   Extra vraag naar kantoren, bedrijventerreinen en ruimte voor banen in gemengd stedelijk
       gebied.
   -   Ruimtelijke concentratie rond stations, gevolgd door de kern, minder in het gebied
       daaromheen.
   -   Positieve agglomeratie-effecten in steden én tussen steden , maar bescheiden van
       omvang. Niet alleen de steden Groningen en Leeuwarden profiteren daarvan, ook andere
       steden in het netwerk profiteren van de nabijheid van andere steden.
   -   Talent wordt aangetrokken en behouden door een verbeterde bereikbaarheid van banen.
   -   Brede welvaartseffecten: terugdringen van vervoersarmoede, inclusiviteit en de
       instandhouding van voorzieningen in landelijke gebieden.
   -   Kansen voor de vrijetijdseconomie: de recreatieve treinreiziger is veelal een
       cultuurbezoeker. Er zijn kansen voor deze sector (evenementen, sportwedstrijden, musea,
       stedelijk aanbod, UNESCO locaties, etc.)




                                                                                                   40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>De effecten zijn positief en breed, relatief klein, maar niettemin voor Noordelijk Nederland en voor
Nederland wel van betekenis.

Wonen (Companen)
Door Companen is onderzoek gedaan naar de effecten op de woningmarkt van de volgende
potentiële stationslocaties: Lelystad, Emmeloord, Lemmer, Joure, Heerenveen, Drachten,
Leeuwarden, Leek, Groningen-Suiker en Groningen. De volgende onderzoeksvragen staan centraal:
1) Wat zijn de potentiële effecten van de komst van de Lelylijn op de woningmarkt in Noordelijk
Nederland? en 2) Hoeveel extra woningbouw is te verwachten door de komst van de Lelylijn ten
opzichte van de situatie zonder Lelylijn voor de periode 2035 tot 2050?

 Uit het onderzoek komt naar voren dat door de verbeterde bereikbaarheid de
woonaantrekkelijkheid toeneemt. Hierdoor lijkt er een positief effect te zijn op het aantrekken van
mensen vanuit andere delen van het land. De verwachting is dat dit een gestage ontwikkeling
betreft. Daarnaast biedt de Lelylijn kansen om de agglomeratiekracht van steden te vergroten.
Hiervoor is het van belang dat de woningbouwproductie wordt vergroot en dat deze wordt
geconcentreerd in de stedelijke gebieden en in de nabijheid van stations. Als de aantrekkelijkheid
van het stedelijk gebied toeneemt en het aantal inwoners sterker gaat groeien, zal de
investeringsbereidheid in de bestaande woningvoorraad toenemen. Dit heeft een positief effect op
bestaande buurten en wijken in de nabijheid van stationslocaties.

Het inschatten van de extra woningbehoefte als gevolg van de aanleg van de Lelylijn is afhankelijk
van verschillende onzekerheden (migratie, beleidsmatige keuzes, etc.). Op basis van deze
onzekerheden is een viertal ontwikkelscenario’s uitgewerkt. In de tabel hieronder is het effect op
de woningbehoefte weergegeven.




Gebiedspaspoorten (Royal HaskoningDHV)
De mogelijke realisatie van de Lelylijn heeft een grote impact op de mobiliteit en de economie,
maar ook op landschap en natuur. Royal HaskoningDHV heeft daarom ingezoomd op vier
natuurgebieden langs het Bundelingstracé A6/A7/A32:
    - Natura 2000-gebied Leekstermeergebied en het gebied Westpoort-Matsloot (Groningen)
    - Natura 2000-gebied Van Oordt’s Mersken en de bossen van Beetsterzwaag (Fryslân)
    - Tsjûkemar (Fryslân)
    - Ketelmeer (op de grens van Natura 2000-gebieden IJsselmeer en Ketelmeer/Vossemeer in
       Flevoland)




                                                                                                     41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Voor ieder natuurgebied zijn kansen en bedreigingen in kaart gebracht.

Water en bodem sturend (SWECO)
Het principe van ‘water en bodem sturend’ (afgekort WABOS) is een van de uitgangspunten voor
de ontwikkeling van de Lelylijn. SWECO onderzocht wat dit principe betekent voor de mogelijke
aanleg van de Lelylijn, waarbij het gebied van het Bundelingsalternatief A6/A7/A32 is bestudeerd.
Uit het onderzoek komt naar voren dat op het grootste deel van het Bundelingsalternatief sprake is
van slappe bodems. Daarnaast is op veel locaties sprake van een toenemende kans op hoge
waterstanden. De kans daarop wordt groter onder invloed van klimaatverandering. Hier zal bij de
ontwikkeling van de Lelylijn rekening mee moeten worden gehouden.

Landbouw (Elzinga & Oterdoom)
Elzinga & Oterdoom hebben samen met de projectorganisatie Lelylijn een werksessie landbouw
georganiseerd. Vanuit de landbouwsector wordt in deze sessie aangegeven dat er geen behoefte is
aan een Lelylijn. De sector heeft zorgen over de benodigde grond voor het spoor, de ruimtelijke
ontwikkelingen in en om huidige en toekomstige stationsgebieden en dat extra landbouwgrond
onttrokken wordt ter compensatie van doorsnijding van natuurgebieden. Tegelijkertijd komt in de
werksessie naar voren dat wanneer er wel een Lelylijn wordt aangelegd, agrarische bedrijven
levensvatbaar moeten blijven met een gezond toekomstperspectief. Boeren willen ontzorgd
worden. Het gaat dan niet alleen om geld, maar ook om instrumenten als kavelruil, ruilgrond,
bedrijfsverplaatsing en stoppersregeling. Voorgesteld wordt om met een “landbouwparagraaf”
concreet invulling te geven aan een pakket van instrumenten om de agrarische sector
toekomstperspectief te bieden. Een Landbouw Effect Rapportage (LER) is wenselijk om de impact
van de Lelylijn in kaart te brengen op de landbouwsector.

Internationaal Vergelijkingsonderzoek (RUG)
…




                                                                                                42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>   5. Brede Welvaart

De laatste jaren richten Rijk, provincies en gemeenten hun beleid op het bereiken en verbeteren van
‘brede welvaart’. Met ‘brede welvaart’ wordt bedoeld ‘alles wat het leven de moeite waard maakt’.
Brede welvaart betekent meer dan geld en materiële goederen en diensten. Het gaat ook om
factoren als gezondheid, veiligheid, de kwaliteit van woon- en leefomgeving, kansengelijkheid en
beschikbaarheid van maatschappelijke voorzieningen als onderwijs. In dit hoofdstuk wordt gekeken
wat de invloed van de Lelylijn is op de brede welvaart van de inwoners van (Noordelijk) Nederland.

            a. Een bredere benadering voor de Lelylijn
Nederland kent aanzienlijke regionale verschillen in brede welvaart, waarbij bepaalde regio's te
maken hebben met gestapelde achterstanden op meerdere gebieden zoals gezondheid, inkomen,
werkgelegenheid, en toegang tot voorzieningen. Deze verschillen worden mede veroorzaakt en
versterkt door overheidsbeleid dat zich voornamelijk richt op economische centrumgebieden zoals
de Randstad en de regio Eindhoven (Elke regio telt, 2023).

Binnen infrastructuurprojecten wordt traditioneel gekeken naar economische indicatoren zoals het
bruto binnenlands product (BBP) en de vermindering van fileknelpunten. Echter, deze benadering
valt vaak negatief uit voor regio's met achterstanden, waar positieve BBP-effecten minder snel te
verwachten zijn. Voor projecten komt dit tot uiting in negatieve maatschappelijke kosten-
batenanalyses (MKBA's). Daarbij geldt ook dat het traditionele begrip van welvaart, gemeten in
termen van inkomen en BBP, onvoldoende is om de kwaliteit van leven volledig weer te geven.

Voor het project Lelylijn is nadrukkelijk gekozen voor een bredere benadering, namelijk het
inzichtelijk maken van brede welvaartsaspecten. Het principe van brede welvaart kijkt verder dan
economische groei, namelijk ook naar welzijn, gezondheid, milieu, sociale cohesie en de kwaliteit
van de leefomgeving. Deze benadering kan helpen de sociaal-economische structuur van
achtergebleven regio's te versterken en te voorkomen dat investeringen alleen in economisch sterke
gebieden terechtkomen.




                                                                                                   43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>             b. Definitie Brede Welvaart
Brede welvaart wordt gemeten aan de hand van verschillende dimensies en indicatoren. In
Nederland wordt dit vaak gedaan door de Monitor Brede Welvaart van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS). Brede welvaart omvat de kwaliteit van leven in het hier en nu, de effecten op
toekomstige generaties en de invloed op mensen op andere plekken. Deze drie dimensies omvatten
thema's, zoals welzijn, materiële welvaart, gezondheid, arbeid en vrije tijd, wonen, samenleving,
veiligheid en milieu om de brede welvaart te evalueren (thema’s kort toelichten, zinnetje per thema).
Voor het onderzoek naar de Lelylijn zijn ook deze dimensies en thema's gebruikt.




             c. Onderzoeksaanpak
Er is gebruik gemaakt van een combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve methoden om de brede
welvaartseffecten van de Lelylijn in kaart te brengen.


                  i.   Kwantitatief onderzoek en kwalitatief onderzoek (splitsen in 2 subkopjes)
Naast de burgerraadpleging zijn er voor een deel kwantitatieve analyses gedaan naar de Brede
Welvaartseffecten naar de Lelylijn. TNO en VU hebben een kwantitatief onderzoek gedaan middels
ruimtelijke modellen. Dit geeft waardevolle inzichten, zoals de impact van de Lelylijn op de
woningmarkt, de verwachte banengroei en verandering in gebruik van auto, fiets en OV. Echter, deze
gegevens geven slechts een deel van het volledige plaatje weer, omdat brede welvaart ook
immateriële aspecten zoals welzijn, gezondheid, sociale cohesie en milieu omvat. Daarom is er ook
een verdiepend kwalitatief onderzoek, middels workshops, toegepast. Op deze wijze is geprobeerd
om een volledig beeld van brede welvaart te verkrijgen, inclusief subjectieve percepties en zorgen
van de inwoners.

CMO-STAMM en het Fries Planbureau hebben het verdiepende kwalitatief onderzoek uitgevoerd. De
workshops hebben plaatsgevonden in Leeuwarden, Groningen, Heerenveen, Drachten, Leek/Tolbert
en Emmeloord. In totaal namen 141 deelnemers deel, variërend van scholieren en studenten tot
werkenden en gepensioneerden. Het doel daarbij was om op tafel te krijgen wat de Lelylijn nog meer
gaat betekenen voor mensen in Noordelijk Nederland. Gaan ze hun leven anders inrichten, welke
positieve en negatieve effecten heeft deze lijn op hun dagelijks leven? Gaan ze andere keuzes maken,
gaan ze anders wonen, werken, studeren. En welk effect heeft dat op hun ervaren brede welvaart.
Het gaat daarbij om de percepties van inwoners.

Aanvullend is er binnen de NOVEX werklijn nog verdiepend kwalitatief onderzoek gedaan naar de
effecten op de woningmarkt en de economie. Deze resultaten worden ook deels in dit hoofdstuk
weergegeven.

                                                                                                  44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>            d. Resultaten
De gepresenteerde resultaten geven inzicht in de mogelijke brede welvaartseffecten. Dit is gedaan op
basis van bovengenoemde onderzoeken en wordt per thema inzichtelijk gemaakt. Het gaat daarbij
over te verwachten effecten.

                   i.   Welzijn
Inzichten kwantitatieve methode:




       Verandering ervaren nut (tijd, wonen, materieel)   Kortere reistijden naar voorzieningen



Inzichten kwalitatieve methode
Mogelijke positieve verwachtingen:
     - De Lelylijn geeft de mogelijkheid tot meer keuzevrijheid in opleidingen en banen, betere
        toegang tot voorzieningen.
     - Verbeterde verbindingen tussen steden en dorpen kunnen sociale cohesie vergroten en
        zorgen voor een sterker gevoel van verbondenheid met de rest van Nederland. Hierdoor kan
        de kwaliteit van leven voor bewoners verbeteren.

Mogelijke negatieve verwachtingen:
   - Er is een risico dat de lokale identiteit en saamhorigheid onder druk komen te staan door de
       instroom van nieuwe bewoners en toegenomen drukte.
   - Mogelijke aantasting van rust en ruimte.


                   ii.    Materiële welvaart

Inzichten kwantitatieve methode:
Nader in te vullen




                                                                                                  45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Regionale inkomens (inclusief effect relocatie)(concept)


Inzichten kwalitatieve methode:
Mogelijke positieve verwachtingen:
     - De verwachting op basis van de gedane onderzoeken is dat de Lelylijn de werkgelegenheid en
        het inkomenspotentieel in de regio zal vergroten doordat inwoners toegang krijgen tot een
        bredere arbeidsmarkt.
     - Nieuwe bedrijven zullen mogelijk in de regio vestigen. Dit kan de economische structuur
        verbeteren en kansengelijkheid bevorderen.

Mogelijke negatieve verwachtingen:
   - Een keerzijde is de mogelijke stijging van huizenprijzen, wat de betaalbaarheid van woningen
       voor lokale bewoners kan verminderen.
   - Lokale bedrijven kunnen ook te maken krijgen met verhoogde concurrentie van nieuwe
       bedrijven.



 Verwachte aantal banen
    - In de toekomstscenario WLO Hoog gaat in de periode 2022-2050 wordt er een totale groei
       (zonder Lelylijn) van 62.000 banen verwacht (de eerste 34.000 voorzien in de periode tot
       2035).
    - De extra banengroei als gevolg van de Lelylijn is tussen de 18.000 banen (laag scenario) en
       32.000 banen (hoog scenario).



                 iii.   Gezondheid

Inzichten kwantitatieve methode:

            Nader in te vullen

Inzichten kwalitatieve methode:
Mogelijke positieve verwachtingen:
     - Betere toegang met de Lelylijn tot zorgvoorzieningen, zoals specialistische ziekenhuizen, kan
        bijdragen aan een betere gezondheid.


                                                                                                  46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>     -    De Lelylijn kan ook bijdragen aan meer beweging doordat meer mensen gebruik gaan maken
          van het OV. Daarbij voor het voor- en natransport de fiets gaan gebruiken.

Mogelijke negatieve verwachtingen:
   - De aanleg van de spoorweg kan tijdelijke negatieve effecten hebben op de lokale gezondheid
       door geluidsoverlast en vervuiling tijdens de bouw.


                      iv.   Arbeid en vrije tijd

Inzichten kwantitatieve methode:

               Nader in te vullen




Verandering aantal banen    (concept)                   Verandering Arbeidsuren aangeboden (concept)

Inzichten kwalitatieve methode:
Mogelijke positieve verwachtingen:
     - Kortere reistijden kunnen de werk-privébalans verbeteren en meer mogelijkheden bieden
        voor recreatie. Dit kan de levenskwaliteit en arbeidsparticipatie verhogen.
     - Mogelijk kan ook het talent in de regio worden behouden.

Mogelijke negatieve verwachtingen:
   - Potentiële druk op lokale recreatieve voorzieningen door een toename van bezoekers van
       buiten de regio kan leiden tot overbelasting en vermindering van de kwaliteit van deze
       voorzieningen.
   - Het is mogelijk dat er meer lange-afstandspendel ontstaat.

                       v.   Wonen

Inzichten kwantitatieve methode:

Nader in te vullen
Uit de kwantitatieve studie van TNO en VU blijkt dat er mogelijk verdringing van lager opgeleiden
ontstaat op de huizenmarkt in de Noordoostpolder en een deel van Fryslân en Groningen




                                                                                                       47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>       Verandering gevestigde huishoudens



Inzichten kwalitatieve methode:
Mogelijke positieve verwachtingen:
     - De Lelylijn geeft mogelijkheden tot gebiedsontwikkeling voor wonen en werken bij de
        halteplaatsen aan de Lelylijn, maar ook in verder gelegen kleinere kernen. Dit geeft meer
        keuzevrijheid bij het zoeken naar een woning. In het hoofdstuk NOVEX ontwikkelperspectief
        is dit verder uiteengezet.

Mogelijke negatieve verwachtingen:
   - Verwachte stijging van huizenprijzen door verhoogde vraag kan leiden tot verminderde
       betaalbaarheid voor lokale inwoners. Mogelijke verdringing van huidige bewoners door
       nieuwe bewoners met hogere inkomens.



 Aantal woningen
    - Groeiverwachting zonder Lelylijn: 66.000 extra woningen (+18%) ten opzichte van huidige
        situatie. Uitgaande van de provinciale en gemeentelijke prognoses inclusief de afspraken
        uit de woondeal.
    - Groeiverwachting als gevolg van de komst van de Lelylijn (zonder verdere beleidsmatige
        ingrepen): bandbreedte 85.000 (+23%) tot 100.000 (+27%) extra woningen ten opzichte
        van huidige situatie.


                  vi.    Samenleving

Inzichten kwantitatieve methode:
Nader in te vullen

Inzichten kwalitatieve methode:
Mogelijke positieve verwachtingen:
     - Toename in diversiteit van de bevolking kan leiden tot een inclusievere samenleving.
     - Behoud van vitaliteit in de kernen.

                                                                                                   48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Mogelijke negatieve verwachtingen:
   - Vermindering van lokale cohesie en dorpsgevoel door instroom van nieuwe bewoners en
       vertrek van lokale bewoners

                    vii.    Veiligheid

Inzichten kwantitatieve methode:
     - Nader in te vullen

Inzichten kwalitatieve methode:
Mogelijke positieve verwachtingen:
     - De perceptie van deelnemers aan het kwalitatieve onderzoek is dat er minder wegverkeer zal
        zijn met de komst van de Lelylijn en daarmee minder verkeersslachtoffers. Echter, de
        inschatting is dat de Lelylijn zal leiden juist tot meer wegverkeer.

Mogelijke negatieve verwachtingen:
   - De toename van het aantal reizigers en de mogelijke drukte rondom stations kunnen leiden
       tot veiligheidsrisico's zoals diefstal, vandalisme en ongevallen.
   - De aanleg van de spoorlijn kan tijdelijke veiligheidsrisico's met zich meebrengen.

                   viii.    Milieu

Inzichten kwantitatieve methode:

Nader in te vullen




Figuur 1 Toe- of afname OV (aandeel)



                                         Referentie (geen Lelylijn)   (met Lelylijn)
 Auto                                    51,3%                        50,6%
 Fiets                                   29,1%                        29,4%
 OV                                      19.6%                        20,0%


Inzichten kwalitatieve methode:
Mogelijke positieve verwachtingen:
     - De Lelylijn draagt bij aan bevordering van duurzame vervoersopties. Inwoners krijgen
        namelijk meer keuze tot collectief vervoer.

                                                                                              49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Mogelijke negatieve verwachtingen:
   - De aanleg van spoorwegen kan negatieve effecten hebben op natuurgebieden en
       biodiversiteit, zoals versnippering van leefgebieden en verstoring van lokale ecosystemen.
   - Er is een risico op milieuvervuiling tijdens de bouwfase.

            e. Doelgroepen
De klankbordgroep Brede Welvaart heeft de aanbeveling gedaan om de brede welvaartseffecten
voor verschillende doelgroepen in kaart te brengen. De ervaren brede welvaart verschilt namelijk per
persoon en per levensfase. Voor het kwalitatieve onderzoek, middels workshops, naar de brede
welvaartseffecten van de Lelylijn zijn daarbij de volgende doelgroepen geïdentificeerd:

Scholieren en Studenten:
Scholieren en studenten maken veel gebruik van het openbaar vervoer voor hun dagelijkse reis naar
onderwijsinstellingen. Ze vormen een belangrijke groep omdat zij de toekomstige beroepsbevolking
vertegenwoordigen en hun mobiliteit en toegang tot onderwijs directe invloed heeft op hun welzijn
en toekomstige kansen.

Uitkomsten:
Scholieren en studenten verwachten over het algemeen veel positieve brede welvaartseffecten van
de Lelylijn. Vooral op het gebied van arbeid en vrije tijd, materiële welvaart, en welzijn zijn ze
positief. Wonen en veiligheid worden het meest negatief beoordeeld. Voor scholieren en studenten,
de doelgroep waar velen nu nog geen eigen huis hebben, maar die dit in de toekomst wel willen
kopen, zal dit dus een sterk negatief effect hebben op de brede welvaart.




Werkenden / Forensen:
Werkenden, die dagelijks pendelen tussen hun woonplaats en werkplek, vormen een cruciale
doelgroep. De Lelylijn kan hun reistijd verkorten en de bereikbaarheid van werkgelegenheid
vergroten, wat kan leiden tot een betere balans tussen werk en privé en verhoogde
arbeidsparticipatie.

Uitkomsten:

                                                                                                    50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Werkenden / forensen hebben voor alle aspecten van brede welvaart een positieve, dan wel neutrale
verwachting van de Lelylijn. Opvallend is dat effecten op wonen door forensen meer positief dan
negatief wordt verwacht, in tegenstelling tot scholieren en studenten. Een verklaring hiervoor zou
kunnen zijn dat forensen al een huis hebben gekocht, of in een huis wonen waar ze willen blijven
wonen in de toekomst, waardoor de verwachte stijging van de huizenprijzen minder van invloed is op
hun brede welvaart. De stijging van de huizenprijzen zal juist voor deze groep een positieve invloed
hebben op de brede welvaart, omdat mensen hun eigen huis in waarde zien stijgen.




Gepensioneerden:
Gepensioneerden hebben specifieke behoeften aan mobiliteit, vooral voor sociale contacten,
toegang tot zorg en recreatie. Voor deze groep kan de Lelylijn bijdragen aan een betere toegang tot
voorzieningen en sociale netwerken, wat hun algemene welzijn en kwaliteit van leven kan
verbeteren.

Uitkomsten:
Gepensioneerden laten een iets kritischere houding zien. Deze doelgroep verwacht de meest
positieve effecten op het gebied van arbeid en vrije tijd en de samenleving, en is vooral negatief over
de effecten op wonen en het milieu.

Planbureau Fryslân (2022) concludeerde in eerder panelonderzoek dat jongvolwassenen vaker
positief zijn over de Lelylijn dan pensioengerechtigde inwoners. De verklaring daarvoor is dat voor
hen de te verwachten voordelen op het gebied van werk zwaarder wegen. Voor pensioengerechtigde
leeftijdsgroepen wegen juist de te verwachten nadelen op het gebied van natuur en
gemeenschapszin zwaarder.




                                                                                                     51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Uitkomsten per regio:




                        52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Figuur 2 Per aspect van brede welvaart het meest genoemde voor- en nadeel per ratio




                                                                                      53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>    6. Lelylijn Internationaal

Een van de doelstellingen van de gezamenlijke overheden is om, na het verbeteren van de
verbindingen binnen Nederland en binnen de regio, ook de verbinding met Duitsland te verbeteren.
Op dit moment werkt het project Wunderline aan een eerste stap, het herstellen van de verbinding
Groningen - Leer. In het onderzoek “Lelylijn Internationaal”, is onderzocht wat de volgende stappen
kunnen zijn voor het verbeteren van de internationale verbindingen naar onder andere Duitsland,
wat dit oplevert en wat daarvoor nodig is.


 De Wunderline als internationale schakel tussen Lelylijn/Noord-Nederland en Bremen
 De Wunderline, de spoorlijn Groningen - Winschoten - Leer - Bremen, vormt de internationale
 schakel tussen de Lelylijn, Noord-Nederland en Duitsland/Bremen. In verschillende bouwstappen is
 voorzien om de reistijd op het traject te verkorten (Wunderline, 2023). Belangrijke
 randvoorwaarde hierin is het herstel van de Friesenbrücke tussen Weener en Leer om treinverkeer
 vanuit Nederland rechtstreeks naar Leer weer mogelijk te maken, dit is voorzien voor 2025. In
 ‘Bouwstap 1’, ook voorzien voor eind 2025, wordt de treindienst versneld, door verhoging van de
 maximale snelheid op een aantal trajecten naar 120 km/h of 130 km/h. Dit verkort de reistijd
 tussen Groningen en Bremen van 2u 43 min naar 2u 26 min. Deze stap loopt en is bekostigd. Voor
 ‘Bouwstap 2’ is nog geen volledige bekostiging en onzeker is wanneer deze kan worden uitgevoerd.
 Hiermee zou de reistijd verder worden verkort naar 2u 11 min. Ook wordt gestreefd naar een
 rechtstreekse treindienst Groningen - Bremen zodat de overstap in Leer vervalt.


    a. De grensregio’s in beeld

Als eerste stap is het gebied rondom het internationale deel van de Lelylijn in kaart gebracht. Qua
bevolkingsdichtheid zijn de regio’s aan beide zijden van de grens relatief dunbevolkte, perifere
gebieden, die tegen dezelfde problemen aanlopen: jongeren trekken weg, er is sprake van
vergrijzing, er zijn weinig kansen voor ontplooiing via werk of opleiding en er is weinig vernieuwing
en innovatie. Dit beperkt de mogelijkheden voor huidige en toekomstige economische groei. Het
bedrijfsleven geeft aan dat werknemers lastig te vinden zijn en dat opleidingsplaatsen niet kunnen
worden gevuld. Het beperkte aanbod aan openbaar vervoer in de regio is hiervoor een belangrijke
oorzaak.




                                                                                                        54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Figuur 5.1 Bevolkingsdichtheid grensregio’s Nederland en Noord-Duitsland


Vanuit Nederland en Duitsland bezien liggen Groningen en Leer-Oldenburg vrij perifeer. Vanuit de
internationale kaart (zie figuur 5.2) zijn er wellicht kansen voor een internationale treinverbinding op
de as van Amsterdam – Groningen – Bremen – Hamburg -Scandinavië, waardoor de grensregio’s door
kunnen ontwikkelen tot een regio met een sterker economisch profiel.




Figuur 5.2 Noord-West Europese spoorkaart


    b. Opbouw van het onderzoek




                                                                                                     55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Het onderzoek Lelylijn Internationaal is in zes verschillende scenario’s uitgewerkt. Hierbij is gekeken
naar de vervoerwaarden, dienstregeling, infrastructuur en kosten, effecten op goederenvervoer en
brede welvaartseffecten. De zes scenario’s zijn verdeeld in twee groepen.



 Betrokkenheid van omgevingspartijen

 In het kader van het onderzoek naar de effecten van een internationale verbinding op de brede
 welvaart is gesproken met Groningen, Nedersaksen, Bremen, Cross-Border institute RUG en het
 Duitse ministerie van Infrastructuur [PM gesprek].
 AANVULLEN



 Belangrijke begrippen dit hoofdstuk

     -   Vervoerwaarde: het dagelijks gebruik van de internationale spoorlijn. Dit getal laat het
         mogelijke aantal ritten in een etmaal zien op de internationale spoorlijn. Dit kunnen ritten
         zijn van een paar kilometer of het hele tracé. Bijvoorbeeld: Amsterdam - Kopenhagen is
         één rit, maar Groningen - Bremen ook.
     -   Deutschlandtakt: dit is de Duitse landelijk geïntegreerde dienstregeling met regelmatige
         tussenpozen. Duitsland pakt hiermee de infrastructuurplanning aan en kiest om eerst de
         dienstregeling te ontwikkelen en daarna de infrastructuur.
     -   Geïntegreerde treinen: dit zijn treinen in de dienstregeling die gebruikmaken van (een deel
         van) de reeds geplande trein(paden) in de dienstregeling. Hiermee gaan er geen extra
         treinen rijden, enkel met andere doorkoppelingen of (enigszins) sneller.
     -   On-top treinen: dit zijn treinen in de dienstregeling die geen gebruik maken van (een deel
         van) de reeds geplande trein(paden) in de dienstregeling maar juist erbij of boven op de
         geplande dienstregeling komen in een nieuw eigen pad.
     -   Knopen: dit zijn op een bepaald station (knooppunt) de tijdstippen waarvoor treinen in het
         station aankomen en waarna treinen het station verlaten om zo een goede en korte
         overstap tussen treinen te garanderen.



           i.   Scenario’s A t/m C: situatie zonder Lelylijn

Eerst zijn drie scenario’s bekeken zonder toevoeging van de Lelylijn. Deze scenario’s zijn gebaseerd
op de stappen van de Wunderline en dienstregelingsinpassing op basis van Deutschlandtakt. De
internationale lange afstandstreinverbinding (Amsterdam - Bremen) verschilt per scenario in
overstappen en direct aanbod:
    A. Dit is de huidige situatie mét herstel van de Friesenbrücke bij Weener. Er is dan geen
         rechtstreekse verbinding Amsterdam - Bremen - Hamburg (Wunderline).
    B. Een rechtstreekse intercity Amsterdam - Bremen - Hamburg, via Osnabrück (grensovergang
         Bad Bentheim) en een regionale verbinding Groningen - Oldenburg. Vanuit Groningen
         (grensovergang Bad Nieuweschans) dient één keer te worden overgestapt om Bremen of
         Hamburg te bereiken.
    C. Rechtstreekse verbinding Groningen - Bremen. Vanuit de Randstad moet zowel via
         Osnabrück (grensovergang Bad Bentheim) als via Groningen - Leer (grensovergang Bad
         Nieuweschans) één keer worden overgestapt.


                                                                                                      56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Deze drie scenario’s zijn naast elkaar gezet om een goed beeld te geven van de (on)mogelijkheden
voor verbetering van de verbindingen met Duitsland (Bremen - Hamburg) zonder een Lelylijn.
Hiermee wordt niet voldaan aan de TEN-T vereisten.

          ii.   Scenario’s D t/m F: situatie met Lelylijn

De volgende drie scenario’s zijn gericht op snelle, doorgaande internationale treinverbindingen
(doorgekoppeld vanuit de Lelylijn) en de daarbij ondersteunende infrastructuur. Hierbij wordt altijd
aan de TEN-T eisen voldaan (160km/u en geëlektrificeerd). De internationale lange
afstandsverbinding (Amsterdam - Bremen) is in ieder scenario een directe lijn maar verschilt qua
snelheid:
    D. Een rechtstreekse verbinding IC Amsterdam - Groningen - Bremen en minimale TEN-T-
        infrastructuur, 160 km/u;
    E. Een rechtstreekse verbinding ICE Amsterdam - Groningen - Bremen - Hamburg, 200 km/u;
    F. Een rechtstreekse verbinding ICE Amsterdam - Groningen - Bremen - Hamburg - Scandinavië,
        300 km/u HSL.
Deze drie scenario’s laten stapsgewijs de verbetering zien die dankzij een Lelylijn met internationale
verbinding tot stand komt.




    c. Resultaten

          i.    Vervoerwaarden

De scenario’s A t/m C, zonder Lelylijn, realiseren een zeer beperkte verbetering voor de doorgaande
lange afstandreizigers via de internationale Lelylijn-corridor (Amsterdam - Groningen - Bremen -
Hamburg e.v.). Jaarlijks gaat het om ongeveer 250.000 lange afstandreizigers (750 per dag). Door
verbeteringen in Deutschlandtakt worden de routes via Bad Bentheim (Berlijn corridor) en Emmerich
juist sneller en aantrekkelijker. Ook in Nederland wordt gestudeerd naar verbeteringen op deze
corridors.



                                                                                                    57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Bij scenario D wordt de internationale Lelylijn-corridor belangrijker voor de internationale lange
afstandreizigers. In scenario D (160 km/u) gaat het om zo’n 1 miljoen jaarlijkse reizigers (ca 3.000 per
dag). Hierbij zit de grootste winst in het verbeteren van de internationale bereikbaarheid van
Groningen naar Duitsland (b.v. Groningen – Hamburg) en van Bremen vanuit Nederland (Amsterdam
– Bremen).

In scenario E (200 km/u) neemt dankzij de hogere snelheid het aantal reizigers verder toe en gaat het
om zo’n 2,5 miljoen jaarlijkse reizigers (ca 7.500 per dag). Hierbij zit de grootste winst in het
verbeteren van de verbinding tussen de Randstad en Noord-Duitsland. Tevens wordt de
internationale Lelylijn-corridor interessanter voor reizigers tussen de Vlaamse Ruit en Noord-
Duitsland (Bremen en Hamburg).

In scenario F (300 km/u) gaat het om zo’n 3,5 miljoen jaarlijkse reizigers (ca 10.000 per dag). Dit is
vergelijkbaar met de grensovergang Emmerich. De veronderstelling is dan wel dat in Emmerich en
het Duitse/Belgisch HSL-netwerk geen aanvullende investeringen gedaan worden. In dit scenario zit
de grootste extra reizigerswinst in het verbeteren van de verbinding tussen Parijs en Londen naar
Noord-Duitsland. De verbinding Amsterdam - Groningen - Bremen - Hamburg wordt daarmee een
volwaardig onderdeel van het internationale HSL-netwerk.

          ii.   Dienstregeling

De scenario’s A t/m C sluiten aan of zijn geïntegreerd met de dienstregeling van de beoogde stappen
van de Wunderline en Deutschlandtakt. De lange afstandsverbindingen Amsterdam - Bremen/
Hamburg e.v. zijn in deze scenario’s sneller via de Berlijn-Corridor (via Bad Bentheim) met overstap in
of rechtstreekse trein naar Osnabrück. Dit komt ook door de snelheidsverbeteringen op deze route
die zijn opgenomen in de Deutschlandtakt.

In de scenario’s D t/m F zijn, boven op de Lelylijn aan Nederlandse zijde, verdere
aanbodontwikkelingen in Duitsland als gevolg van Deutschlandtakt opgenomen. Het regionale
aanbod blijft in stand of wordt versneld en er komen extra snelle, doorgaande internationale
treinverbindingen bij.

In scenario D (160 km/u) zijn voor de extra IC meer delen dubbelsporig nodig en verhoging van de
maximale snelheid. Bovendien worden de aanpassingen van Wunderline bouwstap 2 als gerealiseerd
verondersteld. Over deze aanpassingen worden nog gesprekken gevoerd tussen de verschillende
Nederlandse en Duitse partijen. Voor de aansluiting in de knopen en daarmee de overstap en
netwerkaansluitingen is het integraal uitvoeren van 160 km/u niet noodzakelijk. Dit geeft de
mogelijkheid om met minder ingrepen, binnen de TEN-T voorwaarden (±75% van de infrastructuur
op 160 km/u) toch de gewenste/benodigde versnelling te realiseren. Belangrijkste uitgangspunt is
dat de Lelylijn uit de Randstad voor het hele uur aankomt in Groningen.

In Scenario D kan Leer bediend blijven door de internationale langeafstandsverbinding tussen
Amsterdam en Bremen. Hiermee blijft het een regionale knoop met netwerkaansluitingen. Deze stop
en (regionale) aansluitingen vervallen in de scenario’s E en F. Tevens zijn de keermogelijkheden in
Bremen een aandachtspunt vanwege de (autonome) ontwikkelingen van de S-Bahn rondom Bremen.

Scenario E & F vragen om substantieel nieuwe infrastructuur voor een respectievelijke
ontwerpsnelheid van 200 of 300 km/u en inpassing in de dienstregeling.

                                                                                                      58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>         iii.   Infrastructuur en kosten

Voor de scenario’s A t/m C zijn de ontwikkelingen van de Wunderline van toepassing. Deze kosten
zijn nog niet volledig gedekt aan zowel de Nederlandse als de Duitse zijde van de grens.

In scenario D is uitgegaan van een Lelylijn met 160 km/u. De infrastructuur Groningen – Bremen
wordt (vanaf Wunderline bouwstap 2) grotendeels geüpgraded naar 160 km/u. De huidige spoorlijn
voldoet niet aan de TEN-T-eisen, terwijl het wel een TEN-T-corridor is. Het kost naar verwachting zo’n
€ 3,5 miljard extra om Groningen-Bremen aan alle eisen te laten voldoen (waarvan circa de helft in
Nederland). Daarbij is ook een buitendienststelling van circa 4 jaar nodig en zal de
snelheidsverhoging een (grote) impact hebben op de huizen nabij de lijn vanwege trillingen en geluid.
Daarmee lijkt het niet direct een kansrijke optie.

Scenario E, met een (grotendeels) nieuwe spoorlijn tussen Zuidbroek en Oldenburg en een upgrade
van het overige spoor geschikt voor treinen tot 200 km/u (circa 1/3e in Nederland), kost volgens de
eerste inschattingen € 9 miljard. De Lelylijn met een snelheid van 200 km/u is randvoorwaardelijk
voor dit scenario, de uitvoering van Wunderline bouwstap 2 is dat niet.

Scenario F, waarin alleen nieuw spoor wordt aangelegd geschikt voor 300 km/u, kost volgens de
eerste schattingen zo’n €17 - 18 miljard. Daarvan zijn de kosten voor ongeveer 1/3e voor Nederland
en 2/3e voor Duitsland. De Lelylijn met een snelheid van 300 km/u is randvoorwaardelijk voor dit
scenario, deze kosten zijn nu niet meegenomen in de raming van de Lelylijn, maar komen daar nog
boven op. De uitvoering van Wunderline bouwstap 2 is geen randvoorwaarde.

         iv.    Effecten op goederenvervoer

De internationale Lelylijn-corridor biedt geen oplossing voor het spoorgoederenvervoer. Dit komt
doordat het autonome gebruik van de goederenlijnen in Noord-Nederland heel laag is en er weinig
groei wordt voorzien. Capaciteitsknelpunten zullen niet tot zeer beperkt worden verminderd.
Daarnaast kan door een herindeling van passagiersverbindingen tussen Noordelijk Nederland en
Zwolle (ofwel via de Lelylijn of via bestaand spoor) capaciteit vrijgemaakt worden voor
goederenvervoer. Dit is onafhankelijk van de verdere internationale uitvoering van de Wunderline.

          v.    Brede Welvaartseffecten bij verbetering internationale verbinding

Om te achterhalen wat het verbeteren van de internationale verbinding voor invloed heeft op de
brede welvaart in de grensregio’s, is door Studio Bereikbaar een quickscan gedaan. Er is op twee
schaalniveaus gekeken, op (inter)regionaal niveau en naar een breder internationaal perspectief,
vergelijkbaar met de indeling van het internationale potentie-onderzoek. Op basis van gesprekken
met een aantal experts, een locatiebezoek en data-onderzoek is gekeken naar de invloed van de
internationale verbinding op het menselijk kapitaal, economisch kapitaal, natuurlijk kapitaal en
sociaal kapitaal.

Door de lage dichtheid en de grote afstanden tot voorzieningen, opleiding en/of werk is de
mogelijkheid tot ontwikkeling en zelfontplooiing in beide grensregio’s minder groot dan in de meer
centraal gelegen stedelijke gebieden. Jongeren trekken weg en er komen relatief weinig nieuwe



                                                                                                     59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>gezinnen wonen. Een verbeterde regionale OV-bereikbaarheid kan bijdragen aan een kentering, en
meer toekomstperspectief bieden voor beide regio's.




De treinverbinding zou in eerste instantie gericht moeten zijn op ‘blijverschap’ voor met name
jongeren en starters op de arbeidsmarkt. Door het bieden van een betere nabijheid met meer
keuzemogelijkheden wordt meer knoop- en plaatswaarde gecreëerd, waardoor mensen zich kunnen
ontplooien. Deze knoopfunctie wordt belangrijker met een accent op de noord-zuid verbindingen.

In tweede instantie zou de treinverbinding moeten gaan over het versterken van de (nieuwe)
economieën. Met name de knoop Emden (energiecluster en waterstofeconomie) – Leer
(digitalisering en verduurzaming maritieme sector) – Papenburg (scheepswerf van de toekomst en
internationaal gezondheidscluster) zal hierin positieve effecten ondervinden. De effecten voor de
omliggende regio zullen afhankelijk zijn van de kwaliteit van die knoopfunctie en de hierop
aangesloten ketenmobiliteit.

Tot slot zou de treinverbinding in derde instantie gericht moeten zijn op het aantrekken van mensen
van buitenaf om hier te recreëren, zich hier te vestigen, stage te lopen en te werken.
De ‘plus’ van een internationale verbinding kan door middel van de schaalvoordelen van Groningen
en Bremen het positieve effect in de regio nog verder versterken. Al met al heeft een betere
verbinding per spoor, zeker bij een hogere (regionale) frequentie een positief effect van de brede
welvaart in de grens(nabije) regio door de versterking van de knopen en de achterliggende gebieden.
Hierbij horen meer investeringen, zoals een goed onderliggen OV-systeem en regie op voorzieningen
en verstedelijking. Zowel de regionale als de internationale verbinding leveren hierin een (kleine)
bijdrage aan het creëren van een sterkere grensregio (zonder grenzen).



                                                                                                    60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>    d. Conclusies

Internationale potentie zonder Lelylijn
    - Voor de route Amsterdam - Hamburg is het in scenario’s A t/m C (zonder Lelylijn) sneller om
        via Bad Bentheim in plaats van via Groningen de grens te passeren.
    - Tussen Groningen en Bremen is sprake van potentie voor een interregionale verbinding.
        Hiervoor zal verder geïnvesteerd moeten worden in de Wunderline, de Wunderline is ook
        een TEN-T verbinding richting Duitsland.

Internationale potentie met Lelylijn
    - Voor de route Amsterdam - Hamburg in scenario’s D t/m F speelt de Lelylijn een belangrijke
        rol. Hier is het sneller om via Groningen de grens te passeren in plaats van via Bad Bentheim.
    - De snelheidsverhogingen in scenario’s E en F (verhoging naar 200 km/u en 300 km/u) vragen
        om verruiming van boogstralen, ondergrond verbetering en veiligheidsmaatregelen. Deze
        maatregelen hebben een grote impact hebben op de omgeving. Bovendien zijn deze
        scenario's zeer kostbaar. Het vraagt om circa €10 miljard aan investeringen aan Nederlandse
        zijde en €5 miljard in Duitsland. Daarbovenop komen nog de kosten die nodig zijn op de
        Wunderline en om de Lelylijn tussen Lelystad en Groningen geschikt te maken voor 300
        km/u. Dit kan aanvullend nog tot €7 miljard oplopen. Op korte termijn lijken deze scenario’s
        niet realistisch.
    - Het lijkt daarmee logischer om een corridorstudie Amsterdam - (Zwolle/Hengelo?) -
        Osnabrück - Hamburg - Scandinavië te starten. Investeringen in deze corridor hebben
        daarnaast ook effect op de treindienst naar Hannover en Berlijn.
    - Tegelijkertijd lijken er wel kansen te liggen vanuit Groningen richting Brussel en Parijs. De
        vervoerwaarde lijkt op dat traject interessant en hier zal in de vervolgfase aandacht aan
        besteed moeten worden.




                                                                                                    61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>    7. Omgevingsmanagement en participatie: Dialoog met de omgeving

Tijdens het onderzoek naar de Lelylijn is er veel interactie geweest met de omgeving. Ondanks dat er
nog geen sprake is van het daadwerkelijk ontwerpen of aanleggen van de Lelylijn, is dit onderzoek
wel een eerste stap op weg daarnaar toe en zal het aanleggen van de Lelylijn, met bijbehorende
woningbouw en economische ontwikkeling, een grootschalige aanpassing zijn in de ruimtelijke
omgeving. Daarom zijn in deze vroege fase zo veel mogelijk betrokkenen geraadpleegd, inwoners,
(potentiële) reizigers, maatschappelijke organisaties, bedrijven en (regionale) overheden. ‘Deel
openlijk je zoektocht’ was hierbij het motto.

              a. Wat hebben we gedaan?




Figuur 7.1 Omgevingsplaat (nog vorm te geven door Robbin/Bureau Pit)

In figuur 7.1 is een overzicht gegeven van de contacten en activiteiten met de omgeving van de
Lelylijn. Doel van al deze contacten en activiteiten was het ophalen van kennis en informatie en het
delen van onze (tussen)resultaten. Met de inbreng uit al deze gesprekken, bijeenkomsten en de
raadpleging Lelylijn zijn de resultaten van het onderzoek verrijkt en hebben we een goed beeld
gekregen van het draagvlak in de omgeving. Hieronder wordt dit nader toegelicht.

                     i.     1e helft 2023: Raadpleging Lelylijn en ophalen gebiedskennis

Bij de start van het MIRT-onderzoek hebben 11.050 inwoners van (Noordelijk) Nederland zich
uitgesproken over de doelstellingen, kansen, bedreigingen en alternatieven voor een treinverbinding
tussen Noordelijk Nederland en de Randstad. Een belangrijke uitkomst was dat inwoners van heel
Nederland een forse investering van belastinggeld acceptabel vinden als de Lelylijn veel tijdwinst
oplevert. Volgens de deelnemers moet de Lelylijn een snelle verbinding zijn, die rekening houdt
met de natuur, goed is voor het klimaat, de economie versterkt en banen dichterbij brengt.

Foto bustour? plus quote
In mei 2023 heeft het projectteam Lelylijn alle gemeenten langs het Bundelingstracé bezocht:
Lelystad, Urk en Noordoostpolder, Fryske Marren en Súdwest Fryslân, Heerenveen, Leeuwarden,
Smallingerland en Opsterland, Westerkwartier en Groningen.

Aanvullen uit verslag van bustour



                                                                                                   62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Ook de drie provincies, Flevoland, Fryslân en Groningen, zijn bezocht om het Lelylijn-onderzoek toe
te lichten en aandachtspunten op te halen.

          ii.   2e helft 2023: Betrekken bestuurders en verwerken input raadpleging

Na de zomer van 2023 is een eerste ronde bestuurlijke informatiebijeenkomsten gehouden. Hierbij
zijn de resultaten van de Lelylijn raadpleging gedeeld met bestuurders en volksvertegenwoordigers,
net als de eerste mogelijke Lelylijn-alternatieven en de verkennende ‘Houtskoolschets voor het
Ontwikkelperspectief’.
aanvullen met inbreng/observaties bestuurlijke bijeenkomsten

Naar aanleiding van de uitkomsten van de raadpleging Lelylijn zijn in oktober 2023 de
projectdoelstellingen aangepast door de Stuurgroep. De vele opmerkingen en suggesties die zijn
gedaan door de deelnemers aan het onderzoek zijn meegegeven als input voor het ruimtelijke
onderzoek, het onderzoek naar de Lelylijn-alternatieven, het onderzoek naar brede welvaart en het
internationale onderzoek.
Tenslotte zijn de zorgen over landbouw en natuur en de inbreng van jongeren in het onderzoek
aanleiding geweest om in 2024 met deze partijen nader in gesprek te gaan.

         iii.   1e helft 2024: Jongeren, Adviesraad Lelylijn en focusgroepen Brede Welvaart

Waar in het eerste jaar van het Lelylijn-onderzoek veel aandacht is uitgegaan naar de online
bewonersraadpleging, het ophalen van gebiedskennis en het opstarten van de bestuurlijke
informatievoorziening, zijn we in het tweede jaar van het onderzoek meer in contact getreden met
het bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en specifieke doelgroepen als jongeren, landbouw
en natuurorganisaties.

Aangezien een belangrijke doelstelling van de Lelylijn economische structuurversterking is voor
(Noordelijk) Nederland zijn verschillende vertegenwoordigers van het bedrijfsleven gevraagd om in
de Adviesraad Lelylijn plaats te nemen. Ook maatschappelijke organisaties, zoals natuurorganisaties,
onderwijs- en zorginstellingen, en openbaar vervoer aanbieders zijn uitgenodigd in de Adviesraad.
Partijen kunnen zo zelf aangeven wat hun belang is, wat zij wel of niet aan een Lelylijn kunnen
hebben en reacties geven op de onderzoeksresultaten. Onze producten worden hierdoor beter en
meer gedragen. De Raad van Advies is in 2024 4 keer bij elkaar gekomen.

aanvullen met inhoud/observaties/foto?

De aanleg van de Lelylijn zal pas op zijn vroegst rond 2040 starten. De jongeren van nu zijn dan de
gebruikers. Omdat hun input van speciaal belang is, zijn jongeren actief bevraagd tijdens het MIRT-
proces. Zo werden presentaties verzorgd voor scholieren waarbij interactieve discussies gevoerd
werden over de afwegingen van de Lelylijn. Daarnaast namen jongeren deel in de focusgroepen
Brede Welvaart en is de Studenten Advies Commissie (SAC) uit Groningen gevraagd om de
standpunten van jongeren over de Lelylijn verder te onderzoeken. Hiervoor hebben zij de uitkomsten
van de PWE benut en de standpunten van andere groepen vergeleken met die van jongeren:
    - Jongeren zien meer voordelen van de Lelylijn t.o.v. andere leeftijdsgroepen;
    - Jongeren hechten aan een betere bereikbaarheid en benadrukken het belang van OV;
    - Jongeren willen de kloof tussen het Noorden en de rest van Nederland kleiner maken;


                                                                                                    63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>    -   Jongeren benadrukken het belang van snelle besluitvorming, transparante burgerparticipatie
        en toekomstgerichte keuzes.


Natuur en landbouw
aanvullen

Focusgroepen Brede Welvaart
De Lelylijn is meer dan een spoorverbinding. De lijn moet niet alleen bijdragen aan economische
versterking en verbetering van bereikbaarheid, maar aan de totale brede welvaart in Noordelijk
Nederland. Daarom zijn we over brede welvaart het gesprek aan gegaan met inwoners uit de
noordelijke regio’s. In hoofdstuk 5 Brede Welvaart zijn de uitkomsten van deze gesprekken
weergegeven. De deelnemers aan deze zogeheten ‘focusgroepen brede welvaart’ waardeerden het
om op deze manier met elkaar in gesprek te gaan. Sommige deelnemers gaven aan nieuwe inzichten
te hebben opgedaan, anderen gaven aan in een vervolgfase graag opnieuw mee te praten,
bijvoorbeeld over routes en stationslocaties.

[Quote deelnemer focusgroep Brede Welvaart: Ik dacht dat de Lelylijn vooral een snelle trein naar de
Randstad was, maar ik zie nu dat de Lelylijn ook de bereikbaarheid binnen de regio enorm verbetert.]

Tot slot is in het eerste half jaar van 2024 opnieuw een ronde met bestuurlijke gesprekken en
bestuurlijke informatiebijeenkomsten gedaan. Bestuurders hebben gereageerd op de
‘Denkrichtingen voor het Ontwikkelperspectief Lelylijn’ en hebben kennisgenomen van de eerste
resultaten van het onderzoek naar de Lelylijn-alternatieven en de resultaten van de hierboven
beschreven focusgroepen brede welvaart.

         iv.    2e helft 2024: Delen resultaten en ophalen aanbevelingen


In september 2024 zijn alle onderzoeken afgerond en de onderzoeksresultaten opgeleverd in opmaat
naar besluitvorming over het vervolg eind 2024. Al deze resultaten zijn in september en oktober 2024
gepresenteerd aan colleges, volksvertegenwoordigers en de Adviesraad Lelylijn.

[Later aanvullen reacties]




                                                                                                  64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>   8. Conclusie



           a. Samenvatting van de resultaten (tabel)

Tabel invoegen




                                                       65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>    9. Aanbevelingen voor het vervolg

Het MIRT- en NOVEX onderzoek Lelylijn heeft een schat aan informatie opgeleverd.
Uit de verschillende onderzoeken die zijn gedaan, en de gesprekken daarover met bestuurders,
volksvertegenwoordigers en de Adviesraad Lelylijn, en de inbreng van bewoners en andere partijen
volgen 15 aanbevelingen voor het vervolg. Het is aan de bestuurders van Rijk en regio om hierover
gezamenlijk een standpunt te bepalen in het BO MIRT. De minister en staatssecretaris van
Infrastructuur en Waterstaat nemen het uiteindelijke vervolgbesluit.

Onderstaande aanbevelingen gaan uit van een vervolgstap voor de Lelylijn. Dit kan zijn de start van
de Verkenningsfase of nader onderzoek.

    1. Samenwerking Rijk en regio:
    Het vervolg, een vervolgonderzoek of de Verkenningsfase, zal opnieuw een samenwerking van
    Rijk en regio moeten zijn. Dit is in de MIRT-onderzoeksfase nuttig gebleken en past bij de politiek-
    bestuurlijke wil bij regionale en rijksoverheden om dit project verder te brengen.

    2. (Bewoners)participatie:
    Het huidige onderzoek is van start gegaan met brede participatie. Aanbeveling is om dat in een
    volgende fase opnieuw te doen. Bewoners hebben aangegeven in een volgende fase graag mee
    te denken en bij een Verkenning is het bovendien wettelijk verplicht om in te zetten brede
    participatie. De vraag aan de omgeving kan zijn welke alternatieven en/of routes zij voor de
    Lelylijn zien.

    3. Lelylijn-alternatieven:
    Voor wat betreft het onderzoek naar de Lelylijn-alternatieven is het advies om:

    -   Het Bundelingsalternatief mee te nemen naar de volgende fase. Het Bundelingsalternatief
        trekt de meeste reizigers aan, laat qua rijtijden een enorme verbetering zien, zowel tussen de
        Randstad en Noordelijk Nederland als binnen Noordelijk Nederland en draagt daarmee veel
        bij aan de verbetering van de bereikbaarheid binnen de regio. Qua kosten ligt dit alternatief
        tussen beide andere alternatieven in. Tenslotte sluit het Bundelingsalternatief het beste aan
        bij de bestuurlijke opdracht, zoals vastgesteld op 7 december 2022: ‘’de partijen beogen een
        belangrijke stap te zetten in een nieuwe, rechtstreekse spoorverbinding tussen Lelystad, als
        poort naar de Randstad en Leeuwarden en Groningen als belangrijke bestemmingen in het
        noorden’’.

    -   Het Zuidelijk alternatief mee te laten gaan naar de volgende fase. Dit alternatief trekt minder
        reizigers dan het Bundelingsalternatief, slaat Drachten en Heerenveen over, maar is qua
        rijtijden richting Groningen wel snel en ligt grotendeels op hoge zandgronden wat voor water
        bodem sturend en qua investeringskosten gunstig is.

    -   Het Afsluitdijkalternatief niet verder te onderzoeken, maar beargumenteerd te laten afvallen
        in de Verkenningsfase. Dit alternatief kent het minste aantal reizigers, doorsnijdt de meeste
        natuur als gevolg van de lange passage door het IJsselmeer en kent de hoogste
        investeringskosten. Bovendien doet dit alternatief niks voor Noord-Flevoland en Zuidwest
        Fryslân waar de bereikbaarheid per trein suboptimaal is of zelfs ontbreekt.




                                                                                                      66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>4. Verdiepend onderzoek Lelylijn-alternatieven:
In het onderzoek naar de alternatieven is een aantal plekken geïdentificeerd waar wegens de
complexiteit en/of maatschappelijke gevoeligheid nader onderzoek nodig is:

            a. Groningen, stad in en aankomst hoofdstation

            b. Heerenveen, passage en station (relatie gebiedsontwikkeling)

            c. Emmeloord, station en gebiedsontwikkeling

            d. Passage Natura2000 gebieden zoals van Oordt’s Mersken, Oranjewoud,
               (aanvullen) …..

            e. (aanvullen)

5. Meekoppelkansen integrale aanpak infrastructuur en gebiedsontwikkeling:
De verwachting is dat er op een aantal van de hierboven genoemde plekken meekoppelkansen
kunnen zijn met het omliggende gebied.

            a. Bij woningbouw gaat dit om herstructurering en verbetering van (bestaande)
               stationsomgeving(en).

            b. Bij economie …..

            c. Bij inpassing van de infrastructuur in natuurgebieden kan….(voorbeeld uit
               gebiedspaspoorten toevoegen)

6. Vervolg NOVEX, ruimtelijke keuzes, afspraken en gebiedsontwikkeling:
Hiervoor zijn nadere afspraken nodig tussen Rijk en regio, over aantallen, locaties, voorwaarden
en hoe te koppelen aan de Lelylijn. Ook over soort woningbouw: Aanbeveling meer voor
jongeren en ouderen.

7. Internationaal:
Aanbeveling is om verder te kijken naar de verbetering van Groningen - Bremen in het onderzoek
Wunderline en in het vervolgonderzoek naar de Lelylijn verder te kijken naar mogelijkheden voor
internationale verbindingen naar België en Frankrijk vanuit Groningen.

8. Brede Welvaart:
De effecten op de brede welvaart zijn een belangrijk onderdeel van de Lelylijn. In de
Verkenningsfase is een MKBA verplicht. We roepen op om in een MKBA ook nadrukkelijk de
effecten op de brede welvaart mee te nemen. Een te eenzijdige fixatie op reizigersaantallen en
het oplossen van knelpunten heeft de afgelopen 20-30 jaar bijgedragen aan het over-investeren
in de Randstad en de grotere ongelijkheid in Nederland. De Lelylijn is juist bedoeld om dit recht
te trekken en gebieden per spoor te ontsluiten die daar nu onvoldoende op zijn aangehaakt. De
MKBA zal getoetst moeten worden op het goed in kaart brengen van deze zo gewenste effecten,
die bovendien niet altijd in cijfers zijn uit te drukken (kansenongelijkheid, rechtvaardigheid).

9. Fasering:
Onderzoek de mogelijkheid van fasering in besluitvorming en vervolg. Wat is logisch, mogelijk en
nuttig qua toegevoegde waarde als de aanleg gefaseerd wordt?


                                                                                               67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>10. Onderliggend Openbaar vervoer, voor- en natransport:
De Lelylijn kan gaan functioneren als aanvulling op de backbone A6-A7-A32 en de bestaande
spoorlijn via Zwolle. Aanbevolen wordt om een vervolgfase in samenwerking met aanbieders van
vervoer en regionale overheden nader te bezien wat er nodig is om de bereikbaarheid per
openbaar vervoer, maar ook per auto in combinatie met trein of trein en fiets goed te laten
functioneren (hubs). Hierdoor kan heel Noordelijk Nederland profiteren van de Lelylijn, waardoor
de bijdrage aan de Brede Welvaart alleen maar groter wordt.

11. Bestaand spoor:
In de studie naar bestaand spoor (onderdeel Deltaplan Noordelijk Nederland) is onderzocht
welke no-regrets er denkbaar zijn met het oog op de realisatie van de Lelylijn. Het verdient
aanbeveling deze maatregelen in de vervolgfase verder uit te werken richting uitvoering met als
doel de bereikbaarheid van Noordelijk Nederland ook de komende 10-15 jaar al te verbeteren.

12. Goederenvervoer:
Het project Lelylijn heeft zich tot nu toe vooral gefocust op vervoer van personen. Op
goederenvervoer is niet diep ingegaan. Wel is er een raming gepresenteerd waarbij
goederenvervoer per spoor niet onmogelijk is. In de vervolgfase zou de vraag beantwoord
moeten worden of het faciliteren van goederenvervoer nodig is of dat daarvan kan worden
afgezien als dit een kostenverlagend effect heeft.

13. Amsterdam – Almere – Lelystad:
Uit het onderzoek komt naar voren dat door de komst van de Lelylijn de treinreizigers gunstiger
verdeeld worden over deze en andere bestaande verbindingen tussen Amsterdam - Almere -
Lelystad. Aanvullen (relatie verstedelijkingsopgave oostelijke MRA)

14. 380 kV verbinding:
Het project Lelylijn en de toekomstige 380 kV verbinding werken nauw samen om te bezien of en
hoe samenloop kan plaatsvinden langs het tracé A6-A7-A32. Een nader onderzoek naar
ondergrondse ligging van de 380 kV verbinding bij Heerenveen en Drachten komt eind 2024
beschikbaar. In het vervolg (begin 2025) zouden de projecten moeten besluiten of en in welke
vorm samenloop haalbaar is of niet.

15. Defensie:
…..(relatie/risico ruimteclaims Defensie en Lelylijn duiden)




                                                                                              68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>