<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>          Programma Water &
          Riolering 2023-2027
           21 december 2022




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027   1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>2   Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoud

Samenvatting                                                                 4

1. Inleiding                                                                 6
     1.1   Wat is een PWR en wat regelt het?                                  6

     1.2   Van gemeentelijk rioleringsplan naar omgevingsgericht programma    7

     1.3   Inspelen op klimaatverandering                                     7

     1.4   Leeswijzer                                                         7


2. Beeld van de huidige situatie                                              8
     2.1   Areaalkenmerken                                                    8

     2.2   Terugblik afgelopen planperiode                                    9


3. Visie en ambitie                                                          10
     3.1   Omgevingsvisie                                                    10

     3.2   Programma Volhoudbaar - Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie        10

     3.3   Wat vinden we belangrijk?                                         11


4. Uitwerkingsbeleid                                                         12
     4.1   Zorgplicht stedelijk afvalwater                                   12

     4.2   Zorgplicht hemelwater                                             13

     4.3   Zorgplicht grondwater                                             17

     4.4   Bedrijfsvoering                                                   18


5. Uitvoeringsprogramma                                                      22

6. Middelen                                                                  24
     6.1   Financieringsmethoden                                             24

     6.2   Inkomsten                                                         24

     6.3   Uitgaven                                                          25

     6.4   Kostendekking                                                     26

     6.5   Risico’s                                                          27


Bijlagen                                                                     28




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                    3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Groen-blauwe ambities realiseren in combinatie met              In de Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie 2021-2035
gemeentelijke watertaken                                        is aangegeven hoe we Leeuwarden voorbereiden op
                                                                klimaatverandering. Hiermee geven we invulling aan het
“Leeuwarden is in 2028 een groen-blauwe gemeente.               landelijke Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie en onze eigen
Water, natuur en open ruimte worden gekoesterd. Het             ambitie om in 2035 klimaatadaptief te zijn samen met onze
bebouwd gebied is vrijwel niet toegenomen en in de stad,        inwoners en bedrijven. Met dit PWR laten we zien wat we
in de dorpen en in het landschap is geen sprake meer van        willen bereiken, hoe we daar beleidsmatig uitwerking aan
‘verrommeling’ met bebouwing. De ecologische waarde             geven en wat we gaan doen. Ook laten we laten zien hoe
van het landbouwgebied en de betekenis van het water            we de gemeentelijke watertaken bekostigen en hoe we
en de waterhuishouding is veel groter geworden. De stad         vanuit de rioolheffing financieel bijdragen aan onze ambities
Leeuwarden en de regio versterken elkaar. Je kunt stedelijk     om het stedelijk watersysteem robuust in te richten. In
wonen in het centrum en in de buitenwijken en landelijk         het PWR komen niet alle watergerelateerde zaken aan de
wonen in één van de 35 dorpen of in het buitengebied.”          orde. Bijvoorbeeld waterkwaliteit of het gebruik van water
                                                                voor transport of recreatie valt buiten de scope van dit
Dit aantrekkelijke beeld van de ontwikkeling van                programma.
Leeuwarden op de lange(re) termijn is opgenomen in de
Omgevingsvisie Leeuwarden en vormt het vertrekpunt voor
dit Programma Water & Riolering (PWR). In dit programma         Sturen op boven- en ondergrondse ingrepen
beschrijven we hoe we onze zorgplichten stedelijk
afvalwater, hemelwater en grondwater invullen èn hoe            In totaal ligt er in Leeuwarden ruim 800 km aan
we kunnen bijdragen aan de gemeentebrede ambitie om             rioolleidingen. Het rioolstelsel is met gemiddeld 30
Leeuwarden het hart te laten zijn van een groen-blauwe          jaar relatief jong. Op basis van rioolinspecties blijkt
regio. Waaraan we ook invulling geven aan het goed en           dat de algehele staat van onze riolering goed is. Op
gezond leven in Leeuwarden.                                     basis van de toestand en leeftijd van de riolering
                                                                verwachten we een vervangingspiek rond 2060. Om
Door invulling te geven aan de zorgplichten stedelijk           de vervangingsinvesteringen beter in de tijd te kunnen
afvalwater, hemelwater en grondwater streven we deze            spreiden, gaan we risicogericht sturen op kosten en
doelen na en kunnen we ook (binnen de reikwijdte van de         prestaties in plaats van enkel op de ouderdom van de
zorgplicht) bijdragen aan de gemeentebrede ambities             riolering. Door risicogestuurd te beheren, kunnen we riolen
                                                                langer laten liggen. In veel gevallen geeft een reparatie/
                                                                renovatie voldoende extra levensduur en kan het moment
                                                                van vervanging worden uitgesteld. Hiermee kunnen we
    Zorgplichten (gemeentelijke watertaken)                     ook beter sturen op het laten samenvallen van onder- en
                                                                bovengrondse ingrepen in de openbare ruimte, zodat
    Het stedelijk afvalwater inzamelen en transporteren naar    overlast kan worden beperkt.
    een RWZI of overnamepunt

    Het overtollig hemelwater inzamelen en lokaal verwerken     Samen werken aan kwetsbare wateroverlastlocaties
    of afvoeren naar een geschikte locatie
                                                                Het stedelijk watersysteem van de gemeente Leeuwarden
    Beperken van de nadelige gevolgen van grondwater            functioneert onder normale omstandigheden overwegend
                                                                goed. Ook zijn er nagenoeg geen structurele problemen
                                                                in de waterkwaliteit als gevolg van riooloverstortingen.
                                                                Maar bij extreme buien knelt het op veel verschillende
Programma Water & Riolering                                     locaties. In onze uitvoeringsagenda klimaatadaptatie en in
                                                                dit programma hebben we budget opgenomen om deze
Het Programma Water & Riolering (PWR) is een                    kwetsbare locaties wateroverlast aan te pakken. De huidige
vernieuwde vorm van het Gemeentelijk RioleringsPlan.            opgaven zijn echter te groot om deze als overheid alleen
De term programma komt voort uit de Omgevingswet                te kunnen oppakken. Daarom zoeken we verbinding met
die drie planvormen hanteert: de omgevingsvisie,                onze inwoners, bedrijven, lokale en regionale partners.
omgevingsprogramma’s en het omgevingsplan. Naast                We betrekken deze partijen bij onze werkzaamheden, van
de zorgplichten (gemeentelijke watertaken) geeft het            informerend tot adviserend tot meebeslissend. Per situatie
PWR ook invulling aan maatregelen ten behoeve van de            bekijken we wat een passende manier is.
klimaatverandering. Door de toename van extreme buien
neemt de kans op wateroverlast toe en tijdens langdurig
droge perioden kunnen flinke watertekorten optreden.




4                                                              Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Verplichte waterberging op particulier terrein                  Ontwikkeling van de rioolheffing

In het GRP 2019-2022 hebben we aangegeven dat                   Met de nieuwe VNG modelverordening riool- en
we, waar nodig, willen overgaan tot het verplichten             waterzorgheffing is een nieuwe basis voorgesteld voor het
van maatregelen op eigen perceel, bijvoorbeeld bij              bekostigen van de rioolvervanging en de klimaatopgave.
rioolvervanging of structurele wateroverlast. Een eerste stap   We willen daarom de rioolheffing omvormen naar een
die we hierin zetten, is het opnemen van een verplichting       bredere riool- en waterzorgheffing. De tarieven zijn dan
tot het aanbrengen van hemelwaterberging op eigen               op een andere manier opgebouwd. Waar het gaat om de
terrein bij sloop- en nieuwbouwprojecten (of gelijkwaardig).    mogelijkheid om percelen zonder rioolaansluiting aan te
We stellen dit verplicht in bestaande gebieden met              slaan voor een deel van de heffing, worden een aantal
wateroverlast. Voor nieuwbouwontwikkelingen willen we,          scenario’s aan de raad voorgelegd. Ook het niet belasten
bovenop de bestaande compensatieverplichting van het            van deze percelen vormt daarbij één van de uitgewerkte
waterschap, eisen stellen aan het bergen van hemelwater         scenario’s.
op eigen terrein. Hiermee beperken we de hydraulische
belasting van de riolering en kunnen we met kleinere - of
soms helemaal geen - hemelwaterriolen volstaan.

Grootschalige woningbouwprojecten en
herstructureringsopgaven (met veel verwachte sloop
en (ver)nieuwbouw) zien we als een uitgelezen
kans om percelen te vergroenen in combinatie met
hemelwaterberging. Ook willen we de aanleg van nieuwe
omvangrijke verhardingen voorkomen. Daarmee geven we
invulling aan de uitgangspunten van de omgevingsvisie, met
bodem en water als belangrijke principes voor inrichting.




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                                                                 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>1. Inleiding
Weinig mensen beseffen hoe belangrijk riolering is. Zo              ZORGPLICHT AFVALWATER (Wet milieubeheer artikel
hebben riolering en drinkwatervoorziening sinds de 19e              10.33)
eeuw de kans op ziektes fors teruggebracht, waardoor de
levensverwachting aanzienlijk is gestegen. Pas als het mis          Als gemeente hebben we de zorgplicht voor de
dreigt te gaan en er bijvoorbeeld stank‐ of wateroverlast           inzameling en transport van stedelijk afvalwater naar
optreedt, krijgt riolering aandacht. Verder gaat de inzameling      de zuivering van het waterschap. In gebieden waar we
en het transport van afvalwater vaak ongemerkt aan                  als gemeente inzameling en transport van stedelijk
de inwoners voorbij. Toch verrichten we dagelijks veel              afvalwater niet doelmatig vinden en de provincie
inspanningen om deze kostbare infrastructuur goed te                ontheffing van de zorgplicht heeft verleend, moet
beheren.                                                            de houder van het afvalwater zelf zorgen voor de
                                                                    verwerking van het afvalwater. Met het in werking
Zoals iedereen wel merkt vanuit de berichtgeving                    treden van de Omgevingswet vervalt de provinciale
komt hevige neerslag steeds vaker voor als gevolg van               ontheffingsbevoegdheid en mogen we als gemeente
klimaatverandering, net als langere perioden van droogte.           samen met het waterschap zelf bepalen wat in het
Naast de huidige, vaak ondergrondse en kostbare                     buitengebied doelmatig is. Bedrijfsafvalwater, dat niet op
oplossingen, willen we ook de bovengrondse openbare                 dezelfde manier kan worden behandeld als huishoudelijk
ruimte gebruiken om tijdelijk grote hoeveelheden                    afvalwater, is geen stedelijk afvalwater. Omdat we hier
regenwater op te vangen en gedoseerd af te voeren                   als gemeente geen zorgplicht voor hebben kunnen we
naar het oppervlaktewater, de ondergrond of een andere              desgewenst bestaande of nieuwe aansluitingen van
omgeving. Ons doel is een klimaatadaptief systeem, zowel            bedrijven weigeren als dit ten goede komt van de riolering
voor droge als natte uitersten.                                     en zuivering.

Omdat de onder- en bovengrondse infrastructuur                      ZORGPLICHT HEMELWATER (Waterwet artikel 3.5)
met elkaar verweven zijn, is het van belang om goede
beleidsafwegingen te maken op het terrein van het beheer            De gemeentelijke zorg voor het beheer van afvloeiend
van de openbare ruimte, bescherming van bodem en                    hemelwater heeft betrekking op het afvloeiend
waterkwaliteit en de zorg voor het totale watersysteem.             hemelwater van openbaar terrein en afvloeiend
Met de komst van de Omgevingswet staat een gezonde                  hemelwater dat niet op particulier terrein kan worden
fysieke leefomgeving centraal. Met deze wet kunnen we               verwerkt. De eigenaar van het terrein waarop het
vanuit een krachtige visie op de leefomgeving via wettelijke        hemelwater valt is primair verantwoordelijk voor de
instrumenten en programma’s toewerken naar het                      verwerking van het hemelwater. De gemeente hoeft
wensbeeld.                                                          het hemelwater afkomstig van particulier terrein niet
                                                                    te ontvangen, behalve wanneer de houder van het
                                                                    verzamelde hemelwater dit redelijkerwijs niet kan
1.1 Wat is een PWR en wat regelt het?                               afvoeren, bijvoorbeeld omdat infiltratie niet mogelijk is en
                                                                    er geen oppervlaktewater in de buurt aanwezig is.
Het Programma Water & Riolering (PWR) is een
beleidsplan/uitvoeringsplan dat op hoofdlijnen de invulling         ZORGPLICHT GRONDWATER (Waterwet artikel 3.6)
van de gemeentelijke watertaken/zorgplichten weergeeft
(zie in het kader hiernaast). Met de term programma                 Als gemeente dragen we zorg voor het in openbaar
lopen we alvast vooruit op de Omgevingswet, waarbij                 gebied treffen van maatregelen om structureel nadelige
uiteindelijk drie planvormen ontstaan; de omgevingsvisie,           gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond
omgevingsprogramma’s en het omgevingsplan. In dit                   gegeven bestemming zoveel mogelijk te voorkomen of
programma laten we zien wat we willen bereiken, hoe we              te beperken, mits dit doelmatig is en voor zover er geen
daar beleidsmatig uitwerking aan geven en wat we gaan               verantwoordelijkheid bestaat voor de waterbeheerder of
doen. De geldigheidsduur van dit PWR is vijf jaar: 2023             de provincie. De perceeleigenaar is wettelijk gezien als
tot en met 2027. Evaluatie van de voortgang en eventuele            eerste zelf verantwoordelijk voor het oplossen van zijn
tussentijdse bijstelling van het programma vindt plaats als er      eigen grondwaterprobleem.
zich grote veranderingen voordoen.

Hierbij lichten we de gemeentelijke zorgplichten stedelijk
afvalwater, hemelwater en grondwater toe.




6                                                                Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1.2 Van gemeentelijk rioleringsplan                              2035 geven we aan hoe we Leeuwarden voorbereiden
    naar omgevingsgericht                                        op klimaatverandering. Hiermee geven we onze lokale
                                                                 invulling aan het landelijke Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie
    programma
                                                                 en onze eigen ambitie om in 2035 klimaatadaptief te
In de vorige planperiode heette dit plan het gemeentelijk        zijn. Klimaatadaptatie is één van de speerpunten in
rioleringsplan (GRP). Na het van kracht worden van               het gemeentelijk programma Volhoudbaar, gericht op
de Omgevingswet is het GRP niet langer een wettelijk             duurzaamheid bij het aanpassen aan de gevolgen van
verplichte planvorm, maar moeten elementen hiervan               klimaatverandering (CO2-reductie, energietransitie), inspelen
opgaan in respectievelijk omgevingsvisie, -plan en               op de effecten van klimaatverandering (adaptatie) en
-programma. Hoewel de wettelijke verplichting tot het            anders omgaan met grondstoffen (circulaire economie).
opstellen van een rioleringsplan komt te vervallen, is in        Aangezien iedereen baat heeft bij een klimaatbestendige
verband met het aflopen van het huidige GRP (in 2022)            en waterrobuuste omgeving is het te rechtvaardigen dat de
besloten een nieuw plan op te stellen. Het rioleringsplan is     kosten (binnen de reikwijdte van onze zorgplichten) worden
een effectief planinstrument om de rioleringszorg te borgen      gedekt via de rioolheffing.
en activiteiten af te stemmen (zie ook Bijlage A voor de
evaluatie van vorige planperiode). Verder vormt het plan nog
steeds een goede onderbouwing voor de rioolheffing en als        1.4 Leeswijzer
onderdeel van de begroting is het wettelijk verplicht hiervoor
een onderbouwing te hebben.                                      De opzet van voorliggend PWR is als volgt: Hoofdstuk 2
                                                                 geeft een beeld van de huidige situatie. Aandachtspunten
                                                                 die hieruit naar voren komen, vormen samen met nieuwe
1.3 Inspelen op klimaatverandering                               ontwikkelingen het vertrekpunt voor de beleidsmatige
                                                                 uitwerking (hoofdstuk 4) van de gemeentelijke watertaken
Hoe we wateroverlast aanpakken, is een belangrijk                en onze visie en ambitie (hoofdstuk 3). De voorgenomen
onderwerp met het oog op klimaatbestendigheid.                   activiteiten en bijbehorende benodigde middelen om ze
Wateroverlast is in belangrijke mate gekoppeld                   te kunnen uitvoeren zijn opgenomen in hoofdstukken
aan waterberging en waterafvoer (al dan niet via                 5 (uitvoeringsprogramma) en 6 (middelen) van dit
hemelwaterriolen) en daarmee een onderdeel van het               programma. Meer beheers- en onderhoudsgerelateerde
PWR. In onze uitvoeringsagenda klimaatadaptatie 2021-            zaken zijn opgenomen in de bijlagen.




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                                                                  7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>2. Beeld van de huidige situatie
                                                                    redelijk goed bij. Voor de riolering in veengronden als Grou
2.1 Areaalkenmerken                                                 en omstreken kunnen we een minder lange levensduur
                                                                    bewerkstelligen. Ongeveer driekwart van de vrijvervalriolering
Ons gemeentelijk rioleringssysteem bestaat uit riolering            is geïnspecteerd. Op basis van de inspectiedata blijkt dat de
die een vrij verval kent en mechanische riolering. Bij              algehele staat van onze riolering goed is.
vrijvervalriolering wordt het afvalwater getransporteerd door
de zwaartekracht en omhoog gepompt als de leidingen                 Zie Bijlage B voor meer areaalkenmerken.
te diep komen te liggen. Bij mechanische riolering wordt
het afvalwater getransporteerd via een veelvoud aan                 Functioneren onder normale omstandigheden
kleine pompen door middel van overdruk (drukriolering)
of onderdruk (vacuümriolering). In totaal ligt er ca. 830           Het stedelijk watersysteem van gemeente Leeuwarden
km aan leidingen, waarvan ca. 90% vrijverval en ca. 10%             functioneert onder normale omstandigheden overwegend
mechanisch. Het gemengd gerioleerde rioleringssysteem               goed.
heeft lozingspunten om bij hevige of langdurige neerslag
het overtollige regenwater te lozen op oppervlaktewater.            Op basis van kennis over het areaal, rioolinspecties en
Dit betekent dat er dan ook vuilwater wordt geloosd. Om             hydraulische berekeningen hebben we inzicht in de kwaliteit
de vuillast op het oppervlaktewater te beperken, zijn er            en het functioneren van het stedelijk afvalwatersysteem.
bij de meest vuilbelastende lozingspunten voorzieningen             Wel blijft het rioolstelsel in Hilaard, Jellum en Easterlittens bij
aangebracht. Deze voorzieningen bergen overtollig                   regenval lang vol water staan. Dit leidt tot problemen in de
regenwater en laten het vuil bezinken voordat het overstort         afvoer van de woningen.
op het oppervlaktewater. De kwaliteit van het overtollige
regenwater bij gescheiden riolering is over het algemeen
van een betere kwaliteit omdat er geen menging optreedt             Functioneren bij extreme neerslag
met rioolwater. Zie Bijlage B voor meer areaalkenmerken.
                                                                    Uit hydraulische modelberekeningen van het rioolstelsel is
                                                                    gebleken dat bij een bui van 60 mm in één uur (de huidige
Kwaliteitstoestand areaal                                           norm voor extremen) verspreid over heel de gemeente
                                                                    knelpunten optreden. Stiens, Grou, Oud-Oost, Huizum-
Het vrijvervalriool van gemeente Leeuwarden is met                  West en Transvaalstraat en omgeving springen eruit. In onze
gemiddeld 30 jaar relatief jong. In onderstaande grafiek is         uitvoeringsagenda klimaatadaptatie is hier rekening mee
de leeftijdsopbouw van het areaal weergegeven. Op basis             gehouden. Locaties als Transvaalstraat, Oud-Oost, Huizum
van de toestand en leeftijd van de riolering verwachten we          komen ook in de praktijk als kwetsbare locaties naar voren.
een vervangingspiek rond 2060. Omdat er in het verleden             Hevige buien (meer dan 30 mm/uur) leveren water op
al de nodige riolen zijn vervangen, ligt er in Leeuwarden           straat op, waarbij het water veelal tussen de trottoirbanden
relatief weinig oude riolering. In de omliggende dorpen ligt        op straat maar ook in de tuinen blijft staan.
deze nog wel. De riolering in de klei ligt er gezien de leeftijd




Figuur 1: Leeftijdopbouw riolering gemeente Leeuwarden




8                                                                  Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                              schoolplein groener maken.

                                                              Ook is een aantal riolen van een zogenoemde
                                                              kous voorzien (relinen), zoals de riolering aan de
                                                              Tesselschadestraat en Tjerk Hiddestraat. Deze kous verlengt
                                                              de levensduur van het riool met pakweg 60 jaar. Doordat
                                                              bij relining de weg niet open hoeft, geeft dit nauwelijks
                                                              overlast voor ondernemers en inwoners. Daarnaast hebben
                                                              we verschillende riolen in onder andere Grou, Warten en
                                                              Wergea vervangen en zijn er regenwaterriolen aangelegd.
                                                              De herinrichting van het Waagplein is ontwerpgereed en
                                                              het werk is in voorbereiding zodat het in 2023 kan worden
                                                              uitgevoerd. In de Kei maken we samen met bewoners een
                                                              klimaatadaptief en circulair ontwerp.

                                                              Uit een verdiepend onderzoek naar de (kosten)effecten
                                                              van droogte blijkt dat de risico’s van langdurige droogte
                                                              op woningen, infrastructuur en groen in de gemeente
                                                              Leeuwarden overwegend laag tot zeer laag zijn.

                                                              De Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie is door knelpunten
                                                              in de personele capaciteit relatief laat vastgesteld (in januari
                                                              2021). Doordat forse investeringen in de tijd iets naar
                                                              achter zijn geschoven en oplossingen die vrij makkelijk
                                                              zijn te realiseren in 2022 zijn geprogrammeerd, vallen
                                                              de werkelijke investeringen lager uit dan de geplande
Figuur 2: Facebookmeldingen wateroverlastlocaties             investeringen. Het gevolg hiervan is dat de werkelijke stand
                                                              van de voorziening hoger uitvalt dan gepland. Momenteel
In de zomer van 2021 is via social media aan onze             zijn we bezig met een inhaalslag van maatregelen.
inwoners gevraagd ‘water op straat’ locaties door te geven.   Beschikbaarheid van voldoende personeel blijft hierbij een
De resultaten zijn op kaart gepresenteerd (zie Figuur 2).     aandachtspunt.
Veel van deze meldingen kwamen uit desbetreffende
gebieden. De gemeente neemt maatregelen op in een             Zie Bijlage A voor een meer gedetailleerde evaluatie.
pakket dat tussen nu en 2035 wordt uitgevoerd. Prioriteit
leggen we op die locaties waar nu al overlast is.



2.2 Terugblik afgelopen planperiode

De huidige planperiode hebben we invulling kunnen
geven aan de gemeentelijke watertaken en gewerkt aan
verdere verbetering. We hebben rioolinspecties en geplande
rioolreparaties uitgevoerd, riolen gereinigd en waar nodig
vervangen of gerenoveerd. Mede dankzij de toepassing
van risicogestuurd beheer (beheerst oprekken van de                                             (Foto: Wiebe Nieuwsma)
levensduur via reparaties/renovatie) is het gelukt om met
de beschikbare middelen de riolering in stand te houden.
De basis is daarmee op orde. Dat wil niet zeggen dat er
geen (toekomstige) opgave ligt.

We hebben een uitvoeringsagenda klimaatadaptatie
opgesteld en de knelpunten en maatregelen inzichtelijk
gemaakt. Een aantal knelpunten is inmiddels opgelost. Zo
zijn er maatregelen genomen om de wateroverlast aan
de Kakewei en Lutskedyk in Stiens op te lossen en wordt
gewerkt aan het knelpunt in de St. Anthonystraat samen
met OBS Oldenije. Dit is een mooi voorbeeld, waarbij
we onder het schoolplein waterberging realiseren en het       Figuur 3: Wateroverlast




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                                                                  9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>3. Visie en ambitie
De Omgevingsvisie, het programma Volhoudbaar en de             De overige ambities zijn gericht op het verkrijgen van een
Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie zijn voor dit PWR           sterke economische positie en ervoor zorgen dat het goed
belangrijke planvormen waar we rekening mee moeten en          leven is in Leeuwarden. Het gaat daarbij om de kwaliteit van
willen houden.                                                 leven voor alle inwoners. Het is een fijne plek om te wonen,
                                                               te werken en te ondernemen.

3.1 Omgevingsvisie                                             In dit PWR werken we aan de ambitie voor een bijzondere
                                                               groen-blauwe regio. Maar ook aan de ambities ‘en sterke
De Omgevingsvisie schetst een beeld van de ontwikkeling        economische gemeente’ en ‘goed leven’ in Leeuwarden
van Leeuwarden op de lange(re) termijn.                        Een goed functioneerde riolering draagt immers bij aan het
                                                               milieu een goede gezondheid.
  ’Leeuwarden is in 2028 een groen-blauwe gemeente.
  Hiervoor wil de gemeente de bestaande groen-blauwe
  structuren daar waar mogelijk herstellen, versterken en      3.2 Programma Volhoudbaar
  uitbreiden. Dit moet leiden tot een toekomstbestendige           - Uitvoeringsagenda
  leefomgeving. Een leefbare gemeente voor mens,
                                                                   Klimaatadaptatie
  dier en plant en een omgeving die bevorderlijk is voor
  biodiversiteitsherstel, klimaatadaptatie en gezond leven.    Met het Programma Volhoudbaar geeft Leeuwarden
  De gemeente gaat voor een groen-blauw netwerk                invulling aan de ambities en doelstellingen voor
  in het bebouwde gebied (stad en dorpen) waarin               duurzaamheid. De thema’s dragen bij aan het beheersen
  alle inwoners kunnen wandelen, verkoeling zoeken,            van de gevolgen van klimaatverandering, spelen in
  recreëren en genieten van een rijke stadsnatuur. Het         op de effecten ervan en zetten in op het terugdringen
  streven is gericht op verbinding met het buitengebied        van energie en grondstoffengebruik. Eén van de
  en recreatiegebieden zoals de Groene Ster. Herstel en        ambities van het Programma Volhoudbaar is om in
  versterking van het groen-blauwe netwerk is niet alleen      2035 klimaatadaptatief te zijn. In de Uitvoeringsagenda
  een kwestie van een goed ingerichte bovengrondse             Klimaatadaptatie is uitgewerkt hoe we aan deze ambitie
  ruimte. Ook de ondergrondse ruimte in de bodem               invulling willen geven en hoe we werken volgens het
  moet daarvoor geschikt zijn (denk aan: vruchtbaarheid,       landelijke DeltaPlan Ruimtelijke Adaptatie.
  voldoende water) en beschikbaar zijn (dus geen kabels
  en leidingen of andere constructies of obstakels). Dit       Concreet betekent dit de volgende doelstellingen om de
  leidt tot de doelstelling om in de komende jaren ook de      gevolgen van hitte, droogte en extreme neerslag tegen te
  ondergrondse planning en ordening goed op orde te            gaan:
  brengen.’
                                                               • Realiseren van 65.000 m3 waterberging rondom
  Omgevingsvisie Leeuwarden,                                     gebieden waar wateroverlast is, om zo te voorkomen dat
  ambitie groen-blauwe regio                                     er water in of tegen panden komt en daarmee schade te
                                                                 beperken.
                                                               • Omlaag brengen van de temperatuur door 10% extra
                                                                 schaduw te creëren (ten opzichte van 2021).
                                                               • Meer inzicht krijgen in de gevolgen van droogte in
                                                                 bebouwd gebied.

                                                               In dit PWR werken we vanuit de ambitie om in 2035 een
                                                               klimaatadaptieve(re) gemeente te zijn. Binnen het PWR
                                                               bekostigen we maatregelen voor de water- en droogte-
                                                               opgave. Maatregelen tegen hittestress worden niet
                                                               bekostig uit het PWR. Gelet op het feit dat ca. 70% van
                                                               het verhard oppervlak op particulier terrein ligt, kunnen
                                                               we dit niet alleen. We willen dit daarom samen met onze
                                                               inwoners, ondernemers en corporaties oppakken.

                                                               In dit PWR hebben we (financieel) rekening gehouden met
                                                               het creëren van extra waterberging om wateroverlast te
                                                               voorkomen.




10                                                            Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>3.3 Wat vinden we belangrijk?

De riolen die we nu aanleggen, blijven nog tientallen jaren
liggen. Daarom moeten we nu goede keuzes maken. We
handelen daarom vanuit onderstaand toekomstperspectief
op de waterketen, stedelijk afvalwater, hemelwater en
grondwater.



Waterketen

We voeren de zorg voor de waterketen zo uit dat we de
volksgezondheid beschermen en schade aan het milieu
voorkomen. Er bestaat hiervoor al een omvangrijk stelsel
aan riolering, dat we goed beheren. Waar nodig leggen we
nieuwe voorzieningen aan.

We werken goed samen met andere partijen en binnen
onze eigen organisatie werken we integraal. Zo creëren we
een gezonde, veilige en aantrekkelijke leefomgeving.

                                                                  Figuur 4: Groene gevel NHL Stenden
Stedelijk afvalwater

Afvalwater ontstaat na het gebruik of afspoelen van ‘schoon’      de bovengrond ook rekening met droogte en hittestress,
water. Om te voorkomen dat meer afvalwater ontstaat,              zodat we tegelijkertijd op meerdere fronten invloed
houden we het zoveel mogelijk gescheiden van schoon               hebben. Waar mogelijk sturen we op het combineren van
water. Hiervoor volgen we de trits ‘schoonhouden-scheiden-        watergerelateerde maatregelen met groenmaatregelen (en
zuiveren’. Het waterschap haalt bij de zuiveringsinstallatie(s)   hiermee ook biodiversiteit). Zo slaan we meerdere vliegen
steeds meer reststoffen uit het (afval)water om deze              in één klap.
opnieuw te kunnen gebruiken als grondstof. Ook wint
het waterschap energie terug uit het afvalwater. Met onze         De huidige opgaven zijn te groot om deze als overheid
riolering en uitvoeringsbeleid dragen we bij aan een goed         alleen te kunnen oppakken. De oplossingen zijn niet alleen
functioneren van de zuiveringsinstallatie en het verwaarden       via de openbare ruimte te realiseren. Daarom zoeken
van grondstoffen en energie.                                      we verbinding met onze inwoners, bedrijven, lokale en
                                                                  regionale partners. We betrekken deze partijen bij onze
                                                                  werkzaamheden, van informerend tot adviserend tot
Hemelwater                                                        meebeslissend. Per situatie bekijken we wat een passende
                                                                  manier van betrekken is.
Gemeente, waterschap en perceeleigenaar hebben een
gedeelde verantwoordelijkheid voor het hemelwater. Bij de
verwerking van hemelwater volgen we als gemeente de               Grondwater
trits ‘vasthouden-bergen-afvoeren’. Het heeft de voorkeur
om water vast te houden in het gebied waar het is gevallen.       Grondwater willen we zoveel mogelijk op een natuurlijke
In onze gemeente is het door de kleigrond lastig om               manier laten functioneren. Het grondwatermeetnet in onze
regenwater in de bodem te laten infiltreren. Waar dit niet        gemeente geeft inzicht in de grondwaterstanden. Binnen
kan, bergen we regenwater bij voorkeur in waterpartijen of        onze gemeente zijn de grondwaterstanden relatief hoog.
bovengronds. Bij de aanleg van verhard oppervlak houden           Dit komt door de opbouw van de ondergrond. We zetten
we er rekening mee dat ook extreme buien moeten                   in op het voorkomen van structureel nadelige gevolgen van
kunnen worden opgevangen. We gaan daarbij uit van een             een te hoge of te lage grondwaterstand voor de bebouwing
robuuste aanleg, zodat we niet over enkele jaren merken           in onze gemeente. We hebben de risicogebieden in beeld
dat we opnieuw zijn ingehaald door klimaatverandering.            en nemen maatregelen waar deze doelmatig zijn. Veelal
We stellen eisen om in (of in de directe nabijheid van)           betekent dit dat we pas maatregelen nemen als er ook
nieuwe ontwikkelingen waterberging aan te brengen en              andere maatregelen in de openbare ruimte plaatsvinden,
stimuleren vergroening. Bij herinrichting van de openbare         zoals bijvoorbeeld bij vervanging van de riolering en aanleg
ruimte houden we rekening met het risico op wateroverlast.        van regenwaterriolen.
Concreet betekent dit dat we kijken welke functie op
welke plek past. We houden bij onze werkzaamheden in              In het volgende hoofdstuk werken we dit verder uit.




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                                                                 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>4. Uitwerkingsbeleid
Binnen de gemeente Leeuwarden ligt een goed werkend               toe. Hierdoor worden schone en vervuilde waterstromen
systeem om (afval)water in te zamelen en te verwerken. Dit        gescheiden. Het schone water afkomstig van daken en
vormt een belangrijke basis voor al onze werkzaamheden.           verhardingen lozen we op het oppervlaktewater, het vuile
Deze basis willen we op orde houden en waar mogelijk              water transporteren we naar de RWZI.
verbeteren. Hierbij houden we rekening met de volgende
zorgplichten:                                                     Bij kleinschalige in/uitbreidingen kan aansluiting op het
                                                                  bestaande (gemengde) systeem acceptabel zijn. We sturen
• Het stedelijk afvalwater inzamelen en transporteren naar        op een gelijkmatige samenstelling en aanbod afvalwater
  een RWZI of overnamepunt;                                       in verband met zuivering en energieterugwinning van en
• Het overtollig hemelwater inzamelen en lokaal verwerken         uit afvalwater en we gaan door met het scheiden van
  of afvoeren naar een geschikte locatie;                         waterstromen waar dat kan. We streven als gemeente naar
• Beperken van de nadelige gevolgen van grondwater.               een optimale afvalwaterzuivering. Samen met het Wetterskip
                                                                  gaan we de komende planperiode onderzoeken waarom
                                                                  het rioolstelsel In Hilaard, Jellum en Easterlittens lang vol
Door invulling te geven aan de zorgplichten stedelijk             water blijft staan. Dit leidt namelijk tot problemen in de
afvalwater, hemelwater en grondwater streven we deze              afvoer van de woningen.
doelen na en kunnen we ook (binnen de reikwijdte van
de zorgplicht) bijdragen aan de eerdergenoemde ambities
en speerpunten. De zorg en verantwoordelijkheid voor              Hoe gaan we om met de inzameling en het transport
het ’water’ in Leeuwarden ligt, naast de gemeente ook             van huishoudelijk afvalwater in het buitengebied?
in handen van Wetterskip Fryslân, de Provinsje Fryslân,
drinkwaterbedrijf Vitens en particulieren/ondernemers. De         Volgens de huidige regeling sluiten we in het buitengebied
verdeling van de verantwoordelijkheden is wettelijk geregeld.     kleinschalige nieuwbouw aan op drukriolering of IBA’s
                                                                  (individuele behandelingssystemen afvalwater). Lozing van
                                                                  hemelwater hierop is niet toegestaan. We willen dat alle
4.1 Zorgplicht stedelijk afvalwater                               woningen en bedrijven worden aangesloten op de riolering
                                                                  als er riolering in de openbare ruimte aanwezig is. De enige
Wat mogen inwoners, bedrijven en partners van ons                 uitzondering is wanneer woningen en bedrijven buiten de
verwachten?                                                       bebouwde kom op meer dan 40 meter van de huidige
                                                                  riolering vandaan liggen. We kijken dan of een doelmatige
Binnen de bebouwde omgeving zijn alle percelen                    aansluiting mogelijk is. Er kunnen redenen zijn om percelen
aangesloten op riolering. Dit betekent dat er geen                ook bij hogere kosten toch aan te sluiten, bijvoorbeeld
ongezuiverde afvalwaterlozingen plaatsvinden. Bij                 als de waterkwaliteit in de omgeving onvoldoende is.
nieuwbouw passen we een gescheiden rioleringssysteem              Als er geen rioolaansluiting wordt gemaakt, heeft de




Figuur 5: Door klimaatverandering neemt het recreatief gebruik van oppervlaktewater toe




12                                                              Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>perceeleigenaar een verplichting om zelf te zorgen voor een      Hoe willen we bijdragen aan een circulaire economie
goed functionerende en toegestane alternatieve voorziening.      en de energietransitie?
Bij vervanging van drukriolering is altijd sprake van overleg
waarin we in samenwerking met de eigenaar een afweging           Via het opwekken van duurzame energie uit water kunnen
maken op basis van doelmatigheid. We hanteren als                we een bijdrage leveren aan de energietransitie. Op de
uitgangspunt dat rioolvoorzieningen robuust dienen te            rioolwaterzuiveringsinstallatie van het Wetterskip kan biogas
zijn. Grootschalige alternatieven worden pas toegepast als       worden opgewekt uit het afvalwater en kunnen stoffen als
ze voldoende zijn bewezen. We staan open om mee te               fosfaat en cellulose uit het afvalwater worden gehaald. Het
werken aan pilots. Uitgangspunt is dat dit gebeurt binnen de     (her)gebruik van grondstoffen is belangrijk om een circulaire
geldende wet- en regelgeving.                                    economie te bereiken. Daarom werken wij graag mee
                                                                 aan initiatieven om dit te bereiken door circulaire aanleg
In Alde Feanen ligt een persluchtriool. Dit systeem is erg       en inkoop. Ook willen we ons inzetten om vuil en schoon
storingsgevoelig waardoor de onderhoudskosten hoog zijn.         te ontvlechten, zodat grondstoffen terugwinnen op de
Daarnaast zijn de onderdelen voor dit systeem slecht te          zuivering gemakkelijker te realiseren is.
verkrijgen. In de komende periode gaan we in goed overleg
met de bewoners kijken naar mogelijke alternatieven voor
dit systeem, zoals bijvoorbeeld de gerealiseerde IBA’s bij       4.2 Zorgplicht hemelwater
recreatiewoningen.
                                                                 Wat mogen onze inwoners, bedrijven en partners van
                                                                 ons verwachten?
Hoe gaan we om met tijdelijke, bedrijfsmatige en
industriële lozingen?                                            Voor de verwerking van hemelwater volgen we de
                                                                 trits ’vasthouden-bergen-afvoeren’. De opbouw van de
Over het algemeen zijn er geen grote problemen met               ondergrond in de gemeente Leeuwarden is op veel plekken
de lozing van afvalwater afkomstig van bedrijven. Om             niet geschikt voor het infiltreren van water. Daar kiezen we
deze reden mogen bedrijven hun bedrijfsafvalwater op             voor bergen. Water bergen we op plekken waar dit niet voor
de riolering lozen. We betrekken hiervoor vroegtijdig het        schade zorgt. Als gemeente kunnen we niet voorkomen
waterschap om de voorkeursvolgorde/lozingsroute van              dat er na hevige neerslag water blijft staan in de openbare
bedrijfsafvalwater te bepalen. Het bestaande instrument          ruimte of op particulier terrein.
van het hanteren van maatwerkvoorschriften is afdoende.
Dit instrument willen we vaker inzetten in geval van             We hebben veel oppervlaktewater in onze gemeente.
incidenten. Wanneer lozing van bedrijfsafvalwater tot            Daarom is dat een logische plek om het water naartoe te
capaciteitsproblemen leidt, kunnen we de lozing weigeren of      brengen. Ook kunnen we wegen, parkeerplaatsen, parken
dient de lozer zelf voor een (financiële) oplossing te zorgen.   en groenstroken zo aanleggen dat daar tijdelijk water kan
Voor tijdelijke lozingen bereiden we voor dat we in geval        blijven staan.
van capaciteitsproblemen juridische bindende voorwaarden
kunnen stellen aan de maximum lozingshoeveelheden.               Bij nieuwbouwplannen wordt verharding aangebracht waar
                                                                 eerst geen verharding lag. Water komt hierdoor versneld
                                                                 tot afvoer. Wetterskip Fryslân eist dat er bij een toename
Hoe willen we het risico op milieuverontreiniging                van verhard oppervlak (compensatie)maatregelen worden
beperken?                                                        getroffen om zo de afvoer op het oppervlaktewater
                                                                 te reduceren. Bij ontwikkelingen gebeurt dit binnen
Als het rioolstelsel vol staat, wordt het overtollige            de plangrens, veelal door het aanbrengen van extra
rioolwater via overstorten geloosd op oppervlaktewater.          oppervlaktewater.
Dit voorkomt dat vuil water op straat of in huizen naar
boven komt en is daarmee vaak een effectieve manier              Bij grote bouwplannen (inbreiding en uitbreiding) streven
om wateroverlast te voorkomen. We hanteren hierbij een           we naar een klimaatbestendige(re) inrichting. Hiervoor
meer systeemgerichte benadering, waarbij we aan de hand          beoordelen we de volgende aspecten:
van meldingen en metingen in de gaten houden of er
aandachtspunten zijn over de waterkwaliteit. Ook kijken we       • Is er voldoende ruimte voor water en groen?
bij modelberekeningen naar de hoeveelheid overstortend           • Is de riolering en het watersysteem gedimensioneerd
rioolwater en naar het ontvangende oppervlaktewater.               op de door ons voorgeschreven maatgevende bui en
Samen met het waterschap zorgen we ervoor dat de                   is er bovengronds voldoende ruimte om het risico op
effecten van onvermijdbare lozingen op het (water)milieu           waterschade te beperken?
aanvaardbaar zijn. We voeren studies uit om effectieve           • Liggen de vloerpeilen voldoende hoger dan het straatpeil,
maatregelen te bepalen.                                            zodat water niet afstroomt naar de panden?
                                                                 • Worden er afdoende maatregelen getroffen om te
                                                                   voorkomen dat water afstroomt naar de lagergelegen




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                                                                  13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Figuur 6: Vergroten van waterberging door middel van een hol straatprofiel, Kakewei Stiens



  delen als onder maaiveld wordt gebouwd?                           rioolvervanging of structurele wateroverlast. Een eerste
• Worden er maatregelen getroffen om grondwateroverlast             stap die we hierin zetten, is het opnemen van een
  te voorkomen in gebieden met een hoge                             verplichting tot het aanbrengen van hemelwaterberging
  grondwaterstand?                                                  op eigen terrein bij sloop- en nieuwbouwprojecten (of
• Vindt geen afwenteling plaats naar de omgeving?                   gelijkwaardig). We stellen dit verplicht in bestaande
                                                                    gebieden met wateroverlast. In bestaande gebieden
                                                                    gaan we uit van initiatieven groter dan 100 m2. Op deze
Alle grote bouwplannen stemmen we af binnen de                      manier kunnen we zorgen voor een blijvend doelmatige
gemeentelijke organisatie en met het waterschap. We                 werking van de openbare riolering en beperken we de
volgen hierbij de watertoets-procedure.                             gevolgen van piekbuien. De hoeveelheid op eigen terrein
                                                                    te bergen hemelwater bedraagt minimaal 60 mm op
Bij kleine inbreidingsplannen stellen we dezelfde eisen             basis van het nieuw verhard oppervlak.
als bij grote bouwplannen, maar kijken we ook naar de
aansluiting op de omgeving. De inbreiding mag geen                  Voor nieuwbouwontwikkelingen willen we, bovenop de
negatieve gevolgen hebben op de omgeving. Soms is                   bestaande compensatieverplichting van het waterschap,
het mogelijk om hemelwater aan te sluiten op een al                 eisen stellen aan het bergen van hemelwater op eigen
aanwezig hemelwaterriool of oppervlaktewater. Is er alleen          terrein. Hiermee beperken we de hydraulische belasting
een gemengd riool aanwezig? Dan is het vanwege de                   van de riolering en kunnen we met kleinere, of soms
doelmatigheid toegestaan om hierop aan te sluiten. We               helemaal geen, hemelwaterriolen volstaan. Ook hier
stellen wel de eis om gescheiden aan te bieden om zo                bedraagt de hoeveelheid op eigen terrein te bergen
voorbereid te zijn op een toekomstig gescheiden stelsel.            hemelwater minimaal 60 mm op basis van het nieuw
                                                                    verhard oppervlak.
Om een doelmatige werking van het rioleringssysteem te
bewerkstelligen, kunnen wij naast de eis van het waterschap         Het instrument om dit in wetgeving te verankeren is
om waterberging op openbaar terrein aan te leggen ook               de hemelwaterverordening. Deze werken we in de
waterberging op particulier terrein verlangen. Hiermee              planperiode verder uit. Voor de hemelwaterberging is het
voorkomen we de aanleg van transportriolen.                         van belang dat de inhoud weer tijdig beschikbaar komt.
                                                                    De voorkeur gaat uit naar hergebruik van het opgevangen
                                                                    hemelwater.
  Verplichte hemelwaterberging
                                                                  Om ervoor te zorgen dat alle initiatieven leiden tot
  In het GRP 2019-2022 hebben we aangegeven dat                   een samenhangend waterrobuust systeem willen we
  we, indien nodig, willen overgaan tot het verplichten           de komende planperiode met het Wetterskip een
  van maatregelen op eigen perceel, bijvoorbeeld bij              waterstructuurplan opstellen.




14                                                              Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Hoe willen we het risico op milieuverontreiniging             Hinder vinden we acceptabel. De kosten die we moeten
beperken?                                                     maken om dit te voorkomen, wegen niet op tegen de mate
                                                              van overlast. Gebruikers van de openbare ruimte zullen
Als er water op straat komt te staan, willen we dat dit bij   ermee rekening moeten houden dat dit als gevolg van
voorkeur schoon water is. Dit kunnen we bereiken door         klimaatverandering vaker zal optreden.
hemelwater waar mogelijk te scheiden van huishoudelijk
afvalwater. We doen dit alleen als het doelmatig is. Daarom   In geval van ernstige hinder treffen we als gemeente
hanteren we de volgende uitgangspunten:                       allereerst tijdelijke bovengrondse kostenefficiënte
                                                              maatregelen, zoals bijvoorbeeld het plaatsen van hekken
• Bij nieuwbouw moet hemelwater gescheiden van het            om het acute veiligheidsrisico te beperken. We onderzoeken
  overige water worden aangeleverd aan de perceelgrens.       als gemeente oorzaken en oplossingsrichtingen en brengen
• Bij nieuwbouw aan of nabij oppervlaktewater moet het        deze, mits doelmatig, ten uitvoer op het moment van een
  hemelwater op het oppervlaktewater lozen.                   reconstructie.
• Bij grootschalige nieuwbouw wordt hemelwater in de
  openbare ruimte zoveel mogelijk gescheiden gehouden         Waterschade willen we uiteraard niet, maar kunnen we
  van afvalwater.                                             niet altijd voorkomen. Om ons beter te kunnen voorbereiden
• Het (her)gebruik van hemelwater wordt gestimuleerd.         op extreme situaties en het risico op waterschade te
                                                              beperken, verbeteren wij onze rekenmodellen, voeren
In gebieden met gescheiden riolering komen foutieve           modelberekeningen uit en onderzoeken welke maatregelen/
aansluitingen voor (afvalwater op hemelwaterriolen of         oplossingen er mogelijk kunnen zijn. Ook investeren we
hemelwater op gemengde riolering). Dit kan leiden tot         in verbetermaatregelen in probleemgebieden. Voor zware
waterkwaliteitsproblemen in ontvangend oppervlaktewater       buien hanteren we ontwerp- en toetsingsnormen. Aangezien
of capaciteitsproblemen in het rioolstelsel. Samen met het    een groot deel van het afvoerend verhard oppervlak is
waterschap bepalen we waar er daadwerkelijk sprake is van     gelegen op particulier terrein gaan we voor extreme buien
een knelpunt. In dat geval onderzoeken we de situatie en      met belanghebbenden in dialoog om een gezamenlijke
werken we aan een oplossing.                                  en doelmatige afweging te maken tussen het investeren in
                                                              mogelijke verbetermaatregelen en het accepteren van een
                                                              risico op waterschade. We werken daarin samen met overige
Wat doen we als gemeente bij wateroverlast?                   werkvelden en partners.

Wateroverlast kan zich in verschillende vormen en gradaties
manifesteren, van (ernstige) hinder tot waterschade. We       Waaraan toetsen we bestaande en nieuwe riolering?
definiëren deze begrippen als volgt:
                                                              Voor het toetsen van de riolering hanteren we verschillende
                                                              neerslagbelastingen.

   Hinder heeft de volgende kenmerken:                        • Een ‘normale’ bui moet het rioleringssysteem kunnen
                                                                verwerken zonder dat er water op straat blijft staan. Voor
   • kortdurende periode van water op straat;                   woonwijken is dit (reken)bui 8 uit de Kennisbank Stedelijk
   • waarbij verkeer nog mogelijk is;                           Water (op deze theoretische regenbui is het rioolstelsel
   • duur in de orde van 15-30 minuten                          van Leeuwarden ontworpen). Voor gebieden waar veel
                                                                mensen komen, bijvoorbeeld winkelgebieden, is dit
   Ernstige hinder heeft één van de volgende                    (reken)bui 9.
   kenmerken:                                                 • Bij een ‘zware’ bui kan er water op straat, in tuinen en
                                                                in groenvoorzieningen blijven staan. Dit kan tijdelijk voor
   • langer durende periodes van water op straat;               overlast zorgen, bijvoorbeeld doordat wegen slecht of niet
   • verkeer is niet meer overal mogelijk (ondergelopen         toegankelijk zijn. We streven ernaar om belangrijke wegen
     tunnels, opdrijvende putdeksels);                          toegankelijk te houden. En door de openbare ruimte goed
   • duur in de orde van grootte van 30-120 minuten             in te richten, beperken we de kans op grote problemen.
                                                              • Bij nieuwbouw en vervanging is de ontwerpeis voor de
   Waterschade heeft één van de volgende kenmerken:             riolering: geen water op straat bij bui 10.
                                                              • Een (reken)bui van 60 mm in één uur mag niet tot water
   • grote economische schade;                                  in panden leiden. Er mag dan water op straat en in tuinen
   • gezondheidsschade (ziekten of letsels die direct te        staan. Voor de klimaatstresstest van Leeuwarden is dit ook
     relateren zijn aan water op straat);                       als maatstaf gebruikt. Omdat onze riolering in het verleden
   • water in (winkel)panden met materiële schade tot           is aangelegd op een lagere hydraulische belasting voldoen
     gevolg                                                     we nog niet aan een dergelijk beschermingsniveau. Hier
                                                                willen we, met hulp van particulieren, naar toe groeien.




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                                                             15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Hoe willen we bijdragen aan klimaatadaptatie?                        Hoe kunnen we onze gemeente water- en
                                                                     klimaatslim (her)inrichten?
Door de stad te vergroenen, werken we aan het
verminderen van hittestress, droogte en wateroverlast                Hoe we willen anticiperen op o.a. wateroverlast, hitte en
tegelijk. Om blauw en groen optimaal te combineren,                  droogte is opgenomen in de klimaatadaptatiestrategie van
willen we samen optrekken met onze vakcollega’s.                     gemeente Leeuwarden:
Uitgangspunt in de Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie
was het realiseren van 75% bovengrondse maatregelen
en 25% ondergrondse maatregelen. In de praktijk blijkt
het lastig om maatregelen zoveel mogelijk bovengronds                   Anticiperen op klimaatverandering:
te realiseren. Dit als gevolg van de beperkte ruimte, de
hoge graad van verstening en het niet samenvallen van                   • Bij elke herinrichting en bij elk infrastructureel
onder- en bovengrondse reconstructies. Door de beperkte                   vervangingsproject grijpen we kansen aan om
ruimte en soms ongunstige hoogteligging moeten                            Leeuwarden klimaatbestendig(er) te maken;
we oplossingen meer ondergronds zoeken. Om onze                         • Meer groen maakt Leeuwarden
ambitie van 2035 te kunnen realiseren, moeten we meer                     klimaatbestendig(er). Bij elke wijziging in de
ondergrondse maatregelen uitvoeren. Een verhouding van                    openbare ruimte pakken we de kans om meer
75% ondergrondse maatregelen en 25% bovengrondse                          groen toe te voegen cq. te ontstenen. ;
maatregelen is realistischer. Bovendien blijkt uit vernieuwde           • Alle kleine beetjes helpen. Het klimaatadaptief
stresstesten dat ook onze opgave in bestaande wijken groter               maken van Leeuwarden is een grote opgave die
is dan eerder voorzien.                                                   we niet alleen met grootschalige projecten kunnen
                                                                          invullen;
Wateroverlast beperken in een veranderend klimaat vergt                 • We doen het samen. Overheden, bedrijven en
flexibiliteit. Een bui die vandaag eens in de 100 jaar valt, valt         inwoners hebben gezamenlijk de voordelen van
in 2050 mogelijk eens in de 60 jaar. Omdat riolering over                 een klimaatadaptief Leeuwarden en moeten
het algemeen een langere levensduur dan 30 jaar heeft,                    daarom ook samenwerken om dit gezamenlijke
zal riolering die nu wordt aangelegd in 2050 nog steeds                   doel te bereiken.
robuust moeten zijn. We willen onze riolering bij vervanging
en nieuwbouw daarom klimaatbestendig ontwerpen,
rekening houdend met veranderende klimaatscenario’s. Dit             Tussen klimaatadaptatie en biodiversiteit bestaan veel
vergt een periodieke herijking en mogelijke aanpassing van           koppelkansen. Door te vergroenen en te verblauwen
ontwerprichtlijnen. We houden hiervoor een vinger aan de             kunnen we hieraan een bijdrage leveren. Voor biodiversiteit
pols.                                                                is een richtinggevend ambitiedocument opgesteld.




Figuur 7: Steeds meer geveltuintjes sieren de straten




16                                                                  Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Grootschalige transities (met veel verwachte sloop en (ver)      beschikbaar. Dit is in 2020 verlengd en toen werd er
nieuwbouw) zien we als een uitgelezen kans om percelen           voor het eerst meer aan stimulering aangevraagd dan als
te vergroenen in combinatie met hemelwaterberging.               financieel plafond beschikbaar was. Vanwege dit succes
Ook willen we inzetten op het terugdringen van de aanleg         en omdat we geen nee willen verkopen op het moment
van nieuwe verhardingen. Dit werken we de komende                dat bewoners bewust zelf klimaatmaatregelen willen
planperiode in overleg met het Wetterskip verder uit zodat       nemen, is er al voor gekozen om het stimuleringsbudget
het beleid van gemeente en Wetterskip naadloos op elkaar         te verhogen naar € 100.000 per jaar. De stimulering voor
aansluit.                                                        regentonnen, groene daken en groene tuinen loopt goed.
                                                                 Van de stimulering voor o.a. waterbesparende toiletten
                                                                 en regenwaterschuttingen wordt echter niet of nauwelijks
  Vloerpeil                                                      gebruik gemaakt.

  Met het oog op het beperken van de kans op                     We vinden het belangrijk om waterbewustzijn te stimuleren.
  wateroverlast willen we bij (ver)nieuwbouw (waaronder          Daarom willen we de stimuleringsregeling de komende
  herinrichting) voorzien in een verplichting tot het hanteren   planperiode voortzetten (met een plafondbedrag van €
  van een minimum vloerpeil (bovenkant afgewerkte vloer)         100.000 per jaar) en aanpassen/vereenvoudigen om
  ten opzichte van het waterpeil. De waarde kan hierbij          de administratieve lasten te verminderen. Het streven is
  variëren per (te activeren) werkingsgebied (orde van           gericht op subsidiëren van het collectief door bijvoorbeeld
  grootte 70-130 cm).                                            buurtinitiatieven te stimuleren en de regeling beter geschikt
                                                                 maken voor bedrijven.

Welke vormen van stimulering willen we inzetten?                 Samen met het IVN werken we aan eductie op
                                                                 basisscholen die gericht is op de bodem en op het
In ons vorige GRP hebben we opgenomen dat we samen               klimaat. Vanuit onze klimaatopgave ondersteunen wij
met onze inwoners klimaatactief willen zijn. In sommige          scholen om hun schoolpleinen te vergroenen. Wij
wijken hebben we onze inwoners immers echt nodig om              organiseren steenbreekacties op locaties waar wij zelf
klimaatbestendig te worden. Om het waterbewustzijn te            klimaatmaatregelen nemen. Hierbij stimuleren wij onze
vergroten en om inwoners en ondernemers te stimuleren            inwoners om samen met ons de klimaatopgave aan te
hun hemelwater af te koppelen en om groene daken aan             pakken.
te leggen, hadden we in de periode 2015-2018 jaarlijks
een stimuleringsregeling van in totaal € 50.000 per jaar
                                                                 4.3 Zorgplicht grondwater

                                                                 Gemeenten vullen de zorgplicht grondwater in door
                                                                 maatregelen te treffen in het openbaar gemeentelijke
                                                                 gebied voor zover deze doelmatig zijn en niet tot de zorg
                                                                 van het waterschap of de provincie behoort. Zowel een te
                                                                 hoge als een te lage grondwaterstand kan nadelige gevolgen
                                                                 geven. Bij een te hoge grondwaterstand kunnen woningen
                                                                 vochtig worden en blijft water eerder staan in tuinen en
                                                                 in de openbare ruimte. Bij te lage grondwaterstanden kan
                                                                 bodemdaling optreden en kunnen, ook bij fluctuerende
                                                                 grondwaterstanden, houten paalfunderingen gaan rotten.




Figuur 8: Regenton en voorbeeld van groen dak




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                                                                 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Hoe gaan we als gemeente met                                      maatregelen. Deze maatregelen nemen we vaak gelijktijdig
grondwaterproblemen in bestaand gebied om?                        met rioolvervanging. Het is dan bijvoorbeeld mogelijk om
                                                                  drainage mee/aan te leggen.
We willen nadelige gevolgen van de grondwaterstand
voor de aan de grond gegeven bestemming zoveel
mogelijk (blijven) voorkomen of beperken. Daartoe treffen         Wat verstaan wij onder de begrippen structureel en
we als gemeente doelmatige maatregelen voor zover                 nadelig?
er een gemeentelijke verantwoordelijkheid bestaat. De
perceeleigenaar is wettelijk gezien zelf verantwoordelijk voor    Bij een melding van grondwateroverlast toetsen we of
het voorkomen van grondwateroverlast en het oplossen              er structureel nadelige gevolgen zijn, veroorzaakt door
van eventuele grondwaterproblemen op eigen perceel.               de grondwaterstand. Nadelige gevolgen zijn zichtbare of
Als gemeente hebben we een inspanningsverplichting                toetsbare schaden (bijvoorbeeld funderingsproblemen,
voor alleen het openbare gebied. We zijn bijvoorbeeld niet        vocht in huis) of gezondheidsklachten die te relateren
aansprakelijk voor grondwateroverlast in gebouwen. Waar           zijn aan grondwaterstanden. Aan de hand van
mogelijk kunnen we als gemeente meedenken en (bij                 grondwatermetingen bepalen wij of de nadelige gevolgen
uitzondering) bekijken of een maatwerkoplossing mogelijk          structureel zijn. Indien de grondwaterstand zich structureel
is. Hierbij houden we rekening met eventueel nadelige             hoger dan 50 centimeter beneden maaiveld bevindt en als
gevolgen voor het gemeentelijk watersysteem en/of de              een cluster van perceeleigenaren grondwateroverlast ervaart,
waterketen.                                                       zien wij dit als structureel nadelig.

We maken bij eventuele grondwateroverlast onderscheid
tussen hinder en schade.                                          Hoe gaan we om met droogte?

Bij hinder treedt geen schade op. Bekende gevallen                Droogte geeft vaak locatie specifieke problemen.
van hinder door grondwater lossen we op tijdens de                We monitoren daarom grondwaterstanden met het
toekomstige herinrichting of renovatie van het bebouwde           grondwatermeetnet om te bepalen wat ‘normaal’ is en
gebied. In geval van hinder formuleren we dus geen nieuwe         wanneer er sprake is van ‘droogte’. In wijken die gevoelig
maatregelen.                                                      zijn voor droogte houden we bij reconstructie of herplant
                                                                  van bomen rekening met de locatie- en soortkeuze.
Bij schade is er sprake van blijvende aantoonbare schade          Om meer kennis op te bouwen over het effect van
aan beplanting en/of goederen. In eerste instantie moet de        bomen op de droogte doen wij onderzoek naar locatie,
perceeleigenaar zelf een oplossing vinden tegen de overlast.      bodemgesteldheid, boomsoort en grootte en onttrekking
Soms heeft een andere partij een taak, zoals het waterschap       van het grondwater. Uit een verdiepend onderzoek naar
of de provincie. Als geen andere partij een wettelijke            de (kosten)effecten van droogte blijkt dat de risico’s van
verplichting heeft om maatregelen te nemen, toetsen wij of        langdurige droogte op woningen, infrastructuur en groen in
er structureel nadelige gevolgen zijn die met een doelmatige      de gemeente Leeuwarden overwegend laag tot zeer laag
oplossing kunnen worden verholpen. Alleen als er van beide        zijn. Dit onderzoek leert ons ook dat we bij rioolvervanging
sprake is, nemen wij maatregelen op openbaar terrein.             in combinatie met kwetsbare bebouwing extra rekening
Bijvoorbeeld door het aanleggen van drainage waarop               moet houden met de gevolgen voor grondwater.
bewoners ook kunnen aansluiten. Hierbij houden we
aandacht voor mogelijke verschillen in zettingen, wat ook tot
schade kan leiden.                                                4.4 Bedrijfsvoering

                                                                  Assetmanagement
Hoe willen we als gemeente de kans op toekomstige
grondwaterproblemen beperken?                                     Om een goed functioneren van het stedelijk
                                                                  watersysteem te waarborgen, voeren we beheer- en
In het bebouwde gebied streven we naar een voldoende              onderhoudsmaatregelen uit. Beheer en onderhoud volgt
afstand tussen het straatpeil en de heersende                     niet een vaste frequentie (cyclisch), maar vindt plaats op
grondwaterstand. Bij nieuwbouw voorkomen we                       basis van een risicoafweging en de maatschappelijke en
grondwaterproblemen door de wijk op een goede                     economische waarde. Hierdoor kunnen we personele en
hoogte aan te leggen en soms ook door niet te bouwen              financiële middelen efficiënter inzetten.
in risicovolle gebieden. Nieuwbouwwoningen behoren
volgens het bouwbesluit waterdichte vloeren te hebben.            We onderscheiden vier typen beheer- en
Daarom beschouwen wij hier een natte kruipruimte als              onderhoudsmaatregelen:
een bouwkundig probleem en niet als een gemeentelijk
grondwaterprobleem. In gebieden waar wij het risico
op grondwateroverlast groot achten, nemen we extra




18                                                               Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>1. Vervanging                                                     krijgen van de toestand van de riolering kunnen we hier ook
   Vervangingsmaatregelen zijn bijvoorbeeld slopen en             beter rekening mee houden. Een oud riool dat constructief
   vervangen van het bestaande rioolstelsel. Dit combineren       nog goed is en nog steeds functioneel is, hoeft immers
   we met verbeteringsmaatregelen, zoals afkoppelen van           niet vervangen te worden. Door risicogestuurd te beheren
   verhard oppervlak om ‘werk-met-werk’ te maken en               kunnen we, indien nodig, riolen langer laten liggen. In veel
   eventuele hinder tot een minimum te beperken.                  gevallen geeft een reparatie/renovatie weer voldoende extra
                                                                  levensduur en kan het moment van vervanging worden
2. Groot onderhoud/renovaties                                     uitgesteld. Hiermee kunnen we ook beter sturen op het
   Onder groot onderhoud verstaan we preventieve en/of            laten samenvallen van onder- en bovengrondse ingrepen in
   correctieve maatregelen, zoals relining, om het rioolstelsel   de openbare ruimte. Het voordeel van risicogestuurd beheer
   in goede staat te houden of te brengen. Bij relining wordt     is het zo lang mogelijk uitnutten van de investering. Het
   de bestaande rioolbuis van binnenuit verstevigd door           nadeel is dat het risico op rioolinstortingen/wegverzakkingen
   middel van een zogenoemde kous of schaaldelen.                 toeneemt. Dit hebben we ondervangen door de functie van
                                                                  de bovengrond in de beschouwing mee te nemen.
3. Klein onderhoud
   Onder klein onderhoud verstaan we reguliere                    Figuur 9 laat zien hoe we met de toepassing van
   onderhoudsactiviteiten met een kort-cyclisch karakter,         risicogestuurd beheer de vervangingsinvesteringen kunnen
   zoals reinigen en repareren van kolken, gemalen en             uitsmeren in de tijd.
   riolen.

4. Correctief onderhoud
   Soms is onvoorzien onderhoud nodig, bijvoorbeeld                  Risicogestuurd beheer
   bij een calamiteit. De kans hierop proberen we zoveel             De functie van de bovenliggende infrastructuur
   mogelijk te beperken door een gedegen uitvoering van              en andere factoren zoals nabijgelegen panden of
   het beheer en onderhoud.                                          kademuren bepalen in hoeverre het verantwoord
                                                                     is om meer of minder risico te nemen. Zo
                                                                     accepteren we een wegverzakking als gevolg van
Traditioneel maken we een vervangingsplanning riolering op           een ingestort riool eerder in een rustige woonwijk
basis van de leeftijd van het riool. Door de leeftijdsopbouw         dan in een drukke woonwijk of ter plaatse van een
van de riolering ontstaat echter de komende jaren een                bedrijventerrein. Het instorten van een groot riool
vervangingspiek. Met de huidige financiële werkwijze zal             dat afvalwater van een groot achterliggend gebied
dit tot een stijging van de rioolheffing gaan zorgen. Voor           transporteert, is uiteraard ook niet wenselijk.
de planperiode 2019-2022 hebben we afgesproken om
onderzoek te doen naar spreiding van maatregelen in de
tijd om op deze manier de vervangingsinvesteringen te             Onderdeel van risicogestuurd beheer is het inspecteren van
spreiden in de tijd. Op basis van dit inmiddels uitgevoerde       de riolering om voldoende inzicht te hebben in de toestand
onderzoek gaan we meer sturen op kosten, prestaties en            en daaraan gerelateerd de te verwachten restlevensduur. Op
risico’s in plaats van de ouderdom van de riolering. Doordat      dit moment is een groot deel van de hemelwaterriolering
we als gevolg van rioolinspecties een steeds beter beeld          nog niet geïnspecteerd omdat deze riolen nog relatief




Figuur 9: Vervangingspieken op basis van leeftijdgestuurd vervangen en risicogestuurd vervangen




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                                                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>jong zijn (de eerste 20 jaar inspecteren we niet). De           Communicatie
hemelwaterriolen zijn lastig te inspecteren omdat ze vol
water staan. De komende planperiode gaan we inspectie-          We communiceren veelvuldig. Bij wateroverlast voeren
achterstanden voor hemelwaterriolering wegwerken. We            we risicodialogen of communiceren ad hoc (bij hinder
gaan gebiedsgericht inspecteren. Voorafgaand aan een            en overlast) en werkzaamheden kondigen we aan in
herinrichting/vernieuwing voeren we ook rioolinspecties uit.    nieuwsbrieven. Voor klimaatgerichte communicatie maken
We bekijken per project wat de beste keuze is: niets doen,      we gebruik van de websitie groenleeftinleeuwarden.nl.
repareren, relinen of vervangen.

In onze riolering zitten veel bijzondere objecten, zoals        Samenwerking
schuiven, spindels en overstorten. Ook hebben we een
aantal grote bergbezinkbassins en -leidingen. We nemen          Al vele jaren werken we goed samen met de Friese
de vervanging van de relatief kleine onderdelen mee             gemeenten, het Wetterskip Fryslân, de provincie Friesland
bij onderhoudswerkzaamheden of bij grootschalige                en Vitens. We delen de zorg voor de (afval)waterketen
vervanging van een groter geheel. De vervanging                 en pakken uitdagingen en vraagstukken waar mogelijk
van bergbezinkbassins en -leidingen hebben we niet              gezamenlijk op. Dit blijven we doen. Als grote gemeente
geraamd, omdat we er (voorlopig) vanuit gaan dat                en Friese hoofdstad neemt Leeuwarden binnen de
deze betonnen constructies nog een zeer lange (rest)            samenwerking een rol in die past bij deze positie. Voor de
levensduur hebben Ook in het oppervlaktewatersysteem            periode 2021-2025 is een nieuw Fries Bestuursakkoord
zitten objecten die moeten worden vervangen, zoals              Waterketen opgesteld (FBWK). Het accent in dit FBWK 3 ligt
gemalen, stuwen en de beschoeiing. De vervanging van            op klimaatadaptatie en waterbewustzijn. Dit zijn geschikte
deze onderdelen wordt grotendeels meegenomen in het             onderwerpen waarop we kunnen samenwerken en elkaar
beheer van de oppervlaktewateren en/of is onderdeel             kunnen versterken.
van andere beheeropgaven. Deze vervangingen worden
niet bekostigd uit de rioolheffing.                             Binnen onze gemeente ligt de Watercampus, een cluster
                                                                van onderzoeksinstellingen en bedrijven die werken
Om een goed beeld te krijgen van de levensduur van              aan water. Wij gebruiken graag de daar ruim aanwezige
pers- en drukleidingen loopt een inspectieprogramma.            kennis en ervaring. Niet alleen op de Watercampus is
Hierdoor krijgen we een beter beeld van de kwaliteit van        nuttige informatie te verkrijgen, ook bij NHL Hogeschool,
onze persleidingen. We gebruiken de uitkomsten van de           Van Hall Larenstein en de klimaatcampus RUG zien
inspecties om de vervangingsopgave voor de toekomst             we ontwikkelingen die ons verder kunnen helpen. Wij
(na 2022) beter in beeld te krijgen.                            zoeken de samenwerking en stellen ons open voor




Figuur 10: Watercampus




20                                                             Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>voorstellen van deze organisaties. Als er mogelijkheden             ons voor inzetten, samen met het Wetterskip. Het door
zijn om nieuwe ideeën, concepten en technieken uit te               de provincie opgetuigde programma Doelen Overige
proberen, spannen we ons in en gaan we in overleg om                Wateren gaat ons hierbij helpen. De komende periode
tot een goede samenwerking en afspraken te komen. Met               willen wij hiervoor een visie opstellen. Ook willen we de
de Watercampus hebben we veel kennis binnen onze                    mogelijkheden van aquathermie (en riothermie) verder
gemeente beschikbaar en ook buiten onze gemeente zijn               verkennen.
er organisaties die ons kunnen helpen. Wij staan open voor
ideeën tot samenwerking. Als wij de voordelen zien van een
samenwerking, gaan we samen aan de slag.                            Juridische verankering

We gaan door met het delen van onze kennis en                       Om een goed watersysteem te behouden hebben we ook
ophalen van kennis bij anderen in onze regionale                    een aantal beleidskaders. Deze kaders zijn nu al juridisch
samenwerkingsverbanden. Onze samenwerking met het                   verankerd in onder meer verordeningen en raadsbesluiten.
Wetterskip willen we verder verbeteren door al vanaf een            Met deze eisen zorgen we voor een goed functionerend
vroeg stadium samen op te trekken bij nieuwe ruimtelijke            watersysteem dat wij tegen beperkte kosten kunnen
ontwikkelingen.                                                     onderhouden. We hanteren verschillende juridische
                                                                    instrumenten:
Het beheer van het stedelijk water is van oorsprong de taak
van Wetterskip Fryslân. We trekken in een vroeg stadium             •   Verordening rioolheffing;
van planontwikkelingen samen op met het waterschap en               •   Verordening afvoer hemelwater en grondwater;
bewaken elkaars waterbelangen. Bij planontwikkelingen               •   Algemene plaatselijke verordening;
willen we de systeemwerking vooropstellen in plaats van             •   Regeling subsidie afkoppelen en groene daken.
strikte normen na te leven. Dit geeft meer flexibiliteit en leidt
in veel gevallen tot meer doelmatige planontwerpen. Ook
als gemeente willen we voorwaarden kunnen stellen om de             Met de invoering van de Omgevingswet zorgen we ervoor
doelmatigheid te verhogen. We gaan daarom aan de slag               dat we alle relevante eisen uit de huidige juridische
met een hemelwaterverordening.                                      instrumenten opnemen in het (tijdelijke) Omgevingsplan.
                                                                    Hiervoor hebben we gemeentebreed een traject ingezet
Op het vlak van oppervlaktewater streven we naar een                en in dit plan bouwstenen voor eventuele aanpassing
schoon en goed doorstromend systeem. Daar blijven wij               opgenomen (zie Bijlage D).




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                                                                     21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>5. Uitvoeringsprogramma
In het uitvoeringsprogramma geven we weer welke                   locaties wateroverlast voor 2035 op te lossen. Deze
activiteiten en/of maatregelen we komende planperiode             klimaatmaatregelen dragen bij aan het verbeteren van het
verrichten om invulling te geven aan de gemeentelijke             hydraulisch functioneren van ons rioolstelsel en daarmee
watertaken en bij te dragen aan de gemeentelijke ambities.        aan onze zorgplichten. Bij de aanpak van deze locaties
                                                                  zoeken we verbinding met onze inwoners, bedrijven, lokale
                                                                  en regionale partners en betrekken ze van informerend tot
Gemeentelijke watertaken                                          adviserend tot meebeslissend. Per situatie bekijken we wat
                                                                  een passende manier van betrekken is. Zoals bijvoorbeeld
Het stedelijk watersysteem van gemeente Leeuwarden                klimaatdialoog met onze inwoners of afgestemde
functioneert onder normale omstandigheden overwegend              maatregelen met het Wetterskip.
goed. Ook zijn er nagenoeg geen structurele problemen in
de waterkwaliteit. We willen zorgen dat dit zo blijft. Daarom     We communiceren actief met onze inwoners
doen we waar nodig onderzoek, voeren we structureel               en ondernemers over klimaat en hebben een
beheer en onderhoud uit en vervangen we waar nodig.               stimuleringsregeling om hen te activeren zelf
De vervanging van versleten riolen is een relatief hoge           klimaatmaatregelen te nemen. Ook hier hebben we
kostenpost. Jaarlijks is de komende planperiode gemiddeld         personele capaciteit en budget opgenomen voor
1,6 miljoen euro nodig om riolering te vervangen. Door            bijvoorbeeld een stimuleringsregeling.
integraal te werken, trachten we de kosten zo laag mogelijk
te houden en de overlast voor onze inwoners en partners           We monitoren en handhaven op de realisatie van
tot een minimum te beperken                                       waterberging bij nieuwbouwplannen. Om ervoor te
                                                                  zorgen dat alle initiatieven leiden tot een samenhangend
Ons onderzoek richt zich de komende planperiode op onder          waterrobuust systeem willen we de komende planperiode
andere het inspecteren van de kwaliteitstoestand van de           met het Wetterskip een waterstructuurplan opstellen.
riolering, het uitvoeren van hydraulische modelberekeningen
en het verkrijgen van inzicht in het grondwaterstandsverloop      We brengen eventuele maatregelen voor droogte inzichtelijk
met behulp van ons grondwatermeetnet. Hierbij gaan we             en doen ook onderzoek naar het effect van bomen op het
extra inspecteren om de achterstand in regenwaterriolen           grondwaterpeil bij droogte in relatie tot funderingsschade.
weg te werken.
                                                                  In 2025 gaan we de huidige uitvoeringsagenda actualiseren
Onderhoudsinspanningen zijn afgestemd op het in stand             en evalueren op onder andere aanpak, uitvoering en
houden en goed laten functioneren van het systeem. De             financiën. Dit herhalen we elke 5 jaar. We blijven hiervoor
activiteiten bestaan uit (gedifferentieerd) regulier onderhoud    de klimaatscenario’s volgen en passen onze doelstellingen
en reparaties. We voeren reinigingswerkzaamheden uit              indien nodig aan op de veranderde inzichten en nieuwe
en repareren of vervangen daar waar nodig volgens de              technische mogelijkheden.
methode van risicogestuurd beheer. Om goed inzicht in het
functioneren van ons systeem te behouden, is ook goed             Om onze stad klimaatbestendig met betrekking tot
databeheer nodig. We meten in de riolering om inzicht             wateroverlast te maken, zijn maatregelen op maaiveldniveau
te houden in de werking van het systeem en het aantal             en aan de riolering nodig. Het type maatregel hangt af
overstorten dat plaatsvindt op het oppervlaktewater.              van de lokale situatie. Bij ondergrondse maatregelen
                                                                  gaat het om de aanleg van nieuwe hemelwaterriolen en
Specifiek gaan we deze planperiode onder andere                   het verruimen van bestaande riolen. Bij bovengrondse
onderzoek doen naar alternatieve oplossingen voor het             maatregelen gaat het om ondermeer de aanleg van
persluchtsysteem bij Alde Feanen, onderzoeken we samen            watergangen/waterpartijen, het bergen van water tussen
met het Wetterskip de afvoercapaciteit in de stelsels van         de trottoirbanden of in het groen, het verwijderen of
Jellum, Hilaard en Easterlittens en stellen we eveneens met       aanbrengen van verkeersdrempels en het verlagen van
het Wetterskip een waterstructuurplan op. We proberen             het maaiveld om water over de straat te kunnen laten
meer inzicht te krijgen in welke bedrijfspercelen op onze         wegstromen. Voor deze klimaatmaatregelen hebben we tot
riolering zitten aangesloten en welke hiervan rechtstreeks        2035 gemiddeld € 3,5 miljoen per jaar nodig.
kunnen worden afgekoppeld op het oppervlaktewater. Dit
geldt met name als het gaat om de Zwette en de Hemrik.            Onze aanpak van knelpunten is zo doelmatig mogelijk.
                                                                  Hierbij hanteren we de volgende volgorde van prioritering:

Bijdragen aan ambities                                            1. Integraal waar mogelijk
                                                                  2. Bestaande overlast locaties eerst
In onze uitvoeringsagenda klimaatadaptatie en in dit              3. Gebiedsgericht werken.
programma hebben we budget opgenomen om kwetsbare




22                                                               Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Met name in het gebied Oud-Oost is de opgave groot                    De maatregelen om wateroverlast op te lossen in Oud-oost
vanwege de gebiedskenmerken. De afstand tussen                        doen we in combinatie met onze opgave op het gebied van
knelpuntlocaties en het oppervlaktewater is groot, er is              Volkshuisvesting.
geen/weinig hoogteverschil om water over maaiveld af te
voeren, er zijn plaatselijke laagtes en de openbare ruimte is         Verdeling van het budget
klein. Ook is het grondwater niet overal voldoende diep om
hemelwater te kunnen infiltreren of bovengronds te bergen.            In ons uitvoeringsprogramma voor de planperiode hebben
Het realiseren van een hemelwaterstructuur (de aanleg van             we de volgende posten met bijbehorende budgetten. Een
hemelwaterriolen) is hier het meest voor de hand liggend.             detailuitwerking hiervan is opgenomen in Bijlage E.


 Activiteit                                       2023                2024            2025             2026             2027
 Onderzoekskosten                            € 180.000           € 180.000       € 180.000        € 220.000         € 80.000
 Inspectiekosten                             € 150.000           € 150.000       € 150.000        € 150.000        € 150.000
 Structureel regulier onderhoud              € 520.000           € 525.200       € 530.300        € 535.500        € 540.700
 Grondwater                                   € 60.000            € 60.000        € 60.000         € 60.000        € 100.000
 Overige exploitatie                         € 310.000           € 311.700       € 313.400        € 315.200        € 316.900
 Organisatie- c.q. personeelskosten        € 1.371.300          € 1.371.300    € 1.371.300       € 1.371.300     € 1.371.300
 en overhead
 Overhead                                    € 670.000           € 670.000       € 670.000        € 670.000        € 670.000
 Toerekeningen                               € 885.000           € 834.300       € 838.600        € 842.900        € 847.200
 Kosten van derden                           € 260.000           € 260.000       € 260.000        € 260.000        € 260.000
 Klimaatmaatregelen                        € 3.500.000          € 3.500.000    € 3.500.000       € 3.500.000     € 3.500.000
 Vervangingsprogramma                      € 2.650.000          € 2.050.000    € 2.450.000       € 1.950.000     € 2.200.000
                   TOTAAL (miljoen)              € 10,6               € 9,9          € 10,3            € 9,9           € 10,0
Figuur 11: Overzicht verdeling budgetkosten




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                                                                 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>6. Middelen                                                         6.2 Inkomsten

De vervangingswaarde van het stedelijk watersysteem in              Op 1 september 2021 heeft de VNG de Modelverordening
de gemeente Leeuwarden bedraagt circa € 344 miljoen.                Rioolheffing vervangen door de Modelverordening Riool-
In de aankomende planperiode geven we gemiddeld € 10                en Waterzorgheffing om recht te doen aan de bredere
miljoen per jaar uit aan de instandhouding en verbetering           invulling van de gemeentelijke watertaken. Wateroverlast
van dit systeem. Het is geld dat bewoners en ondernemers            en verdroging vragen immers steeds meer maatregelen
via de rioolheffing bijeenbrengen. In dit hoofdstuk gaan we         in de publieke ruimte. Maatregelen waar iedereen profijt
in op de benodigde personele en financiële middelen om              bij heeft. Daarom wordt in de nieuwe regeling zoveel
invulling te geven aan goed en doelmatig rioleringsbeheer in        mogelijk percelen in de heffing betrokken. Met de nieuwe
2023-2027.                                                          modelverordening wordt het voor gemeenten gemakkelijker
                                                                    om aan te tonen dat iedereen mee mag/moet betalen.
                                                                    De naamgeving maakt immers al snel duidelijk dat het om
6.1 Financieringsmethoden                                           méér dan riolering alleen gaat.

Vooraf sparen                                                       Als gemeente vinden we dat de kosten voor de
                                                                    klimaatopgave door iedereen moet worden gedragen. We
Voor een duurzame bekostiging sparen we al vanaf 2004               willen daarom de rioolheffing omvormen naar een bredere
voor vervangingsinvesteringen. Door vooraf te sparen                riool- en waterzorgheffing. De uitwerking hiervan volgt
voor de vervangingspiek van de vrijvervalriolering en de            in 2023. Dit betekent ook dat we willen onderzoeken of
ondergrondse klimaatmaatregelen (zoals bijvoorbeeld de              percelen in het buitengebied kunnen worden belast met
aanleg van hemelwaterriolen) kunnen we spaarbedragen in             een deel van de rioolheffing, ook als ze geen rioolaansluiting
de spaarvoorziening stoppen en deze daarna in mindering             hebben. Concreet zijn dit circa 1000 percelen. Hierbij kan
brengen op de te activeren investeringen.                           gedacht worden aan een andere opbouw van de tarieven
                                                                    met een tarief voor het hebben en onderhouden van een
Niet alles kunnen we op deze manier bekostigen. We                  rioolaansluiting en een apart tarief voor onze klimaatopgave.
hebben nog oude kapitaallasten (rente en afschrijving)              Bewoners zonder aansluiting op het openbare riool
van investeringen die gedaan zijn vóór 2004 (met een                worden dan alleen voor het laatst genoemde onderdeel
afschrijvingstermijn van 60 jaar). Ook hebben we bij de             aangeslagen. Op dit punt worden een aantal scenario’s aan
herindeling van 2014 en 2018 kapitaallasten overgekregen.           de raad voorgelegd, waarbij ook het niet belasten van deze
Daarnaast activeren we ondermeer de klimaatmaatregelen              percelen één van de uitgewerkte scenario’s is. Kanttekening
die we bovengronds nemen. Ook activeren we                          hierbij is wel dat het heffen van het buitengebied het eerste
investeringen in riolering die niet ten laste van een project       jaar om meer communicatie vraagt en meer inzet aan
of grondcalculatie kunnen worden gebracht en/of boven de            personeel bij onze vakcollega’s van belastingen. Deze extra
normale vervanging uitgaan. Activering van de investering in        kosten zijn meegenomen in de kostendekkingsberekening.
rioleringen brengt kapitaallasten (rente en afschrijving) met
zich mee die ten laste van exploitatie riolering komen.               Binnen onze gemeente hanteren we een
                                                                      gebruikersheffing en een eigenarenheffing. Een gebruiker
Inzetten spaarvoorziening                                             (huurder) betaalt alleen het gebruikerstarief voor zowel
                                                                      een woning als een niet woning. De hoogte van het
In januari 2023 hebben we circa € 15 miljoen in onze                  gebruikerstarief voor een woning hangt af van het
spaarvoorziening. Omdat de vervangingspiek van de                     aantal bewoners. De eigenarenheffing is gekoppeld aan
vrijvervalriolering is gespreid in de tijd, is het niet nodig om      de hoogte van de WOZ-waarde. Bij een niet-woning
hier op dit moment verder voor te sparen. Middelen die                berekenen we de gebruikersheffing op basis van het
we nu sparen, maar pas aanzienlijk later nodig hebben,                waterverbruik. Als er geen directe aansluiting op het
worden door inflatie bovendien minder waard. Daarom                   riool is bij een niet-woning heffen we ook rioolheffing.
zetten we de komende 10 jaar de voorziening in om                     Garageboxen die door middel van een regenwaterpijp op
de klimaatmaatregelen te bekostigen. Doordat we de                    de riolering lozen, worden bijvoorbeeld al aangeslagen
voorziening hiervoor benutten, kunnen we de rioolheffing
(nagenoeg) gelijk houden. Bij de volgende planperiode
maken we een nieuwe afweging over het moment van
sparen en van inzetten van de spaarvoorziening.




24                                                                 Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>6.3 Uitgaven                                                  grafisch weergegeven. De uitgangspunten, voorziene
                                                              planmaatregelen en jaarlijkse werkzaamheden leiden
In hoofdstuk 5 zijn de activiteiten van ons                   voor deze periode tot het volgende uitgavenpatroon (zie
uitvoeringsprogramma beschreven. Hieronder is                 Figuur 11 en Figuur 12). In Bijlage E zijn de gehanteerde
dit uitgavenpatroon met een doorkijk tot 2082                 uitgangspunten weergegeven.




Figuur 12: Verwacht uitgavenpatroon directe kosten gemeente Leeuwarden voor de periode 2023 t/m 2082. Bedragen op
prijspeil 2022




Figuur 13: Verwacht uitgavenpatroon vervangingen en klimaatmaatregelen (investeringen) gemeente Leeuwarden voor de
periode 2023 t/m 2082. Bedragen op prijspeil 2022.




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027                                                               25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>6.4 Kostendekking                                               (nagenoeg) geen stijging van de gemiddelde rioolheffing.
                                                                Bij de volgende planperioden wordt voor die planperiode en
Het uitgavenpatroon in Figuur 12 en Figuur 13 in                de periode daarna in een nieuwe kostendekkingsberekening
combinatie met de boekwaarde van investeringen uit het          heroverwogen wat de totaal benodigde baten zijn en of de
verleden leiden tot het lastenpatroon zoals weergegeven         rioolheffing wellicht moet stijgen.
in Figuur 14. Hierin zijn ook de benodigde totale baten
weergegeven.                                                    De voorziening zetten we tot en met 2034 in om de
                                                                rioolheffing gelijk te houden. Daarna loopt het saldo op tot
De benodigde totale baten zijn in onderstaande tabel            circa € 42 miljoen. Vervolgens wenden we de voorziening
vertaald naar de benodigde gemiddelde rioolheffing (totaal      aan om de vervangingspiek van de vrijvervalriolering te
benodigde baten gedeeld door aantal heffingseenheden).          kunnen bekostigen. Het verloop van de spaarvoorziening is
De komende twee planperioden (10 jaar) verwachten we            in onderstaand figuur weergegeven.




Figuur 14: Lastenpatroon versus inkomsten gemeente Leeuwarden voor de periode 2023 t/m 2082. Bedragen op prijspeil 2022.




Figuur 15: Verloop van de spaarvoorziening voor de periode 2023 t/m 2082. Bedragen op prijspeil 2022.


26                                                            Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>6.5 Risico’s

Het langjarig verloop van de gemiddelde rioolheffing
hebben we berekend op basis van huidige inzichten
(in mogelijke ontwikkelingen) en uitgangspunten (zie
Bijlage E). Onvoorziene ontwikkelingen, calamiteiten,
kostenontwikkeling van (bouw)materialen, ontwikkelingen
rondom klimaatadaptatie, strengere regelgeving, hogere
ambities in het spoor van de Omgevingswet of bijvoorbeeld
wijzigingen in financiële uitgangspunten kunnen het verloop
beïnvloeden. Om een kostendekkende rioolheffing te
houden moet de rioolheffing jaarlijks worden geïndexeerd
op basis van de optredende inflatie.




Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027   27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Bijlagen
•   Bijlage A – Evaluatie vorige planperiode
•   Bijlage B – Areaalkenmerken
•   Bijlage C – Overzicht lozingspunten
•   Bijlage D – Bouwstenen Omgevingsplan
•   Bijlage E – onderbouwing financiën
•   Bijlage F – Begrippen en definities




28                                             Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Bijlage A – Evaluatie vorige planperiode
De vorige planperiode is geëvalueerd om de nul-situatie en de ambitie voor de nieuwe planperiode te bepalen. Het GRP
van de vorige planperiode is gescand op geplande maatregelen, onderhoud, plannen en gerelateerde kosten en het
resultaat is verwerkt in onderstaande tabellen. Per maatregel wordt de stand van zaken bepaald en wanneer de planning
niet is gehaald, wordt geëvalueerd wat hiervan de reden en het gevolg is.

Om indien nodig de koers te kunnen bijstellen of de aandacht te verleggen, blikken we terug op de afgelopen planperiode
op basis van interviews met gemeentelijke medewerkers. Samengevat bestaat het volgende beeld.

Invulling zorgplichten
De afgelopen planperiode hebben we een goede invulling kunnen geven aan de gemeentelijke watertaken en gewerkt
aan verdere verbetering. We hebben rioolinspecties en geplande rioolreparaties uitgevoerd, riolen gereinigd en waar
nodig vervangen of gerenoveerd. Om een goede afweging te kunnen maken tussen prestaties, risico’s en kosten hebben
we gebruik gemaakt van een nieuw ontwikkelde methode, die ons helpt bij het bepalen en prioriteren van maatregelen.
Mede dankzij de toepassing van risicogestuurd beheer is het gelukt om met de beschikbare middelen onze ambitie
‘duurzaam in stand houden wat we al hebben’ te behalen. Bij het reinigen van riolen was, als gevolg van corona, een
achterstand ontstaan, maar deze is binnen de planperiode weggewerkt. Ondanks corona hebben we de basis op orde
gehouden. Hier blijven wij ons voor inzetten. De komende planperiode moeten we aan de slag met het vacuümsysteem
Alde Feanen. Dit systeem is aan vervanging toe, maar vacuümriolering is een storingsgevoelig systeem. IBA’s
(individuele behandelingssystemen voor afvalwater) zijn een mogelijk (kostenefficiënt) alternatief.

Bij de uitvoering van onze zorgplichten houden we in toenemende mate rekening met meer extreme situaties. Door
klimaatverandering neemt de kans op wateroverlast immers toe. Om ons beter voor te kunnen bereiden op dergelijke
extreme situaties en het risico op wateroverlast te beperken, verbeteren wij gebiedsgewijs onze rekenmodellen en
voeren modelberekeningen uit.

Om eventuele grondwaterproblemen inzichtelijk te maken, zijn meldingen bijgehouden en geanalyseerd. Indien nodig
en doelmatig is actie ondernomen. Zo is bijvoorbeeld in Grou een drainagenet aangelegd om de grondwaterstand beter
te kunnen beheersen. De in de afgelopen planperiode opgetreden droge jaren zijn ook voor ons een waarschuwing
geweest: naast grondwateroverlast bestaat ook risico op grondwateronderlast. We hebben een onderzoek uitgevoerd
naar de gevolgen van droogte voor ons stedelijk gebied. De effecten van droogte op woningen zowel op houten palen
als op staal gefundeerd, wordt als laag beschouwd. Dit geldt tevens voor infrastructuur en groen. Voor het laatste
onderdeel ligt het risico met name bij de hoge fluctuatie van het grondwater. Het advies is hiervoor een aanvullend
studieonderzoek te doen. Een uitgebreid grondwatermeetnet stelt ons in staat om het grondwaterverloop te volgen en
zo nodig vroegtijdig te kunnen ingrijpen.

Het oppervlaktewater is primair in het beheer van Wetterskip Fryslân. Samen met het waterschap werken we aan een
goede waterkwaliteit en doorstroming van het oppervlaktewater. Er zijn geen structurele knelpunten met betrekking tot
de kwaliteit van het oppervlaktewater. Wel zijn er aandachtlocaties met betrekking tot onderhoud voor het behouden
van een goede afvoercapaciteit. In de afgelopen periode hebben we in samenwerking met de Provincie Fryslân een
start gemaakt met het programma Doelen Overige Wateren. Dit programma beoogt een verdere verbetering van de
waterkwaliteit van oppervlaktewater dat niet onder de Europese Kaderrichtlijn Water valt.

Goed databeheer is belangrijk als basis voor doelmatige maatregelen. In een aantal gevallen is onze data onvoldoende
actueel gebleken. Reden hiervoor is de beperkte personele capaciteit, waardoor soms onvoldoende prioriteit kan worden
gegeven aan het bijhouden van gegevens. Een aandachtspunt dat hieruit volgt, is de inhaalslag die we moeten maken
om revisiegegevens in ons beheerbestand te verwerken.

Klimaatadaptief Leeuwarden
Klimaatadaptatie staat binnen onze gemeente hoog op de agenda. In het kader van de ambitie ’Klimaatadaptief
Leeuwarden‘ hebben we klimaatstresstesten uitgevoerd en klimaatdialogen gevoerd. Dit heeft de bewustwording over

       Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




dit onderwerp vergroot en ons inzicht gegeven in de omvang van de opgave. Voor wateroverlast zijn de knelpunten en
maatregelen grotendeels in beeld gebracht. Voor droogte is onderzoek uitgevoerd. Uit dit onderzoek blijkt dat de risico’s
van langdurige droogte op woningen, infrastructuur en groen overwegend laag tot zeer laag zijn. De potentiële schade
bedraagt in totaal circa € 10 miljoen en is hoofdzakelijk gerelateerd aan woningen. De woningeigenaar is, conform de
Waterwet, in beginsel verantwoordelijk voor zijn eigen pand en de grondwaterstand op het eigen perceel. Voor hitte
gaan we dit onderzoek de komende periode uitvoeren en maatregelen als koppelkans benutten bij andere projecten.
Onze eigen organisatie weet wat er speelt en is klaargestoomd om de komende periode klimaatadaptatie in de praktijk
te brengen. Als resultaat ligt de uitvoeringsagenda klaar. Deze wordt de komende planperiode nog aangevuld met
eventueel noodzakelijk maatregelen tegen droogte.

Wij hebben ons tot doel gesteld om in 2035 klimaatadaptief te zijn. In de
Uitvoeringsagenda       Klimaatadaptatie      hebben        we     hiervoor
verbetermaatregelen opgenomen. In deze agenda is de ambitie
opgenomen om wateroverlast zoveel mogelijk met bovengrondse
maatregelen op te lossen. Op deze manier kan tevens de leefbaarheid
van het openbaar gebied worden verbeterd. In praktijk blijkt dit nog lastig
te realiseren vanwege de beperkte ruimte als gevolg van een hoge graad
van verstening, conflicterende belangen en/of de benodigde personele
capaciteit. Daarnaast speelt ook de timing van investeringen hierin een
rol. We wegen dit zorgvuldig af om vroegtijdige vervanging met
kapitaalvernietiging als gevolg zoveel als mogelijk te voorkomen. Ook
willen we rekening houden met andere ontwikkelingen zoals de energietransitie (aanleg warmtenet) en er moet
bijvoorbeeld voldoende ruimte in tijd zijn voor participatie en afstemming met nutsbedrijven.

Voorbeelden van klimaatadaptieve maatregelen zijn het nieuwe hemelwaterriool in Stiens (Kakewei) en vergroening van
schoolpleinen. Ook het Waagplein wordt opnieuw ingericht en in de Kei zijn bewoners actief met klimaatadaptatie aan
de slag. Klimaatadaptief bouwen wordt ook merkbaar bij nieuwe ontwikkelingen. Zo wordt bij uitbreidingen aan de noord-
en zuidzijde open water gecreëerd dat in verbinding staat met het regionale watersysteem. Als gevolg van de ligging
aan water voegt het creëren van de nodige waterberging op deze manier ook meerwaarde toe aan de woning. Een
aandachtspunt hierbij is het monitoren van en handhaven op de realisatie van waterberging bij nieuwbouwplannen.

Verbonden Leeuwarden
De afgelopen periode hebben we klimaatadaptatie meer onder de aandacht gebracht van onze inwoners en bedrijven.
Zo hebben we 365 bomen uitgedeeld, actief meegedaan aan het NK tegelwippen en is operatie Steenbreek onder de
aandacht gebracht. Dit zijn initiatieven die in de komende periode navolging verdienen. De koppeling met het thema
vergroening draagt hier positief aan bij. De nieuwe website Groen Leeft in Leeuwarden is een mooi voorbeeld hoe kennis
en informatie worden gedeeld. Ook zijn verschillende subsidies en stimuleringsregelingen ingezet. Hier wordt beperkt
gebruik van gemaakt. De vindbaarheid is een aandachtspunt. De ondernemers blijven in vergelijking met inwoners nog
achter met betrekking tot het aanvragen van subsidie. Dit is deels te verklaren door de coronacrisis.

Samenwerking
De samenwerking met andere partijen verloopt overwegend goed. Onze buurgemeenten weten ons te vinden en wij hen
ook. Onze waterambassadeur deelt en verzamelt kennis op lokaal en regionaal niveau en is betrokken bij tal van
netwerken. Waar nodig en zinvol trekken we samen met het Wetterskip op en doen we samen projecten. De financiële
verdeelsleutel is hierbij voor de gemeente Leeuwarden niet altijd in de gewenste balans. Dit is een punt van aandacht
voor het Wetterskip. De integrale manier van samenwerken (blauw, groen, grijs) leidt in veel gevallen tot een kwalitatief
goede en waardevolle leefomgeving. Een integrale manier van werken en het kunnen pakken van kansen vereist de
nodige personele capaciteit. Door personele wisselingen is deze echter niet altijd over de volle breedte beschikbaar. We
hebben ervaren dat goede vakdeskundige medewerkers moeilijk zijn te krijgen. Bij gebrek hieraan lopen
werkzaamheden en hierdoor een integrale aanpak vertraging op.



        Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Aandachtspunten

Uit de evaluatie zijn onderstaande speerpunten naar voren gekomen.

•   Eventuele maatregelen droogte in kaart brengen.
•   Het op orde houden van ons databeheer, in relatie tot knelpunt in personele capaciteit/revisiegegevens in
    beheerbestand verwerken.
•   Het monitoren van en handhaven op de realisatie van waterberging bij nieuwbouwplannen.
•   De vindbaarheid van subsidies en stimuleringsregelingen, met name voor ondernemers.
•   Het vroegtijdig afstemmen over projecten in samenwerking met het Wetterskip en overeenkomen van de financiële
    verdeelsleutel is hierbij een aandachtspunt.
•   Vervanging persluchtsysteem Alde Feanen.
•   Handhaving niet op de riolering aangesloten leidingen.
•   De afvoercapaciteit in de stelsels van Jellum, Hilaard en Easterlittens samen met het Wetterskip onderzoeken.
•   Waterstructuurvisie samen met het Wetterskip opstellen.
•   Achterstallige inspectie inhalen waar van toepassing
•   Achterstallige reparatie inhalen waar van toepassing

In het uitvoeringsprogramma voor de komende planperiode houden we hier zoveel mogelijk rekening mee.




        Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Voortgang van de werkzaamheden
In onderstaande tabellen zijn in de kolom ’status’ de bijbehorende symbolen uit de legenda toegevoegd om de stand
van zaken inzichtelijk te krijgen. Indien niet voldaan is aan de doelstelling is in de kolom ’toelichting’ een toelichting
gegeven.


 Legenda:

                     Uitgevoerd

                     In uitvoering

                     In voorbereiding

                     Heroverwogen/niet meer van
                     toepassing

                     Uitgesteld




 Activiteiten 2019-2022                                  Status   Toelichting

 PLANVORMING


 Actualiseren van het GRP



 Programma Klimaat


 GEGEVENSBEHEER EN ONDERZOEK

                                                                  Watersysteemanalyse is uitgevoerd.

 Algemene advisering:                                             Waterkwaliteit hebben we niet opgepakt wegens een tekort aan
    -   Waterkwaliteit (uitgangspunten toezicht en                personele capaciteit. Handhaving op lozingen wordt uitgevoerd door
        handhaving op lozingen/afspoeling van                     milieu. Wel onderzoek geweest naar lozing Concorp en VION. Beide
                                                                  bedrijven hebben veel inzet gedaan om lozing te verbeteren.
        bedrijven)
                                                                  Hergebruik water stimuleren we in de subsidieregeling. Hergebruik is
    -   Hergebruik water (hergebruik i.p.v. lozen)
                                                                  onderzocht in de wijk Blitsaerd maar hier was het doelmatiger om het
    -   Watersysteemanalyse (realtie met overstorten
                                                                  regenwater direct naar het oppervlaktewater te brengen. Er is wel
        en afkoppeling)                                           door de gemeente samen met projectontwikkelaar, provincie en
    -   Riothermie (verdieping al uitgevoerd onderzoek            Vitens geïnvesteerd in hergebruik grijs water (Hydraloop).
        naar kansen en mogelijke toepassing)                      Riothermie staat dat we graag meewerken aan initiatieven die ons
                                                                  bereiken. Dat willen we ook. Bij de Oranjewijk is deze optie
                                                                  meegegeven. Echter de initiatieven hiervoor zijn niet opgestart.


 Inmeten puthoogtes/bob’s



 Meetprogramma riolering



 Actualiseren van BRP’n en vervolgonderzoek



        Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




 Grondwateronderzoek (kwetsbare locaties
 grondwateroverlast)


 ONDERHOUD

 Nagaan of amfibieën zijn aangetroffen bij reinigen
 kolken en indien nodig maatregelen nemen.

 Reiniging en inspectie rioolvoorzieningen
 (vrijvervalriolen, gemalen, drukriolering, persleidingen,
 randvoorzieningen, hemelwatervoorzieningen,
 drainageleidingen)
      -    Specifiek: inspectieprogramma pers- en
           drukleidingen


 Straatvegen


 Risicogestuurd beheer voortzetten via opgestelde
 werkwijze en aanscherpen met praktijkgegevens.


 Klein onderhoud bijzondere objecten


 VERBETERINGSMAATREGELEN


 Verbetermaatregelen vanuit BRP’n


 Planning verbetermaatregelen Programma klimaatactief
 Leeuwaarden 2035

                                                             In Klimaatactief is rekening gehouden met forse investeringen. Echter
                                                             de uitvoeringsagenda is pas begin 2021 vastgesteld. Waardoor de
 Uitvoering verbetermaatregelen Programma
                                                             uitvoering ook laat op gang is gekomen. In 2022 hebben we een
 klimaatactief Leeuwarden (vanaf 2021)
                                                             inhaalslag proberen te bewerkstelligen. Echter capaciteitsproblemen
                                                             zorgen voor vertragen.


 Grondwaterproblematiek Grou aanpakken


 VERVANGINGSMAATREGELEN

 Op basis van de gegevens van de bestaande
 voorzieningen voor stedelijk afvalwater, hemel- en
 grondwater uit de beheerbestanden is een
 vervangingsplanning op hoofdlijnen opgezet. De
 vervangingsplanning voor vrijvervalriool is voor de korte
 termijn gebaseerd op uitgevoerde inspecties en
 concrete plannen en voor de lange termijn (meer) op
 aannames en gehanteerde landelijke kengetallen. Voor
 gemalen en drukrioolunits is dit gebaseerd op
 ervaringen uit het verleden.
 Voor pers- en drukleidingen is een inspectieprogramma
 gestart. Hierdoor ontstaat een beter beeld van de
 kwaliteit van persleidingen.




         Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




 UITBREIDINGSINVESTERINGEN

                                                              Nieuwe aansluitingen worden gefinancierd binnen de
                                                              bouwgrondexploitatie. Woningen buitengebied die door uitbreiding in
 Nieuwe aansluitingen
                                                              of nabij woonwijk terecht komen worden aangesloten op de riolering.
                                                              In deze planperiode betreft het een enkele woning.


 FACILITAIR / OVERIG

 Communicatie: Informatie wordt openlijk gedeeld en
 inwoners en bedrijven worden in een vroeg stadium van
 projecten betrokken. In een communicatieplan wordt
 uitgewerkt hoe een doelmatige samenwerking met onze
 inwoners, medeoverheden, onderwijsinstellingen en
 bedrijven wordt vormgegeven.

 Subsidie vergroting bewustwording en stimuleren
 uitvoering klimaatactief terrein van inwoners en
 bedrijven




Personele capaciteit is een groot probleem. Goede vakdeskundige medewerkers zijn moeilijk te krijgen waardoor
werkzaamheden vertraging oplopen. Bij de verschillende afdelingen is een capaciteitsprobleem waardoor de integrale
aanpak vertraging oploopt. In het vorig GRP is opgenomen dat we vanaf 2021 richten op de uitvoering van een
gedetailleerd programma. Vanwege vertraging door personele capaciteit is onze uitvoeringsagenda pas begin 2021
vastgesteld. Hiermee hebben we inzicht gekregen in de knelpunten. 2021 en 2022 zijn gebruikt om de maatregelen
inzichtelijk te maken. Oplossingen die vrij makkelijk te realiseren zijn en waar de noodzaak het hoogst is, zijn in het
programma van 2022 opgenomen en worden tot uitvoering gebracht. Minder simpele maatregelen worden pas in 2022
in een planning gezet waarbij uitvoering pas na 2023 gaat plaatsvinden. Wel is een aantal wateroverlastlocaties
aangepakt waaronder de Lutskedyk en Kakewei in Stiens. Ook is in deze planperiode onderzoek gedaan naar het
aansluiten van de Bredyk in Wirdum op de riolering. Voortschrijdend inzicht laat zien dat het te kostbaar is om deze
woningen aan te sluiten en te veel gaat vragen van de bewoners van de Bredyk.

De woningen van de Wergeasterdyk in Goutum worden op de riolering aangesloten. Deze zaten niet in onze opgave.
De kans ligt er echter om deze woningen ook op het riool aan te sluiten door mee te koppelen met
onderhoudswerkzaamheden. Raming € 70.000,-. In het geval van koppelkansen zijn er op meerdere locaties
regenwaterriolen aangelegd die voorheen niet voorzien waren. De kans om vroegtijdig regenwater van het gemengde
stelsel af te halen om zo ons riool te ontlasten, wordt door ons aangegrepen. Deze kosten konden opgevangen worden
binnen de dekking rioolvervangingen.




         Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Vervangingskosten
Met betrekking tot de vervanging van riolering (lees: investeringen) maakt gemeente Leeuwarden gebruik van het
zogenaamde ideaalcomplex. Dat wil zeggen dat vervanging van bestaand riool direct uit de voorziening riolering wordt
betaald. Onderstaande tabel betreffen dus de geplande en werkelijke onttrekkingen uit de voorziening riolering. Dit geldt
ook voor ondergrondse klimaatmaatregelen (aanleg regenwaterriolen). Bovengrondse klimaatmaatregelen worden
gekapitaliseerd.


 Jaar     Geplande vervangingen (totaalbedrag)                        Werkelijke vervangingen (totaalbedrag)


 2019                            € 2.685.000                                                 € 2.341.203



 2020                            € 2.685.000                                                 € 2.105.931



 2021                            € 2.810.000                                                 € 2.221.450



 2022                            € 2.810.000                                                 € 2.200.000*



 Totaal                          € 10.990.000                                                € 8.868.584


*Dit betreft het lopende jaar, de werkelijke investeringen in 2022 zijn naar rato geschat conform voorgaande jaren.

Verklaring verschil tussen geplande en werkelijke vervangingen:

Er moet onderscheid gemaakt worden tussen begroting (GRP) en regulier geplande werkzaamheden. Aan het begin
van het boekjaar wordt conform het GRP krediet beschikbaar gesteld ter vervanging van riolering in dat boekjaar. Begin
van het boekjaar wordt dan ook door de opdrachtgever een inventarisatie gemaakt en de programma-opdrachten voor
dat jaar weggezet naar de opdrachtnemer. De opdrachtnemer probeert waar mogelijk werk met werk te maken en zet
de werkzaamheden uit in de markt. Dit proces doorloopt in de praktijk een cyclus van een jaar. We kunnen dus stellen
dat tussen het moment van beschikbaarstelling van het krediet en werkelijke uitvoering een jaar vertraging zit. Dit zit
echter ingebakken in het proces. Er kan immers pas een opdracht aan de markt verstrekt worden nadat het krediet
beschikbaar is gesteld. Met andere woorden, per jaar x zullen voornamelijk de werkzaamheden tot en met jaar x-1
uitgevoerd worden. Werkzaamheden worden integraal afgestemd. Dit betekent dat geplande werkzaamheden veelal
verder of soms eerder in jaren wordt weggezet. Daarbij inspecteren wij de riolering 2 jaar voor de geplande
uitvoeringsjaar nogmaals en indien uit deze inspecties blijkt dat de uitvoering weer een aantal jaren naar achteren kan
worden geschoven, zullen wij dit ook doen.




          Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Nieuwe investeringen
Rioolaansluitingen in nieuwe ontwikkel- of uitleggebieden worden bekostigd uit de bijbehorende grondexploitatie.
Nieuwe aansluitingen van bestaande gebouwen worden bekostigd middels een investeringskrediet. De bijbehorende
kapitaallasten drukken op de exploitatie van het product riolering. De (nieuwe) bewoners/eigenaren gaan rioolheffing
betalen.
Daarnaast zijn er vanaf 2019 investeringsmiddelen beschikbaar gesteld voor bovengrondse klimaatmaatregelen. In
2019 en 2020 is € 1.125.000 en in 2021 en 2022 € 1.500.000 beschikbaar gesteld.


 Jaar     Geplande investeringen (totaalbedrag)                    Werkelijke investeringen (totaalbedrag)


 2019                           € 1.125.000                                                € 536.840



 2020                           € 1.305.000*                                                  €0



 2021                           € 1.500.000                                                   €0



 2022                           € 1.500.000                                                   €0



 Totaal                         € 5.430.000                                                € 536.840


*Dit betreft voor € 1.125.000 aan klimaatmaatregelen en € 180.000 aan nieuwe aansluitingen: aansluiting bestaande gebouwen Zuidlanden,
Middelsee (€ 100.000) en Bredijk Wirdum (€ 170.000). Dit werk is in de maak en/of onderhanden. Bredyk Wirdum: door gewijzigd inzicht wordt hier
vooreerst geen riolering aangelegd.

Verklaring verschil tussen geplande en werkelijke investeringen:
Doordat de uitvoeringsagenda pas begin 2021 is vastgesteld, zijn er in 2019, 2020 en 2021 maar weinig
klimaatmaatregelen uitgevoerd. Alleen daar waar we nu al een wateroverlastprobleem hadden en maatregelen
gemakkelijk te realiseren waren, zijn in deze planperiode maatregelen uitgevoerd. In het programma van 2022 hebben
we getracht om dit weer in te halen en is er voor ca.€ 1,4 mln. aan bovengrondse klimaatmaatregelen weggezet. Ultimo
2022 resteert er dan nog € 3,3 mln. aan investeringsmiddelen. Onderzoek gebeurt enkel in geval van grondwateroverlast
meldingen. In de afgelopen periode is slechts een enkele maal nader onderzoek nodig geweest. Dit was in de wijk
Bilgaard.




          Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Exploitatiekosten

Bij het opstellen van het GRP wordt de geplande exploitatie van het product riolering in kaart gebracht. Dit is echter een
peilmoment. Uiteraard kan de werkelijke begroting in de volgende jaren enigszins afwijken van de raming volgens het
GRP als gevolg van gewijzigde omstandigheden in de tijd. Onderstaande geplande exploitatie is dus niet op basis van
het GRP maar op basis van de jaarlijkse gemeentelijke begroting.


 Jaar     Geplande exploitatie (totaalbedrag)                         Werkelijke exploitatiekosten (totaalbedrag)


 2019                            € 1.926.770                                                 € 1.146.736



 2020                            € 1.767.861                                                 € 1.369.755



 2021                            € 1.900.660                                                 € 1.292.864



 2022*                           € 1.929.094                                                 € 1.333.782



 Totaal                          € 7.524.385                                                 € 5.143.137


*Dit betreft het lopende jaar, de werkelijke exploitatielasten in 2022 zijn geschat op het geplande bedrag minus het gemiddelde resultaat van
voorgaande drie jaren.

Verklaring verschil tussen geplande en werkelijke exploitatie:
De gemiddelde exploitatielasten liggen € 600K lager dan geraamd. Dit wordt veroorzaakt door lagere kapitaallasten van
gemiddeld € 400K en lagere overige exploitatielasten van gemiddeld € 100K. De onderuitputting kapitaallasten wordt
verklaard door achterblijven investeringen bovengrondse klimaatmaatregelen. De lagere overige exploitatielasten wordt
verklaard door een zeer behoudende raming van de kosten.

We gaan steeds meer risicogestuurd werken. Dit zou betekenen dat je steeds meer gaat repareren in plaats van
renoveren/vervangen. Dit zal na verloop van tijd steeds vaker voorkomen. In de afgelopen 4 jaar hebben er echter in
verhouding weinig reparaties plaatsgevonden. Binnen onze exploitatie hebben we € 100.000,- voor grondwateroverlast
staan. In de praktijk wordt dit budget niet opgemaakt. Alleen inlezen en onderhoud aan het meetnet en af en toe
uitbreidingen worden er nu door gefinancierd en soms een onderzoek. Maar aanleg van drainagestelsel om problematiek
op te lossen, heeft net plaatsgevonden.




          Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Hoe hoog was de rioolheffing?


        Gepland                  Werkelijk
 Jaar   heffingstarief           heffingstarief


 2019 € 179                      € 183


 2020 € 170                      € 169


 2021 € 165                      € 163


 2022 € 163                      €*


*Dit betreft het lopende jaar, het werkelijke heffingstarief voor 2022 moet nog blijken.

De rioolheffingen van gemeente Leeuwarden bestaat uit verschillende componenten. Ten eerste wordt er onderscheid
gemaakt tussen een eigenaarsdeel en een gebruikersdeel. Bij het eigenarendeel betalen de eigenaren van zowel
woningen als niet-woningen een bepaald percentage van de WOZ-waarde. Gebruikers woningen betalen een vast
bedrag onderscheidend naar een éénpersoons- of meerpersoonshuishouden. Gebruikers niet-woningen betalen een
bedrag per verbruik/lozing kubieke meter water. Bovenstaande heffingstarieven zijn dan ook een gemiddelde,
gebaseerd op de rioolopbrengst (minus kwijtschelding) gedeeld door alle aangeslagen objecten per peildatum
(woningen en niet woningen).



        Gepland saldo            Werkelijk saldo
 Jaar   voorziening              voorziening


 2019 € 11.832.610               € 16.488.374


 2020 € 12.633.575               € 17.868.408


 2021 € 13.317.320               € 19.079.303


 2022 € 13.952.110               €*


*Dit betreft het lopende jaar, het werkelijke saldo voorziening 2022 moet nog blijken.

Verklaring verschil tussen geplande en werkelijke stand voorziening:

Vertraging in de vervanging leidt automatisch tot een hogere stand van de voorziening. Daarnaast bestaat een deel van
de voorziening uit een gepland spaardeel naar de toekomst zodat bij toekomstige vervangingen de voorziening
voldoende middelen heeft.

In 2019, 2020 is 1,5 miljoen per jaar beschikbaar gesteld voor klimaatmaatregelen en in 2021 en 2022 2 miljoen per
jaar. De in totaal € 7,0 over de jaren 2019 tot en met 2022 is als volgt opgebouwd: € 5,2 mln. aan bovengrondse

        Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




klimaatmaatregelen gedekt uit investeringsmiddelen en € 1,8 mln. aan ondergrondse klimaatmaatregelen gedekt uit de
voorziening. Doordat de uitvoeringsagenda pas begin 2021 is vastgesteld, zijn er in 2019, 2020 en 2021 maar weinig
klimaatmaatregelen uitgevoerd. Alleen daar waar we nu al een wateroverlastprobleem hadden en maatregelen makkelijk
te realiseren waren, zijn in deze planperiode maatregelen uitgevoerd. In het programma van 2022 hebben we getracht
om dit weer in te halen en is er voor ca. 4,5 miljoen aan werkzaamheden weggezet. Vanwege capaciteitsproblemen
lopen deze werkzaamheden echter vertraging op. Dit heeft tot gevolg dat er veel geld in de voorziening blijft zitten en
deze hoger uitkomt dan voorzien.




       Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Bijlage B – Areaalkenmerken


Tabel 1: Kenmerken riolering Leeuwarden


 Systeem                                  Totaal            Eenheid


 Vrijvervalriolering                      746

 -   Gemengd                              -     500         km
 -   DWA                                  -     88
 -   RWA                                  -     158

 Leidingen drukriolering                              90    km


 Hoofdgemalen                                         121   stuks


 Drukriolering (pompunits)                            232   stuks


                                                            BBB’s
 Randvoorzieningen                                    25
                                                            BBL’s


 IBA’s (in gemeentelijk beheer)                        0    stuks


 Wadi’s                                               12    stuks


 Riooloverstortputten                                 126   stuks


 Hemelwateruitlaten gescheiden
                                                      175   stuks
 riolering


 Hemelwateruitlaten verbeterd
                                                      30    stuks
 gescheiden riolering




        Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Tabel 2: Leeftijdsopbouw vrijvervalriolering gemeente Leeuwarden


                                 Gemengde           Vuilwater        Hemelwater   Totaal
 Leeftijdsklasse
                                 riolering          riolering        riolering
                                 [km]               [km]             [km]         [km]

 1950-1960                       9                  0                1            10


 1960-1970                       60                                  2            62


 1970-1980                       109                                 9            118


 1980-1990                       116                2                10           128


 1990-2000                       73                 22               28           123


 2000-2010                       81                 42               53           176


 2010-heden                      54                 22               55           131




Tabel 3: Metadata inspecties


 Vrijvervalriolering -
                                        km                    %
 geinspecteerd


 Geïnspecteerd totaal                   495                    73%


 Vrijvervalriolering -
                                        km                    %
 inspectiejaren


 Ouder dan 10 jaar                      120                    16%


 Tussen 5 en 10 jaar                    233                    32%


 Jonger dan 10 jaar                     141                    19%




        Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Bijlage C – Overzicht lozingspunten
In onderstaande tabel vindt u informatie over de externe vuilwaterlozingspunten vanuit het gemeentelijke systeem
richting oppervlaktewater. Het totaal aan gemengde overstorten en hemelwateruitlaten is op de kaartuitsnede onder
deze tabel weergegeven.

Lozingspunten vuilwater (gemengde overstorten)

 Putcode       Aanleg    Plaats          Wijk               Buurt              Straat             x-coördinaat    y-coördinaat
               -jaar
 OL059            1985   Alde Leie       Stiens e.o.        Alde Leie          De Streek             177762.464      589215.447
 OL047           1985    Alde Leie       Stiens e.o.        Alde Leie          Arjen Roelswei        177716.518       589224.08
 65043           1982    Baard           Dorpen Zuid-West   Baard              Tongerwei             173919.999       572894.04
 66019           1984    Bears           Dorpen Zuid-West   Bears              Op`e terp              178210.49      574309.501
 BR136           1982    Britsum         Dokkumer Ie e.o.   Britsum            Aldlânsdyk             181963.27      585206.073
                                                                               (Britsum)
 BR1015          1998    Britsum         Dokkumer Ie e.o.   Buitengebied       Stedpaed              181371.985      584793.679
                                                            Britsum
 63125           1988    Easterlittens   Dorpen Zuid-West   Easterlittens      Flaemske Banken       172427.913      572235.298
 63126           1967    Easterlittens   Dorpen Zuid-West   Easterlittens      De Mar                 172633.14      571925.077
 FI025           1984    Feinsum         Stiens e.o.        Feinsum            Holdingawei           179444.003      588190.559
 30244           2003    Goutum          Goutum             Goutum             Buorren (Goutum)      182911.999      576994.111
 M167            1995    Grou            Grou e.o.          Grou               De Tichtset            184844.97       566792.99
 GR596           1999    Grou            Grou e.o.          Grou               Oostergoostraat        185025.94       567268.25
 GR704A          1978    Grou            Grou e.o.          Grou               It Roer                185035.27       566670.74
 33034           2012    Hempens         Hempens/Teerns     Hempens/Teerns     Skoalledyk            185230.466      577000.447
                                         & Zuiderburen
 HYG093          1900    Hijum           Stiens e.o.        Hijum              Lege Hearewei         180327.976      589718.964
                                                                               (Hijum)
 68067           1999    Hilaard         Dorpen Zuid-West   Hilaard            Hoptilsterdyk         176640.852       575427.33
 69020           1985    Húns            Dorpen Zuid-West   Húns               Húns                  173701.061       574750.41
 ID026           2004    Idaerd          Grou e.o.          Idaerd             Friesmawei             183346.81       570431.65
 67013           1983    Jellum          Dorpen Zuid-West   Jellum             Hegedyk                178669.44      575704.481
 JE033           1986    Jelsum          Dokkumer Ie e.o.   Jelsum             Skierhústerwei         181479.99       583132.14
 IR104           1986    Jirnsum         Grou e.o.          Jirnsum            Gravinnewei           181907.565      565541.236
 IR212           2002    Jirnsum         Grou e.o.          Jirnsum            Douwemastrjitte       182146.322      566223.778
 64010           1985    Jorwert         Dorpen Zuid-West   Jorwert            Maliebaan              176621.74      573272.681
 64009           1995    Jorwert         Dorpen Zuid-West   Jorwert            Jaenbuorren           176650.292      573350.971
 64072           1983    Jorwert         Dorpen Zuid-West   Jorwert            De Krunen             176851.199      573242.099
 64084           1992    Jorwert         Dorpen Zuid-West   Jorwert            Sluytermanwei         176636.201       573310.88
 CO1003          1998    Koarnjum        Dokkumer Ie e.o.   Koarnjum           Martenawei            181267.278      583788.904
 24804           1985    Leeuwarden      Heechterp &        De Centrale        Kanaalweg             184262.215      579568.851
                                         Schieringen
 5067            1984    Leeuwarden      Sonnenborgh e.o.   Rengerspark        Camstraburen          182386.201      580074.469
 12025           1967    Leeuwarden      Potmargezone       Tulpenburg         Zuiderplein           182466.204      579222.355
 2095            1962    Leeuwarden      Vossepark &        Harlingervaart     Harlingertrekweg      181740.746      579107.397
                                         Helicon            Noord
 12084           1992    Leeuwarden      Potmargezone       Oranjewijk         Emmakade              183236.062      579298.261
 2257            1993    Leeuwarden      Vossepark &        Vossepark          Westersingel          181702.709      579551.772
                                         Helicon
 6059            1977    Leeuwarden      Oud-Oost           Oldegalileën       Hoekstersingel         182680.04      580102.233
 1824            1977    Leeuwarden      Binnenstad         Stationskwartier   Willemskade           182040.653      579152.932




           Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




 19424         1998   Leeuwarden     Westeinde e.o.     Westeinde            Douwe Kalmaleane      180868.304   580360.423
 25F01         1971   Leeuwarden     Potmargezone       Schepenbuurt         Boeierstraat           183782.98   578770.152
 24030         2006   Leeuwarden     Heechterp &        Schieringen          Sleedoornstraat        183985.57   579666.944
                                     Schieringen
 11406         1969   Leeuwarden     Heechterp &        Schieringen          Noordvliet            183806.909   579644.437
                                     Schieringen
 22515         2020   Leeuwarden     Vrijheidswijk      Vrijheidswijk-       Familie van der       183193.219   581281.128
                                                        West                 Weijstraat
 22707         1976   Leeuwarden     Vrijheidswijk      Vrijheidswijk-       Siebe                 182945.409    581026.13
                                                        West                 Schootstrastraat
 26974         1998   Leeuwarden     Camminghaburen     Camminghaburen       Camminghaburg         185694.437   580856.654
                                     e.o.               -Noord
 21F01         1965   Leeuwarden     Bilgaard &         Bilgaard             Mondriaanstraat       182852.441   581284.813
                                     Havankpark e.o.
 39056         2006   Leeuwarden     Nijlân & De        De Zwette II         Zwettestraat          180441.001   577840.739
                                     Zwette             Zwettehaven
 28916         1998   Leeuwarden     Aldlân & De        Aldlân-Oost          Longkruid              184293.63    577818.84
                                     Hemrik
 14700         1991   Leeuwarden     Potmargezone       Huizum-Sixma         Hoekemastraat         182622.165    578886.34
 24005         1980   Leeuwarden     Potmargezone       Schepenbuurt         de Merodestraat       184129.336   579321.299
 08F13         1968   Leeuwarden     Oud-Oost           Cambuursterpad       Oostersingel          182793.766   579980.273
 20204         2008   Leeuwarden     Bilgaard &         Bilgaard             de Hooidollen         182029.907    581279.95
                                     Havankpark e.o.
 18015         2003   Leeuwarden     Sonnenborgh e.o.   Valeriuskwartier     Euterpestraat         180904.014    580350.59
 38F02         1992   Leeuwarden     Nijlân & De        De Zwette I          Snekertrekweg         180601.387   579102.611
                                     Zwette             Harlingervaart
 10115         1982   Leeuwarden     Oud-Oost           Molenpad             Oostergrachtswal       182811.16   579600.284
 2495          1957   Leeuwarden     Vossepark &        Harlingervaart       Reviusstraat          181114.516   579085.573
                                     Helicon            Noord
 06F01         1977   Leeuwarden     Oud-Oost           Oldegalileën         Pieterseliewaltje     182518.651   580403.505
 06F02         1982   Leeuwarden     Oud-Oost           Oldegalileën         Oldegalileën          182678.118   580630.431
 28915         1998   Leeuwarden     Aldlân & De        Aldlân-Oost          Heggewinde            184862.708    577974.36
                                     Hemrik
 18609         1967   Leeuwarden     Bilgaard &         Vierhuisterweg       Mr. P.J.              181313.513   581293.472
                                     Havankpark e.o.    e.o.                 Troelstraweg
 2238          1967   Leeuwarden     Vossepark &        Vossepark            Fonteinstraat           181800.5    579382.69
                                     Helicon
 01F05         1971   Leeuwarden     Binnenstad         Oldehove             Wissesdwinger          182243.88   579905.615
 14254         1998   Leeuwarden     Potmargezone       Huizum-Dorp          Tjallingaweg          183492.728   578178.337
 26948         1998   Leeuwarden     Camminghaburen     Camminghaburen       Smeetsmastins         185345.699   580115.457
                                     e.o.               -Midden
 27259         1998   Leeuwarden     Potmargezone       Wielenpôlle          Drachtsterweg         183754.475   578763.742
 19421         1998   Leeuwarden     Westeinde e.o.     Westeinde            Jan Jelles Hofleane   180042.095    580449.57
 14F02         1991   Leeuwarden     Potmargezone       Huizum-Sixma         de Eenhoorn           182530.292   578909.247
 22195         1965   Leeuwarden     Oud-Oost           Oldegalileën         Prof. mr. P.S.        182754.847   580754.576
                                                                             Gerbrandyweg
 26978         1998   Leeuwarden     Camminghaburen     Camminghaburen       Schierstins           185857.084   580000.759
                                     e.o.               -Zuid
 20F04         1965   Leeuwarden     Bilgaard &         Bilgaard             de Gealanden           181595.23   581212.346
                                     Havankpark e.o.
 29259         1998   Leeuwarden     Nijlân & De        Nijlân               Nijlânsdyk            181479.868   577608.248
                                     Zwette
 29F01         1990   Leeuwarden     Nijlân & De        Nijlân               Sudermuda              180868.81    577750.36
                                     Zwette
 23179         2004   Leeuwarden     Heechterp &        Heechterp            Egelantierstraat      184202.678    580473.21
                                     Schieringen
 35F23         1979   Leeuwarden     Aldlân & De        Hemrik               Planetenlaan          184985.831   578615.027
                                     Hemrik
 27F01         2011   Leeuwarden     Potmargezone       Wielenpôlle          Langdeelstraat        184119.837   578712.844
 22704         2008   Leeuwarden     Vrijheidswijk      Vrijheidswijk-Oost   Canadezenlaan         183484.538   580955.575


         Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




 22705         2012   Leeuwarden     Vrijheidswijk      Vrijheidswijk-    Pilotenespel        183361.73   581285.304
                                                        West
 26961         1981   Leeuwarden     Camminghaburen     Camminghaburen    Sjoerdsmastate     185482.424   579915.317
                                     e.o.               -Zuid
 11144         1969   Leeuwarden     Heechterp &        De Centrale       Noordvliet         183807.105    579642.89
                                     Schieringen
 18023         2008   Leeuwarden     Bilgaard &         Vierhuisterweg    Vierhuisterweg     181309.509   581627.854
                                     Havankpark e.o.    e.o.
 26D43         1980   Leeuwarden     Camminghaburen     Camminghaburen    Oenemastate        184807.578   580964.626
                                     e.o.               -Noord
 26D44         1980   Leeuwarden     Camminghaburen     Camminghaburen    Oenemastate        184840.341   580965.311
                                     e.o.               -Noord
 38F01         1992   Leeuwarden     Nijlân & De        De Zwette I       Snekertrekweg      180837.888   579074.694
                                     Zwette             Harlingervaart
 35060         2012   Leeuwarden     Aldlân & De        Hemrik            Apolloweg          186046.675   578971.088
                                     Hemrik
 39F02         1961   Leeuwarden     Nijlân & De        De Zwette II      James Wattstraat   180021.972   578295.513
                                     Zwette             Zwettehaven
 35F03         1980   Leeuwarden     Aldlân & De        Hemrik            Saturnusweg        185802.104   579366.143
                                     Hemrik
 35F04         1977   Leeuwarden     Aldlân & De        Hemrik            Jupiterweg          185744.46    579002.25
                                     Hemrik
 35F05         2012   Leeuwarden     Aldlân & De        Hemrik            Apolloweg          186080.837   578981.053
                                     Hemrik
 35F06         1979   Leeuwarden     Aldlân & De        Hemrik            Avondsterweg       185470.172   578296.744
                                     Hemrik
 3082          1992   Leeuwarden     Sonnenborgh e.o.   Transvaalwijk     Spanjaardslaan     181760.627   579801.037
 38F03         1992   Leeuwarden     Nijlân & De        De Zwette I       Snekertrekweg      180596.569   579103.053
                                     Zwette             Harlingervaart
 35243         2000   Leeuwarden     Aldlân & De        Hemrik            Vestaweg           186196.374   578527.563
                                     Hemrik
 28919         1998   Leeuwarden     Aldlân & De        Aldlân-West       Mannagras          183612.806   577632.345
                                     Hemrik
 38F04         1967   Leeuwarden     Nijlân & De        De Zwette III     Fahrenheitweg      180418.272   578642.105
                                     Zwette             Schenkenschans
 38135         1999   Leeuwarden     Nijlân & De        De Zwette III     Slauerhoffweg      180285.249   579164.286
                                     Zwette             Schenkenschans
 5043          1984   Leeuwarden     Sonnenborgh e.o.   Rengerspark       Dokkumertrekweg    182469.551   580323.184
 11F01         1967   Leeuwarden     Oud-Oost           Welgelegen        Emmakade           183549.748   579378.073
 14F01         1968   Leeuwarden     Potmargezone       Huizum-Dorp       Huizumerlaan       183216.966   578714.229
 14F26         1962   Leeuwarden     Potmargezone       Huizum-Dorp       Aldlânsdyk         183252.612   578070.663
 2502          2009   Leeuwarden     Vossepark &        Harlingervaart    Heliconweg         180906.584   579112.293
                                     Helicon            Noord
 20203         2008   Leeuwarden     Bilgaard &         Bilgaard          de Hooidollen        182028.4   581284.186
                                     Havankpark e.o.
 35312         2013   Leeuwarden     Aldlân & De        Hemrik            Planetenlaan       185217.045   578648.882
                                     Hemrik
 1623          2005   Leeuwarden     Binnenstad         Blokhuisplein     Blokhuisplein      182572.585   579269.649
 26971         1998   Leeuwarden     Camminghaburen     Camminghaburen    Camminghaburg      185224.141   580905.633
                                     e.o.               -Noord
 1579          2004   Leeuwarden     Binnenstad         Grote Kerkbuurt   Wissesdwinger      182315.641   579951.125
 10F01         1982   Leeuwarden     Oud-Oost           Zeeheldenbuurt    Oostersingel       182973.094   579877.502
 24223         2007   Leeuwarden     Heechterp &        Schieringen       Kanaalweg          184432.753   579690.881
                                     Schieringen
 24F16         2006   Leeuwarden     Heechterp &        Schieringen       Poppeweg           183910.174   579659.043
                                     Schieringen
 28F08         1967   Leeuwarden     Aldlân & De        Aldlân-West       Fioringras         183370.598    577566.68
                                     Hemrik
 23180         2004   Leeuwarden     Heechterp &        Heechterp         Egelantierstraat   184203.783   580473.443
                                     Schieringen
 35F24         1979   Leeuwarden     Aldlân & De        Hemrik            Planetenlaan        184991.73   578605.542
                                     Hemrik
 29326         1998   Leeuwarden     Nijlân & De        Nijlân            Nijlânsdyk         181990.363   577523.616
                                     Zwette

         Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




 3084           1992   Leeuwarden     Sonnenborgh e.o.   Transvaalwijk    Spanjaardslaan        181760.063    579799.12
 35281          2001   Leeuwarden     Aldlân & De        Hemrik           Aldebaranweg          186212.541   579727.565
                                      Hemrik
 05F02          1968   Leeuwarden     Sonnenborgh e.o.   Transvaalwijk    Noordersingel         182081.525   579984.087
 5232           1979   Leeuwarden     Sonnenborgh e.o.   Transvaalwijk    Noordersingel         181889.139   579843.445
 39F01          1961   Leeuwarden     Nijlân & De        De Zwette V      Snelliusweg           179981.469   578265.218
                                      Zwette             Newton
 40025          1970   Leeuwarden     Camminghaburen     De Groene Ster   De Groene Ster        187874.041   581233.792
                                      e.o.
 38F05          2013   Leeuwarden     Nijlân & De        De Zwette III    Fahrenheitweg         179894.701   578476.365
                                      Zwette             Schenkenschans
 35728          1997   Leeuwarden     Aldlân & De        Hemrik           Hidalgoweg             186576.23    579085.45
                                      Hemrik
 32072          2003   Lekkum         Dokkumer Ie e.o.   Lekkum           Buorren (Lekkum)       183951.21   581895.031
 61129          1980   Mantgum        Dorpen Zuid-West   Mantgum          It Spyk                176964.34   571741.174
 50001          2017   Reduzum        Grou e.o.          Reduzum          De Trije Romers       181339.303   569889.924
 50039          1983   Reduzum        Grou e.o.          Reduzum          Ayttawei              182258.437   570401.003
 50038          1983   Reduzum        Grou e.o.          Reduzum          Ayttawei              182192.871   570326.883
 32100          1988   Snakkerburen   Dokkumer Ie e.o.   Snakkerburen     Oan 'e Dyk            183317.841   581657.327
 ST631          1969   Stiens         Stiens e.o.        Stiens           Wythústerwei          180552.745   585229.907
 ST594          1900   Stiens         Stiens e.o.        Stiens           Felixwei              180766.529   585603.892
 ST1855         1998   Stiens         Stiens e.o.        Stiens           Pompeblêdstrjitte     180105.139   585533.651
 ST067          1998   Stiens         Stiens e.o.        Stiens           Noardkromp            179725.035   586976.774
 ST1038         1998   Stiens         Stiens e.o.        Stiens           Truerderdyk           180514.231   586416.428
 ST944          1978   Stiens         Stiens e.o.        Stiens           De Tsjerne            180093.777   585517.792
 ST1039         1998   Stiens         Stiens e.o.        Stiens           Truerderdyk           180512.582   586415.683
 ST1013         2009   Stiens         Stiens e.o.        Stiens           Mounepaed             179901.541   585716.982
 WT161          1900   Warten         Dorpen Zuid-Oost   Warten           Rounwei               189161.727   573633.424
 WT149          2002   Warten         Dorpen Zuid-Oost   Warten           Meagere Weide          189081.11    574146.28
 62022          1967   Weidum         Dorpen Zuid-West   Weidum           Idzerdaleane          178712.369    573531.13
 62017          1967   Weidum         Dorpen Zuid-West   Weidum           Idzerdaleane          178861.559   573554.101
 62079          1983   Weidum         Dorpen Zuid-West   Buitengebied     Wielsterdyk           178890.149    574236.11
                                                         Weidum
 WR463          2008   Wergea         Dorpen Zuid-Oost   Wergea           Nieuwe                185244.266   573908.274
                                                                          Leeuwarderweg
 WR055          1985   Wergea         Dorpen Zuid-Oost   Wergea           Nieuwoldstrjitte      185828.244   574047.853
 WR119          1985   Wergea         Dorpen Zuid-Oost   Wergea           M. Kalsbeekstrjitte   185730.918   573615.743
 31F03          1979   Wirdum         Dorpen Zuid-Oost   Wirdum           Sjouke van der         182590.59    573467.93
                                                                          Kooistrjitte
 31148          2004   Wirdum         Dorpen Zuid-Oost   Wirdum           Loodyk                 182985.48    573891.17
 34F05          2005   Wytgaard       Dorpen Zuid-West   Wytgaard         Buorren (Wytgaard)    181608.548   572782.389




          Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Kaartuitsnede externe lozingspunten (gemengd en hemelwater)




      Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Bijlage D – Bouwstenen Omgevingsplan

Met de komst van de Omgevingswet hebben we als gemeente de mogelijkheid om bestaande algemene regels met
betrekking tot het aansluiten op de riolering over te nemen, te schrappen of aan te passen. In onderstaande tekstkaders
laten we zien welke kant we op willen om het aansluiten op de riolering efficiënt te regelen.

Zorgplicht stedelijk afvalwater



     Aansluiten op de riolering
     Als we nieuwe riolering aanleggen of riolering vervangen dan kunnen we ten behoeve van de
     perceelaansluitleidingen (uitleggers) via aansluitvoorschiften sturen op plaats, hoogte en diameter
     van de particuliere riolering. Als de bouwer wat anders wil, dient deze een maatwerkvoorschrift aan
     te vragen. Hoewel het in de huidige situatie goed gaat, is het denkbaar dat we bij het opstellen van
     het Omgevingsplan het huidige artikel 22.12 lid 4 vervangen door een aansluitvoorschrift met daarin
     opgenomen een bandbreedte voor de aanlegdiepte en buisdiameter.




     Aansluitvoorschriften/omgaan met verstoppingen
     Voordat een woning wordt of is aangesloten op het rioolstelsel, moet de rioolaansluiting voldoen aan
     het Bouwbesluit en aan het uitwerkingsbeleid van de gemeente. Met de komst van de Omgevingswet
     vervalt het Bouwbesluit en komen de regels terug in het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL).
     De wettelijke eisen aan de inpandige riolering zijn opgenomen in de NEN 3215. De gemeente kan in
     de huidige situatie via een aansluitverordening regels stellen aan het gedeelte van de aansluitleiding
     vanaf de perceelgrens tot aan de openbare riolering. Met de komst van de Omgevingswet kan de
     gemeente ook regels stellen voor het gedeelte van de aansluitleiding tussen de erfgrens en het pand.
     Met regels voor een goed gebruik en beheer van de aansluitleiding beperken we de kans op
     verstoppingen op particulier en/of openbaar terrein. In geval van een verstopping kan een particulier
     een ontstoppingsbedrijf in de arm nemen. Indien aantoonbaar kan worden gemaakt dat de
     verstopping het gevolg is van een gebrek op gemeentegrond (bijvoorbeeld boomwortels of een
     verzakking) kan de particulier de gemaakte kosten claimen bij de gemeente.

     We houden de huidige algemene aansluitvoorschriften tegen het licht van ons uitwerkingsbeleid en
     maken deze op maat voor de situatie in Leeuwarden om de administratieve last te verminderen. Om
     uitzonderingen op de aansluitvoorschriften mogelijk te maken nemen we een afwijkingsmogelijkheid
     op. De eigenaar blijft verantwoordelijk voor het eigen riool. De huidige regeling met betrekking tot
     kostenverhaal bij verstoppingen handhaven we.

     De huidige regel met betrekking tot het aanbrengen van een vetafscheider bij horeca willen we in
     stand houden. Omdat we het niet doelmatig vinden om een dergelijke voorziening ook te eisen voor
     lozingen van weinig betekenis (bijv. zeer minimale vetlozing in sportkantine) breiden we de regel uit
     met een afwijkingsclausule.




       Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




    Lozing van vethoudend water
    Met het oog op doelmatig waterbeheer willen we in het Omgevingsplan regelen dat afvalwater
    afkomstig van het bereiden van voedingsmiddelen wordt geloosd in een vuilwaterriool, tenzij dit niet
    mogelijk is. In dat geval mag via een daarvoor geschikte voorziening in de bodem worden geloosd.
    Om verstoppingen te voorkomen willen we verbieden dat afvalwater dat afvalstoffen bevat, die door
    versnijdende of vermalende apparatuur zijn versneden of vermalen, worden geloosd op de riolering.
    Voor bepaalde categorieën van bedrijven nemen we vanuit doelmatigheidsoverwegingen een
    afwijkingsmogelijkheid op. Vethoudend afvalwater mag alleen via een vetafscheider en slibvangput
    worden geloosd op de riolering. Om een goede werking te waarborgen, stellen we eisen aan het
    onderhoud. Bijvoorbeeld aan de frequentie van (aantoonbare) lediging van de voorziening (orde
    grootte 1x per maand/kwartaal).




    Lozing van huishoudelijk afvalwater

    Onder de huidige wetgeving bepaalt de afstand tot de riolering of bij nieuwe aanleg/vervanging moet
    worden aangesloten op de riolering. Hier mag niet van worden afgeweken. De Omgevingswet geeft
    gemeenten de beleidsruimte om voortaan zelf te bepalen wanneer aansluiten op de riolering
    wenselijk/doelmatig is. De provincie heeft geen rol meer bij de invulling van de zorgplicht voor
    stedelijk afvalwater in het buitengebied. Gemeente en waterschap dienen samen de meest gewenste
    lozingsroute te bepalen.

    We kunnen als gemeente ervoor kiezen om de huidige afstandseisen te handhaven en indien nodig
    te werken met maatwerkvoorschriften óf te kiezen voor werkingsgebieden waarin we de
    afstandseisen loslaten. We kunnen hierbij ook nog kiezen voor één werkingsgebied of een
    werkingsgebied per lozingscategorie (afstand en omvang lozing). Omdat we verwachten dat de
    administratieve last van het stellen van maatwerkvoorschriften zal meevallen willen we vooralsnog
    vasthouden aan de huidige regels. Voorzieningen die niet lozen op de riolering nemen we niet in
    beheer. De eigenaar is verantwoordelijk voor een goed functionerende voorziening. Daar waar we
    een mogelijkheid bieden om af te wijken van de regels en lozing op oppervlaktewater plaatsvindt is
    de waterbeheerder het bevoegd gezag. Als gemeente en waterschap zorgen we ervoor dat de regels
    op elkaar afgestemd blijven.




    Tijdelijke lozingen/industriële lozingen
    De wetgeving voorziet in voldoende regels om de kwaliteit van afvalwaterlozingen te reguleren.
    Tijdelijke lozingen zoals bronneringswater en spoelwater van WKO-installaties of industriële
    lozingen kunnen echter ook tot capaciteitsproblemen leiden bij lozing op de riolering. Gemeenten
    kunnen dit reguleren door zelf eisen stellen aan de maximum lozingshoeveelheid. We willen
    daarom een capaciteitsbeperkende regel opnemen in het Omgevingsplan voor tijdelijke lozingen en
    industriële lozingen, bijvoorbeeld via een maatwerkregel per (te activeren) werkingsgebied. Daar
    waar de riolering weinig capaciteit heeft, stellen we een lager maximum en andersom.
    Om te voorkomen dat er te veel tijdelijke lozingen tegelijk plaatsvinden in een gebied kunnen we dit
    bijvoorbeeld gaan regelen via een meldingsplicht. Zo nodig kunnen we op basis van de melding een
    maatwerkvoorschrift stellen om lozingen te doseren in de tijd.




      Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Bijlage E – Onderbouwing financiën
De kostendekkingsberekening is uitgevoerd door de gemeente Leeuwarden. Hieronder zijn de gehanteerde
uitgangspunten weergegeven.

Uitgangspunten
Rioolheffing
•   De totale verwachtte inkomsten voor 2023 zijn € 12,3 miljoen.
•   Er wordt rekening gehouden met kwijtschelding in het tarief van 3.98% van de inkomsten;
•   De rioolheffing mag op begrotingsbasis maximaal kostendekkend zijn: de geraamde opbrengsten mogen de
    geraamde lasten niet overstijgen (Gemeentewet artikel 229b);
•   Reserveren voor tariefegalisatie en/of toekomstige vervangingsinvesteringen – door dotaties aan de
    voorziening(en) – is toegestaan;
•   Reserveren enkel voor uitbreiding van het voorzieningenniveau is niet toegestaan;
•   De opbrengsten van de rioolheffing mogen niet voor andere doeleinden dan voor het gemeentelijk rioolstelsel
    (inclusief grond- en hemelwatervoorzieningen) worden aangewend ofwel hebben een relatie met de verbrede
    watertaken. Een bijdrage in de klimaatopgave voor wateroverlast en droogte vallen ook onder deze verbrede
    watertaken.

Rente & inflatie
•   De rente op nieuwe investeringen en boekwaarden bedraagt 1,0%. Deze rente wordt voor het eerst doorbelast aan
    het eind van het jaar waarin de investering plaatsvindt.
•   Er vindt geen toerekening van rente plaats op positieve saldi van reserves en/of voorzieningen.
•   Er vindt per jaar geen indexatie van de uitgaven plaats. Er wordt bij de berekening van het GRP geen indexatie
    toegepast aangezien er sprake is van een budgetneutraal systeem. Dit wil zeggen dat zowel de kosten als baten
    gelijk geïndexeerd worden waardoor het effect per saldo nul is. Dit gaat over het model gebaseerd op vast prijspeil.
    In werkelijkheid moet er wel geïndexeerd worden.

BTW
•   Jaarlijks belasten we 21% BTW door aan de rioolheffing, op basis van directe exploitatiekosten, geplande
    investeringen en vervangingen;
•   Dit bedrag komt in het kader van het BTW-compensatiefonds ten gunste van het product Rioleringen.

Voorzieningen
•   Het saldo van de Spaarvoorziening toekomstige vervangingen (BBV 44.1d), bedraagt per 01-01-2023: €15.212.731
    (voorziening rioleringen)
•   Het saldo van de voorziening(en) mag gedurende de gehele beschouwde periode niet negatief zijn;
•   Het saldo egalisatievoorziening ultimo 2022 is bij de start van het nieuwe GRP 2023-2027 afgestort in de
    voorziening riolering. Hierdoor is de beginstand van de voorziening hoger waardoor de benodigde storting per jaar
    lager kan zijn. Een lagere storting vanuit de exploitatie betekent een lagere benodigde opbrengst rioolheffing - en
    daarmee lagere tarieven rioolheffing - voor de komende jaren.
•   Er is geen maximum gesteld aan het saldo dat gedurende de beschouwde periode in de voorziening(en) wordt
    begroot.

Heffingseenheden
•   Het aantal heffingseenheden bedraagt per 1 januari 2022 voor woningen 63.067 en voor niet woningen 13.559.
•   Het aantal heffingseenheden stijgt tot en met het jaar 2033 met 431 per jaar. Dit is berekend op basis van de
    gemeentelijk gegevens voor de nog aan te leggen woonwijken en uitbreidingen. Er is geen rekening gehouden met
    de kleinere initiatieven door projectontwikkelaars. Vanaf 2024 komen er circa 1000 woningen vanuit het
    buitengebied bij. In 2033 is het aantal heffingseenheden dan 81.936.



        Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Investeringen
•     De investeringen in de planperiode zijn hoofdzakelijk gebaseerd op specifieke projectplanningen en ramingen.
•     De langjarige, cyclische vervangingsinvesteringen zijn bepaald op basis van het beheersysteem en de
      Rasmariant-systematiek waarbij op basis van degradatie analyses in combinatie met het berekende effect van elk
      riool op de omgeving de levensduur van het stelsel wordt bepaald. .
•     De onderliggende kostenkengetallen zijn een combinatie van kostenkengetallen Kennisbank Rioned 2015 waarbij
      de kengetallen zijn geïndexeerd om ze zo op het peil 2022 te krijgen.
•     We sparen voor alle vervangings- en verbeteringsinvesteringen en hanteren hierbij de volgende technische
      levensduren:
      • Vrijverval riolering op basis van Rasmariant;
      • Bouwkundige delen van gemalen, drukriolering en randvoorzieningen 60 jaar;
      • Persleidingen, infiltratie voorzieningen en drainage / DT-riolering 40 jaar;
      • Elektro-/mechaniche delen van drukriolering en voor IBA’s 20 jaar;
      • Elektro-/mechaniche delen van gemalen en randvoorzieningen 15 jaar;
•     Indien het saldo in de spaarvoorziening ontoereikend is om alle investeringen af te dekken, blijft een restinvestering
      over. Deze boekwaarde wordt versneld afgelost met spaarbedragen uit latere jaren.

OVERZICHT VAN UITGAVEN, INKOMSTEN EN STAND VAN DE VOORZIENING -
PLANPERIODE
Bedragen zijn op prijspeil 2022.

Hieronder zijn de verwachtte uitgaven, inkomsten en stand van de voorziening voor de planperiode weergegeven. De
doorkijk voor de lange termijn (60 jaar) wordt daaronder gegeven.

UITGAVEN

    Uitgaven                                        2023                  2024                  2025                  2026               2027

    Onderzoekskosten

    Algemene advisering/hydraulische
                                                               € 40.000              € 40.000              € 40.000           € 40.000           € 40.000
    berekeningen (BRP)

    Inmeten puthoogten/bobs                                    € 30.000              € 30.000              € 30.000           € 30.000           € 30.000

    Programma klimaat                                      € 100.000             € 100.000             € 100.000             € 100.000           €        -

    Actualiseren/opstellen GRP                             €          -          €          -          €          -           € 40.000           €        -

    Meetprogramma riolering                                    € 10.000              € 10.000              € 10.000           € 10.000           € 10.000

                                        Subtotaal          € 180.000             € 180.000             € 180.000             € 220.000           € 80.000

    Inspectiekosten

    Inspectie riolen en persleidingen                      € 150.000             € 150.000             € 150.000             € 150.000          € 150.000

                                        Subtotaal          € 150.000             € 150.000             € 150.000             € 150.000          € 150.000

    Structureel regulier onderhoud

    Onderhoud en calamiteiten rioleringen              €       460.000       €       460.000           € 460.000         €    460.000      €     460.000

    Gemalen en overstorten                             €        50.000       €        50.000       €        50.000      €      50.000      €         50.000



            Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




 Baggeren bij overstorten                       €        10.000    €        10.000    €        10.000    €            10.000   €         10.000

 Toename woningen en niet-woningen              €              -       €     5.172    €        10.344        €        15.516       €     20.688

                                    Subtotaal   € 520.000          € 525.172          €    530.344           €       535.516       €    540.688

 Grondwaterkosten

 Jaarlijks onderhoud                                    € 30.000           € 30.000        € 30.000               € 30.000              € 30.000

 Hoogtemeting en reiniging                          €          -       €          -        €         -           €         -            € 40.000

 Onderzoek n.a.v. meldingen en
                                                        € 30.000           € 30.000        € 30.000               € 30.000              € 30.000
 waarnemingen

                                    Subtotaal           € 60.000           € 60.000        € 60.000               € 60.000             € 100.000

 Overige exploitatiekosten

 Communicatie(plan)                                      € 5.000            € 5.000            € 5.000               € 5.000             € 5.000

 Telefoon- en datalijnen                                € 80.000           € 80.000        € 80.000               € 80.000              € 80.000

 Electriciteitsverbruik                             € 200.000          € 200.000          € 200.000              € 200.000             € 200.000

 Lidmaatschappen                                        € 25.000           € 25.000        € 25.000               € 25.000              € 25.000

 Toename woningen en niet-woningen                  €          -            € 1.724            € 3.448               € 5.172             € 6.896

                                    Subtotaal       € 310.000          € 311.724          € 313.448              € 315.172             € 316.896

 Organisatie- c.q. personeelskosten

 Salarissen en sociale lasten                   € 1.351.280        € 1.351.280        € 1.351.280            € 1.351.280           € 1.351.280

 Waterambassadeur (bijdrage)                            € 15.000           € 15.000        € 15.000               € 15.000              € 15.000

 Advies/ontwikkeling                                     € 5.000            € 5.000            € 5.000               € 5.000             € 5.000

 Overhead                                           € 670.000          € 670.000          € 670.000              € 670.000             € 670.000

                                    Subtotaal   € 2.041.280        € 2.041.280        € 2.041.280            € 2.041.280           € 2.041.280

 Toerekeningen

 Doorbelasting tractie                              € 240.000          € 240.000          € 240.000              € 240.000             € 240.000

 Doorbelasting facilitaire kosten                       € 10.000           € 10.000        € 10.000               € 10.000              € 10.000

 Doorbelasting team belastingen                     € 125.000              € 70.000        € 70.000               € 70.000              € 70.000

 Automatisering                                         € 60.000           € 60.000        € 60.000               € 60.000              € 60.000

 Straatvegen                                        € 450.000          € 450.000          € 450.000              € 450.000             € 450.000

 Toename woningen en niet-woningen                  €          -            € 4.310            € 8.620            € 12.930              € 17.240

                                    Subtotaal       € 885.000          € 834.310          € 838.620              € 842.930             € 847.240


          Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




 Kosten van derden

 Ledigen straatkolken                                    € 260.000          € 260.000          € 260.000          € 260.000          € 260.000

                                      Subtotaal          € 260.000          € 260.000          € 260.000          € 260.000          € 260.000

 Kapitaallasten

 Kapitaallasten Klimaat Actief (25%
                                                         € 134.438          € 223.313          € 311.438          € 343.813          € 375.896
 bovengronds, afschrijving 20 jaar, 1.0%)

 Aansl. Best. Bebouwing Wergeasterdyk
                                                           € 1.891            € 1.891            € 1.891            € 1.891              € 1.891
 €85.000 ann 60 jr, 1.0%

 Aansl. Best. Bebouwing Middelsee €200.000,-
                                                           € 4.449            € 4.449            € 4.449            € 4.449              € 4.449
 ann. 60 jr, 1.0%

 Rente en afschrijving investeringen L'wrd             € 2.233.000        € 2.195.288        € 2.157.576        € 2.119.864        € 2.082.153

                                      Subtotaal        € 2.373.778        € 2.424.941        € 2.475.354        € 2.470.017        € 2.464.388

 Vervangingsprogramma

 Rioolvervanging o.b.v. vervangingsplan                € 2.000.000        € 1.400.000        € 1.800.000        € 1.300.000        € 1.600.000

 Zorgplichten regenwater en grondwater                   € 250.000          € 250.000          € 250.000          € 250.000          € 250.000

 Gemalen/BBB                                             € 150.000          € 150.000          € 150.000          € 150.000          € 150.000

 Deelreparaties                                          € 150.000          € 150.000          € 150.000          € 150.000          € 200.000

 Stimuleringsregeling Klimaatbewust                      € 100.000          € 100.000          € 100.000          € 100.000          €         -

 Klimaatmaatregelen ondergronds (75%)                  € 2.916.667        € 2.916.667        € 2.916.667        € 2.916.667        € 2.916.667

                                      Subtotaal        € 5.566.667        € 4.966.667        € 5.366.667        € 4.866.667        € 5.116.667

                                      TOTAAL          € 12.346.725       € 11.754.094       € 12.215.713       € 11.761.582       € 11.917.159




INKOMSTEN

 Inkomsten vanuit de rioolheffing                 2023               2024               2025               2026               2027

 Woningen                                         €      2.927.891   €      2.927.891   €      2.927.891   €      2.927.891   €      2.927.891

 Niet woningen                                    €      9.397.622   €      9.397.622   €      9.397.622   €      9.397.622   €      9.397.622

 Extra vanuit belasten woningen
 buitengebied                                     €              -   €       186.150    €       186.150    €       186.150    €          186.150

 Tariefstijging door toekomstige piek
 vervangingen riolering                           €              -   €              -   €              -   €              -   €                -

 Kwijtschelding                                   €       -490.571   €       -497.980   €       -497.980   €      -497.980    €       -497.980




         Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




                        NETTO INKOMSTEN       € 11.834.942        € 12.013.683        € 12.013.683        € 12.013.683        € 12.013.683




STAND VAN DE VOORZIENING

 Spaarvoorziening                         2023                2024                2025                2026                2027

 Stand op 1/1                             €      15.212.731   €      13.038.799   €      11.890.031   €      10.263.587   €      9.255.817

 Onttrekking (-) / storting               €      -2.173.932   €      -1.148.768   €      -1.626.444   €      -1.007.770   €      -1.126.905

     STAND VAN DE VOORZIENING OP
                            31/12         €      13.038.799   €      11.890.031   €      10.263.587   €       9.255.817   €      8.128.913




          Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027



 OVERZICHT VAN UITGAVEN, INKOMSTEN EN STAND VAN DE VOORZIENING - PLANPERIODE
 Bedragen zijn op prijspeil 2022.




         Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>E
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Bijlage F – Begrippen en definities


    DEFINITIE VAN BEGRIPPEN

    Doelmatig

    Dit vullen we als volgt in:
    De goede dingen doen: maatregelen dienen effectief te zijn.
    Met de maatregelen voorkomen of beperken we problemen of lossen deze op.
    De dingen goed doen: maatregelen dienen efficiënt te zijn.
    We nemen geen maatregelen in openbaar gebied als alternatieven op een niet openbare probleemlocatie
    goedkoper of effectiever zijn.
    Een goede verhouding tussen kosten en rendement.
    De kosten van de maatregelen staan in verhouding tot de effecten.
    Effectiviteit gaat over de mate waarin het resultaat aan het beoogde doel beantwoordt.
    Efficiëntie gaat over het proces om tot dit resultaat te komen.
    Doelmatigheid gaat over de combinatie van beide.

    Redelijkerwijs

    De betekenis hiervan is situatie afhankelijk en wegen we af op basis van kosten-baten, inpasbaarheid en
    maatschappelijke overlast.

    Duurzaam

    Hiermee doelen we op energie- en grondstoffengebruik, energie- en grondstoffen terugwinning en levensduur.

    Aantoonbaar

    De te nemen acties zijn te herleiden en hiermee te controleren.




Afvloeiend regenwater
Neerslag die tot afstroming komt.

Afkoppelen/niet-aankoppelen
Het op de gemengde of vuilwaterriolering aangesloten afvoerend verhard oppervlak loskoppelen en
aansluiten op een hemelwatervoorziening. Bij nieuwbouw: het niet aansluiten van afvoerend verhard
oppervlak op een vuilwatersysteem.

Afvalwater
Al het water waarvan de houder zich - met het oog op de verwijdering daarvan - ontdoet, voornemens is
zich te ontdoen of zich moet ontdoen. De meerwaarde van water wordt kinderen op een speelse manier
bijgebracht.

Afvalwatersysteem
Het geheel van rioleringstechnische en zuiveringstechnische werken (waaronder riolering, gemalen,
persleidingen, AWZI).

Asset management
Maximaliseren van de waarde van bezittingen door het optimaal uitbalanceren van onderhoud en
vervanging in relatie tot kosten, prestaties en risico’s.

Basisrioleringsplan (BRP)/verbreed BRP

       Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Plan waarin de hydraulische afvoercapaciteit, de vuilemissie en het aanbod op de RWZI wordt getoetst voor
de bestaande en toekomstige plansituatie (planhorizon ca. 10-15 jaar). Het plan bevat in de regel
verbeteringsmaatregelen om in de toekomstige situatie te voldoen aan de wensen/eisen van gemeente en
waterbeheerder.
In een verbreed BRP zijn de zorgplichten grondwater en regenwater meer expliciet uitgewerkt.

Bedrijfsafvalwater
Afvalwater dat vrijkomt bij door de mens bedrijfsmatig of in een omvang alsof zij bedrijfsmatig was,
ondernomen bedrijvigheid, dat geen huishoudelijk afvalwater, afvloeiend hemelwater of grondwater is.

Circulaire economie
Economie gericht op en maximaal hergebruik van (afval)stoffen.

Drukriolering
Een mechanisch rioleringssysteem waarbij het afvalwater via kleine pompjes en persleidingen wordt
verpompt naar een ontvangstput. Drukriolering wordt vaak toegepast in het buitengebied. Het systeem is
niet geschikt voor het transporteren van regenwater.

Gemengd rioolstelsel (GEM)
Rioolstelsel waarbij afvalwater en regenwater door één buizenstelsel worden ingezameld en afgevoerd.

Gescheiden rioolstelsel (GS)
Rioolstelsel waarbij afvalwater en regenwater door afzonderlijke buizenstelsels worden Ingezameld en
afgevoerd. Het afvalwater wordt afgevoerd naar een AWZI, (een groot deel van) het regenwater wordt
rechtstreeks afgevoerd naar het oppervlaktewater.

Groene berging
Verdiepte groenvoorziening voor de tijdelijke opvang van overtollig regenwater.

Groen dak
Begroeid dak, heeft niet alleen een beschermende functie, maar vangt ook fijn stof af, werkt verkoelend,
vertraagt de waterafvoer en draagt positief bij aan vergroening van de stad.

Hemelwaterafvoer
Afvoer van hemelwater voordat het tot afstroming komt
over het wegdek of via de riolering.

Hittestress
Het optreden van extreme hitte door een ongunstige combinatie van zonnestraling, temperatuur en
bebouwing. Dit treedt meestal op in dicht bebouwde centra met een laag ventilatievermogen.

Huishoudelijk afvalwater
Afvalwater dat overwegend afkomstig is van menselijke stofwisseling en huishoudelijke werkzaamheden.

Hydraulische afvoercapaciteit
De capaciteit van een rioolstreng of rioleringssysteem om overtollig water af te voeren.

IBA
Systeem voor Individuele Behandeling van Afvalwater. Vergelijkbaar met een verbeterde septic-tank.

Infiltratievoorziening



       Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Een waterdoorlatende ondergrondse voorziening die het regenwater opvangt en het langzaam laat
wegzakken in de bodem.

Inspecteren
Het waarnemen, herkennen en beschrijven van de toestand van rioleringsobjecten.

Kapitaallasten
De langjarige kosten verband houdend met een nieuwe investering die niet direct is afbetaald.

Maaiveld
Terreinhoogte. Meestal is bedoeld het straatniveau of de hoogte van een groenstrook.

Omgevingsgericht
Rekening houdend met de gewenste toekomstige inrichting van het openbare gebied.

Openbare riolering
Het gedeelte van de buitenriolering in eigendom en beheer bij de overheid (in de meeste gevallen is dit de
gemeente).

Overnamepunt
Punt waar de overdracht plaatsvindt van het afvalwater uit de riolering aan het transportsysteem van het
waterschap.

Persleiding
Een leiding waardoor rioolwater met gebruikmaking van één of meerdere pompen onder overdruk wordt
afgevoerd.

Randvoorziening
Vloeistofdichte voorziening als onderdeel van het rioolstelsel met als het doel het afvangen van vuil en/of
bergen van overtollig afvalwater. Dergelijke voorzieningen worden toegepast ter verbetering van de
waterkwaliteit.

Regenwaterriool
Riool alleen bestemd voor de inzameling en het transport van afstromend regenwater.
Regenwatersysteem Zie “RWA-systeem”.

Regenwateruitlaat /hemelwateruitlaat
Voorziening bedoeld voor de directe lozing van regenwater op oppervlaktewater of groene berging.

Relinen
Het inbrengen van een verstevigende constructie ter versterking van de buis. Meestal in de vorm van een in
te brengen flexibele kous die door hete lucht, of water en/of licht uithardt en de buis duurzaam herstelt.

Restlevensduur
Resterende levensduur van een riool, gebaseerd op de toestand van het riool (technische restlevensduur)
of de leeftijd van het riool (theoretische restlevensduur).

Retentiebassin
Een ruimte al of niet overdekt, voor het tijdelijk opslaan van overtollig regenwater.

Riolering


       Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Het geheel van riolen, rioolputten en bijbehorende voorzieningen voor de inzameling en het transport van
afvalwater.

Rioleringsbeheer
Zorg voor het goed functioneren van het rioleringssysteem.

Rioolheffing
De belasting die bewoners en bedrijfsleven moeten betalen om gebruik te mogen maken van de riolering.
De heffing kan uit een aansluitheffing en een afvoerheffing bestaan. De aansluitheffing wordt geheven
wegens het hebben van een aansluiting op het gemeentelijk riool. De rioolafvoerheffing wordt geheven
wegens het afvoeren van rioolwater afkomstig van de gebruiker van een onroerend goed.

Rioolbeheerder
Openbaar lichaam belast met de zorg voor (het goed functioneren van) de riolering (meestal een
gemeente).

Rioolgemaal
Bouwwerk met een inrichting voor het verpompen van afvalwater.

Riooloverstortput
Voorziening die bij hevige of langdurige neerslag in werking treedt en het overtollige regenwater loost op
een voorziening of direct op oppervlaktewater.

Rioleringssysteem
Samenstel van riolen en rioolputten voor de inzameling en het transport van afvalwater.

Rioolwaterzuivering (RWZI)
Een inrichting (werk) waar het afvalwater wordt ontdaan (van een groot deel) van de verontreinigingen.
RWA-systeem
Rioolstelsel alleen bestemd voor de inzameling en het transport van regenwater.

Sanitatie
Geheel van sanitaire voorzieningen zoals waterleiding, riolering, sanitair e.d. en voorlichting over nut en
noodzaak van hygiënische leefomstandigheden als preventieve maatregel tegen
gezondheidsklachten/ziekten.

Stedelijk afvalwater
Huishoudelijk afvalwater of een mengsel daarvan met bedrijfsafvalwater, afvloeiend hemelwater,
grondwater of ander afvalwater.

Transitie
Een geleidelijke ombuiging van een bestaande situatie naar een toekomstig gewenste situatie. Bijvoorbeeld
de transitie van een lineaire economie naar een circulaire economie.

Verbeterd gemengd rioolstelsel (VGM)
Gemengd rioolstelsel met ter plaatse van één of meerdere lozingspunten een randvoorziening met als doel
vuilemissiereductie.

Verbeterd gescheiden rioolstelsel (VGS)
Gescheiden rioolstelsel waarbij een deel van het (meest vervuilde) regenwater wordt ver pompt naar de
AWZI of alternatieve locatie voor de behandeling van verontreinigd regenwater.



       Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>PROGRAMMA WATER & RIOLERING 2023-2027




Verhard oppervlak
Het op de riolering aangesloten oppervlak dat tijdens neerslag regenwater afvoert naar het
rioleringssysteem.

Vrijvervalriolering
Rioleringssysteem waarbij het transport van afvalwater plaatsvindt door middel van de zwaartekracht.

Vuilemissie
Het totaal aan vervuilende stoffen afkomstig uit het rioleringssysteem dat (in)direct via riooloverstortputten
wordt geloosd op oppervlaktewater.

Vuilwaterriool
Riool alleen bestemd voor de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater.

Vuilwatersysteem
Het geheel aan voorzieningen voor de gescheiden inzameling en transport van stedelijk afvalwater.

Wadi
Een bovengrondse droogstaande groenvoorziening die het regenwater opvangt en langzaam laat
wegzakken in de bodem

Water-op-straat
Het verschijnsel tijdens hevige of langdurige neerslag dat water uit de riolering op straat komt te staan of
dat regenwater niet in de riolering kan stromen als gevolg van een onvoldoende of belemmerde
afvoercapaciteit.

Wateroverlast
Het verschijnsel dat “water op straat” overgaat in wateroverlast in de vorm van ernstige hinder (langdurige
onbereikbaarheid) of leidt tot waterschade (bijvoorbeeld water in de woning).

Zorgplicht stedelijk afvalwater
De gemeente draagt zorg voor de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater dat vrijkomt bij de
binnen het grondgebied van de gemeente gelegen percelen.

Zorgplicht hemelwater
De gemeente draagt zorg voor een doelmatige inzameling van het afvloeiend hemelwater, voor zover van
degene die zich daarvan ontdoet, voornemens is zich te ontdoen of zich moet ontdoen, redelijkerwijs niet
kan worden gevergd het afvloeiend hemelwater op of in de bodem of in het oppervlaktewater te brengen.

Zorgplicht grondwater
De gemeente draagt zorg voor het in het openbaar gemeentelijke gebied treffen van maatregelen teneinde
structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming zoveel
mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet tot de
zorg van het waterschap of de provincie behoort.




       Onze referentie: 30109966
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027   29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>30   Gemeente Leeuwarden | Programma Water & Riolering 2023-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>