<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Ontwikkelperspectief
NOVEX Lelylijn 2050
                           rbouwing
Toekomstbeelden voor   Onde
noordelijk Nederland
met de Lelylijn
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn 2050          Voorwoord							Pagina 5
Studio Bereikbaar, 17 september 2024
                                                  Hoofdstuk 1.
Voorliggende rapportage is het resultaat van      De Opgave							Pagina 9
ruim één jaar werk inclusief een bustour ‘langs
de velden’ en een zestal intensieve maakdagen     Hoofdstuk 2.
met overheden langs de lijn.                      Beschrijving van de denkrichtingen				Pagina 13


In deze rapportage bouwen we verder op alle       Hoofdstuk 3.
documenten die zijn opgesteld in het kader        Maatschappelijk gesprek over de Lelylijn			Pagina 21
van NOVEX Lelylijn:
• Inspiratieboek Lelylijn - Verkennende           Hoofdstuk 4.
    houtskoolschets voor het integrale            Lessen en bevindingen						Pagina 25
    Ontwikkelperspectief (Studio Bereikbaar,
    juli 2023)                                    Hoofdstuk 5.
•   De impact van de Lelylijn op de               Ontwikkelperspectief						Pagina 73
    woningmarkt (Companen, februari 2024)         • Pijler 1. Positionering van Groningen en Leeuwarden
•   Gebiedspaspoorten landschap en natuur         • Pijler 2. Drie zelfstandige Daily Urban Systems
    (RHDHV, februari 2024)                        • Pijler 3. Vitale kernen en vitaal platteland
•   Werksessie landbouw (Elzinga & Oterdoom,
                                                  • Pijler 4. Een goed functionerend bodem-, water-, en natuursysteem
    februari 2024)
•   Economische Effecten Lelylijn (Bureau
                                                  Hoofdstuk 6.
    Buiten, februari 2024)
                                                  Doorkijk naar het vervolg						Pagina 165
•   Toekomstbeelden voor noordelijk Nederland
    met de Lelylijn Denkrichtingen - NOVEX
    Lelylijn 2050 (Studio Bereikbaar, maart
    2024)
•   Water en Bodem Sturend Lelylijn - Advies en
    handelingsperspectief (SWECO, mei 2024)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Voorwoord
Ontwikkelperspectief Lelylijn                       als basis voor de beschouwing of de Lelylijn de       verstedelijkingsopgave en de verbetering van de
Onderdeel van het MIRT-onderzoek NOVEX Lelylijn     moeite waard is om te realiseren. De kern van         bereikbaarheid en de leefbaarheid.
(van Lelystad tot Groningen/Leeuwarden) is het      het Ontwikkelperspectief is dat de realisatie van
opstellen van een toekomstschets van de ruimte      de Lelylijn wordt gecombineerd met integrale          Van vervoerswaarde naar bereikbaarheid
rondom de Lelylijn en welke keuzes daarin worden    gebiedsontwikkeling voor wonen, werken en             en brede welvaart
gemaakt, het zogenoemde Ontwikkelperspectief.       voorzieningen met respect voor de kwaliteiten en      We zien dat de kijk op mobiliteit onder invloed van
                                                    identiteit van de regio. En met water en bodem        de brede welvaartsgedachte (o.a. verwoord in ‘Elke
Het Ontwikkelperspectief is in stappen              sturend als basis. Concentratie van ontwikkeling in   regio telt!’ van de Raad voor de leefomgeving en
opgesteld. Eerst is een verkenning gedaan           de grotere steden, gepaste groei in andere kernen     infrastructuur (Rli), de Raad voor Volksgezondheid
naar de mogelijkheden en kansen voor                met (nieuwe) stations en beperkt in overige kernen    & Samenleving (RVS) en de Raad voor het
de Lelylijn in het “Inspiratieboek Lelylijn         en de zone rondom de Lelylijn. Ontwikkeling in het    Openbaar Bestuur (ROB)) aan het verschuiven is
Verkennende Houtskoolschets voor het integrale      belang van de regio en het land.                      van vervoerswaarde (hoeveel potentiële reizigers
Ontwikkelperspectief (juli 2023)”. Daarna zijn de                                                         trekt een verbinding) naar bereikbaarheid (welke
ruimtelijke kaders en de programmatische opgaven    Het integrale onderzoek                               plekken, banen, inwoners en voorzieningen kan je
geformuleerd. Hieruit zijn de “Denkrichtingen       Ten behoeve van het MIRT-onderzoek NOVEX              bereiken) en brede welvaart (o.a. welzijn, veiligheid
voor het Ontwikkelperspectief (maart 2024)”         Lelylijn hebben Rijk en regio in december 2022        en gezondheid). In dit denken zien we ook de
geformuleerd. Dat document is besproken             een gezamenlijke projectorganisatie ingesteld die     integraliteit tussen MIRT (vervoer/netwerk) en
met de bestuurlijke achterban om richting te        de opdracht heeft om onderzoek te doen naar           NOVEX (ruimte/ plek).
krijgen voor het Ontwikkelperspectief. Vanuit       de Lelylijn. Het onderzoek is de combinatie van
die bestuurlijke terugkoppeling en op basis van     een MIRT-onderzoek en het opstellen van een           De werklijnen in het project
analyses van de effecten van de Denkrichtingen      Ontwikkelperspectief voor het NOVEX-gebied            Om invulling te geven aan deze opdracht werkt
is het Ontwikkelperspectief voor de Lelylijn 2050   Lelylijn (van Lelystad tot Groningen/Leeuwarden).     de projectorganisatie Lelylijn met verschillende
opgesteld.                                          Deze onderzoeken leveren de informatie die nodig      werklijnen. Het gaat dan om:
                                                    is om eind 2024 een GO/NO GO besluit te nemen         • Omgevingsmanagement en Participatie
Het Ontwikkelperspectief is een ruimtelijke         over een Startbeslissing voor de MIRT-Verkenning          – gericht op het verkrijgen van inzicht in
toekomstschets van het NOVEX gebied Lelylijn        naar de Lelylijn. In het NOVEX-deel wordt in een          de belangen, de wensen en zorgen van
met daarin een kansrijke Lelylijn, inclusief de     integraal Ontwikkelperspectief uitwerking gegeven         betrokkenen bij het project in ruime zin.
daarbij passende gebiedsontwikkeling. De            aan de bijdrage van de Lelylijn als backbone          • Bereikbaarheid (OV en infrastructuur) –
toekomstschets gaat uit van bundeling van de        van de ontwikkeling van noordelijk Nederland              gericht op het verkrijgen van inzicht in de
Lelylijn met de Rijkswegen A6/A7/A32 en dient       voor de economische structuurversterking, de              verschillende mogelijkheden (alternatieven
                                                                                                                                                                  5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>    en varianten) voor de Lelylijn, maar ook in de     De status. Het Ontwikkelperspectief Lelylijn         geconcretiseerd. Er is een verdere invulling nodig
    maakbaarheid en de kosten.                         geeft een beeld van de toekomst van noordelijk       qua programma en qua ruimte. Vervolgens zijn een
•   Internationaal – gericht op het verkrijgen van     Nederland en zal na gezamenlijke vasstelling door    uitvoeringsprogramma en een investeringsagenda
    inzicht in kansen en eisen voor het (op termijn)   Rijk en regio een gedragen visie vormen op de        aan de orde. Wederkerige afspraken tussen Rijk en
    in gebruik nemen van de Lelylijn als schakel in    ontwikkeling richting 2050 in samenhang met          regio over inhoud, tijd en geld zijn essentieel om
    een internationale treinverbinding tussen de       de komst van de Lelylijn. Na besluitvorming zal      tempo te kunnen maken, maar zullen pas gemaakt
    Randstad en verder.                                het Ontwikkelperspectief nader moeten worden         kunnen worden na deze uitwerking.
•   NOVEX (Ontwikkelperspectief) – gericht
    op het verkrijgen van inzicht in de integrale
                                                                                  Op 5 maart 2024 werden de “Denkrichtingen NOVEX Lelylijn 2050” vrijgegeven
    ontwikkelingsmogelijkheden voor het NOVEX
                                                                                                   (Toekomstbeelden voor noordelijk Nederland met de Lelylijn)
    gebied Lelylijn en de betekenis daarvoor op
    diverse schaalniveaus.
•   Brede welvaart – gericht op het verkrijgen
    van inzicht in de effecten van de Lelylijn op
    de brede welvaart, zowel kwantitatief als
    kwalitatief.


Deze werklijnen zorgen gezamenlijk voor voldoende
informatie, uitvoerig afgestemd met alle betrokken
overheden (en met inbreng van bewoners,
bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties),
om eind 2024 een vervolgbeslissing te kunnen
nemen, voor zowel de Lelylijn als het bijbehorende
Ontwikkelperspectief.


Ontwikkelperspectief Lelylijn en dan?
Het Ontwikkelperspectief wordt vastgesteld door
de Stuurgroep (sep ’24), vervolgens besproken in
de achterbannen (Raden en Staten) en is onderdeel
van de beslisinformatie voor het BO-MIRT (nov ’24).
                                                                                                                                                                 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>1. De Opgave




               8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>1. Opgaven voor NOVEX Lelylijn gebied
In dit NOVEX-onderzoek en tijdens de maakdagen           van vele (kleine) buurten. Het aantal verouderde          Opgave 6. Toegroeien naar circulaire economie. De
hebben we een vijftiental opgaven opgehaald voor         woningen en buurten is relatief gezien groot, omdat       klimaatverandering is de komende jaren de grote
noordelijk Nederland. We kijken niet alleen naar         de laatste decennia de nieuwbouw relatief beperkt         ruimtelijk transitieopgave. Om een bijdrage te leveren
bereikbaarheidsopgaven maar naar de volledige            was. In een aantal kernen (waaronder Drachten)            aan de wereldwijde noodzaak tot CO2- reductie is de
integrale opgave voor het NOVEX-gebied.                  groeide de voorraad in de jaren ‘60-70 snel,              opgave allereerst zo snel mogelijk de CO2 uitstoot
                                                         aangezwengeld door groei van werkgelegenheid              terug te brengen. Dit laat zich concreet vertalen in
Opgave 1. Economische structuurversterking.              bij enkele grotere werkgevers. De destijds                een grondstoffentransitie en een energietransitie. De
Netwerkvorming onderling –tussen Leeuwarden-             ontwikkelde relatief grote wijken zijn zowel fysiek       energietransitie stelt nieuwe en zwaardere eisen aan
Sneek-Emmeloord-Lelystad-Heerenveen-Drachten-            als qua woonprogramma in toenemende mate aan              de infrastructuur.
Groningen-Assen- blijft achter bij de ontwikkeling in    vernieuwing toe.
andere regio’s. Ruimtelijk-economisch benutten de                                                                  Opgave 7. Woningbouw. De woondeals gaan uit
steden in noordelijk Nederland elkaars kracht beperkt.   Opgave 4. Wonen en werken in balans. Dagelijks            van 50.000 extra woningen in het Lelylijn-gebied
Juist omdat de steden in noordelijk Nederland –          reizen er 71.000 werknemers meer het Lelylijngebied       (tot 2030). Afhankelijk van het scenario brengt
buiten Groningen en Leeuwarden – relatief klein          uit (incl. COROPregio Flevoland) dan dat er               de Lelylijn een extra autonome vraag van 24.000
zijn, is het achterblijven van de netwerkvorming         binnenkomen (als we binnen Flevoland alleen Urk           tot 31.000 woningen met zich mee (tot 2050). De
een handicap. Noordelijk Nederland loopt                 en Noordoostpolder meetellen zijn dit er 22.000).         totale vraag voor de Lelylijn-gemeenten wordt
agglomeratiekracht mis. Mede als gevolg hiervan blijft   Het ‘tekort’ aan banen is circa 50.000 in COROP-          daarmee circa 60.000 tot 100.000 woningen. Er is
de economische ontwikkeling achter bij de rest van       regio Flevoland, 11.000 in Zuidwest-Fryslân, 14.000       (zoals in heel Nederland) sprake van vergrijzing en
Nederland.                                               in Noord-Fryslân en 10.000 in Noord-Drenthe. In           huishoudensverdunning met een groeiende mismatch
                                                         COROP-regio’s Zuidoost-Fryslân (2.000) en Overig          in de woonvoorraad tot gevolg en een toenemende
Opgave 2. Jongeren behouden en aantrekken                Groningen (12.000) is de instroom juist groter (dankzij   druk op lokale voorzieningen. Dat vraagt om
(vergroten beroepsbevolking). Buiten Groningen           banenmotors Groningen stad en Heerenveen).                diversifiëren van de woningvoorraad (mede in relatie
en Leeuwarden trekken overal in het Noorden de                                                                     tot verduurzaming, renovatievraag, betaalbaarheid,
jongeren weg. Het aantal bereikbare banen en             Opgave 5. Ruimte voor (grootschalige) bedrijvigheid.      veranderende woonwensen).
voorzieningen binnen aanvaardbare reistijden is matig.   Volgens onderzoek van Bureau Buiten zorgt de komst
En ook de beperkte diversiteit in werkgelegenheid        van de Lelylijn voor een extra groeivraag van 140-200     Opgave 8. Duurzamer mobiliteitssysteem. Opgave is
speelt een rol. Er zijn meer arbeidskrachten nodig in    hectare bedrijventerrein en 74.000-101.000 m2 aan         om te komen tot een duurzamer mobiliteitssysteem.
noordelijk Nederland.                                    kantoorruimte. Dit zorgt voor circa 20.000 tot 30.000     Met meer openbaar vervoer en fiets en minder auto
                                                         extra banen. Er is (ook zonder Lelylijn) bovendien een    in de steden. Tegelijkertijd blijft de auto voor het
Opgave 3. Stedelijke kwaliteitssprong. De (stedelijke)   ruimtevraag voor nieuwe industrie en logistiek.           platteland een cruciaal vervoersmiddel.
vernieuwingsopgave is groter dan gemiddeld in
Nederland. De grote versnipperde opgave is er een
                                                                                                                                                                            9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Opgave 9. Realistisch toekomstperspectief voor             neerslagpatronen met als resultaat meer perioden van       Opgave 15. Vervoersarmoede / basisbereikbaarheid
de landbouw. Opgave is om te komen tot een                 zowel droogte als wateroverlast. De zoetwateraanvoer       garanderen. Er ontstaat een grote en groeiende
duurzaam verdienmodel voor de boer, hand in hand           vanuit het Europees achterland zal veel meer gaan          sociaaleconomische kloof. Op de slecht aangetakte
samengaand met een robuuste en klimaatbestendige           fluctueren en in droge zomers helemaal wegvallen.          plekken dreigt een concentratie van relatief kwetsbare
waterhuishouding, een stevig natuurnetwerk met             Er is ruimte nodig voor voorraadvorming om in de           groepen.
een rijke biodiversiteit en een fijnmazig netwerk van      toekomst voldoende schoon zoetwater te hebben. De
landschapselementen (toekomstperspectief voor              zeespiegelstijging leidt tot verzilting langs de kust en
duurzame voedselproductie en natuurinclusieve              dwingt ons om na te denken over de volhoudbaarheid
landbouw).                                                 van de kustverdediging en de waterafvoer, omdat het
                                                           land steeds meer onder zeeniveau komt te liggen.
Opgave 10. Versterken toerisme en recreatie.
De behoefte aan voorzieningen voor recreatie en            Opgave 13. Kleine kernen vitaal houden (leegloop
toerisme zal groeien, én veranderen. Dit komt door het     platteland tegengaan). Voorzieningen concentreren
landelijk groeiende aantal inwoners, de toenemende         zich en zijn lokaal lastig te behouden (denk aan
populariteit van buitenrecreatie en een groei in het       basisscholen en zorg). Ook is er sprake van
aantal toeristen.                                          sociale segregatie. Waarbij de dorpen steeds
                                                           meer de woonplekken worden voor hogere
Opgave 11. Behoud en ontwikkeling rust en                  inkomens terwijl lagere inkomensgroepen voor
ruimte. Noordelijk Nederland kent veel rust, ruimte,       het voorzieningenaanbod naar de grotere kernen
waardevolle landschappen en erfgoed. Maar                  trekken. Voor wie achterblijft dreigt uitsluiting en
verrommeling dreigt, bij onzorgvuldige inpassing           vervoersarmoede. De opgave is om de leefbaarheid
van wonen, werken, logistiek en energie in ‘het            en vitaliteit te borgen voor de kleinere kernen.
landschap’. De oorspronkelijke kwaliteit en variatie, zo
bepalend voor de identiteit van het Noorden, kunnen        Opgave 14. Toename aantal ouderen (vergrijzing).
verdwijnen. Opgave is om de kernkwaliteiten te             Er is sprake van een dubbele vergrijzing: meer
behouden en te versterken.                                 ouderen en die ouderen worden ook nog eens ouder.
                                                           Vergrijzing leidt tot extra zorgvraag in wijken en tot
Opgave 12 Robuust watersysteem (te droog,                  hogere gemeentelijke lasten.
onveilig, te nat, te warm, te zout, onvoldoende
drinkwater, hittestress). Als gevolg van
klimaatverandering komt er veel op ons af.
Temperatuurstijging leidt tot veranderende
                                                                                                                                                                               10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>    Economische                              Duurzaam                             Woningbouw                       Landelijk gebied                       Water en                        Vitale dorpskernen
structuurversterking                      mobiliteitssysteem                                                                                            bodem sturend




•   (1) Economische                          •   (2) Jongeren behouden                   •   (3) Stedelijke kwaliteitssprong. De     •   (4) Wonen en werken in balans.            •   (5) Ruimte voor (grootschalige)
    structuurversterking.                        en aantrekken (vergroten                    (stedelijke) vernieuwingsopgave is          Dagelijks reizen er 71.000                    bedrijvigheid. Er is (ook zonder
    Netwerkvorming onderling –tussen             beroepsbevolking). Buiten                   groter dan gemiddeld in Nederland.          werknemers meer het Lelylijngebied            Lelylijn) een ruimtevraag voor nieuwe
    Leeuwarden-Sneek-Emmeloord-                  Groningen en Leeuwarden trekken             De grote versnipperde opgave is er          uit dan dat er binnenkomen (met               industrie en logistiek. De komst van
    Lelystad-Heerenveen-Drachten-                overal in het Noorden de jongeren           een van vele (kleine) buurten. Het          name in COROP-regio Flevoland is              de Lelylijn kan zorgen voor een extra
    Groningen-Assen– blijft achter bij           weg. Het aantal bereikbare banen en         aantal verouderde woningen en               de onbalans groot).                           groeivraag van 140-200 hectare
    de ontwikkeling in andere regio’s.           voorzieningen binnen aanvaardbare           buurten is relatief gezien groot                                                          bedrijventerrein en 74.000-101.000
    Ruimtelijk-economisch benutten               reistijden is matig. En ook de                                                                                                        m2 aan kantoorruimte. Dit zorgt voor
    de steden in noordelijk Nederland            diversiteit is beperkt.                                                                                                               circa 20.000 tot 30.000 extra banen.
    elkaars kracht beperkt.




•   (6) Toegroeien naar circulaire           •   (7) Woningbouw. Tot 2050 60.000         •   (8) Duurzamer mobiliteitssysteem        •   (9) Realistisch toekomstperspectief       •   (10) Versterken toerisme en
    economie. Om een bijdrage                    tot 100.000 nieuwe woningen                 (minder auto’s, meer OV).                   voor de landbouw. Opgave is                   recreatie. De behoefte aan
    te leveren aan de wereldwijde                in Lelylijn-gebied (autonome                Bijdrage van de Lelylijn (inclusief         om te komen tot een duurzaam                  voorzieningen voor recreatie en
    noodzaak tot CO2-reductie is de              groeivraag incl. Lelylijn). In              gebiedsontwikkeling) aan een                toekomstperspectief voor de                   toerisme zal groeien, én veranderen.
    opgave allereerst zo snel mogelijk           relatie tot vernieuwingsopgave,             transitie naar minder auto’s en meer        landbouw. Waarbij duurzame                    Dit komt door het landelijk groeiende
    de CO2 uitstoot terug te brengen.            huishoudensverdunning, vergrijzing          lopen, fiets en OV.                         voedselproductie hand in hand                 aantal inwoners, de toenemende
    Dit laat zich concreet vertalen in           en veranderende woonwensen.                                                             gaat met een robuuste en                      populariteit van buitenrecreatie en
    een grondstoffentransitie en een                                                                                                     klimaatbestendige waterhuishouding,           een groei in het aantal toeristen.
    energietransitie.                                                                                                                    goeen stevig natuurnetwerk en een
                                                                                                                                         rijke biodiversiteit.




•   (11) Behoud en ontwikkeling rust         •   (12) Robuust watersysteem (te           •   (13) Kleine kernen vitaal houden        •   (14) Toename aantal ouderen               •   (15) Vervoersarmoede /
    en ruimte. Noordelijk Nederland              droog, onveilig, te nat, te warm,           (leegloop platteland tegengaan).            (vergrijzing). Er is sprake van een           basisbereikbaarheid garanderen.
    kent veel rust, ruimte, waardevolle          te zout, onvoldoende drinkwater,            Voorzieningen concentreren zich             dubbele vergrijzing: meer ouderen             Er ontstaat een grote en groeiende
    landschappen, groen, natuur en               hittestress). Als gevolg van                en zijn lokaal lastig te behouden. De       en die ouderen worden ook nog                 sociaaleconomische kloof. Op de
    erfgoed. Maar verrommeling dreigt,           klimaatverandering komt er veel op          trend is sociale segregatie. Andere         eens ouder. Vergrijzing leidt tot extra       slecht aangetakte plekken dreigt een
    bij onzorgvuldige inpassing van              ons af. Temperatuurstijging leidt tot       aandachtspunten zijn gezondheid,            zorgvraag in wijken en tot hogere             concentratie van relatief kwetsbare
    wonen, werken, logistiek en energie          veranderende neerslagpatronen               dalende leerlingenaantallen,                gemeentelijke lasten.                         groepen.
    in ‘het landschap’.                          met als resultaat meer perioden van         inkomens- en opleidingsniveau en
                                                 zowel droogte als wateroverlast.            werkloosheid.




                                                                                                                                                                                                                               11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>2. Beschrijving van
de denkrichtingen




                      12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>2. De hoeken van het speelveld
Ontwerpend onderzoek                                      Bereikbaarheidsonderzoek. In dat onderzoek worden        huidige situatie)
Voor de denkrichtingen maakten we gebruik van             ook nog andere tracévarianten onderzocht (en
Ontwerpend Onderzoek, als een middel om uit te            getoetst).                                               In de 4 denkrichtingen zagen we het autonome
vinden welke mogelijke ruimtelijke ontwikkelingen                                                                  scenario zonder Lelylijn als minimum voor de
goed passen bij wat voor soort Lelylijn. Ontwerpend                                                                groeiontwikkeling per kern (we respecteerden
onderzoeken is een ideaal middel om te testen en                                                                   dus in elke denkrichting de autonome groei en de
daarvan te leren. Doel van het ontwerpend onderzoek                                                                woondeal-afspraken). Wanneer in een denkrichting
is om de verschillende opties in beeld te krijgen en                                                               de benodigde woningbouwaantallen hoger uitvallen
goed af te wegen, waarbij we naar de gehele opgave                                                                 dan in het tweede scenario dan hoort daar altijd een
voor economische structuurversterking, woningbouw,                                                                 complementaire strategie op banengroei bij.
duurzame mobiliteit, het landelijk gebied, water en
bodem sturend en de vitale dorpskernen kijken. We                                                                  Water en bodem sturend
gebruiken de denkrichtingen daarbij om de juiste                                                                   Om het principe “water en bodem sturend”
vraagstukken te verkennen en/of onderzoeken. De                                                                    concreet te maken in de denkrichtingenstudie
denkrichtingen uit dit hoofdstuk waren dus niet                                                                    zetten we 2 tools in, namelijk:
bedoeld om een keuze uit te maken. Ze beschrijven         Twee rekenscenario’s                                     •    Signaleringskaart voor locatiekeuze
de hoeken van het speelveld en zijn bedoeld om            Om lessen te kunnen leren uit - en te kunnen             •    Ambitieladder voor de inrichting van het
ruimtelijke interventies te testen, om er aan te kunnen   rekenen aan het ontwerpend onderzoek                          verstedelijkt gebied
rekenen en om van te leren. Uiteindelijk bestaat een      zetten we de 4 denkrichtingen af tegen twee              De tools helpen bij het gesprek over locatiekeuze
gedragen ontwikkelperspectief uit goed scorende           referentiescenario’s:                                    en inrichting. Afhankelijk van de denkrichting geven
bouwstenen uit verschillende denkrichtingen.              •    Een (A) autonoom groeiscenario zonder Lelylijn      we de uitkomsten van de tools een andere lading
                                                               met 66.000 woningen en 62.000 banen tot             mee. Dit om de randen van het speelveld op te
Samenhang met Bereikbaarheidsonderzoek                         2050 tov huidige situatie (op basis van WLO         kunnen zoeken. En om het ruimtelijk effect van
Per denkrichting kozen we voor een samenhangend                Hoog, provinciale prognoses en afspraken uit de     bodem en water sturend inzichtelijk te maken.
pakket aan bouwstenen, een Lelylijn-tracé en een               woondeals);
dienstregelingsvariant. Dit helpt bij het doordenken      •    Een (B) scenario waarin er wel een Lelylijn komt    Uitgangspunten
van de bouwstenen en het ruimtelijk doorvertalen               maar waarin we geen nieuwe structurerende           We onderzoeken vier verschillende denkrichtingen.
ervan. Maar er zijn ook andere combinaties mogelijk.           ruimtelijke keuzes maken. Voor dit scenario gaan    Niet met als doel om er uiteindelijk één te kiezen, wel
Een Lelylijn-tracé / dienstregelingsvariant is dus niet        we uit van huidig beleid, de aantallen baseren we   om de hoeken van het speelveld inzichtelijk te maken
per se gebonden aan een bepaalde denkrichting.                 op de onderzoeken van Companen (wonen) en           en om daarvan te leren. Een aantal uitgangspunten
Verschillende tracés en de varianten hierop zijn               Bureau Buiten (economie) (komt tot 2050 in totaal   zijn voor alle denkrichtingen gelijk: we zetten in op (1)
onderdeel van gesprek in het parallel lopende                  neer op 97.000 woningen en 87.500 banen tov         het versterken van de DNA/identiteit van noordelijk
                                                                                                                                                                               13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                    Spreiden


                          Lelylijn in een                          Lelylijn in een
                          Stedelijk Netwerk                        Dertig minuten gemeenschap
                                                                                                Lokaal versterken




     Netwerk versterken




                          Lelylijn in een                          Lelylijn in een
                          Internationale topregio                  Vitaal ecoland
                                                    Concentreren




14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Nederland; (2) Water en Bodem zijn sturend; (3) er         Methode om ontwerpend te onderzoeken                      In de denkrichting ‘Internationale topregio’
wordt een oplossing geformuleerd voor alle opgaven;        De denkrichtingen stellen we op om te doordenken          verkennen we onder andere de kansrijkheid van een
(4) de autonome groei en afspraken uit de woondeals        wat de mogelijke effecten en concequenties zijn van       internationale verbinding naar Bremen en Hamburg.
worden gerespecteerd. Elke denkrichting geeft een          verschillende ruimtelijke keuzes en Lelylijnconcepten.    Hoeveel groei kunnen Groningen en Leeuwarden aan
antwoord op de 6 hoofdopgaven: Economische                 Per denkrichting werken we illustratief een aantal        zonder aan kwaliteit in te boeten? Is er voldoende
structuurversterking, Woningbouw, Duurzaam                 casussen uit om gevoel te krijgen voor de orde van        agglomeratie- en innovatiekracht om mee te kunnen
mobiliteitssysteem, Landelijk gebied, Water en bodem       grootte ontwikkelmogelijkheden / laadpotentie per         met economische powerhouses als de Randstad,
sturend, Vitale dorpskernen.                               stationsgebied.                                           Antwerpen/Brussel, Metropoolregio Hamburg,
                                                                                                                     Bremen en de Sontregio (Kopenhagen en Malmö)?
Hoeken van het speelveld                                   In de denkrichting ‘Dertig minuten gemeenschap’
De hoeken van het speelveld zijn opgebouwd langs           verkennen we onder andere wat er voor nodig is om
een assenkruis. Op de horizontale as zetten we twee        banen en voorzieningen te behouden in de directe
typische ruimtelijke ordeningsconcepten tegenover          nabijheid van de woonplaats. Kan een Lelylijn een
elkaar, namelijk ‘concentreren’ van ontwikkelingen         positieve bijdrage leveren aan de kleinere kernen
versus het ‘spreiden’ van ontwikkelingen. Op de            en wat is het effect van een spreidingsmodel op de
verticale as variëren we in de positionering van           mobiliteitsvraag?
noordelijk Nederland ten opzichte van de rest van
de wereld. We zetten ‘lokaal versterken’ tegenover         In de denkrichting ‘Vitaal Ecoland’ verkennen we
‘netwerk versterken’. In ‘lokaal versterken’ staat de      onder andere het thema Water en Bodem Sturend.
eigen streek, identiteit, taal en cultuur centraal. Deze   Wat is het ruimtelijke effect van klimaatverandering op
richting past goed bij de Cittaslow gedachte (letterlijk   bestaande woon- en werkmilieus? En kan een Lelylijn
de Langzame stad, een internationaal keurmerk              hoogwaardig worden ingepast in een landschap van
voor plekken die op het gebied van landschap,              wereldklasse?
streekproducten, gastvrijheid, cultuurhistorie en
behoud van identiteit goed scoren). In ‘netwerk            In de denkrichting ‘Stedelijk Netwerk’ verkennen we
versterken’ zien we noordelijk Nederland veel meer         onder andere wat er orde van grootte aan programma
als onderdeel van het Nationaal Stedelijk Netwerk.         nodig is om in Heerenveen, Drachten en Emmeloord
Deze richting past goed bij de Global city gedachte        te komen tot een stedelijk interactiemilieu. En hoe
waarbij steden worden gezien als gespecialiseerde          de verschillende stedelijke kernen van noordelijk
knooppunten in een mondiaal economisch systeem.            Nederland beter van elkaars nabijheid en kwaliteit
                                                           kunnen profiteren. Wat doet een schaalsprong naar
                                                           meer stedelijkheid voor de mobiliteitsvraag?
                                                                                                                                                                          15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>(Denkrichting 1) Lelylijn in een ...
Dertig minuten gemeenschap
In deze denkrichting staan lokale gemeenschappen centraal.
Mienskip en Noaberschap zijn de centrale kernwaarden.
Mensen kennen elkaar, voelen zich onderling verbonden
en zijn trots op de hechte sociale banden, de buurt, de
wijk, de cultuur, de taal en het landschap. Samen dragen
ze zorg voor hun nabije omgeving. Kleinschaligheid en
lokale functiemenging zijn de norm. Mensen vinden
binnen 30 minuten reizen alles wat ze nodig hebben. De
voorzieningenkernen hebben hun eigen economische
specialisatie en huisvesten een lokaal gewortelde wereldspeler
(denk bijvoorbeeld aan de Health Campus en Photonis in
Roden, Paques in Balk, het Lucht- en ruimtevaartcentrum
in Marknesse, Stertil Group in Kloostertille, Zuidberg in Ens,
Douwe Egberts en Comecer in Joure, Hytrans Systems in
Lemmer en ZiuZ in Gorredijk). Er is lokale functiemenging
met economie aan huis en nabijheid van wonen, werk, natuur,
recreatie, energie en voorzieningen. Dit maakt dat elke
voorzieningenkern ook zijn eigen treinstation heeft.




                                                                 16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>(Denkrichting 2) Lelylijn in een ...
Vitaal ecoland
In deze denkrichting staan klimaat, bodem en water aan de
basis. Mensen zien zichzelf als onderdeel van de natuur. We
maken een levensstijl mogelijk met (lokaal geproduceerde)
gezonde voeding en veel fysieke activiteit (met de trein als
verlengstuk voor wie dagelijks loopt of fietst). Mensen leven
meetbaar langer. Innovatieclusters en onderwijsinstellingen
specialiseren zich rondom het thema gezond oud worden. De
recreatieve sector specialiseert zich rondom treingebonden
waterrecreatie, wandelen, fietsen, sporten en streekproducten.
Het laten toenemen van de biodiversiteit en vergroening zijn
collectieve missies. In deze toekomst staat het respecteren
van ecologische grenzen bovenaan, ook als dit ten koste gaat
van de vrijheid om te consumeren. Noordelijk Nederland
wordt een rustige, ruime, ontspannen en vitale woon- en
recreatieregio nabij de grootstedelijke drukte van de Randstad,
Vlaanderen en het Ruhrgebied. Natuurlijke oplossingen
domineren, bijvoorbeeld door water meer ruimte te geven.
Verstedelijking wordt geconcentreerd op waterveilige plekken
en goed verbonden met OV-knooppunten. Het landschap wint
ruimte terug op stad en dorp. Daken, gevels en straten worden
groener.




                                                                  17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>(Denkrichting 3) Lelylijn in een ...
Stedelijk netwerk
In deze denkrichting maximaliseren we de agglomeratiekracht
door te kiezen voor ‘borrowed size’. We versterken het
regionale ecosysteem maximaal door van elkaars nabijheid
aan inwoners, banen en voorzieningen te profiteren en door
meerwaardegericht te selecteren en te specialiseren. We
zorgen ervoor dat jongeren in noordelijk Nederland willen
blijven. Er komen innovatieve broedplaatsen voor lokale
start-ups en talent. Aan het spoor ontstaan nieuwe stedelijke
innovatieclusters en campussen in Groningen (Healthy
Ageing, Sustainable Society, Energie, Chemie, Life sciences
en big data), Leeuwarden (Delta Areas and Resources, Water,
Food and Dairy), Lelystad (Agrifood, luchtvaart en circulair
bouwen), Emmeloord/Urk (innovatieve landbouw, maritiem,
visserij, MITC), Heerenveen (circulair, zuivel, logistiek en sport),
Drachten (de HTSM Brainportregio van het noorden) en Leek
(maakindustrie). Economische vernieuwing vindt plaats door
kruisbestuiving tussen deze verschillende regionale clusters
en het onderwijs. De treinverbinding tussen deze regionale
clusters vormt de linking pin. Lelystad wordt een stepping
stone tussen de Metropoolregio Amsterdam (MRA) en het
noorden. Heerenveen, Drachten en Emmeloord worden
stedelijker. In de contramal van het stedelijk systeem (Sneek,
Leeuwarden, Drachten en Heerenveen) wordt ingezet op een
landschap van wereldklasse.

                                                                       18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>(Denkrichting 4) Lelylijn in een ...
Internationale topregio
In deze denkrichting staat het maximaliseren van
agglomeratiekracht centraal. Groningen krijgt een directe
treinverbinding met Amsterdam-Zuid, Bremen en Hamburg.
Ze profileert zich op internationale schaal met kennis en
topvoorzieningen op het gebied van Healthy Ageing, Life
sciences en Big Data. De ruime aanwezigheid van talent
wordt benut als pullfactor voor het aantrekken van nieuwe
economische groeiparels. Groningen maakt een forse
schaal- en kwaliteitssprong door, krijgt een hoogdynamisch
stationsgebied van wereldklasse en faciliteert hoogstedelijke
ontmoeting en innovatie. De stad wordt selectiever. Bedrijven
die niet afhankelijk zijn van internationale verbondenheid en
grootstedelijke nabijheid krijgen elders in de regio een plek.


Ook Leeuwarden maakt een forse schaal- en kwaliteitssprong
door, met uitmuntende stedelijke woonkwaliteit, topcultuur en
toegepaste kennis (in directe treinverbinding met Amsterdam-
Zuid). Het (OV-)systeem binnen noordelijk Nederland is
gericht op de stad Groningen. Met voor Flevoland ook een
stevige aantakking op Amsterdam. De overstap vanuit het
platteland naar de stad vindt plaats via goed bereikbare
voorzieningenhubs.




                                                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>3. Maatschappelijk
gesprek over de Lelylijn




                           20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>3. Gesprekken over de denkrichtingen
De denkrichtingen zijn in maart 2024 gepubliceerd,        •   Lelylijn als ruggengraat voor het onderliggend      Aandachtspunten
zodat volksvertegenwoordigers en bestuurders ze               openbaar vervoer. Geen verdere tweedeling           • Denkrichting zonder Lelylijn. Wat gaat er mis als
konden bespreken en er met elkaar het debat over aan          creëren maar goede verbindingen met het                we niks doen?
konden gaan. De volgende vragen lagen voor:                   platteland. Voorkomen dat levendige dorpen
•   Wat is uw oordeel over de geschetste                      transformeren naar slaapdorpen van grote kernen.    •   Fasering richting 2050. “Het gevaar is dat
    Denkrichtingen in het algemeen?                                                                                   we 15 jaar gaan wachten op de oplossing van
•   Omvatten de Denkrichtingen het volledige veld         •   Inpassing met zorg voor landschap, natuur,              problemen die vandaag al aandacht nodig
    aan mogelijke scenario’s voor de toekomst van             water, bodem en cultuurhistorie. Water- en              hebben.”
    noordelijk Nederland?                                     bodemgesteldheid borgen, robuust voor de
•   Welke elementen (bouwstenen/                              opgaven in 2150.                                    •   Water en bodem in relatie tot extremen in 2150.
    oplossingsrichtingen) van de Denkrichtingen                                                                       Structurele (reserverings)ruimte nodig voor onder
    spreken aan, en welke juist niet?                     •   Ontwikkelen naar lokale aard en schaal en               andere de versterking van dijken en regionale
                                                              opgave. “Onze kracht zit in water, rust, ruimte,        keringen, de vergroting van de waterberging en
In dit hoofdstuk schetsen we enkele contouren:                erfgoed en het platteland. Dat gaat over                het creëren van ruimte om meer water vast te
                                                              water en bodem leidend, over inbreiding om              houden.
Welke bouwstenen spreken aan                                  ruimte te sparen, over binnenregionaal boven
• Een snelle en directe verbinding met de                     bovenregionaal, en over fijnmazige mobiliteit.”     •   Woningbouwopgave: voor wie bouwen we de
   Randstad, in circa 60-70 minuten in Groningen/                                                                     woningen, wat gebeurt er in het omliggende
   Leeuwarden (met kansen op uitbouw richting             •   Grotere ruimtelijke ontwikkelingen bieden               gebied, wat is de impact op de woningmarkt en
   Bremen/Hamburg/Kopenhagen). “We hebben                     de kans op het aanjagen van transities in de            lukt het ook om deze woningen met beperkte
   talent nodig. Cruciaal daarvoor is reistijd. Een zin       leefomgeving. “We hebben last van vergrijzing en
                                                                                                                      impact op de ruimtelijke kwaliteit en met
   als ‘het is slechts een uur vanuit Amsterdam’ trekt        ontgroening. Onze jongeren trekken weg omdat
                                                                                                                      voldoende diversiteit te ontwikkelen? “Maken
   mensen over de streep.”                                    er elders meer opleidingen en banen zijn. Laten
                                                                                                                      lokale jongeren nog kans op de woningmarkt?”
                                                              we met hulp van een Lelylijn degenen die uit huis
•   Verder bouwen aan Stedelijk Netwerk                       zijn gegaan verleiden om terug te komen!”
    Noordelijk Nederland. En onderling verbinden.
    Met meer nabijheid in Groningen, Leeuwarden,          •   Rood, groen en blauw samen ontwikkelen.
    Lelystad, Drachten, Heerenveen en Emmeloord.              Binnen- en buitenstedelijk groen mee laten
    “Voor veel jongeren is het stedelijk netwerk              groeien met verstedelijkingsopgave. Aandacht
    belangrijk. Zodat je hier kan blijven wonen en je         voor ruimtelijke kwaliteit en klimaatadaptatie.
    tegelijkertijd toch goed verbonden bent met de
    rest van Nederland.”
                                                                                                                                                                          21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>•   Mobiliteit buiten Lelylijn, ook onderliggend
    OV: wat betekent de Lelylijn voor de OV-
    bereikbaarheid van de kernen zonder een
    toekomstig station? Hoe kan het regionale
    OV-systeem optimaal worden ingericht met
    de Lelylijn als backbone? Wat is het effect
    van de verstedelijking in noordelijk Nederland
    op langeafstand autoverplaatsingen op het
    hoofdwegennet? “Rijdt er straks nog wel een
    bus in het dorp?”
•   Onafhankelijk van een Lelylijn: Knelpunten op het
    bestaande spoor tussen Almere en Amsterdam
    (IJmeerverbinding).


•   Rust, ruimte en landschap als
    randvoorwaarde: hoe kunnen we hier goed
    invulling aan geven in combinatie met een           •   Andere noodzakelijke projecten: Er zijn
    nieuwe doorsnijding door het landschap? Wat             projecten (van nationaal belang) die mogelijk
    betekent ‘sober en doelmatig’ in relatie tot een        ook gerealiseerd worden in de bundeling
    kwaliteitssprong voor het landschap. “Gaat              met de A6/A7/A32. Het gaat om een
    dit ten koste van ons open landschap? En van            ruimtevraag voor defensie (om te oefenen, voor
    cruciale weidevogelgebieden?”                           infrastructuur, munitieopslag en het op orde
                                                            brengen van of nieuwe vergunningen) en de
                                                            380kV hoogspanningsverbinding Vierverlaten
                                                            (Groningen) en Ens (Noordoostpolder). Een
                                                            integrale beschouwing van de haalbaarheid van
                                                            combinatie van de Lelylijn en deze projecten in de
                                                            beperkte ruimte is van belang.




                                                                                                                 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>4. Lessen en
bevindingen




               24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>4.1. Uitleg van de methodiek
In dit hoofdstuk presenteren we de lessen en        Met behulp van o.a. het Dashboard                        PROJECTDOELEN LELYLIJN
bevindingen die horen bij de denkrichtingen. Dit    Verstedelijking (College van Rijksadviseurs) en          •  Versterking van de economie van het Noorden
hoofdstuk is als volgt opgebouwd:                   bereikbaarheidskaarten hebben we kwantitatief            •  Verbinden Noordelijk Nederland en Randstad.
• 4.1. Uitleg van de methodiek                      gekeken naar een aantal indicatoren (zoals                  Betere verbinding met Duitsland
• 4.2. Bevindingen integrale gesprek                stedelijkheid, bereikbaarheid, impact op de              •  Betere ontsluiting van huidige en nieuwe
                                                                                                                woningbouw
• 4.3. Verdieping WABOS, natuur en landschap        leefomgeving). Kwalitatief hebben we de
                                                                                                             •  Dichter bij elkaar brengen van de regio’s in
• 4.4. Verdieping Economie en bereikbaarheid        bestuurlijke reactie op de denkrichtingen en een
                                                                                                                Nederland
• 4.5. Verdieping Wonen                             viertal expertgesprekken (Economie en kennis;
                                                                                                             •  Duurzame vervoerswijze
                                                    Wonen; Water en bodem sturend; Natuur en
                                                                                                             •  Randvoorwaarde: rust en ruimte, zo goed
Kwantitatieve en kwalitatieve effectbepaling        landschap) meegenomen als ook de uitkomsten                 mogelijke natuurinpassing en ruimtelijke kwaliteit
Sinds de oplevering van het denkrichtingenboek      van parallel uitgevoerd onderzoek:
hebben we de provinciale ruimtelijke voorstellen    • Water en bodem sturend (SWECO)                         HOUTSKOOLSCHETS LELYLIJN
(in kader van Programma NOVEX), de opgaven          • Woningmarkteffecten (Companen)                         • Verbinden van (stedelijke) regio’s. Profiteren van
voor NOVEX Lelylijn en de contourennota Ruimte      • Gebiedspaspoorten natuur (RHDHV)                          de onderwijshubs en economische powerhouses
vertaald naar een gesprekskapstok (zie pagina 29)   • Economische effecten (Bureau Buiten)                      in o.a. de Metropoolregio Amsterdam, Utrecht,
om het kwantitatieve en kwalitatieve gesprek te     •   Werksessie landbouw (Elzinga & Oterdoom)                Regio Zwolle en Duitsland (via de Wunderline).
kunnen voeren over de effecten die horen bij de                                                                 Ambitie van internationaal verbinden met
verschillende denkrichtingen.                       Gesprekskapstok met ambities en doelen                      Scandinavië. Schaal- en kwaliteitssprong voor
• Passend bij de lokale identiteit                  De Lelylijn staat niet op zichzelf. Betrokken partijen      Groningen en Leeuwarden.
• Eerlijke verdeling van de lusten en lasten        hebben al een visie neergelegd op de toekomst            • Verbinden van de stedelijke knopen in
• Toekomst-bestendige regionale economie                                                                        Noordelijk Nederland. Nabijheid versterken:
                                                    van Nederland, Fryslân, Groningen en Flevoland.
                                                                                                                tussen stedelijke clusters van Noordelijk
• Zuinig (meervoudig) ruimtegebruik                 Daarom wegen we de denkrichtingen op de
                                                                                                                Nederland onderlinge potentie, diversiteit en
• Waterrobuust en natuurinclusief                   ambities en doelen uit:
                                                                                                                kracht benutten - verbinden van banenclusters,
                                                    • Projectdoelen Lelylijn
                                                                                                                inwoners, innovatiekracht, zorg, onderwijs- en
                                                    • Contourennotitie Nota Ruimte                              kennisinstellingen.
                                                    • Ruimtelijke voorstellen Fryslân, Groningen en          • Verbinden van het ommeland met de knopen.
                                                        Flevoland.                                              Ontsluiten van inwoners, banen en innovatieve
                                                                                                                parels in de kleinere kernen. Aanhaking op de
                                                                                                                Lelylijn via sprinterstations en complementair
                                                                                                                netwerk van overstaphubs, bussen, (snel)
                                                                                                                                                                     25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>    fietsroutes en regionale treinlijnen. Garanderen   15 OPGAVEN (NOVEX LELYLIJN)                            meer OV)
    van basisbereikbaarheid voor het platteland en     •   Economische structuurversterking               •   Realistisch toekomstperspectief voor de
    vervoersarmoede tegengaan.                         •   Jongeren behouden en aantrekken (vergroten         landbouw
•   Verbinden van water, landschaps- en                    beroepsbevolking)                              •   Versterken toerisme en recreatie
    natuursystemen. Zorgvuldige, contextbewuste        •   Stedelijke kwaliteitssprong                    •   Behoud en ontwikkeling rust en ruimte
    inpassing van tracé en kunstwerken. Katalysator    •   Wonen en werken in balans                      •   Robuust watersysteem (te droog, onveilig, te
    voor behoud en versterking van lange lijnen,       •   Ruimte voor (grootschalige) bedrijvigheid          nat, te warm, te zout, onvoldoende drinkwater,
    cultuurhistorie, natuur en landschap.              •   Toegroeien naar circulaire economie                hittestress)
                                                       •   Woningbouw                                     •   Kleine kernen vitaal houden (leegloop platteland
                                                       •   Duurzamer mobiliteitssysteem (minder auto’s,       tegengaan)

                                                                                                                                                                 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                      Provinciale ruimtelijke voorstellen op de kaart
                                                                                                                        “Waardevol Groningen” is het
                                                                                                                        uitgangspunt

•   Toename aantal ouderen (vergrijzing)
•   Vervoersarmoede / basisbereikbaarheid                                We stellen het
    garanderen                                                           ‘Frysk eigene’ voorop

VOORONTWERP NOTA RUIMTE
•  De opgaven waar Nederland voor staat zijn
   gebundeld in 3 ‘bewegingen’: (1) Beweging
   naar een toekomstbestendig evenwicht tussen
   landbouw en natuur; (2) Beweging naar een
   klimaatneutrale en circulaire samenleving;
   (3) Beweging naar sterke regio’s, steden en
   dorpen in heel Nederland. “We zetten in op
   het versterken van ruimtelijk-economische
   ontwikkeling in regio’s in het oosten, noorden
   en zuiden van Nederland.” “Zo stimuleren we
   de groei van regio’s als Groningen, Twente en
   Zuid-Limburg en richten we ons in regio’s als
   Zeeland en Friesland op het versterken van de
   leefbaarheid en beschikbaarheid van voldoende
   woningen en voorzieningen.”

•   Recht doen aan volgende generaties: niet                                                    Verder bouwen aan een
    afwentelen. Goed voorouderschap is belangrijk.
                                                                                                krachtige samenleving voor
    We schuiven problemen niet af naar elders of
    naar toekomstige generaties en we streven naar                                              alle leeftijdsgroepen
    een eerlijke verdeling van de lusten en lasten.
•   Recht doen aan schaarste: meervoudig
    ruimtegebruik. Ruimte is schaars en waardevol.
    Daarom zoeken we waar het kan naar
    mogelijkheden voor slimme functiecombinaties
    en naar efficiënt ruimtegebruik met behoud van
    ruimtelijke kwaliteit.
                                                                                                                                                       27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>•   Recht doen aan eigenheid van regio’s:                  Groningen.                                            beroepsbevolking), sociale samenhang en
    gebiedskenmerken centraal. We beschermen           •   Wij maken ons sterk voor Stad én Ommeland.            identiteit, gezondheid, voldoende passende
    en benutten wat er is en ontwikkelen nieuwe,       •   Brede Welvaart is ons kompas voor beslissingen.       woningen.
    onderscheidende ruimtelijke kwaliteit. We          •   Ontwikkelingen moeten bijdragen aan de
    werken aan lokaal passende oplossingen.                Groninger identiteit.                             RUIMTELLIJK VOORSTEL. BOUWEN AAN DE
•   Naar een toekomstbestendig evenwicht tussen        •   Maatregelen die we nemen zijn multifunctioneel    SAMENLEVING – FLEVOLAND
    landbouw en natuur in heel Nederland, op basis         en inpasbaar.                                     •  Verder bouwen aan een krachtige
    van herstel van het water- en bodemsysteem,        •   We werken aan een gezonde en veilige                 samenleving, met voldoende voorzieningen
    landschappelijke kwaliteit, en een nieuw               leefomgeving, en hebben oog voor lange               voor alle leeftijdsgroepen, waar de inwoners
    perspectief voor de landbouw;                          termijneffecten.                                     bestaanszekerheid hebben door goed onderwijs
•   Naar een klimaatneutrale en circulaire                                                                      en een passend inkomen, en waar sprake is van
    samenleving, zodat we toekomstbestendige           RUIMTELIJKE AGENDA PROVINCIE FRYSLÂN                     een gezonde en veilige leefomgeving.
    transities inzetten ten aanzien van energie,       •  We stellen het ‘Frysk eigene’ voorop. Balans       • Robuust natuurlijk fundament
    grondstoffen en duurzaam vervoer, in combinatie       tussen gebruikerswaarde, toekomstwaarde,           •  Inrichting watersysteem
    met een hoogwaardige en circulaire economie;          belevingswaarde en herkomstwaarde.                 •  Groen blauwe dooradering tbv biodiversiteit
•   Naar sterke regio’s, steden en dorpen in heel      •  Gezonde en veilige leefomgeving                    •  Ontwikkelen van een natuurinclusieve
    Nederland, waar een goede balans tussen            • Uitgaan van de lagenbenadering. Water en               samenleving
    wonen, werken en voorzieningen samengaat              bodem sturend.                                     •  Efficiënt en duurzaam gebruik van de ruimte
    met duurzame mobiliteit en een gezonde,            •  Waterrobuust bouwen en inrichten.                  • Toekomstbestendige regionale economie
    natuurinclusieve en aantrekkelijke leefomgeving.   •  Meer groen en water en minder verharding.          •  Toereikend energiesysteem
•   Water en bodem sturend. Bij de locatiekeuze en     • Niet monofunctioneel hectares uitleggen,            •  Toekomstbestendige landbouw
    inrichting van functies is een klimaatbestendige      maar functies slim combineren, verweven of         •  Verbetering woon-werkbalans
    inrichting het uitgangspunt. We maken meer            stapelen.                                          • Vitale steden en dorpen
    ruimte voor groen en water en minder voor          •  Verrommeling van het landschap voorkomen           •  Groen in en om de stad
    verharding.                                        •  Beter ruimtelijk benutten van stationsgebieden     •  Levendige kernen en aantrekkelijke stadscentra,
                                                       •  Mobiliteit beheersen                                  waarin alle leeftijdsgroepen zich thuis voelen
RUIMTELLIJK VOORSTEL. DIT IS GRONINGEN                 •  Aantrekkelijk vitaal en leefbaar Fryslân.
•  “De kwaliteit van onze leefomgeving is het             Aandacht voor de sociaal-economische
   uitgangspunt van ons ruimtelijk voorstel. Wij          opgave: bereikbare (zorg)voorzieningen,
   noemen dat Waardevol Groningen.”                       gevolgen van demografische ontwikkeling (zoals
•  Het moet ten goede komen aan de inwoners van           vergrijzing, minder jongeren en afnemende


                                                                                                                                                                  28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Gesprekskapstok NOVEX Lelylijn
Op basis van projectdoelen Lelylijn; 15 opgehaalde opgaven; Nota Ruimte; en Ruimtelijke voorstellen Fryslân, Groningen en Flevoland.




  Passend bij de                    Eerlijke verdeling               Toekomstbestendige                 Zuinig (meervoudig)            Waterrobuust en
  lokale identiteit.                van de lusten                    (regionale) economie.              ruimtegebruik.                 natuurinclusief.
  Balans tussen                     en lasten.                       Economische                        Met oog voor lange             Bestand tegen de gevolgen
  gebruikerswaarde,                 Brede welvaart als kompas.       structuurversterking.              termijneffecten.               van klimaatverandering
  toekomstwaarde,                                                                                                                      en vergroten van de
  belevingswaarde en                •   Positief effect voor         •   Versterken economie            •   Niet afwentelen van        biodiversiteit.
  herkomstwaarde.                       zowel stad als platteland    •   Wonen en werken in                 problemen.
                                    •   Bestaanszekerheid                balans                         •   Functies slim en           •   Uitgaan van de
  •   Recht doen aan                    voor inwoners van            •   Beter benutten en                  efficiënt combineren,          lagenbenadering. Water
      eigenheid (Frysk eigene;          alle leeftijden door             verbinden kracht van               verweven of                    en bodem sturend.
      Waardevol Groningen)              goed bereikbare (incl.           noordelijk Nederland.              stapelen in plaats         •   Ruimte voor groen in en
  •   Versterken van de kracht          passend en betaalbaar)       •   Beter verbinden van                van monofunctioneel            om de stad.
      van steden, dorpen,               woningen, banen en               regio’s onderling (incl.           hectares uitleggen.        •   Meer groen en minder
      cultuur en landschap.             voorzieningen (o.a. zorg         Randstad en Duitsland).        •   Verbeteren alternatieven       verharding.
  •   Behoud van rust en                en onderwijs.                •   Aantrekkingskracht op              van de auto (voorrang      •   Minder uitstoot van
      ruimte.                       •   Gezonde, fijne en                jongeren vergroten                 aan voetganger, fietser        broeikasgassen.
                                        toekomstbestendige           •   Toereikend energie- en             en OV) om groei van        •   Herstel van natuur
                                        leefomgeving.                    grondstoffensysteem                automobiliteit tegen te        en ecologische
                                    •   Niet afwentelen op een           (circulair)                        gaan.                          verbindingen.
                                        volgende generatie.          •   Toekomstbestendige             •   Verrommeling
                                                                         landbouw                           voorkomen.



                                                                                                                                                                     29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>4.2. Bevindingen integrale gesprek
In maakdag 5 voerden we met overheden langs de                aanjagen.                                               kan wel een substantiële bijdrage leveren om
lijn het gesprek over de denkrichtingen in relatie tot    •   Zonder Lelylijn nemen de verschillen in nabijheid       de verschillen met de rest van Nederland te
de lokale identiteit, eerlijke verdeling van de lusten        tussen de Lelylijn-gemeenten en de stedelijke           verkleinen.
en lasten, economische structuurversterking, zuinig           regio’s verder toe. Heerenveen en Drachten
(meervoudig) ruimtegebruik, water & natuur.                   kunnen met het juiste programma op de juiste        Als er geen Lelylijn komt..
                                                              plek een forse sprong maken in nabijheid.           •   Slaat het evenwicht tussen regio’s nog meer de
Lessen uit de effectbepaling..                            •   Potentie voor fiets- (15-40%), bus- (25-70%)            verkeerde kant op.
•   Noordelijk Nederland is aan groot onderhoud toe.          en treintrips (25-115%) gaat fors toenemen.         •   Missen we een katalysator/vliegwiel voor het
•   Hogere dichtheid (is niet per se hoogbouw),               Ontwikkeling autotrips kan afhankelijk van              ontwikkelen van nieuwe (ruimtelijke) kwaliteit
    houdt het verstedelijkt gebied betaalbaar en het          aanvullend te nemen maatregelenpakket twee              en blijven bestaande barrières (in natuur- en
    stimuleert OV, lopen en fiets.                            kanten op (-15% - +25%). Afgelegde afstand              watersysteem) bestaan.
•   De IC-varianten van de Lelylijn laten de beste            neemt wel toe. We zien de grootste markt voor       •   Gaat het mis bij de kwetsbare kleine kernen.
    bereikbaarheidsresultaten zien. Vooral aanzienlijke       treintrips in de stad Groningen (40% !), de stad        Verder vergrijzen, ontgroenen, afhaken
    verbetering bereikbaarheid op de niet-dagelijkse          Leeuwarden (20%) en Flevoland (15%).                    en indutten. En toenemende krimp in
    afstanden (>60 minuten reizen).                       •   Er zit een grens aan de schaalsprong voor kleine        inwonerdichtheid.
•   Uit verplaatsingsgedrag blijkt dat het stedelijk          kernen (Leek, Lemmer).                              •   Blijft de nabijheid van banen en inwoners in
    netwerk Noord-Nederland zich al aan het vormen        •   De Lelylijn is geen wondermiddel tegen                  Drachten en Heerenveen dorps.
    is (Leeuwarden-Groningen-Assen-Drachten-                  alle problemen in het Noorden (vergrijzing,         •   Schieten de alternatieven voor auto tekort en blijft
    Heerenveen-Sneek). Lelylijn kan dit proces verder         ontgroening, bereikbaarheid platteland) maar            flessenhals in Meppel kwetsbaar.




                                                                                                                                                                             30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Wat zeker wel...   Wat zeker niet...




                                       31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>4.3. Verdieping WABOS, natuur en landschap
We moeten voorbereid zijn op de gevolgen van            niet duurzaam en brengt ons in een neerwaartse
klimaatverandering, op perioden met te veel             spiraal (verslechtering van natuurwaarden en water-
en te weinig water. De emissie van stikstof en          en bodemkwaliteit, toename van kosten om dit te
broeikasgassen moet verminderen en de water-            beperken of te compenseren, toename van risico’s op
en bodemkwaliteit en biodiversiteit moeten              wateroverlast/droogte, etc.)

verbeteren. Deze natuur- en klimaatopgaven
                                                        Het klimaat verandert, weersextremen nemen
beïnvloeden ruimtelijke keuzes, zoals de Lelylijn en
                                                        toe. Door klimaatverandering veranderen de
de daaraan gerelateerde ruimtelijke opgaven. Deze
                                                        omstandigheden. Stijging van concentraties
opgaven zijn met elkaar verbonden en worden
                                                        broeikasgassen (zoals CO2, methaan en lachgas)
tegelijkertijd gerealiseerd. We hebben een grote        zorgt voor stijging van de gemiddelde temperatuur
verstedelijkingsopgave, woningbouwopgave,               op mondiaal niveau. In 2021 is op de VN-klimaattop
energietransitie en opgave op het gebied van            afgesproken om de opwarming van de aarde onder
mobiliteit. De ruimtelijke ordening moet daarbij        de 2 graden Celsius te houden. Met de voorgestelde
rekening houden met de werking van het water- en        maatregelen die landen hebben aangekondigd,
bodemsysteem.                                           warmt de aarde naar verwachting op met 2,4 – 2,6
                                                        graden in 2050 (KNMI, 2022). De verandering van          worden extremer en de kans op droge lentes en
Het water- en bodemsysteem is niet                      het klimaat heeft als gevolg dat de kans op extreme      zomers wordt groter.
toekomstbestendig ingericht. Door ons menselijk         weersomstandigheden, zoals hitte, droogte en
handelen (herverkaveling, waterpeilen, ontwatering,     wateroverlast, toeneemt. De klimaatscenario’s uit        De huidige situatie van onze ruimtelijke inrichting
bebouwing, etc.) is het water- en bodemsysteem          2023 (KNMI, 2023) laten zien dat we in het ergste        en werking van het water- en bodemsysteem is
steeds meer gericht op afvoer van overtollig water      geval in 2100 rekening moeten houden met 2,5             in veel gevallen niet bestand tegen de extreme
ten behoeve van het beoogde (bovengrondse)              m zeespiegelstijging, een maximale toename van           weersomstandigheden. Landbouw en natuur
gebruik. Dit gebruik is door de jaren intensiever       24% van de neerslag in de winter en een maximale         ondervinden de gevolgen van droogte, de
geworden. Dit heeft geleid tot een zeer verregaande     afname van 29% van de neerslag in de zomer. Ook          drinkwatervoorziening staat onder druk en de
(detail)ontwateringstoestand van het landelijk en       de neerslagintensiteit en -hoeveelheid veranderen        biodiversiteit neemt af. Deze gevolgen treden nu al op
verstedelijkte gebied met structurele verdroging voor   door klimaatverandering. Volgens het KNMI neemt          en zullen naar alle waarschijnlijkheid in de toekomst
natuur en landbouw als gevolg, verzakkingen van         de jaarneerslag toe met maximaal 68 mm en de uur         vaker optreden. Als gevolg van klimaatverandering,
gebouwen en funderingen, etc. Aan ons grondwater-       neerslag neemt toe met 31%. Het neerslagtekort in de     en daarmee extreme situaties (droogte en overlast),
en bodemsysteem is schade toegebracht door              periode april tot en met september dat eens in de tien   wordt deze neerwaartse spiraal versneld. Enkele
(over)exploitatie, verontreiniging en vermesting.       jaar wordt overschreden, zal in 2100 toenemen met        klimaateffecten lichten we eruit aangezien dit
Deze wijze van inrichting is voor de lange termijn      30% naar 345 millimeter. De zwaarste zomerbuien          aanleiding vormt om vanuit water- en bodemsysteem

                                                                                                                                                                          32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>maatregelen te treffen voor de Lelylijn zelf en         cirkel in stand. Er treden hogere hoogwaterstanden       is al eeuwen bezig. Het door doorbreken van deze
ruimtelijke ontwikkelingen rond de Lelylijn.            op. Als gevolg daarvan neemt het overstromingsrisico     vicieuze cirkel is het probleem.
                                                        toe. Als gevolg van aanwezige bebouwing achter de
Enkele klimaateffecten uitgelicht                       dijken is de ruimte voor dijkversterking binnendijks     Op de zandgronden zoals aanwezig op het Drents
De zeespiegel stijgt. Naast een stijgende zeespiegel    beperkt. De lage delen van het land kunnen ook           plateau en uitlopers daarvan naar de Noordoostpolder,
moet ook rekening worden gehouden met een               onderlopen vanuit het regionale systeem. Dit doet        Fryslân en Groningen is een grote verscheidenheid
hoger peil in het IJsselmeer als gevolg van een         zich voor als regionale waterkeringen bezwijken. De      aan functies aanwezig die verschillende eisen aan
groter neerslagoverschot dat vanuit het IJsselmeer      kans daarop is groter dan op een doorbraak van een       het wateren bodemsysteem stellen. Het intensieve
moet worden afgevoerd naar zee in combinatie met        primaire kering, maar de gevolgen zijn beperkt. Het is   gebruik door landbouw leidt tot versnelde afvoer
windwerking. Ook in de regionale systemen die           nodig dat zowel primaire als regionale keringen in de    van overtollig water in de winterperiode (o.a. door
afwateren naar zee en het IJsselmeer zullen peilen      toekomst worden versterkt. Woningbouwplannen en          landbouwdrainage), onttrekking van grondwater
mogelijk stijgen.                                       toename van grootschalige stedelijke ontwikkelingen      voor drinkwater en beregening. Hierdoor dalen
In het IJsselmeer zal het waterpeil na 2050 in de       in overstroombaar gebied, zorgen voor toenemende         grondwaterstanden en ontstaan knelpunten, zoals
zomer mogelijk met 0,30 m worden opgezet en             kwetsbaarheid voor overstromingen, en dus een            droogte en versnelde afvoer. De waterkwaliteit is
naar 2100 mogelijk meer om in de zomerperiode           grotere afhankelijkheid van de waterkeringen.            slecht als gevolg van overmatig gebruik, afspoeling
over voldoende water voor aanvoer naar Noord- en                                                                 en uitspoeling van nutriënten en bestrijdingsmiddelen
Oost Nederland te kunnen beschikken. Naast een          De bodem daalt bijna overal in gebieden waar veen        naar grond- en oppervlaktewater en beperkte
toename van inwoners, woningbouw en kapitaal            in de bodem voorkomt. Dit geldt voor zowel plaatsen      bindingscapaciteit van zandgronden. Langs de flanken
zorgen de hogere peilen op zee, in het IJsselmeer en    waar veen dicht aan de oppervlakte voorkomt in           van hellende gebieden en op plaatsen met ondiep
in de regionale watersystemen voor een toename van      veenweidegebieden of dieper in de ondergrond, zoals      ondoorlatende lagen (zoals keileem) treedt periodiek
het overstromingsrisico. Door versterkingen van de      in de Noordoostpolder en de Flevopolder. Waar veen       wateroverlast op als gevolg van neerslag.
waterkeringen kan het overstromingsrisico worden        dieper in de bodem voorkomt zoals in de Flevopolder
beperkt.                                                en de Noordoostpolder is dit proces een gevolg van       De stedelijke gebieden hebben een groot verhard
                                                        de ontginningen in het midden van de vorige eeuw. In     oppervlak. Extreme weersomstandigheden hebben
De dijken beschermen de lagergelegen delen van          laagveengebieden in Fryslân en Groningen ontstaat        veel effecten in stedelijk gebied. Water stroomt
ons land tegen overstromingen tot een bepaald           dit doordat we voor de gebruiksfuncties het waterpeil    af richting de laagst gelegen delen en zorgt voor
beschermingsniveau. Door aanwezige dijken voelen        kunstmatig verlagen en daarmee de grondwaterstand.       wateroverlast. De bodem neemt weinig water op
mensen zich veilig. Investeringen en aantallen          Dit leidt tot bodemdaling en CO2-emissie door            en de verharding houdt warmte vast wat leidt tot
bewoners in het overstroombare gebied nemen             veenoxidatie. Door de verlaging van maaiveld wordt       hittestress en droogtestress. Het watersysteem in
hierdoor toe. Ook in de toekomstige situatie is het     nieuwe peilverlaging geïntroduceerd waardoor             de stedelijke gebieden is, ondanks verbeteringen
nodig dat door versterking van waterkeringen de         opnieuw verlaging van het peil plaatsvindt. Dit proces   in de vorm van berging en vertraagde afvoer die de
waterveiligheid wordt verhoogd. Dit houdt de vicieuze   van waterpeilverlaging, gevolgd door bodemdaling,        afgelopen decennia zijn doorgevoerd, vooral nog
                                                                                                                                                                         33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>gericht op afvoer van overtollig neerslagwater door      concessies doen in het gebruik óf aanpassingen             van het huidige systeem, klimaatverandering en
een stelsel van riolen en watergangen. Bij extreme       doen aan onze inrichting. Ook moeten we ons                beheerkosten in de toekomst. Door ruimte in te nemen
neerslag speelt dit stelsel maar een kleine rol in de    bewust zijn dat we wateroverlast en tekorten niet          voor bijvoorbeeld woningbouw of infrastructuur, op
opvang van water.                                        altijd kunnen voorkomen. Om te voorkomen dat het           plaatsen waar we als gevolg van klimaatverandering
Als gevolg van emissies uit riolering in stedelijke      water- en bodemsysteem verder uit balans raakt en          in de toekomst ruimte nodig hebben, zadelen we
gebieden staat de waterkwaliteit in en rond stedelijk    de negatieve effecten op onze leefomgeving groter          toekomstige generaties op met een probleem.
gebied onder druk. Inbreiding zorgt ervoor dat de        worden, is het noodzakelijk dat water en bodem een         Niet afwentelen naar andere gebieden of functies
druk op het bestaande areaal groen en water in           sturende rol hebben in ruimtelijke planvorming.            (in ruimte): acties op een bepaalde locaties (zoals
de stad toeneemt. Als gevolg van bevolkingsgroei                                                                    afstromen van verontreinigd regenwater in bebouwd
zal de vraag naar drinkwater toenemen terwijl we         Principes ‘water en bodem sturend’                         gebied) mogen niet leiden tot effecten op een andere
schoon drinkwater voor laagwaardige toepassingen         Om in de toekomst op een duurzame, leefbare en             locatie (bijvoorbeeld wateroverlast en verslechtering
gebruiken, zoals voor toiletspoeling en het besproeien   veilige manier samen te leven, is een transitie naar een   van de waterkwaliteit).
van de tuin. Het tekort zal bij hierdoor alleen maar     robuust water- en bodemsysteem nodig. Dit vraagt           Niet afwentelen van privaat naar publiek (in kosten):
groter worden.                                           aanpassingen in onze ruimtelijke inrichting. Naast         door bij investeringen voldoende rekening te houden
                                                         feitelijk meer ruimte vraagt dit ook betere afstemming     met bijvoorbeeld klimaatverandering, bodemdaling
Water en bodem sturend in de ruimtelijke inrichting      van de functie en gebruik op de draagkracht van het        en watervervuiling worden de kosten hiervoor nu
Om de neerwaartse spiraal te doorbreken, hebben          water- en bodemsysteem. Daarom is het nodig om             meegenomen en niet in de toekomst weggezet. Een
we een klimaatrobuuste inrichting van ons water- en      water en bodem sturend te laten zijn in de ruimtelijke     voorbeeld is onvoldoende rekening te houden met
bodemsysteem nodig. Dit betreft een systeem dat          ordening. Wat ‘water en bodem sturend’ betekent,           het water- en bodemsysteem bij het bouwrijp maken
ingericht is op:                                         is uitgewerkt in onderstaande principes, deze zijn         van een gebied, waardoor we kosten afwentelen
•   Het vasthouden van water, zodat voldoende            gebaseerd op de Kamerbrief Water en Bodem                  op overheden en bewoners die in de toekomst
    water beschikbaar is voor consumptie, gewassen       sturend van het Rijk (Ministerie van Infrastructuur en     geconfronteerd worden met instandhouding van
    en natuur;                                           Waterstaat, 2022). We korten Water en bodem sturend        woningen, funderingen, wegen en leidingen.
•   Het bergen van water bij extreme neerslag om         af tot WABOS.
    het benedenstroomse watersysteem niet te                                                                        2. Meer rekening houden met extremen. In
    overbelasten;                                        1. Niet afwentelen. Bij ontwikkelingen wentelen we         beleid, ruimtelijke inrichting en het ontwerpen van
•   Het verhogen van de water- en bodemkwaliteit,        negatieve effecten niet af op toekomstige generaties       maatregelen houden we veel meer rekening met
    bedreigingen zoals verontreiniging te voorkomen      (tijd), naar andere gebieden (ruimte) en van privaat       bovennormatieve weersextremen die horen bij
    en de bodemgezondheid te herstellen en te            naar publiek (in kosten). Dit principe volgt uit de        klimaatverandering. Bijvoorbeeld extreme regenval
    beschermen.                                          Nationale Omgevingsvisie (NOVI) (Ministerie van            incidenten, zoals de buien in Limburg in 2021. Door in
                                                         Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2020).          de ruimtelijke inrichting meer flexibiliteit en veerkracht
Een robuuste inrichting houdt ook in dat niet            Niet afwentelen naar andere generaties (in tijd):          in te bouwen kan beter omgegaan worden met
alles kan op en onder het maaiveld. We moeten            dit betekent nu rekening houden met belasting              deze extremen. Hiervoor kunnen klimaatrobuuste

                                                                                                                                                                                 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>ontwerpprincipes gehanteerd worden. Zo geven                 crisisbeheersing (organisatie en communicatie bij         aan de opwarming van de aarde. Bodemafdekking
de Landelijke maatlat voor groene klimaatadaptieve           een eventuele calamiteit).                                vormt een van de grootste oorzaken van
gebouwde omgeving (BZK, IenW en LNV 2023) en             •   (4) Herstellen: snel en klimaatrobuust herstel van        bodemaantasting in de Europese Unie.
Handreiking Groen in en om de Stad (BZK, LNV, 2024)          schade na optreden van een overstroming.              •   Niet vergraven – Een bodem met een intact
hier al verreikende handvatten voor.                                                                                   profiel vervult betere bodemecosysteemdiensten
                                                         Meerlaagsveiligheid komt niet in de plaats van                (water vasthouden, stikstof en fosfaat kringloop,
3. In samenhang omgaan met wateroverlast, droogte        dijkversterking, maar dijkversterking maakt onderdeel         diversiteit bodemorganismen) dan een geploegde
en de bodem. Het flexibel omgaan met wateroverlast       uit van de meerlaagsveiligheid. In de eerste laag staat       bodem.
en droogte vraagt om een samenhangende aanpak.           de zorg voor de waterkeringen. De daaropvolgende          •   Niet verontreinigen – beperken van emissies naar
Zowel wateroverlast als droogte vraagt vaak tijdelijk    lagen 2, 3 en 4 vormen een aanvulling op de zorg              water en bodemsysteem houden toekomstige
om ruimte. Deze tijdelijke ruimte is nodig om            voor de eerste laag en vormen daarmee een compleet            gevoelige functies zoals landbouw, drinkwater en
beheersbaar om te kunnen gaan met effecten van           pakket aan maatregelen, ook als het onverhoopt toch           (moes)tuinieren mogelijk.
weersextremen. Voor wateroverlast vraagt dit om          mis gaat en een waterkering bezwijkt. Als tweede
voldoende buffer- en afvoercapaciteit. Voor droogte      principe bij Water en bodem sturend vraagt het rijk       6. Integrale aanpak in de leefomgeving. Water- en
om voldoende berging in de bodem door vergroting         aandacht voor extremen. Meerlaagsveiligheid biedt         bodemsysteem zijn de onderlegger voor ruimtelijke
van het organisch stofgehalte in de bovenlaag en het     daarmee maatregelen als aanvulling op de eerste laag      opgaven zoals: verstedelijking, woningbouw,
vergroten van de sponswerking.                           (waterkeringen) van de meerlaagsveiligheid.               landbouw en energievoorziening. Door in te spelen
                                                                                                                   op de natuurlijke systeemwerking kunnen de diverse
4. Meerlaagsveiligheid. Meer aandacht voor               5. Minder afdekken, minder vergraven, minder              ruimtelijke functies op een logische, kosteneffectieve
meerlaagsveiligheid is nodig om de risico’s op           verontreinigen. Een vitale bodem en het benutten          en houdbare manier worden ingericht. Het is de basis
en gevolgen van overstromingen in de toekomst            van de natuurlijke kracht van de bodem is van belang      voor onze leefomgeving.
te beperken. Dit geldt niet alleen voor het              voor het bestrijden van wateroverlast, droogte en
hoofdwatersysteem, maar ook voor het regionale           hittestress. Daarnaast zijn duurzaam beheerde             7. Comply or explain (‘pas toe of leg uit’). Het inspelen
watersysteem, beekdalen en onbedijkte rivierdelen.       bodems beter bestand tegen klimaateffecten en             op de condities van het water- en bodemsysteem
Meerlaagsveiligheid bestaat uit:                         helpen deze bij het opslaan en vastleggen van CO2 en      moet de basis zijn van de ruimtelijke inrichting. Door
•   (1) Preventie: verkleinen van de overstromingskans   stikstof. Daarom gaan we bodemafdekking, vergraven        dit te doen wordt een bijdrage geleverd aan het
    door aanleg en versterken van dijken en keringen.    en verontreinigen van de bodem tegen. Hiermee             bereiken van doelen met betrekking tot bijvoorbeeld
•   (2) Gevolgbeperking: met behulp van ruimtelijke      bedoelen we:                                              biodiversiteit, klimaatmitigatie en waterkwaliteit.
    inrichting en maatregelen de effecten van een        •    Minder bodemafdekking – Afdekking van de             Mochten er onverhoopt toch redenen zijn om hiervan
    overstroming beperken. Denk aan bescherming               bodem met ondoordringbaar materiaal gaat vaak        af te wijken dan geldt het principe ‘comply of explain’,
    van kritische infrastructuur, aangepast bouwen of         ten koste van vruchtbare landbouwgrond, is een       ofwel: ‘pas toe of leg uit’. Als wordt afgeweken, moet
    instellen van risicozones                                 risico voor de biodiversiteit, vergroot de kans op   dit uitlegbaar en toetsbaar zijn en wordt toegelicht hoe
•   (3) Crisisbeheersing: verbeteren van de                   overstromingen en waterschaarste en draagt bij       doelen dan wel bereikt worden.

                                                                                                                                                                               35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Signaleringskaart                                    INDICATOR 1. Waterveiligheid. Hoe kwetsbaar
                                                     is een gebied voor overstromingen vanuit beken,
Optelsom van de volgende 3 indicatoren.
                                                     rivier en zee?

Signaalwerking: waar heb je bij bouwen de wind       1A. Extreem kleine kans: de kans dat een gebied   1B. Middelgrote kans: de kans dat een gebied
mee en waar heb je de wind tegen?                    ongeveer 1 keer in de 100.000 jaar overstroomt.   ongeveer 1 keer in de 100 jaar overstroomt.




•   Vanuit watersysteem niet geschikt                •   Matig kwetsbaar (GROEN) (<0,5 meter -         •   Matig kwetsbaar (GROEN) (<0,5 meter -
•   Vanuit watersysteem beperkt geschikt                 (forse) wateroverlast en schade maar niet         (forse) wateroverlast en schade maar niet
•   Vanuit watersysteem geschikt                         direct levensbedreigend. Lokale maatregelen       direct levensbedreigend. Lokale maatregelen
•   Beschermd natuurgebied (ter oriëntatie)              om overlast te voorkomen/beperken zijn vaak       om overlast te voorkomen/beperken zijn vaak
•   Bestaand verstedelijkt gebied (ter oriëntatie)       mogelijk)                                         mogelijk)
                                                     •   Kwetsbaar (ORANJE) (0,5-2,0 meter - Forse     •   Kwetsbaar (ORANJE) (0,5-2,0 meter - Forse
    Deze signaleringskaart signaleert of je het          schade en in potentie levensbedreigend,           schade en in potentie levensbedreigend,
    watersysteem bij ontwikkelingen mee of               evacuatie naar 1e verdieping)                     evacuatie naar 1e verdieping)
    tegen hebt. Achter rood of oranje schuilt        •   Zeer kwetsbaar (ORANJE) (>2,0 meter           •   Zeer kwetsbaar (ROOD) (>2,0 meter -
    altijd een winstwaarschuwing. Hier kan               - Levensbedreigend, evacuatie naar 1e             Levensbedreigend, evacuatie naar 1e
    het % uitgeefbaar / de GREX onder druk               verdieping niet toereikend)                       verdieping niet toereikend)
    komen te staan als gevolg van de lokale
    wateropgave.                                     Overstromingsdiepte | Extreem kleine kans         Overstromingsdiepte | Middelgrote kans
                                                                                                       (Bron: Klimaateffectatlas.nl, LIWO/ROR)
                                                     (Bron: Klimaateffectatlas.nl, LIWO/ROR)


                                                                                                                                                         36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>INDICATOR 2. Bodemdaling. Is er kans op schade         INDICATOR 3. Wateroverlast. Is er sprake van
aan wegen, huizen, bruggen, riolering, kabels en       kwel en komt de grondwaterstand dicht aan het
leidingen?                                             maaiveld?

2. Bodemdaling: met kans op toenemende                 3A. Grondwateroverlast: zijn gebieden ook zonder   3B. Grondwaterstand: leent het gebied zich voor
overstromingsrisico’s en schade.                       kostbare aanpassingen geschikt te maken?           een voldoende drooglegging/bouwpeil?




•    Beperkt (GROEN) (3-10cm)                          •   Zeer geschikt (GROEN) (Infiltratie /           •   Zeer geschikt (GROEN) (>140 cm onder
•    Matig (GROEN) (10-20cm)                               wegzijgingsgebied)                                 maaiveld - geschikt)
•    Vrij sterk (ORANJE) (20-40cm)                     •   Matig geschikt (GROEN) (Intermediair gebied)   •   Matig geschikt (GROEN) (100-140 cm onder
•    Sterk (ORANJE) (40-60cm)                          •   Minder geschikt (ORANJE) (Kwelgebied)              maaiveld – in de toekomst mogelijk te nat voor
•    Zeer sterk (ROOD) (>60cm)                                                                                bebouwing)
                                                       LHM4.1 Gemiddelde Kwel-Inzijging 2011-2018         •   Minder geschikt (ORANJE) (<100cm onder
                                                       (NHI.nu dataportaal)
Bodemdaling Scenario Hoog | 2020-2100                                                                         maaiveld – in huidige situatie al te nat voor
(Bron: Klimaateffectatlas.nl, Deltares, TNO en WENR)
                                                                                                              bebouwing)

                                                                                                          LHM4.1 GHG 2011-2018 (NHI.nu dataportaal)




                                                                                                                                                               37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Structurerende keuzes vanuit                        Ruimte voor water                                       Bodem
Water en Bodem Sturend                              •   We creëren ruimte voor het vasthouden, bergen       •  We streven bij verstedelijking en infrastructuur
Van het Rijk (Ministerie van Infrastructuur             en afvoeren van water in onze ruimtelijke              naar zo efficiënt mogelijk gebruik van ruimte,
                                                        inrichting, landgebruik en landbeheer.                 dekken de bodem zo min mogelijk af en
en Waterstaat, 2022). Verder geconcretiseerd
                                                    •   We houden rekening met grotere peilfluctuaties         herstellen de bodem waar mogelijk. Zo behouden
in het Advies en handelingsperspectief WABOS
                                                        en de optie van peilaanpassingen van het               we waardevolle organisch rijke landbouwen
(SWECO, mei 2024).
                                                        IJsselmeer en het Markermeer. (zoetwaterbuffer         natuurbodems en blijft de sponswerking van de
                                                        van 20 cm naar 50 cm te vergroten, door het            bodem behouden.
Voldoende water
                                                        zomerpeil verder te laten uitzakken en eventueel    •  We behouden ook voor de toekomst waardevolle
•   We zijn weerbaar tegen een droogte, die
                                                        hoger op te zetten bij verwachte langdurige            landbouwgronden. Dit doen we door
    gemiddeld eens in de 20 jaar voorkomt.
                                                        droogte + winterpeil met 30 cm te laten                maatregelen uit te werken voor het beheer van
•   We werken aan een robuust grondwatersysteem
                                                        meestijgen tot 2050).                                  landbouwgronden op het gebied van materieel,
    en beperken daarvoor de nadelige effecten van
                                                    •   We staan geen nieuwe landaanwinning (eilanden)         nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen etc.
    grondwateronttrekking.
                                                        toe in het IJsselmeergebied, behalve voor           •  We gaan bodemverstoring door ontgraving tegen
•   We werken toe naar nieuwe en diverse
                                                        overstroombare natuur en om te voldoen aan de          en hergebruiken grond hoogwaardig. Daarmee
    drinkwaterbronnen waarmee we zorgen voor
                                                        Natura 2000-doelen en KRW.                             behouden we gezonde en vitale bodems.
    voldoende drinkwaterbronnen van voldoende
                                                    •   We actualiseren de huidige reserveringszones
    kwaliteit.
                                                        rond primaire waterkeringen (dijken en kust).       Bebouwd gebied
                                                        Daarmee reserveren we ruimte voor toekomstige       •  We maken de risico’s van overstromingen,
Schoon en gezond water                                  dijk- en kustversterkingen, en maken ze zo             wateroverlast, bodemdaling en
• We voeren maatregelen uit van                         blijvend mogelijk.                                     drinkwaterbeschikbaarheid sturend bij de
   de Kaderrichtlijn Water (KRW)                    •   We reserveren de 5% tot 10% van diepe polders          locatiekeuze en inrichting van woningbouw.
   Stroomgebiedsbeheerplannen 2022-2027, het            voor waterberging, bij voorkeur de diepste delen.   •  We benutten locaties waar in de toekomst ruimte
   7e Actieprogramma Nitraatrichtlijn 2022-2026,        Hier is geen nieuwe bebouwing toegestaan, tenzij       nodig is voor waterberging, rivierafvoer en
   de derogatiebeschikking, de Programmatische          het niet ten koste gaat van het waterbergend           toekomstige dijkversterkingen niet (meer) voor
   Aanpak Grote Wateren (PAGW) en                       vermogen.                                              bebouwing.
   uitvoeringsprogramma’s zoals voor reducties                                                              •  We passen de maatlat voor een klimaatadaptieve
                                                                                                               en natuurinclusieve bebouwde omgeving toe.
   van medicijnresten en andere chemische
                                                                                                            •  We sturen als overheden op zo min mogelijk
   stoffen.
                                                                                                               afdekking van de bodem. Daarmee behouden



                                                                                                                                                                  38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>    we buiten het bebouwd gebied goede                 Hoge zandgronden                                                                                 doelen voor de waterkwaliteit (vanuit de KRW
    landbouwgrond, reduceren we hittestress            •  We houden water langer vast en voeren het                                                     en de Nitraatrichtlijn) maar kunnen we ook
    en bevorderen we waterinfiltratie binnen het          minder snel af. We herstellen daarmee de                                                      andere doelstellingen realiseren (zoals natuur,
    bebouwd gebied.                                       sponswerking van de bodem en bereiken een                                                     groenblauwe dooradering en waterberging).
                                                          robuust grondwatersysteem.                                                           •        We beperken de grondwateronttrekkingen rond
Laagveengebieden                                       •  We verhogen de grondwaterpeilen met mogelijk                                                  Natura 2000-gebieden. Daarmee voorkomen we
•   We bewegen toe naar een grondwaterstand van           10 cm tot 50 cm. Daardoor wordt op de hoge                                                    verdroging deze gebieden.
    20 cm tot 40 cm onder maaiveld, afhankelijk van       zandgronden verdroging bestreden.
    de bodemcompositie, omstandigheden van het         •  In de gebiedsprocessen zetten we in op
    watersysteem en de behoeften van het gebied.          grootschalig herstel van beekdalen op
•   We minimaliseren de aanvoer van gebiedsvreemd         zandgronden voor het verbeteren van de
    water. Daardoor houden we zoveel mogelijk             waterkwaliteit. Hiermee halen we niet alleen de
    zoetwater beschikbaar voor peilopzet en
    tegengaan van verzilting.
•   We beheren onze landbouwgronden duurzaam. In            Ambitie 0                  Ambitie 1               Ambitie 2                    Ambitie 3                    Ambitie 4                   Ambitie 5
    aanvulling op structurerende keuze 18 voorkomen
    we hiermee onomkeerbare oxidatie van veen en
    behouden we ook voor de toekomst waardevolle
    landbouwgronden.

Verzilte kustgebieden                                       - groen/blauw              + 0-5% groen/blauw      + 5-15% groen/blauw          + 15-30% groen/blauw         + 30-70% groen/blauw        + >70% groen/blauw
                                                            Denk aan: Ruimte voor      Denk aan: Vergroening   Denk aan: In hele buurt      Denk aan: In hele buurt      Denk aan: In hele buurt     Denk aan: Stad te gast in
•   We vragen alle watergebruikers rekening te              groen en blauw neemt       en verblauwing van      minimaal een vijfde van      transformatie naar           alle daken vergroenen,      de natuur. ‘Horizontale
                                                            af als gevolg van nieuwe   individuele straten,    alle straatverharding        groen-blauwe leefstraten     inclusief een deel van de   stadsdelen’ komen ten
    houden met en zelf maatregelen te nemen om              ontwikkelingen.            gebouwen en tuinen      vergroenen (nieuwe           en verspreid over de buurt   gevels en een vijfde van    goede aan groen en
    beter bestand te zijn tegen periodes van extreme                                   (hier en daar tegels    bomen, watervertragende      individuele vergroening      het straatprofiel.          blauw. Verticaal ruimte
                                                                                       eruit en groen erin).   groenstroken,                van tuin en gebouw                                       voor groene gevels.
    droogte, watertekorten en verzilting.                                                                      waterdoorlatende             (groene gevels en daken,
                                                                                                               verharding, geveltuinen en   waterdaken, waterpleinen,
                                                                                                               groene hagen).               geveltuinen, waterlopen,
                                                                                                                                            groenstroken en wadi’s).



                                                       Ambitieladder. Minimale streefwaarde voor een buurt is >20% groen/blauw en <70% verharding. Dat komt voor
                                                       groen opgezette naoorlogse wijken neer op 0-5% vergroenen en betekent voor versteende bedrijventerreinen en
                                                       centrumgebieden (in stad en dorp) minimaal circa 15-20% extra groen en blauw.


                                                                                                                                                                                                                                 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Expertgesprek water, bodem, natuur en landschap            leemtehoudende bodem. Dat vraagt om het               bouwen. Tolbertvaart-gebied is wel erg nat.
Met aanwezigheid van experts van RHDHV,                    maken van bewuste keuzes.                         •   Drachten. Ondergrond (o.a. zandopduikingen)
SWECO, Waterschap Noorderzijlvest, Waterschap          •   Lelylijn kan als vliegwiel dienen voor:               relatief gunstig om op te bouwen. Rekening
Noord, Wetterskip Fryslân en Provincie Fryslân.            kansen om iets te doen aan barrièrewerking,           houden met inpassing van beekdal
                                                           sponswerking, systeemherstel.                         Koningsdiep (van gekanaliseerd naar onderdeel
                                                       •   De vraag is of Natura2000 gebieden nog wel            natuurlijke systeem, takt aan op Van Oordt’s
                        WABOS (SWECO)
                                                           houdbaar zijn richting de verre toekomst, als         Mersken).
                                                           gevolg van klimaatverandering.                    •   Van Oordt’s Mersken. Integrale opgave.
                                                       •   Woningbouw kan technisch eigenlijk overal,            Belangrijke knoop in grondwaterstromen
                                                           maar niet overal even wenselijk en de plek            van diep naar hoog. Drents plateau niet laten
                                                           bepaald de eisen die meegeven worden aan de           ‘weglekken’. Lelylijn redenerend vanuit WABOS
                                                           gebiedsontwikkeling.                                  zo dicht mogelijk boven of tussen snelweg
                                                                                                                 situeren en op hoogte. Zodat het watersysteem
                                                       Inzoom op plekken                                         niet geblokkeerd wordt.
                                                       • Groningen. Vanuit WABOS gezien zit                  •   Te onderzoeken conflict: liever ondergronds
      Gebieds-
                                                           Groningen ‘opgesloten’. Meerstad ligt laag.           met snelweg erbij in (voor natuur) versus
    paspoorten
      (RHDHV)                                              Gebied tussen Leek en Groningen zou je open           liever niet onder de grond (waterstromen).
                                                           willen houden. Eerstvolgende uitbreidingskans         Een makkelijke oplossing is er niet. Vraagt
                                                           is dan Assen-West, Veendam-Hoogezand, Leek            onderzoek in detail naar grondwaterstromen.
Enkele bevindingen                                         of Drachten.                                          Ook regelgeving rondom Natura2000 maakt
• Er moet onderscheid worden gemaakt tussen            • Leekstermeer. Hier speelt een integrale                 het ingewikkeld. Maar in hoeverre hebben we
   de polders (Flevoland) en het systeem van het           gebiedsopgave. Het is een belangrijke knoop in        het na 2100 nog over dezelfde natuurwaarden
   Drents plateau (Fryslân/ Groningen).                    het grondwater- en oppervlaktewatersysteem.           (als we handelen vanuit WABOS)?
• Technische maakbaarheid is eindig.                       Met groenblauwe corridorsfunctie van zuid         •   Leeuwarden. Op schaalniveau Noordelijk
   Daarom uitgaan van de lagenbenadering en                naar noord. Hier wil je grondwaterstroming niet       Nederland geen rare locatie om te bouwen.
   rekening houden met extremen voorbij 2100.              onderbreken.                                          Relatief vlak. Wel slecht doorlatende klei. Vraagt
   Aandachtspunten met name: Slappe bodem /            • Leek. Identiteit en karakter van het zuidelijk          om kruipruimteloos bouwen en combineren
   veen; Risico op wateroverlast; Overstroming;            westerkwartier (landschap van hagen). Vanuit          van inrichting met fijnmazige groenblauwe
   Slecht doorlatende klei; Biodiversiteit; Droogte,       WABOS kan je hier onder voorwaarden                   dooradering. Valt goed uit te werken op


                                                                                                                                                                      40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>    planniveau.                                           bufferruimte 30-100m), bodemdaling tot 60cm,              kwel en veranderende grondwaterstanden
•   Heerenveen. Integrale toekomstscenario’s              significante kosten. Als wel: dan waterrijk en            (hoger GHG en lager GLG). Zettingen en klink.
    nodig voor Heerenveen (met het groenblauwe            drijvend bouwen. Als ontwikkelen dan vanuit               Overstroombaarheid (NOP ligt 4,5m onder
    systeem voor 2150 als uitgangspunt).                  WABOS-gezien aan oostzijde (tussen Hopweg                 NAP). Waardevolle gronden landbouw.
    Uitdagingen: regionale keringen (30m), diepe          en Grietendijk).                                      •   Lelystad. Uitbreiding onder voorwaarden
    veenpolders met peilopzet tot boven maaiveld,     •   Emmeloord: Niet direct gunstig voor                       geschikt. Relatief veel waterberging nodig.
    polders naar een hoger peil. Heerenveen-              woningbouw maar ook niet voor landbouw.                   In principe niet bouwen in IJsselmeer
    West leent zich niet voor grootschalige               In westzijde ligt laagste punt van de polder.             (waterbergingsfunctie).
    verstedelijking, wel voor een geringe                 Voorkeur vanuit WABOS voor oostzijde. Maar            •   In de Verkenningsfase een landschap-
    dichtheid met een periodiek waterrijk karakter.       let op: overstromingskans, grondwater, kwel en            ecologische en geo-hydrologische
    Binnenstedelijk werk met werk maken: opgave           ruimte nodig voor compensatie waterberging.               systeemanalyse nodig. Nu veel op basis
    wateroverlast, opgave riolering, vergroening          Ruim, open en polderrijk wonen?                           van expert judgement en gevoel. Dan echt
    centrum, integrale opgave waterkeringen.          •   Ketelmeer. Verbinding zoeken met opgaven                  inzoomen op systeem van Van Oordts
•   Joure. Aan zuidkant weinig beperkingen vanuit         dijkreconstructies en verzwaringen                        Mersken, Leekstermeer, etc. Om concreet te
    ondergrond. Noordzijde is vanuit WABOS                (Ketelmeerdijk, Vossemeerdijk). Niet noordelijk           worden over inpassing.
    moeilijker.                                           van de snelweg (daar ligt reserveringszone
•   Tjeukemeer. Aanleg snelweg heeft in het               dijkversterking – trein op dijk is niet wenselijk).
    verleden tot een troebel meer geleid (slechtere       Tunnel lijkt meest reële optie (vanuit technische
    waterkwaliteit). Ten oosten en westen liggen          haalbaarheid bereikbaarheidsspoor:
    diepe veenpolders met waterpeil straks tot            doorvaarthoogte, wind, talud). Natuurgebied
    boven maaiveld. Ambitie: Strak langs A6               Kamperhoek wordt gespaard met een tunnel,
    bouwen, met panoramafunctie en aquaduct               dan combineren met de snelweg, gezien
    Scharsterrijnbrug (nu moet brug open op               levensduur van de brug. De brug heeft functie
    de snelweg). Uitdaging: NNN en KRW                    als vluchtroute (vanuit meerlaagse veiligheid)
    waterlichaam. Watersysteemanalyse nodig.              en voor landbouwvoertuigen. Kans: ondieptes
•   Lemmer: Vanuit WABOS moeilijke                        realiseren in Ketelmeer.
    locatie. Leent zich niet voor grootschalige       •   Flevopolders / Noordoostpolder: Uitdagingen:
    ontwikkelingen. Overstromingskans vanuit              aanvoer IJsselmeer is mogelijk in de toekomst
    IJsselmeer en Friese Boezem, aanwezigheid             ontoereikend. Stijging IJsselmeerpeil (zorgt
    primaire en regionale waterkering (met                voor hogere kans op overstroming, zoute
                                                                                                                                                                    41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>4.4. Verdieping Economie en bereikbaarheid
Expertgesprek Economie en kennis                         effectiever dan een vergelijkbare investering            werkt twee kanten op, er zal bedrijvigheid bij
Met aanwezigheid van experts van Bureau Buiten,          in de MRA. Amsterdam zit veel hoger in                   komen maar er zal ook bedrijvigheid wegtrekken.
Rijksuniversiteit Groningen, Philips Drachten,           agglomeratiekracht waardoor het marginale                Het is lastig te voorspellen. Referentieproject HSL
Bouwend Nederland, VNO-NCW Noord, Provincie              effect kleiner is. De Metropoolregio Amsterdam           Lille-Parijs laat zien dat Lille en Parijs werden
Flevoland, Gemeente Groningen en Gemeente                (MRA) heeft nu al te maken met negatieve                 versterkt, terwijl het tussenliggend gebied juist
                                                                                                                  verzwakte. Maar deze situatie is niet vergelijkbaar
Smallingerland.                                          agglomeratie effecten. Voor veel mbo-
                                                                                                                  met de Lelylijn: hier vervielen halteplaatsen
                                                         werknemers is wonen in de MRA onbetaalbaar
                                                                                                                  in de tussengelegen gebieden. In het geval
                        Economisch effect                geworden.
                                                                                                                  van de Lelylijn worden er juist tussenliggende
                        Lelylijn (Bureau             •   Het vestigingsklimaat in noordelijk Nederland
                                                                                                                  halteplaatsen toegevoegd.
                        Buiten)                          heeft baat bij een Lelylijn. Voor medewerkers        •   Nieuwe economie voorspellen (en sturen) is
                                                         van instellingen zoals bijvoorbeeld het UMCG             moeilijk. “Daarvoor is een glazen bol nodig.“
                                                         is het van belang dat ook de partner op                  Effecten gaan langzaam en komen met name uit
                                                         bereikbare afstand kan werken. Voor een bedrijf          ondernemerschap van mensen die er al zijn. Aan
                                                         als Philips is campus-ontwikkeling cruciaal.             de benodigde randvoorwaarden kan je wel sturen
                                                         Een Lelylijn kan als stimulator daarvoor werken.         en daar speelt de Lelylijn een belangrijke rol in.
                                                         Philips merkt nu al dat het innovatiecluster             Net zoals: goed bereikbaar onderwijs, nabijheid
                                                         Drachten een aanzuigende werking heeft op                van cultuur, groen en water als locatiekwaliteit,
Enkele bevindingen                                       high tech- bedrijvigheid en kennisinstellingen.          onderlinge samenwerking, campusontwikkeling
• Economische polarisatie dreigt: delen van              Drachten wil ook graag beroepsonderwijs.                 en een goed onderliggend (OV-)netwerk.
                                                                                                                  “Er zijn 8 cruciale factoren voor een goed
   Nederland tellen economisch niet mee.                 Goede OV-bereikbaarheid (een treinverbinding)
                                                                                                                  vestigingsklimaat, de Lelylijn heeft op 6 van die
   Dat vergroot de mentale afstand. Zonder               is daarvoor randvoorwaardelijk. “We hebben de
                                                                                                                  factoren een positieve invloed”.
   investeringen in Noordelijk Nederland laat            collegezaal al, maar studenten willen niet met
   Nederland potentieel onbenut, wat uiteindelijk        de bus”. Ook kwaliteitsverbetering langs de lijn
   schadelijk is voor de economische ontwikkeling        is cruciaal. “Drachten staat vanzelf hoog op het
   van Nederland als geheel. Bovendien: om alle          lijstje voor jonge mensen”.
   ruimtelijke vragen in Nederland te kunnen         •   Gaat een Lelylijn de innovatiekracht in Noordelijk
   faciliteren is een groter ‘Nederland’ nodig dan       Nederland versterken? De verwachting is dat de
   de huidig Randstad.                                   Lelylijn zorgt voor een structurele verbetering.
• Qua versterken agglomeratiekracht is een               Onderzoek laat zien dat wat sterk is verder
                                                         versterkt wordt door nieuwe infrastructuur. Het
   investering in Drachten of Heerenveen
                                                                                                                                                                        42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Invoer Dashboard Verstedelijking

Dashboard Verstedelijking als hulpmiddel                 Aanvullende indicatoren                          van nabijheid van groen en mobiliteit in beeld.
voor een kwalitatief gesprek                             Aanvullend aan het Dashboard zetten we extra     De uitkomsten uit het Dashboard en de
We rekenen in dit document met het Dashboard             indicatoren in. We kijken terug en vooruit met   andere indicatoren zijn niet zwart-wit. Het zijn
Verstedelijking. Dit is een instrument dat               dichtheidskaarten voor inwoners en banen.        hulpmiddelen om het kwalitatieve gesprek (“wat
inzicht biedt in hoe de woningbouwopgave                 Rekenen met bereikbaarheidskaarten (voor banen   voor gebied willen we zijn?”) in de juiste breedte en
maatschappelijke meerwaarde oplevert. Het                en voorzieningen. En brengen de systeemlogica    goed beargumenteerd te kunnen voeren.
College van Rijksadviseurs presenteerde in oktober
2018 het Dashboard Verstedelijking, waarna het
instrument door het Ministerie van Binnenlandse
                                                          Van ontwerpcasus (uit denkrichtingenboek) naar invoer Dashboard Verstedelijking
Zaken en Koninkrijksrelaties is geadopteerd en
ingezet bij alle verstedelijkingsstrategieën die in de                                                                        In Vitaal Ecoland voegen we circa 92.000
afgelopen jaren zijn uitgevoerd (waaronder ook die                                                                            woningen toe, in Stedelijk Netwerk en
                                                                                                                              Internationale topregio 140.000
van de regio’s Groningen-Assen en Zwolle).


Het Dashboard Verstedelijking vergelijkt
verschillende verstedelijkingsmodellen met
elkaar op schaal van een regio, en kijkt daarbij
een generatie vooruit. Het brengt op basis
van daadwerkelijk gemeten (gemiddelde) data
de effecten in beeld van de locatiekeuze voor
nieuwe woon- en werklocaties op verschillende
maatschappelijke doelen. Op deze manier
                                                            Casus Lemmer
kan het Dashboard Rijk en regio’s helpen                    • In dertig minuten gemeenschap:
om integrale afwegingen te maken in hun                        + 6.000 woningen en 1.800 banen                                          Casus Groningen
                                                                (grote groei rondom spoor en aan                                        • In Vitaal ecoland: +32.000 woningen
verstedelijkingsstrategie. De invoer van het                    zuidkant in NOP).                                                           en 25.000 banen (in lijn met
Dashboard bestaat uit de locatiespecifieke                  •   In Stedelijk Netwerk: plus 405                                              bestaande plannen)
                                                                woningen en 500 banen (bescheiden                                       •   In Internationale topregio: +
toevoeging van nieuwe woningen en banen (zie                    verspreide groei)                                                           50.000 woningen en 42.000 banen
kader hiernaast).                                                                                                                           (naar binnenstedelijk fors hogere
                                                                                                                                            dichtheden)




                                                                                                                                                                                43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Invoer Dashboard Verstedelijking Woningen en banen
Op basis van Ontwerpend Onderzoek

In onderstaande tabellen staan de nieuw toegevoegde          •   (1 AUT1) Autonoom zonder Lelylijn (68.560               88.200)
woningen en banen per denkrichting weergegeven,                  woningen en 62.300 banen)                           •   (4 VTEC) Vitaal ecoland (91.655 | 81.700)
inclusief de verdeling over een zestal deelgebieden.         •   (2 AUT2) Autonoom met Lelylijn (100.800 | 87.500)   •   (5 STNW) Stedelijk netwerk (140.155 | 120.200)
                                                             •   (3 30MG) Dertig minuten gemeenschap (100.000 |      •   (6 INTP) Internationale topregio (140.155 | 120.200)


Verdeling woningen per subregio in bestaande situatie (links) en in denkrichtingen (rechts)




                               Let op: verschil
                               in schaal




                                                                                                                                                                                44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Invoer Bereikbaarheidskaarten Lelylijn-concepten en rijtijden tussen stations.
Op basis van onderzoek Bereikbaarheid


30 minuten gemeenschap                   Vitaal ecoland                       Stedelijk netwerk                        Internationale topregio




4x Sprinter                              2x Intercity                         2x Intercity                             2x Intercity Direct
•   Groningen - Groningen Suiker 3 min   •   Groningen-Drachten 13 min        •   Groningen-Drachten 13 min            •   Groningen - Amsterdam Zuid 69 min
•   Groningen Suiker - Leek 5 min        •   Drachten-Heerenveen 8 min        •   Drachten-Heerenveen 8 min            •   Leeuwarden - Amsterdam Zuid 68 min
•   Leek - Drachten 9 min                •   Leeuwarden-Heerenveen 16 min     •   Leeuwarden-Heerenveen 16 min
•   Drachten - Heerenveen 8 min          •   Heerenveen-Emmeloord 14 min      •   Heerenveen-Emmeloord 14 min          2x Intercity
•   Heerenveen - Joure 3 min             •   Emmeloord-Lelystad 13 min        •   Emmeloord-Lelystad 13 min            •   Groningen - Drachten 13 min
•   Joure - Lemmer 5 min                                                                                               •   Drachten - Emmeloord 22 min
•   Lemmer - Emmeloord 7 min             2x Sprinter                          2x Sprinter                              •   Leeuwarden - Heerenveen 17 min
•   Emmeloord - Urk 5 min                •   Leeuwarden- Grou-Jirnsum 5 min   •   Groningen - Groningen Suiker 3 min   •   Heerenveen - Emmelooord 14 min
•   Urk - Lelystad 8 min                 •   Grou-Jirnsum - Akkrum 4 min      •   Groningen Suiker - Leek 5 min        •   Emmeloord - Lelystad 13 min
                                         •   Akkrum - Heerenveen 7 min        •   Leek - Drachten 9 min
•   Leeuwarden - Werpsterhoeke 3 min     •   Heerenveen - Joure 3 min         •   Drachten - Heerenveen 8 min
•   Werpsterhoeke - Grou-Jirnsum 5 min   •   Joure - Lemmer 5 min             •   Heerenveen-Emmeloord 14 min          •   Nieuw spoor = 200km/h
•   Grou-Jirnsum - Akkrum 4 min          •   Lemmer - Emmeloord 7 min         •   Emmeloord-Lelystad 13 min            •   Halteertijd = +1 minuut
•   Akkrum - Heerenveen 7 min            •   Emmeloord - Lelystad 13 min      •   Leeuwarden - Werpsterhoeke 3 min
                                         •   Groningen - Leek 8 min           •   Werpsterhoeke - Grou-Jirnsum 5 min
                                         •   Leek - Drachten 9 min            •   Grou-Jirnsum - Akkrum 4 min
                                         •   Drachten - Heerenveen 8 min      •   Akkrum - Heerenveen 7 min



                                                                                                                                                                45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Effect op nabijheid van banen en inwoners

De nabijheidsklasse zegt iets over het aantal banen
en inwoners dat op korte afstand te bereiken is.
Ruimtelijke nabijheid is een bepalende factor voor
het potentieel voor lopen, fietsen, ontmoeten,
samenwerken, kennisdeling en innovatie. Het
Dashboard categoriseert nabijheid in zes
stedelijkheidsklasses:
• Hoogstedelijk (>12.500 inwoners + banen per
    km2);
• Stedelijk (6.000-12.500);
• Suburbaan (4.000-6000);
• Laag suburbaan (2.000-4.000);
• Dorps (1.000-2.000);
• Landelijk (<1.000 inwoners + banen per km2).




 2040




                                                      Dorps            Let op: als we het in dit document hebben over een dorpse,
                                                      Laag suburbaan   suburbane of (hoog)stedelijke nabijheid. Dan refereren we
                                                      Suburbaan        aan deze indicator van het Dashboard Verstedelijking.
                                                      Stedelijk        Het zegt niks over lokaal gevoel van stedelijkheid,
                                                      Hoogstedelijk    het wel of niet bezitten van stadsrechten en dat soort.
                                                                                                                                    46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Nabijheid van banen en inwoners (zie ook de         tussen de Lelylijn-gemeenten en de stedelijke       forse sprong maken in nabijheid. In het hoofdstuk
bijbehorende kaarten op de volgende pagina)         regio’s verder toe. Heerenveen en Drachten kunnen   ontwikkelperspectief worden de effecten per kern
Zonder Lelylijn nemen de verschillen in nabijheid   met het juiste programma op de juiste plek een      weergegeven.




                                                                                                                                                            48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Huidige situatie (2022)              Autonoom zonder Lelylijn (+68k)   Autonoom met Lelylijn (+100k)


                                                                                                         Dorps
                                                                                                         Laag suburbaan
                                                                                                         Suburbaan
                                                                                                         Stedelijk
                                                                                                         Hoogstedelijk

                                                                                                       De stedelijkheid van Assen,
                                                                                                       Hoogeveen, Meppel, Kampen,
                                                                                                       Dronten, Steenwijk en Zwolle zijn
                                                                                                       gebaseerd op eerdere
                                                                                                       doorrekeningen van de
                                                                                                       verstedelijkingsscenario’s uit
                                                                                                       Regio Groningen-Assen en
35,7% (semi-)stedelijk               40,7% (semi-)stedelijk            41,8% (semi-)stedelijk          Regio Zwolle.



Dertig minuten gemeenschap (+100k)   Vitaal ecoland (+90k)             Stedelijk netwerk (+140k)       Internationale topregio (+140k)




39,1% (semi-)stedelijk               40,7% (semi-)stedelijk            48,5% (semi-)stedelijk          46,8% (semi-)stedelijk



                                                                                                                                           49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Effect op het verplaatsingsgedrag

Langjarige analyse van het CBS-OViN (Onderzoek           Reizen in aantal trips per inwoner of baan (FTE) per dag (2006)
Verplaatsingen in Nederland) laat zien dat de mate
van nabijheid (van inwoners en banen) correleert
met het verplaatsingsgedrag van de inwoners in
deze gebieden. De verschillen tussen stedelijk
en niet-stedelijk verplaatsingsgedrag worden
bovendien steeds groter.


Het Dashboard rekent (op basis van zes
stedelijkheidsklasses) per modaliteit de generatie
van trips en reizigerskilometers uit. Dit geeft
inzicht in de druk die zal ontstaan op het
mobiliteitsnetwerk.
                                                         Reizen in aantal trips per inwoner of baan (FTE) per dag (2018)
Let op: deze indicator rekent grofmazig op basis
van kentallen. Het kijkt niet naar of er daadwerkelijk
een treinstation, bushalte of fietspad in de buurt is.
Het aantal trips is gebaseerd op basis van potentie
(op basis van het totaal aantal aanwezige inwoners
en de stedelijkheid van de gebieden waar zij in
leven).




                                                                                                                           50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>KADER. Het “Amersfoort Vathorst effect”
Tussen 1985 (afbeelding links) en 2020 (afbeelding   van kleur. Niet omdat dit fysiek zo gepland was. Wel   het straatbeeld bleek te kunnen veranderen. De
rechts) veranderde er veel in Amersfoort-Noord.      door de gedragsveranderingen die volgden op de         voedingsbodem voor stedelijke voorzieningen werd
Wijken als Kattenbroek en Vathorst werden            nieuwe functie die deze buurten gingen vervullen       lokaal groter door de verbeterde knoopwaarde.
gebouwd. En er kwamen nieuwe treinstations           in het stedelijk systeem. Door de forse toevoeging
(Schothorst en Vathorst).                            van woningen aan de noordkant werd de nabijheid        Toevoeging van woningen en banen hoeft dus
                                                     van banen, voorzieningen en inwoners voor              niet per definitie te zorgen voor meer (auto)
Opvallend genoeg viel er niet alleen verandering     bewoners van de bestaande buurten groter. Als          verplaatsingen. Ze kunnen een tegenovergesteld
waar te nemen op de plekken waar de uitleglocaties   gevolg daarvan gingen bewoners van de bestaande        effect veroorzaken door gedragsveranderingen
verrezen. Ook de al bestaande buurten tussen de      buurten vaker dan voorheen lopen, fietsen en           elders in de stad.
oude binnenstad en de nieuwe wijken verschoten       reizen per OV (in plaats van met de auto). Ook




                                                                                                                                                               51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Output Dashboard: Druk op het mobiliteitsnetwerk (aantal trips)

Groei van het totale aantal trips door
toedoen toevoeging nieuwe woningen
en banen.


In de situatie exclusief trend gaan we er
vanuit dat mensen in 2050 precies zo
reizen zoals er in 2022 werd gereisd.


In de situatie inclusief trend is de
ontwikkeling van de afgelopen
decennia geëxtrapoleerd.


Fietstrips
•   Autonoom zonder +13% tot +16%
•   30 min gemeenschap +22% tot +26%
•   Vitaal Ecoland +20% tot +23%
•   Stedelijk Netwerk +38%
•   Internationale topregio +38%


Bustrips
•   Autonoom zonder +24% tot +29%
•   30 min gemeenschap +34% tot +39%
•   Vitaal Ecoland +33% tot +39%
•   Stedelijk Netwerk +59% tot +67%
•   Internationale topregio +59% tot +68%


Treintrips
•   Autonoom zonder +25% tot +70%
•   30 min gemeenschap +35% tot +84%
•   Vitaal Ecoland +33% tot +81%
•   Stedelijk Netwerk +57% tot +115%
•   Internationale topregio +57% tot +115%


Autotrips
•   Autonoom zonder -14% tot +10%
•   30 min gemeenschap -7% tot +18%
•   Vitaal Ecoland -10% tot +16%
•   Stedelijk Netwerk -4% tot +25%
•   Internationale topregio -4% tot +25%




                                                                  52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Output Dashboard: Druk op het mobiliteitsnetwerk (aantal trips) - verdeling naar deelregio

Groei van het
totale aantal trips
door toedoen
toevoeging
nieuwe
woningen en
banen.


De cijfers gaan
uit van de
situatie inclusief
trend (links) en
exclusief trend
(rechts)


•   40% van de treintrips
    door reizigers uit
    Groningen (!)
•   20% van de treintrips
    door reizigers uit
    Leeuwarden
•   15% van de treintrips
    door reizigers uit
    Flevoland
•   25% overige




                                                                                             53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Output Dashboard: Toename reizigerskilometers (alle trips, door inwoners Lelylijn-gemeenten)
Gemaakte reizigerskilometers door heel Nederland,
door inwoners uit het Lelylijn-gebied.




                                                                                               54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Effect op de bereikbaarheid

De mobiliteitskaart van Nederland met                   van (lange afstand) mobiliteit. Dat laat zich voelen in   nabijheid binnen) het Daily Urban System en de
interstedelijke en bovenregionale verplaatsingen        investerings-, milieu- en fysieke ruimte.                 uitwisseling op hogere niveaus (economische
geeft aan hoe regionaal de Daily Urban Systems                                                                    verbanden, kennisuitwisseling, meer incidentele
van Nederland nu nog zijn. Duidelijk zichtbaar is       Voor de Nota mobiliteit (in wording) wordt gedacht        reisrelaties en bovenregionale voorzieningen).
de sterk geïntegreerde Randstad, de stedelijke          aan een strategie waarbij regionaal economische           Het gesprek op beide schaalniveaus maken we
verbanden in Brabant, en de – in de afgelopen           ontwikkeling vooraf gaat aan (extra) woningbouw,          inzichtelijk in de bereikbaarheidskaarten.
20-30 jaar ontstane – dunnere structuur van het         mede om groei van lange afstand pendel tegen
Stedelijk Netwerk Nederland die deze gebieden           te gaan. Daarbij is het belangrijk om helder
onderling verbindt. In en rond de Randstad              onderscheid te maken tussen (economische
zijn de pijlen kenniseconomie gericht, met
Amsterdam, Utrecht en Eindhoven als magneten.
Nederland is nu op internationale schaal een vrij
gespreide agglomeratie, die sterk leunt op haar
mobiliteitssysteem. De afgelopen decennia hebben
enerzijds een mobiliteitstransitie in (hoog)stedelijk
gebied laten zien, maar ook een forse groei van
lange afstand mobiliteit.


Er zit een onvermijdelijke spanning tussen
het ‘iedere regio telt’ - (spreidings)principe en
de nationale dynamiek van kenniseconomie,
woningmarktspanning en stedelijke nabijheid.
Op stedelijk en regionaal niveau wordt op veel
plekken ingezet op nabijheid en verschillende
vormen van een ‘mobiliteitstransitie’. In de meer
landelijke regio’s is er enerzijds zorg om afnemende
bereikbaarheid (van banen, zorg en onderwijs)
en anderzijds vraag naar structuurversterkende
bovenregionale infrastructuur (zoals de Lelylijn).
Zonder heldere strategie dreigt een forse toename
                                                                                                                                                                    55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Systeemkaart: Regionale en nationale mobiliteit (2015-2019)




Systeemkaart: Regionale en nationale mobiliteit (2004-2008)




                                                              56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Systeemkaart: Regionale en nationale mobiliteit (2015-2019, selectie openbaar vervoer)
Uit verplaatsingsgedrag blijkt dat het stedelijk netwerk Noord-Nederland zich al aan het vormen is
(Leeuwarden-Groningen-Assen-Drachten-Heerenveen-Sneek). De Lelylijn kan dit proces verder aanjagen.




                                                                                                      57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Kaarten: Bereikbaarheid van banen
binnen 2 uur reizen met het OV.
Met links/rechts variatie in kleurstelling legenda.

Autonoom zonder Lelylijn (+68k)
Geen Lelylijn




                                                      58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Kaarten: Bereikbaarheid van banen
binnen 2 uur reizen met het OV.
Met links/rechts variatie in kleurstelling legenda.

Dertig minuten gemeenschap
4x sprinter




                                                      59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>Kaarten: Bereikbaarheid van banen
binnen 2 uur reizen met het OV.
Met links/rechts variatie in kleurstelling legenda.

Vitaal Ecoland
2x Intercity + 2x Sprinter




                                                      60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Kaarten: Bereikbaarheid van banen
binnen 2 uur reizen met het OV.
Met links/rechts variatie in kleurstelling legenda.

Stedelijk Netwerk
2x Intercity + 2x Sprinter




                                                      61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Kaarten: Bereikbaarheid van banen
binnen 2 uur reizen met het OV.
Met links/rechts variatie in kleurstelling legenda.

Internationale topregio
2x Intercity Direct + 2x Intercity




                                                      62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Bereikbaarheidskaarten voor de stationsgebieden
Zie de kaarten per kern in het hoofdstuk
ontwikkelperspectief.




                                                  63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Bereikbaarheid van voorzieningen                         Basisonderwijs - met OV en fiets   Basisonderwijs - met de auto
Met de Move Meter hebben we gekeken naar
bereikbaarheid van voorzieningen (zoals onderwijs,
gezondheidszorg, dagelijkse boodschappen, recreatie,
cultuur en hoger onderwijs). Daarbij maken we
onderscheid naar het bereiken van 1 voorziening (heb
je toegang tot?), een paar voorzieningen (heb je enige
keuze) en veel voorzieningen (specialisatie).

De bevindingen liggen in lijn met wat Felix Pot
(proefschrift uit 2024: “Het gaat goed met het
platteland, dankzij de auto”) eerder onderzocht. Met
OV en fiets is de bereikbaarheid van 1 voorziening
vrijwel overal op het platteland op orde. De keuze
                                                         HBO/WO - met OV en fiets           HBO/WO - met de auto
is echter gering. Voor het bereiken van meerdere
voorzieningen moet namelijk langer worden gereisd.
Dat laatste is te verklaren door het succes van de
auto. Mensen zijn dankzij de auto mobieler geworden
waardoor ze voorzieningen verderop kunnen bereiken.
Dat zorgde ervoor dat voorzieningen wegtrokken uit
het dorp. De auto maakt dat de bereikbaarheid voor
velen goed op orde is. Echter niet voor de mensen die
geen auto hebben.

De Lelylijn is geen gamechanger in bovenstaande
systeem. De noodzaak voor goede aansluiting van de
stad op het platteland (zowel met auto als openbaar
vervoer en fiets) blijft belangrijk.




                                                                                                                           64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Basisonderwijs (paar voorzieningen) - met OV en fiets   Basisonderwijs (paar voorzieningen) - met de auto




HBO/WO (paar voorzieningen) - met OV en fiets           HBO/WO (paar voorzieningen) - met de auto




                                                                                                            65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>4.5. Verdieping Wonen
Expertgesprek Wonen                                            Daily Urban Systems. Maar dat effect is er               gaat die opgave niet automatisch oppakken.
Met aanwezigheid van experts van Rebel Group,                  ook zonder Lelylijn. De trend is dat regionale           Overheid moet daar regie in pakken. Aanbeveling
KAW Architecten, Gemeente Noordoostpolder,                     voorzieningen meer gaan clusteren om een                 voor vervolg: blijf top down en bottom up met
Gemeente Groningen en BZK.                                     efficiënter en groter verzorgingsgebied te hebben.       elkaar confronteren. Voer ook gesprekken met
                                                               Aanbeveling voor vervolg: voer het gesprek met           ontwikkelaars en corporaties. Een groot deel
                          Impact op                            dit soort instellingen (onderwijs, ziekenhuis,           moet door corporaties gebouwd worden.
                          woningmarkt                          politie, gemeentehuizen). “Stel dat op plek X een    •   Echte gamechangers voor woningmarkt die
                          (Companen)                           station komt, waar zouden jullie je dan vestigen?”       Lelylijn kan bieden. Zorgend voor fundamentele
                                                                                                                        veranderingen voor mensen om er te blijven
                                                           •   Woningmarkt, grond- en huizenprijzen                     of er juist naartoe te trekken: (1) Halvering van
                                                               en migratie. De woningmarktkaartjes van                  de reistijd voor Leeuwarden/Groningen t.o.v.
                                                               gebiedsontwikkelaars houden (afgezien van                economische kerngebieden (naar circa 70
                                                               Groningen) op ter hoogte van Zwolle. Nu is er            minuten); (2) Grote winst voor plekken die nu nog
                                                               een grote landelijke groeivraag maar die lijkt           geen goede bereikbaarheid/ station hebben (met
                                                               na 2040 af te zwakken (al is de factor migratie          name Drachten, wellicht Lemmer, Joure). Die
Enkele bevindingen                                             onzeker). Dan ontstaat er een verdelingsvraagstuk        beter worden opgenomen in (nieuwe) Daily Urban
•   Perspectief en profilering. Zet primair in op              over Nederland. Onderschat daarbij de tweede             System.
    “binden aan de regio” en terughalen in plaats van          woning-markt niet.                                   •   Niet kiezen voor of een uitbreidingswijk of een
    “aantrekken van buiten de regio”. Maak floreren        •   Programmatische vraag (aantallen, locatie en             binnenstedelijke vernieuwingsopgave maar en en:
    in de eigen regio mogelijk. Profilering Groningen          type). De 140.000 woningen (uit denkrichtingen           Beschouw bij de binnenstedelijke (transformatie)
    en Leeuwarden als sterke steden met ‘olievlek’             Stedelijk Netwerk en Internationale topregio) is         opgave de hele stad als werkgebied, “hier
    effect. De Lelylijn kan een bijdrage leveren aan dit       bijna 2x zo veel als geprognotiseerd door het            verdichten en daar verdunnen” om kwalitatief
    ‘olievlek’ effect door het Daily Urban System op           CBS. Prima om in bandbreedte van 70.000-                 bepaalde woonmilieus te kunnen creëren. Zowel
    te rekken. Plekken zoals Heerenveen en Drachten            140.000 te blijven denken en vraag erbij                 meer binnenstedelijk als meer landelijk/dorps.
    worden dan ook interessant om te wonen (“Next              stellen hoe je dit kan sturen. Er ligt een grote         Verdichten hoeft overigens geen hoogbouw te
    best thing”-effect). Op deze plekken ligt er dan           vernieuwingsopgave (bijvoorbeeld in de Friese            zijn. Het gaat om het creëren van nabijheid (in
    nog wel een kwalitatieve opgave om die plekken             regio in combinatie met funderingsproblematiek).         bijvoorbeeld 5 lagen).
    daadwerkelijk aantrekkelijk te maken. Het gaat             Maar ook in Heerenveen (noordzijde als er            •   “Wat betekent nabijheid in de context van
    om het inzetten op de blijvers die – als er niks           een spoor komt en moeilijke opgave rondom                het Noorden?”. Het woningtype hangt af van
    veranderd – wellicht weg zouden trekken.                   waterkeringen) of Drachten (kwaliteitsopgave             doelgroep en het schaalniveau van Daily/Weekly
•   Grotere stadse voorzieningen komen wellicht                langs het kanaal/ in het centrum). Druk helpt dan        Urban System. Randstedeling wil ruimte, blijver
    onder druk te staan als gevolg van veranderende            om zaken voor elkaar te krijgen. Maar de markt           wil door kunnen stromen (jongeren) in de eigen
                                                                                                                                                                            66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>    omgeving (oudere). Denk dus vanuit doelgroepen
    /persona’s en biedt het totale pakket aan (type
    werk (hoe belangrijk is dat), type woonmilieu, type
    voorzieningen, type bereikbaarheid van…) wat
    daar bij past.
•   In Groningen meer nabijheid creëren zonder
    over grens heen te gaan dat Groningen door
    de dichtheid minder aantrekkelijk wordt.
    In Heerenveen, Drachten en Leeuwarden
    bepaalde ondergrens van gebiedsontwikkeling
    vaststellen om voorzieningen te behouden en een
    bepaalde kwaliteit te kunnen bieden, ook aan de
    omliggende kernen.
•   Aanbeveling: Breng het woononderzoek van
    Companen een stap verder naar de juiste
    mate van fijnmazigheid. Waar speelt welke
    ruimtelijke opgave (demografie, verhuismotieven,
    onderhoudsopgave)? Wat zijn de recepten voor
    individuele plekken?




                                                          67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Noordelijk Nederland is aan groot onderhoud toe
De opgave in bestaande steden en dorpen komt
steeds indringender in beeld. Door vergrijzing en
huishoudensverdunning is er behoefte aan een
andere woonvoorraad. Voor energietransitie en
voor klimaatadaptiviteit moeten vele funderingen,
woningen en straten ingrijpend aangepakt.
Op wijk- en kernniveau zijn er opgaven rond
voorzieningen(draagvlak), sociale opgaven en
mobiliteitsvraagstukken. Deze opgaven spelen
in heel Nederland, het meeste in kernen waar al
decennia jaar niks bijgebouwd of veranderd is.


Hoe kwetsbaarder het gebied, des te lager de
woningprijzen en des te kleiner de hefboom om
de opgave voor nieuwbouw te benutten om de
bestaande bebouwde voorraad te verbeteren. Dat
verklaart waarom in kernen waar transformatie veel
op zou leveren, heel vaak toch voor uitleg wordt
gekozen. Met als gevolg een ongedekte rekening
voor de toekomst van de bestaande bebouwde
voorraad en de aantrekkelijkheid van de hele kern
of wijk. Instrumenten, werkwijze en regelgeving
helpen daarbij niet mee. Een Grex is allesbehalve
een integrale businesscase voor het totale
                                                     Bron: Studio Bereikbaar (Beeldverhalen Programma NOVEX)
bebouwde gebied voor 30 jaar vooruit.




                                                                                                               68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Hogere dichtheden houden het verstedelijkt             in afnemende inwonerdichtheid tegengegaan            Toelichting onderstaande kaarten over
gebied betaalbaar                                      met de huidige plannen. Dit dankzij voldoende        inwonerdichtheid.
Onderstaande kaarten laten de ontwikkeling in          groeiprognose in combinatie met een stevige inzet    • Gepresenteerde cijfers op basis van netto
inwonerdichteden zien. De trend is duidelijk. Als      op meer nabijheid en binnenstedelijk verdichten.         verstedelijkt gebied
gevolg van huishoudensverdunning en exensieve          In alle andere onderzochte kernen neemt de           • Aanname huishoudensgrootte 2050 = 2,0
groei in uitleglocaties is de inwonerdichtheid in de   inwonerdichtheid bij ongewijzigd beleid verder af.       (uitzonderingen: 1,9 in Leeuwarden; 1,7 in
afgelopen jaren fors afgenomen in alle onderzochte     Niet op de laatste plaats omdat de groeiprognoses        Groningen)
kernen. Dat betekent dat het netto to onderhouden      onvoldoende groot zijn om tegenwicht te bieden       • Aanname gemiddelde huishoudensverdunning
verstedelijkt gebied per inwoner toeneemt (en          aan deze trend.                                          tot 2050 = 6% (van 2,12 in 2023 naar 2,00 in
daarmee de kosten van onze steden en dorpen).                                                                   2050)
                                                       In het hoofdstuk ontwikkelperspectief zijn deze      • Historische data: CBS, Lisa, Topotijdreis.nl,
Alleen in Groningen en Leeuwarden wordt de trend       kaarten per kern verder uitgelicht.                      BAG bouwjaren, Volkstellingen.nl




                                                                                                                                                               69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Dashbord Verstedelijking. Dichtheid totale              Nederland af te lezen (inclusief toegevoegde               de voorraad bestaat uit landelijke, dorpse en
woningvoorraad. In onderstaande grafiek valt de         woningen in de denkrichtingen). Het aanbod                 suburbane milieus. De denkrichtingen gaan geen
gemiddelde inwonerdichtheid in heel noordelijk          aan milieus is relatief eenzijdig. Ruim 80% van            grote veranderingen veroorzaken in dit beeld.



           Bestaande verhoudingen            Denkrichtingen                                               Bestaande woningen per dichtheidsklasse




                                                                                                          Totale woningvoorraad in de denkrichtingen




                                                                                                                                                                    70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Dashbord Verstedelijking. Dichtheid nieuw               dan zien we dat de diversiteit het grootste is         meer stedelijke woonmilieus toegevoegd.
toegevoegde woningen. Als we alleen kijken naar         in de denkrichtingen ‘Stedelijk Netwerk’ en
de selectie aan nieuw toegevoegde woningen              ‘Internationale topregio’. Hier worden bovendien




                                                                                              Bestaande woningen per dichtheidsklasse
      Bestaande verhoudingen          Nieuwe woningen




                            Let op: verschil
                                                                                               Nieuw toegevoegde woningen in de denkrichtingen
                            in schaal




                                                                                                                                                         71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>5. Ontwikkelperspectief




                          72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>De kern van het Ontwikkelperspectief
DE ESSENTIE VAN HET                                      Zwolle) versterkt. Hierdoor ontstaan er meer,           Keuzes naar aanleiding van de 4 denkrichtingen
ONTWIKKELPERSPECTIEF                                     maar zeker ook andere banen (kennis). Het wordt         • We kiezen voor krachtige steden in een sterk
De essentie van het Ontwikkelperspectief is              hiermee aantrekkelijker voor de huidige inwoners           netwerk en een vitaal platteland; daarbij passen
de verdere doorontwikkeling van het Stedelijk            van noordelijk Nederland om te blijven. En voor            snelle verbindingen en dus geen keuze voor
Netwerk in noordelijk Nederland en tegelijkertijd        nieuwe inwoners om zich te vestigen of terug te            alleen een boemeltrein.
de ontwikkeling van een vitaal en aantrekkelijk          keren. NOVEX Lelylijn is een verbindende schakel        • We kiezen voor aanleg Lelylijn in samenhang
platteland. We willen zuinig ruimtegebruik               tussen 4 andere NOVEX-gebieden (Metropoolregio             met investeren in een sterke daily urban
bevorderen, investeren in het stedelijk systeem          Amsterdam, Regio Zwolle, Groningen-Assen en                systems, om geen woon-werk disbalans te
en tegengaan dat stad en platteland verder               Groningen).                                                creëren.
uiteengroeien. We benutten hiervoor de                                                                           • We durven te kiezen voor kracht van het
tegenstelling tussen stad en land door het contrast      Ambitie voor de Lelylijn (= aanscherping                   mozaïek: dorpen floreren dorps, steden worden
van het mozaïek te vergroten.                            oorspronkelijke projectdoelen Lelylijn). Iedere regio      stedelijker.
                                                         telt. De Lelylijn biedt voor noordelijk Nederland       • Ontwikkelen van regionale kernen Lemmer,
Steden breiden in en worden meer stedelijk om de         een perspectief op het mogelijk maken van                  Joure en Leek naar lokale aard en schaal; geen
hierbij passende voorzieningen aan te trekken of te      nieuwe ontwikkelingen. Voor bewoners is het                identiteitsverandering.
behouden. Zodat het landelijk gebied kan floreren        een perspectief op blijverschap, op het binden          •   Slim inzetten van woningbouwprogramma
in de rust en ruimte van het platteland. De stedelijke   aan de regio, en verbonden blijven met de regio.            voor grote onderhoudsopgave ipv overal
inwoners van noordelijk Nederland hebben zo een          Landelijk zorgt dat ervoor dat mensen niet                  ongebreideld straatjes erbij.
aantrekkelijk buitengebied om te ontspannen en de        wegtrekken naar de nu al drukke delen van de            •   Werken aan een robuust watersysteem.
inwoners van de vitale kernen kunnen genieten van        Randstad. Deze ambitie gaat zeker niet alleen over          Geen grootschalige woningbouwlocaties op
stedelijke voorzieningen nabij (denk aan theater of      bereikbaarheid. De Lelylijn fungeert als vliegwiel          uitleglocaties die daar vanuit WABOS niet voor
bioscoop).                                               voor (sociaal-)economische structuurversterking,            geschikt zijn
                                                         identiteitsversterking en nieuwe ruimtelijke            •   Netto geen verdere verharding maar groen
Daarbij zorgt de Lelylijn voor een vliegwieleffect       kwaliteit.                                                  groeit mee.
voor economische structuurversterking met
innovatieve economische clusters rondom de
huidige en nieuwe stations. Door de nieuwe
verbinding wordt economische samenwerking
tussen de steden in noordelijk Nederland, maar
ook met andere stedelijke regio’s (MRA, Regio
                                                                                                                                                                       73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>GEVOELIGHEIDSANALYSES VERVOERWAARDEN
In het Spoor Bereikbaarheid is onderzoek gedaan naar
de toekomstige vervoerwaarde van de Lelylijn. Het gaat
hierbij om het aantal reizigers en in- en uitstappers op
de stations. Omdat hiervoor gebruik gemaakt is van
de vastgestelde toekomstscenario’s voor het aantal
                                                             OPBOUW VAN HET ONTWIKKELPERSPECTIEF:                    stedelijkheid. Daarbij vormt Lelystad de verbinding
toekomstige inwoners en bedrijvigheid van noordelijk
Nederland, is er dus geen rekening gehouden met
                                                             4 PIJLERS                                               tussen MRA en Noord-Nederland, om deze
de impact van het Ontwikkelperspectief. Hierin wordt         We bouwen in dit Ontwikkelperspectief voort op          rol goed in te vullen zal zij ook moeten groeien
namelijk ruimtelijk beleid voorgesteld, waardoor het         de ruimtelijke voorstellen (in kader Programma          in omvang. Emmeloord groeit in haar rol als
toekomstig aantal inwoners en banen anders zal worden        NOVEX) van Fryslân, Groningen en Flevoland. En          centrumstad voor de Noordoostpolder en Urk.
dan tot op heden geprognosticeerd. Daarom is er ook          op de keuzes gemaakt in de NOVEX-gebieden
een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd op de resultaten         Metropoolregio Amsterdam, Regio Zwolle en               Pijler 3. Vitale kernen en vitaal platteland
uit het bereikbaarheidsonderzoek. Hierin is kwalitatief      Groningen-Assen.                                        Sterke steden en vitaal platteland hebben elkaar
gekeken naar de impact van twee wijzigingen op de                                                                    nodig. Bovenstaande pijlers zijn noodzakelijk om
gebruikte toekomstscenario’s:                                We zetten in op 4 pijlers. Het is niet zo dat één van   het platteland vitaal te houden. Met stedelijke
•    Het toekomstige aantal inwoners en banen neemt          de pijlers het belangrijkste is voor de ontwikkeling.   voorzieningen dichtbij (stedelijk netwerk) en meer
     toe ten opzicht ven het gebruikte toekomstscenario
                                                             Elke pijler draagt bij. Het bodem-, water-, en          hoogstedelijke voorzieningen op middellange
     in het LMS model
                                                             natuursysteem geeft voorwaarden mee aan de              afstanden (Groningen, Leeuwarden en Lelystad)
•    De wijze van gebiedsontwikkeling wordt anders;
                                                             andere pijlers.                                         blijven de dorpskernen ook in de toekomst
     we gaan meer verdichten en in nabijheid van
                                                                                                                     aantrekkelijke vestigingslocaties. De groene steden
     toekomstige OV-knopen verstedelijken, waardoor
     het gebruik van OV zal toenemen
                                                             Pijler 1. Positionering van Groningen en                hebben nabij een robuuste groene contramal nodig
Het totale effect van het ontwikkelperspectief schatten      Leeuwarden Groningen en Leeuwarden zijn                 als ‘uitloopgebied’. Dit vraagt een kwaliteitssprong
we in op een toename van 20% op de gemodelleerde             de banenmotors van noordelijk Nederland. Een            in belevingswaarde en ruimtelijke kwaliteit.
vervoerwaarde in het bereikbaarheidsonderzoek.               sterke economie begint hier. We investeren in een
                                                             schaalsprong in Groningen en Leeuwarden om de           Pijler 4. Een goed functionerend bodem-,
Daarbij moeten we wel een nuancering maken ten               economie aan te jagen.                                  water-, en natuursysteem
aanzien van het belang van de vervoerwaarde. Het                                                                     De ondergrond (het natuurlijk systeem) vormt de
belang van de Lelylijn is groter dan alleen maar het         Pijler 2. Drie zelfstandige Daily Urban Systems         basis van ons Ontwikkelperspectief. Bodem, water
aantal reizigers wat dagelijks gebruik maakt van de          We onderscheiden een drietal Daily Urban Systems        en natuur zijn sturend in keuzes ten aanzien van
neiuwe verbinding. De Lelylijn moet vooral verstedelijking   rondom de Lelylijn (Noord-Nederland, Regio              toekomstige verstedelijking en ook infrastructuur.
en economische ontwikkeling langs de lijn verder
                                                             Zwolle en de Metropoolregio Amsterdam). Om
bevorderen. Deze economische structuurversterking
                                                             het stedelijk netwerk in Noord-Nederland goed
vraagt om een verbeterde OV-bereikbaarheid tussen
                                                             te kunnen laten functioneren zullen Heerenveen
de kernen, waaraan de Lelylijn een belangrijke bijdrage
                                                             en Drachten hun natuurlijke positie in het netwerk
levert.
                                                             moeten innemen en dus groeien in omvang en
                                                                                                                                                                            74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Integrale kaart. Ontwikkelperspectief
NOVEX Lelylijn




                                        Legenda:             Stedelijke nabijheid;     Fietsafstand sprinterstation;
                                             Fietsafstand IC-treinstation;     Lelylijn;    Lelylijn-tracévarianten;
                                             Bestaande treinverbinding;       IJmeerverbinding;             Nedersaksenlijn;
                                             Hoogfrequente busverbinding;            Busverbinding;   mbo   MBO;   hbo   HBO;
                                        wo   Universiteit;    Campus;      Ziekenhuis;       Kruising infra en natuur;
                                             Integrale opgave groenblauw.                                                       75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>                                                           Hier komen concrete uitgangspunten uit voort voor          westzijde ligt laagste punt van de polder. Voorkeur
                      TOELICHTING                          voorliggend Ontwikkelperspectief:                          vanuit WABOS voor oostzijde.
                      WATER EN BODEM                       •   Groningen. Inzetten op verdichting om              •   Ketelmeer. Verbinding zoeken met opgaven
                      STUREND                                  omringende gebied open te houden voor groen            dijkreconstructies en verzwaringen
                                                               en blauw.                                              (Ketelmeerdijk, Vossemeerdijk).
                                                           •   Leekstermeer. Belangrijke knoop in het             •   Lelystad. Uitbreiding onder voorwaarden geschikt.
Om in de toekomst op een duurzame, leefbare en                 grondwater- en oppervlaktewatersysteem. Met            Relatief veel waterberging nodig. Niet bouwen in
veilige manier samen te leven, is een robuust water-           groenblauwe corridorsfunctie van zuid naar             IJsselmeer (waterbergingsfunctie).
en bodemsysteem nodig. Dit vraagt aanpassingen in              noord. Hier wil je grondwaterstroming niet
onze ruimtelijke inrichting. Naast feitelijk meer ruimte       onderbreken.                                       In de Verkenningsfase zijn voor meerdere gebieden
vraagt dit ook betere afstemming van de functie            •   Leek. Onder voorwaarden geschikt. Tolbertvaart-    een landschap-ecologische en geo-hydrologische
en gebruik op de draagkracht van het water- en                 gebied is wel erg nat.                             systeemanalyses nodig om zo de keuzes vanuit de
bodemsysteem. Daarom is het nodig om water en              •   Drachten. Ondergrond (o.a. zandopduikingen)        lagenbenadering te kunnen nemen.
bodem sturend te laten zijn in de ruimtelijke ordening,        relatief geschikt om op te bouwen. Rekening
en concreet bij locatie- en inrichtingskeuzes.                 houdend met de integrale gebiedsontwikkeling
                                                               van beekdal Koningsdiep.
Wat ‘water en bodem sturend’ (WABOS) betekent,             •   Van Oordt’s Mersken. Belangrijke knoop in
is uitgewerkt in onderstaande principes, deze zijn             grondwaterstromen van diep naar hoog. Drents
gebaseerd op de Kamerbrief Water en Bodem                      plateau niet laten ‘weglekken’.
sturend van het Rijk (Ministerie van Infrastructuur en     •   Leeuwarden. Op schaalniveau Noordelijk
Waterstaat, 2022):                                             Nederland goede locatie om te bouwen in
•     (1) Niet afwentelen                                      combinatie met fijnmazige groenblauwe
•     (2) Meer rekening houden met extremen                    dooradering.
•     (3) In samenhang omgaan met wateroverlast,           •   Heerenveen. Integrale toekomstscenario’s nodig
      droogte en de bodem                                      voor Heerenveen (met het groenblauwe systeem
•     (4) Meerlaagseveiligheid                                 voor 2150 als uitgangspunt).
•     (5) Minder afdekken, minder vergraven, minder        •   Joure. Aan zuidkant weinig beperkingen vanuit
      verontreinigen                                           ondergrond. In de noordzijde ligt er vanuit
•     (6) Integrale aanpak in de leefomgeving                  WABOS een grotere opgave .
•     (7) Comply or explain (‘pas toe of leg uit’ hoe de   •   Tjeukemeer. Aanleg snelweg heeft in het
      doelen op andere wijze worden gerealiseerd)              verleden tot een troebel meer geleid (slechtere
                                                                                                                        ‘Water en bodem sturend’ is gebaseerd op de
                                                               waterkwaliteit). Watersysteemanalyse nodig.              lagenbenadering. Zie: Ruimte met Toekomst -
SWECO heeft de implicaties van Water en Bodem              •   Lemmer: Vanuit WABOS moeilijke locatie. Leent            Lagenbenadering (ruimtexmilieu.nl).
Sturend onderzocht voor de Lelylijn. Dit heeft                 zich niet voor grootschalige ontwikkelingen. Als
geresulteerd in een advies en handelingsperspectief            ontwikkelen dan waterrijk en drijvend.
(SWECO, mei 2024).                                         •   Emmeloord: Niet direct geschikt voor
                                                               woningbouw maar ook niet voor landbouw. In

                                                                                                                                                                            76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>                                                          in een (1) Dertig minuten gemeenschap; (2) Vitaal          de volgende fasen het gesprek op te zoeken met
                      TOELICHTING                         ecoland; (3) Stedelijk Netwerk en (4) Internationale       ontwikkelaars en corporaties. En door de aantallen
                      WONEN                               topregio. Deze hebben we afgezet ten opzichte van de       niet als doel op zich te beschouwen maar door ze in
                                                          groeiverwachtingen uit het onderzoek van Companen.         verband te blijven brengen met de lokale ruimtelijke
                                                          De gehanteerde bandbreedte aan extra toegevoegde           opgaven en kenmerken (demografische ontwikkeling,
                                                          woningen varieerden hierin van 66.000 woningen             verhuismotieven, onderhoudsopgave).
Vraagvolgend - Companen heeft onderzoek gedaan            (+18%) tot 140.000 woningen (+38%) ten opzichte van
naar de woningmarkteffecten van de Lelylijn richting      de huidige situatie.                                       Samengevat schetst dit Ontwikkelperspectief
2050. Het onderzoek richt zich op 8 direct aan                                                                       een potentie van 55.000 tot maximaal 115.000
de Lelylijn grenzende gemeenten: Leeuwarden,              Uit de effecten blijkt dat alleen in de scenario’s         extra woningen voor de periode tot 2050 in de
Groningen, Westerkwartier, Smallingerland,                waar we sturen op ruimtegebruik en op                      gemeenten Groningen, Leeuwarden, Westerkwartier,
Heerenveen, Fryske Marren, Noordoostpolder en             woningbouwaantallen (aan de bovenkant van de               Smallingerland, Opsterland, Heerenveen, De Fryske
Lelystad. Hier staan momenteel circa 365.000              bandbreedte) voldoende massa gegenereerd wordt             Marren, Noordoostpolder, Urk en Lelystad. Dit
woningen. Companen spreekt in haar onderzoek              voor:                                                      zijn extra woningen ten opzichte van de groei bij
de verwachting uit dat een Lelylijn voor Urk niet tot     •    De grote binnenstedelijke verduurzamingsopgave        autonome ontwikkeling zonder Lelylijn van 66.000
een grote groei in woningbehoefte zal leiden. De               (incl. kwaliteitsimpuls en toegroeien naar een        woningen (prognosejaar 2050). Ongeveer 90%
woningmarkt is hier meer lokaal georiënteerd en zal            gevarieerder woningaanbod);                           van deze extra woningen worden gerealiseerd in
onverminderd groot blijven als gevolg van het hoge        •    Tegengaan van inwonerkrimp (als gevolg                Groningen, Leeuwarden, Drachten, Heerenveen,
geboortesaldo.                                                 van huishoudensverdunning) in Heerenveen,             Emmeloord en Lelystad.
                                                               Drachten, Emmeloord en Lelystad. En daarmee
In totaal ligt er (inclusief Lelylijn) volgens                 behoud van voorzieningendraagvlak;
het onderzoek van Companen tot 2050 een                   •    Vergroten van de (stedelijke) nabijheid (van banen,
groeiverwachting van afgerond 85.000 tot 100.000               inwoners en voorzieningen) en bijbehorende
extra woningen. Deze verwachting is als volgt                  potentie voor economische interactie, ontmoeten,
opgebouwd:                                                     verblijven, lopen, fietsen, bus en trein in
•    Groeiverwachting zonder Lelylijn: 66.000 extra            Groningen, Leeuwarden, Heerenveen, Drachten,
     woningen (+18%) ten opzichte van huidige situatie.        Emmeloord en Lelystad.
     Uitgaande van de provinciale en gemeentelijke
     prognoses inclusief de afspraken uit de woondeal.    Om bovenstaande doelen te bereiken kijken we in
•    Groeiverwachting als gevolg van de komst van de      voorliggend Ontwikkelperspectief verder dan het
     Lelylijn (zonder verdere beleidsmatige ingrepen):    jaar 2050 en zetten we in op een hogere ambitie dan
     bandbreedte 85.000 (+23%) tot 100.000 (+27%)         berekend door Companen. We zetten in op anders
     extra woningen ten opzichte van huidige situatie.    bouwen: meer diversiteit in woningtypen, hogere
                                                          dichtheden en georiënteerd op het openbaar vervoer.
Vraagsturend - In het ontwerpend onderzoek                Om dit voor elkaar te krijgen is overheidsregie nodig.
‘Denkrichtingen NOVEX Lelylijn 2050’ (maart 2024)         Aanbeveling is daarbij om ‘top down’ en ‘bottom-
is de ruimtelijke potentie onderzocht van een Lelylijn    up’ met elkaar te blijven confronteren, o.a. door in

                                                                                                                                                                            77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>                                                         banen (+18%) tot 120.000 banen (+27%) ten opzichte        •   Groningen: Topzorg en onderzoek op het
                     TOELICHTING                         van de huidige situatie. Een deel van deze extra banen        gebied van Healthy Ageing, Life sciences, Big
                     ECONOMIE                            is woningbouwvolgend. Een complicerende factor                data, Energie en Chemie (o.a. Rijksuniversiteit
                                                         is echter dat de stuwende economie veel vrijer is in          Groningen, UMCG, Zernike campus), in
                                                         locatiekeuze en zich daardoor moeilijker laat sturen en       verbinding met Seaports Eemshaven en Delfzijl;
                                                         voorspellen. De randvoorwaarden voor economische          •   Leek/Roden: Maakindustrie en Health Hub
Vraagvolgend - Bureau Buiten heeft onderzoek             ontwikkeling en ondernemerschap zijn wel stuurbaar            Roden;
gedaan naar de economische effecten van de Lelylijn      en moeten op orde worden gebracht:                        •   Drachten: Innovatiecluster High Tech Systemen
richting 2050. Het onderzoek richt zich op 9 direct      •    Reistijdversnelling voor meer nabijheid binnen           en Materialen;
aan de Lelylijn grenzende gemeenten: Leeuwarden,              het stedelijk netwerk (bijvoorbeeld zodat iemand     •   Leeuwarden: Cultuurhoofdstad, Delta Areas and
Groningen, Westerkwartier, Smallingerland,                    in Groningen kan werken en de partner in                 Rescources, Watertechnologie, Food and Dairy
Heerenveen, Fryske Marren, Noordoostpolder, Urk               Amsterdam);                                              (o.a. Energie-, Water-, Dairy-, Media en Innovatie-,
en Lelystad. Hier bevinden zich momenteel 445.000        •    Optimaal onderling verbinden van bedrijven,              en University Campus; Van Hall Larenstein en
banen.                                                        campussen, onderwijs en kennisinstellingen               NHL Stenden);
                                                              (o.a. WO, HBO en MBO) (bijvoorbeeld door ze te       •   Heerenveen: Sportstad en circulair cluster;
In totaal ligt er (inclusief Lelylijn) tot 2050 een           vestigen op of nabij stations- en OV-locaties);      •   Emmeloord (Noordoostpolder): Maakindustrie,
groeiverwachting van afgerond 80.000 (+18%) tot          •    Ruimtelijk optimaliseren (cluster- en                    agribusiness en MITC in Marknesse (Lucht- en
90.000 banen (+20%). Hoe is dit aantal opgebouwd?             campusvorming; betaalbare ontwikkellocaties              Ruimtevaart);
•    WLO Hoog gaat in de periode 2022-2050 uit                voor studenten en start-ups gelieerd aan de          •   Urk: Maritiem en visserijcluster;
     van een totale groei (zonder Lelylijn) van 62.000        kennisinstellingen van het Noorden; uitnutten        •   Lelystad: Logistiek, agrifood (proeftuin WUR),
     banen (de eerste 34.000 voorzien in de periode           van het landschap als unieke vestigingskwaliteit;        circulair bouwen en luchtvaart georiënteerd
     tot 2035).                                               diversificeren van het aanbod aan woon- en               (Airport Businesspark).
•    Bureau Buiten schat de extra banengroei als              werkmilieus (meer stedelijkheid in hogere
     gevolg van de Lelylijn in tussen de 18.000 banen         dichtheden, meer ruimte voor ontmoeten en            Samengevat schetst dit Ontwikkelperspectief
     (laag scenario) en 25.000 banen (hoog scenario).         verblijven));                                        een bandbreedte van 30.000 tot 70.000 aan extra
•    De door Companen berekende extra                    •    Optimaliseren van het onderliggend openbaar          toegevoegde banen in de 10 Lelylijn gemeenten,
     woningbouwvraag kan daarbovenop nog eens                 vervoersnetwerk en het voor- en natransport.         ten opzichte van de autonome ontwikkeling van
     voor 5.000-7.000 extra banen zorgen (die met                                                                  62.000 meer banen in 2050. De onderkant van
     name zouden gaan landen in Flevoland en             We bouwen voort op dat wat krachtig is. De lokale         de bandbreedte ligt in lijn met het onderzoek
     Groningen).                                         leefomgeving is aantrekkelijk en veilig. Groningen        Economische Effecten van de Lelylijn, uitgevoerd
                                                         behoort tot de top innovatie regio’s in Europa. En        door Bureau Buiten. De bovenkant vraagt om een
Vraagsturend - Om wonen en werken in balans te           noordelijk Nederland is toonaangevend op het gebied       complementaire strategie op banengroei. Een deel
houden is het van belang om de hogere ambitie            van water, gezondheid en circulariteit. We volgen         van deze extra banen is woningbouwvolgend. Een
qua woningbouwaantallen te matchen met een               de lijn van de Houtskoolschets voor het Deltaplan         complicerende factor bij economische ontwikkeling
complementaire strategie op banengroei. De               noordelijk Nederland ‘Perspectief 2050’.                  is dat de stuwende economie veel vrijer is in
gehanteerde bandbreedte aan extra toegevoegde                                                                      locatiekeuze dan woningbouw en zich daardoor
banen varieerde in de ‘Denkrichtingen’ van 80.000        Langs de lijn zien we dat er wordt ingezet op:            moeilijker laat sturen en voorspellen.

                                                                                                                                                                              78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>DE AANPAK                                           Stap 1. Opgaven en mogelijke                               schaalsprong voor Groningen en Leeuwarden.
Hoe zijn we bij dit Ontwikkelperspectief            oplossingsrichtingen (bouwstenen). Allereerst          De denkrichtingen hebben we ook aangevuld met
uitgekomen? Op 7 juli 2023 is het “Inspiratieboek   hebben we in beeld gebracht wat de (ruimtelijke)       een toekomstbeeld zonder ruimtelijk ingrijpen (met
Lelylijn” opgeleverd (Verkennende Houtskoolschets   opgaven zijn voor noordelijk Nederland. Hierbij        en zonder Lelylijn) om de vraag te beantwoorden
voor het integrale Ontwikkelperspectief). Op 5      hebben we gekeken vanuit de brede welvaart             wat er gebeurt als we niets doen.
maart 2024 volgde het rapport “Denkrichtingen       indicatoren, maar ook vanuit een ruimtelijke analyse
NOVEX Lelylijn 2050” (Toekomstbeelden voor          van het gebied, aangevuld met inzichten van            Stap 3. Lessen leren. Sinds de oplevering
noordelijk Nederland met de Lelylijn). Met dit      betrokken stakeholders. Vervolgens hebben we           van het denkrichtingenboek hebben we de
Ontwikkelperspectief bouwen we op de lessen uit     deze opgaven van mogelijke oplossingsrichtingen        provinciale ruimtelijke voorstellen (in kader van
beide documenten voort.                             voorzien. Dit heeft geresulteerd in een                Programma NOVEX), de opgaven voor NOVEX
                                                    bouwstenenatlas.                                       Lelylijn en de contourennota Ruimte vertaald
                                                                                                           naar een gesprekskapstok (zie pagina 29) om
                                                    Stap 2. Hoeken van het speelveld: 4                    het kwantitatieve en kwalitatieve gesprek te
                                                    denkrichtingen en 2 autonome groeiscenario’s           kunnen voeren over de effecten die horen bij de
                                                    (met en zonder Lelylijn). Deze bouwstenen hebben       verschillende denkrichtingen.
                                                    we gecombineerd tot 4 mogelijke denkrichtingen.        • Passend bij de lokale identiteit.
                                                    Deze denkrichtingen vertegenwoordigen de               • Eerlijke verdeling van de lusten en lasten.
                                                    hoeken van het speelveld. Het is niet de bedoeling     • Toekomst-bestendige regionale economie.
                                                    om 1 van deze denkrichtingen te kiezen. Ze                 Economische structuurversterking.
                                                    dienen om te ontdekken wat kansrijke (combinatie       • Zuinig (meervoudig) ruimtegebruik.
                                                    van) bouwstenen zijn voor de toekomst. Deze
                                                    denkrichtingen zijn een Lelylijn in een:               Met behulp van o.a. het Dashboard
                                                    • 30 minuten gemeenschap: overal in 30                 Verstedelijking (College van Rijksadviseurs) en
                                                        minuten reistijd het grootste deel van de          bereikbaarheidskaarten hebben we kwantitatief
                                                        dagelijkse voorzieningen nabij.                    gekeken naar een aantal indicatoren (zoals
                                                    • Vitaal Ecoland: maximaal inzetten op natuur en       stedelijkheid, bereikbaarheid, impact op de
                                                        water & bodem sturend.                             leefomgeving). Kwalitatief hebben we de
                                                    • Stedelijk Netwerk: inzetten op een                   bestuurlijke reactie op de denkrichtingen en een
                                                        samenwerkend netwerk van steden.                   viertal expertgesprekken (Economie en kennis;
                                                    • Internationale topregio: inzetten op een             Wonen; Water en bodem sturend; Natuur en
                                                                                                                                                                80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>                                                     Provinciale ruimtelijke voorstellen op de kaart

                                                                                                                       “Waardevol Groningen” is het
                                                                                                                       uitgangspunt

landschap) meegenomen als ook de uitkomsten
van parallel uitgevoerd onderzoek:                                      We stellen het
• Water en bodem sturend (SWECO)                                        ‘Frysk eigene’ voorop
• Woningmarkteffecten (Companen)
• Gebiedspaspoorten natuur (RHDHV)
• Economische effecten (Bureau Buiten)
• Werksessie landbouw (Elzinga & Oterdoom)


Stap 4. Op basis van de lessen hebben we
een Ontwikkelperspectief samengesteld uit
bouwstenen met goed effect en draagvlak. Om
tot het Ontwikkelperspectief te komen, gebruiken
we het lagenmodel uit de Houtskoolschets,
aangevuld met de lessen van ons Ontwerpend
Onderzoek. Hieronder zullen we toelichten, welke
keuzes we gemaakt hebben en op welke wijze
het Ontwikkelperspectief is opgebouwd. Bij het
opstellen van dit perspectief kijken we ook buiten
ons gebied, denk aan NOVEX Groningen, NOVEX
Groningen-Assen, NOVEX Regio Zwolle, NOVEX
MRA en Nota Ruimte.                                                                            Verder bouwen aan een
                                                                                               krachtige samenleving voor
                                                                                               alle leeftijdsgroepen




                                                                                                                                                      81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>5.2. Positionering van
Groningen en Leeuwarden
Blik op de toekomst - Denk aan de
in Groningen geschoolde medische
toponderzoeker die na haar opleiding een
baan vond in Amsterdam, daar een partner
heeft gevonden maar dankzij de Lelylijn
uiteindelijk weer terug kon keren naar het
Noorden. Mede aangetrokken door de
rust en de nabijheid van de Friese Meren.
Als ook de relatieve betaalbaarheid en
goede bereikbaarheid op het kruispunt
van meerdere sociale levens. Dankzij de
nieuwe snelle verbinding kon de partner
in Amsterdam blijven werken en kon de
persoon zelf een baan accepteren bij het
UMCG. De kinderen vonden een school in
het Noorden.




                                             82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>Pijler 1. Positionering van Groningen
en Leeuwarden




                                        Toelichting:
                                        •   De kaart is een grafische
                                            bewerking van de kaart behorende
                                            bij ‘Contouren Toekomstbeeld
                                            OV 2040’. Met toevoeging van de
                                            Lelylijn en de Nedersaksenlijn.
                                        •   In   lichtgroen de steden uitgelicht
                                            waar lopen, fietsen en OV de
                                            belangrijkste modaliteiten zijn voor
                                            interne verplaatsingen.
                                        •   In    rood de internationale
                                            verbindingen. In       donkerblauw
                                            ‘vaak en snel’. In     lichtblauw
                                            ‘comfortabel en snel’. In    grijs
                                            ‘verbindende lijnen’


                                                                                   84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>Pijler 1. Positionering                                      Groningen en Leeuwarden
AMBITIES                                               (strategie Regio Groningen-Assen), afspraken en       nabijheid nodig en meer OV- en fietsgericht
Grote steden zijn de motoren achter onze               ambities. Hierin wordt namelijk fors ingezet op       (her)ontwikkelen in directe nabijheid van het
economie. Bedrijven, huishoudens en instellingen       meer compactheid, nabijheid, meer stedelijke          station.
vestigen zich bij voorkeur in de buurt van andere      verblijfskwaliteit, aandacht voor spoorzones en
bedrijven, instellingen en huishoudens zodat ze        campussen, minder ruimte voor de auto en meer
kunnen profiteren van elkaars aanwezigheid. Dit        ruimte voor openbaar vervoer, fiets, lopen en
fenomeen noemen we agglomeratiekracht. Met             verblijven. Dit in combinatie met een ‘groen groeit
de Lelylijn kan noordelijk Nederland profiteren van    mee’ agenda als contramal/ tegenhanger voor de
de onderwijshubs en economische powerhouses            verdichting. Met de Lelylijn komt er een kans voor
in o.a. de Metropoolregio Amsterdam (MRA),             verdere doorontwikkeling en verdere verdichting.
Metropoolregio Utrecht (MRU), Metropoolregio           Meer ‘achterkanten van de stad’ te transformeren
Rotterdam-Den Haag (MRDH), Regio Zwolle,               en om bouwen in hogere dichtheden mogelijk te
België en Duitsland (Hamburg en Bremen). Het           maken.
Lelylijngebied kent vier stedelijke motoren:
Amsterdam, Groningen, Zwolle en Leeuwarden.            Het gaat orde van grootte om de volgende
                                                       ontwikkeling, waarbij we de focus binnenstedelijk
WAT IS DAAR VOOR NODIG?                                leggen, op locaties die liggen binnen fietsafstand
(A) SYSTEEM                                            van centrum en station:
We zetten in op een snelle en comfortabele Lelylijn    • In Groningen orde van grootte 40.000 –
tussen Amsterdam en Groningen/Leeuwarden.                  50.000 woningen en 30.000 – 40.000 banen
Snel gaat in deze over een reistijdhalvering naar in       (tov heden). In de verstedelijkingsstrategie
totaal circa 70 minuten voor beide lijnen. Nu is dat       Regio Groningen-Assen is voor de stad
nog ongeveer 120 minuten. Ook de verbindingen              een groei afgesproken van 32.000 nieuwe
tussen Zwolle en Groningen/Leeuwarden blijven              woningen en 28.000 banen (tot 2040). Het is
belangrijk.                                                dus een extra doorontwikkeling met versterking
                                                           van ruimtelijke kwaliteit en behoud van
(B) PLAATS                                                 openheid van het landschap.
Groningen en Leeuwarden maken een verdere              • In Leeuwarden orde van grootte 15.000 –
doorontwikkeling en groei door. Deze pijler past           30.000 woningen en 15.000 – 20.000 banen
goed bij reeds gemaakte verstedelijkingskeuzes             (tov heden). In Leeuwarden is meer stedelijke
                                                                                                                                                             85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>            Foto: Nanda Sluijsmans

Groningen
                                     86
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>Groningen heeft ongeveer 240.000 inwoners             Netwerkambitie
en is als internationale kennisstad een magneet       Het Daily Urban System van Regio Groningen-
voor Noord- en Oost-Nederland en één van de           Assen strekt zich uit. Met de Lelylijn is het vanuit
snelst groeiende steden van Nederland (met een        Groningen straks ongeveer 15 minuten reizen
groeitempo van 2.000 woningen per jaar). Na           naar Drachten; 25 minuten naar Heerenveen;
Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht en            35 minuten naar Emmeloord; 50 minuten naar
Eindhoven is ze qua inwoneraantal de zesde stad       Lelystad; en iets meer dan een uur naar Almere.
van het land. Groningen biedt ruimte aan 60.000       De snelste trein (snelle, directe verbinding zonder
studerende jongeren, waarvan er bijna 35.000 in       tussenstops) doet er circa 70 minuten over naar
de stad zelf wonen. De stad is groot in Healthy       Amsterdam-Zuid. Dat is bijna een reistijdshalvering
                                                                                                             Situatie 2022
Ageing, Sustainable Society, Energie, Chemie,         ten opzichte van de huidige situatie.
Life sciences en Big data met ‘iconen’ als Healthy
Ageing campus, Zernike Campus, Vitaliteitscampus      Ontwikkelambitie
Kardinge, Duurzaamheidscampus Suikerzijde,            De ontwikkelambitie van Groningen is orde
Universitair Medisch Centrum, de Rijksuniversiteit,   van grootte 40.000 – 50.000 woningen en
Hanzehogeschool en NHL Steden.                        30.000 – 40.000 banen (tov heden). In de
                                                      verstedelijkingsstrategie Regio Groningen-Assen
Groningen zet voor de komende jaren in op een         is voor de stad een groei afgesproken van 32.000
compacte stad. Tweederde van de woningen moet         nieuwe woningen en 28.000 banen (tot 2040). Het
gebouwd gaan worden binnen het bestaande              is dus een extra doorontwikkeling met versterking
stedelijke gebied. Sleutellocaties zijn o.a.          van ruimtelijke kwaliteit en behoud van openheid       Ambitie met Lelylijn
Europapark, Meerstad, Suikerzijde (met nieuw          van het landschap.
station) en Stadshavens/Eemskanaalzone. Nieuwe
ontwikkelingen zullen bijdragen aan meer kwaliteit    Water, bodem en natuur
van leven, hoogwaardig groen en water en een          Vanuit WABOS gezien ligt Groningen ‘opgesloten’
duurzame bereikbaarheid (waarbij lopen, fiets en      in haar groenblauwe contramal: Meerstad ligt
OV op de eerste plaats komen).                        laag. In het gebied tussen Leek en Groningen is
                                                      openheid gewenst vanuit het water, bodem en
                                                      natuursysteem.


                                                                                                                                    87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>Autonoom zonder Lelylijn (+68k)                   Dertig minuten gemeenschap   Vitaal Ecoland




Effect Bereikbaarheidskaarten                     Stedelijk Netwerk            Internationale topregio
Groningen
Doorrekening Bereikbaarheidskaarten: Het Daily
Urban System Groningen breidt zich uit richting
het Fries stedelijk netwerk




                                                                                                         88
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                      Zie toelichting op pagina 38 t/m 45
Effect Nabijheidsscores Groningen
Doorrekening Dashbord: Onafhankelijk van de extra aantallen woningen en banen gaat de stad Groningen fors groeien in (hoog)stedelijke nabijheid.


Groningen in             Groningen in                  Groningen in                 Groningen in                 Groningen in                Groningen in
2022                     Autonoom zonder               Dertig minuten               Vitaal Ecoland               Stedelijk Netwerk           Internationale topregio
                         Lelylijn (+68k)               gemeenschap




                         •   Toevoeging 32.000         •   Toevoeging 32.000        •   Toevoeging 32.000        •   Toevoeging 40.000       •   Toevoeging 50.000
                             woningen en 15.600            woningen en                  woningen en                  woningen en 30.000          woningen en 42.000
                             banen. Ontwikkeling           25.000 banen.                25.000 banen.                banen. Vergelijkbare        banen. Vergelijkbare
                             vooral binnenstedelijk,       Ontwikkeling vooral          Ontwikkeling vooral          locaties als autonoom       locaties als autonoom
                             grote locaties:               binnenstedelijk, grote       binnenstedelijk, grote       maar intensiever            maar intensiever
                             Europapark, Meerstad,         locaties: Europapark,        locaties: Europapark,        ontwikkelen in              ontwikkelen in spoor-
                             Suikerzijde en                Meerstad, Suikerzijde        Meerstad, Suikerzijde        kanaalzone en               en kanaalzone en
                             Eemskanaal.                   en Eemskanaal. Extra         en Eemskanaal. Extra         meer aandacht voor          meer aandacht voor
                         •   Effect. Groningen wordt       ruimte voor ‘werk in de      ruimte voor ‘werk in de      inbreiding ‘in de buurt’.   inbreiding ‘in de buurt’.
                             hoogstedelijk.                stad’.                       stad’.                  •    Effect. Groningen wordt •   Effect. Groningen wordt
                                                       •   Effect. Groningen wordt •    Effect. Groningen wordt      hoogstedelijk.              hoogstedelijk.
                                                           hoogstedelijk.               hoogstedelijk.

                                                                                                                                                                             89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>Effect Inwonerdichtheid Groningen
Doorrekening dichtheid: Groningen weet de dalende trend in inwonerdichtheid te keren dankzij forse inzet op binnenstedelijke
verdichting en nabijheid.

Autonoom zonder Lelylijn      (+ 32.000 woningen)   248.000 inwoners en 165.600 banen op 5150 hectare   48 inw/ha     + 32 ba/ha
Autonoom met Lelylijn		       (+ 45.000 woningen)   270.000 inwoners en 176.700 banen op 5150 hectare   52 inw/ha     + 34 ba/ha
30 minuten gemeenschap        (+ 32.000 woningen)   248.000 inwoners en 175.000 banen op 5150 hectare   48 inw/ha     + 34 ba/ha
Vitaal ecoland			             (+ 32.000 woningen)   248.000 inwoners en 175.000 banen op 5150 hectare   48 inw/ha     + 34 ba/ha
Stedelijk netwerk		           (+ 40.000 woningen)   261.600 inwoners en 180.000 banen op 5150 hectare   51 inw/ha     + 35 ba/ha
Internationale topregio		     (+ 50.000 woningen)   278.600 inwoners en 192.000 banen op 5150 hectare   54 inw/ha     + 37 ba/ha




1970                                                 1990                                                 2024
169.400 inwoners op 2.000 hectare                    168.700 inwoners op 2.600 hectare                    206.000 inwoners en 150.000 banen op 4.900 hectare


85 inw/ha                                            65 inw/ha                                            42 inw/ha 		          + 31 ba/ha




                                                                                                                                                               90
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>                                                       Beeld: Stadshavens, KCAP




Bestaande plannen Stadshavens Groningen
Met ontwikkelingen in Europapark, Suikerzijde en
Eemskanaal ontwikkelt Groningen nieuwe gemengde
stedelijke gebieden waar gewoond, gewerkt en
gerecreëerd kan worden. Met meer nabijheid, hogere
dichtheden en meer interactie in de buitenruimte dan
voorheen.




                                                                                  91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>Leeuwarden
             92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>Leeuwarden is met ongeveer 120.000 inwoners           Ontwikkelambitie
de twintigste stad van het land, vergelijkbaar met    In Leeuwarden orde van grootte 15.000 – 30.000
steden als Zwolle, Maastricht, Leiden en Dordrecht.   woningen en 15.000 – 20.000 banen (tov heden).
Leeuwarden is de magneet van Fryslân. Hier            In Leeuwarden is momenteel beperkt massa om
woont 20% van alle Friese inwoners, zijn 80.000       een directe lijn naar Amsterdam-Zuid te vullen. Dat
banen te vinden en studeren 34.000 jongeren (Van      vraagt om meer stedelijke nabijheid en meer OV-
Hall Larenstein, NHL Steden en Firda). Ongeveer       en fietsgericht (her)ontwikkelen in directe nabijheid
de helft van alle studenten woont in de stad. In      van het station.
2018 was Leeuwarden de Culturele Hoofdstad
van Europa. Dit heeft gezorgd voor een groeiend       Water, bodem en natuur
                                                                                                              Situatie 2022
zelfbewustzijn bij stad en regio.                     Op schaalniveau van noordelijk Nederland is
                                                      Leeuwarden geen vreemde locatie om te bouwen.
Leeuwarden is qua kennis voorloper in Delta Areas     De stad ligt relatief vlak. Wel is er lokaal slecht
and Rescources, Water, Food and Dairy en huisvest     doorlatende klei aanwezig. Dat vraagt aandacht op
University Campus Fryslân (faculteit van de RuG),     planniveau: kruipruimteloos bouwen in combinatie
Wetsus (watertechnologie), Energiecampus, Dairy       met een fijnmazige groenblauwe dooradering.
Campus (onderzoeksinstituut melkveehouderij
van WUR), Media Innovatie Campus MICA en
wetenschappelijke instituten Fryske Akademy en
Waddenacademie.
                                                                                                              Ambitie met Lelylijn
Netwerkambitie
Vanuit Leeuwarden doet een snelle trein zonder
tussenstops er ook ongeveer 70 minuten over
om in Amsterdam-Zuid aan te komen. Het stuk
tussen Leeuwarden en Heerenveen blijft circa 15
minuten reizen. Leeuwarden-Emmeloord kan in
circa 25 minuten worden afgelegd. Drachten wordt
bereikbaar met de trein.


                                                                                                                                     93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>Autonoom zonder Lelylijn (+68k)        Dertig minuten gemeenschap   Vitaal Ecoland




Effect Bereikbaarheidskaarten          Stedelijk Netwerk            Internationale topregio
Leeuwarden
Doorrekening Bereikbaarheidskaarten:
Leeuwarden-Emmeloord kan in circa
25 minuten worden afgelegd.




                                                                                              94
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                    Zie toelichting op pagina 38 t/m 45
Effect Nabijheidsscores Leeuwarden
Doorrekening Dashbord: Onafhankelijk van de extra aantallen gaat Leeuwarden groeien in stedelijke nabijheid


Leeuwarden in            Leeuwarden in                 Leeuwarden in               Leeuwarden in               Leeuwarden in                Leeuwarden in
2022                     Autonoom zonder               Dertig minuten              Vitaal Ecoland              Stedelijk Netwerk            Internationale topregio
                         Lelylijn (+68k)               gemeenschap




                         •   Toevoeging 7.300          •   Toevoeging 10.000       •   Toevoeging 10.000       •   Toevoeging 20.000       •    Toevoeging 30.500
                             woningen en 7.400             woningen en 12.000          woningen en 12.000          woningen en 18.000           woningen en 20.000
                             banen. Focus op               banen. Extra groei in       banen. Extra groei in       banen. Extra groei in        banen. Extra groei in
                             spoorzone/centrum,            Leeuwarden-Zuid.            Leeuwarden-Zuid.            spoorzone en kleine          spoorzone en grote
                             Middelsee.                •   Effect. Meer plekken in •   Effect. Meer plekken in     uitleg Leeuwarden-Zuid.      uitleg Leeuwarden-Zuid.
                         •   Effect. Meer plekken in       Leeuwarden krijgen een      Leeuwarden krijgen een •    Effect. Meer plekken in •    Effect. Meer plekken in
                             Leeuwarden krijgen een        stedelijke nabijheid.       stedelijke nabijheid.       Leeuwarden krijgen een       Leeuwarden krijgen een
                             stedelijke nabijheid.                                                                 stedelijke nabijheid.        stedelijke nabijheid.




                                                                                                                                                                          95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>Effect Inwonerdichtheid Leeuwarden
Doorrekening dichtheid: Leeuwarden weet de dalende trend in inwonerdichtheid te keren dankzij inzet op binnenstedelijke verdichting
en nabijheid.

Autonoom zonder Lelylijn       (+ 7.300 woningen)    104.100 inwoners en 82.400 banen op 2750 hectare   38 inw/ha     + 30 ba/ha
Autonoom met Lelylijn		        (+ 13.000 woningen)   114.900 inwoners en 87.700 banen op 3050 hectare   38 inw/ha     + 29 ba/ha
30 minuten gemeenschap         (+ 10.000 woningen)   109.200 inwoners en 87.000 banen op 2850 hectare   38 inw/ha     + 31 ba/ha
Vitaal ecoland			              (+ 10.000 woningen)   109.200 inwoners en 87.000 banen op 2850 hectare   38 inw/ha     + 31 ba/ha
Stedelijk netwerk		            (+ 20.000 woningen)   128.200 inwoners en 93.000 banen op 3050 hectare   42 inw/ha     + 30 ba/ha
Internationale topregio		      (+ 30.500 woningen)   148.200 inwoners en 95.000 banen op 3200 hectare   46 inw/ha     + 30 ba/ha




1970                                                  1990                                                2024
89.000 inwoners op 1.100 hectare                      86.000 inwoners op 1.850 hectare                    96.000 inwoners en 75.000 banen op 2.700 hectare

81 inw/ha                                             46 inw/ha                                           36 inw/ha 		          + 28 ba/ha




                                                                                                                                                             96
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>Artistiek toekomstbeeld Leeuwarden voorbij 2050          verblijven. Verwaarden, verbinden en vergroenen is voor
Voor de toekomstige vitaliteit van Leeuwarden is         heel de stad het streven met daarbinnen hoogwaardig,
het van belang dat de rest van Nederland ‘dichterbij’    gezond, kwaliteit en topniveau als kernwoorden.
komt. Leeuwarden zet daarom in op kwalitatieve
ontwikkelingen in de Spoorzone (met o.a. Spoordok,
uitleglocatie Middelsee als nieuwste woonwijk en nieuw
station Werpsterhoeke). Daabij geldt: geen nieuwe auto
infrastructuur meer binnen De Haak om Leeuwarden
maar buitenruimtekwaliteit voor lopen, fietsen en

                                                                                                                   97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>5.3. Drie zelfstandige
Daily Urban Systems
Blik op de toekomst - Een in Groningen
opgeleide Friese ondernemer begon
een hightech start-up op het grensvlak
van gezondheidszorg en gezonde
voeding. Een plek bemachtigen op het
direct aan het spoor tot ontwikkeling
gekomen innovatiecluster in Drachten
was relatief betaalbaar. Met het OV is
deze plek bovendien makkelijk bereikbaar
voor studenten uit zowel Leeuwarden,
Groningen, Assen als Emmen. Incidenteel
reizen medewerkers en onderzoekers
met de trein van- en naar Amsterdam,
Utrecht en Eindhoven voor externe
samenwerkingen. In het weekend zorgen
ze echter dat ze terug zijn om vanuit
Drachtstervaart- en haven de Friese Meren
op te gaan.




                                            98
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>Pijler 2. Drie zelfstandige
Daily Urban Systems


Toelichting:
•   Rode kleur geeft het Daily Urban System
    van Metropoolregio Amsterdam weer,
    waar Lelystad onderdeel van uitmaakt.
•   Blauwe kleur geeft het Daily Urban
    System van Regio Zwolle weer, waar de
    Noordoostpolder onderdeel van uitmaakt.
•   Groene kleur geeft het Daily Urban
    System van Regio Groninigen-
    Leeuwarden weer. Dit is een integratie
    van het Fries Stedelijk Netwerk met de
    Regio Groningen-Assen.


•   De sterren zijn de ‘stepping stone’
    steden waar we een schaalsprong
    voorstellen.




                                              100
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>Pijler 2. Drie                   zelfstandige Daily Urban systems
AMBITIES                                             deze regionale clusters vormt de linking pin.         zo profiteren van de schakelstadfunctie tussen drie
We kiezen voor een strategie waarbij regionaal       Lelystad wordt een stepping stone tussen de           stedelijke regio’s. Drachten gaat haar rol vervullen
economische ontwikkeling gelijk op gaat met          Metropoolregio Amsterdam (MRA), Regio Zwolle          als meest centraal gelegen stad in de regio Noord-
(extra) woningbouw, dit mede om de groei van         en het noorden. Heerenveen vervult zo’n rol tussen    Nederland. Emmeloord als centrumstad van
lange afstand pendel tegen te gaan. Cruciaal voor    de Regio Zwolle en het noorden.                       Noordoostpolder en Urk.
een dergelijke strategie is economische nabijheid
binnen het Daily Urban System. Zodat mensen die      WAT IS DAAR VOOR NODIG?                               De ambitie: We zetten in op een forse schaalsprong
er wonen er ook kunnen werken. Binnen het gebied     (A) SYSTEEM                                           met een focus op 15-30 minuten loop- en
van NOVEX Lelylijn onderscheiden we drie van dit     Om de Daily Urban Systems goed te laten               fietsafstand van het station (orde van grootte
soort systemen: de Metropoolregio Amsterdam,         functioneren moet de Lelylijn in voldoende            25.000-40.000 woningen en 15.000-25.000 banen
Regio Zwolle en Regio Groningen-Leeuwarden.          frequentie de verschillende stedelijke kernen         in Lelystad; 10.000-20.000 woningen en 5.000-
De stedelijke kernlocaties binnen deze regio’s       binnen die systemen verbinden. Dat vraagt dus         15.000 banen in de andere kernen). De nieuwe
liggen op maximaal circa 30-45 OV-minuten van        goede verbindingen tussen Heerenveen, Drachten,       woningen en banen zijn geen doel op zich. Ze
elkaar vandaan en kunnen zo profiteren van elkaars   Leeuwarden, Groningen, Assen en Sneek (Noord-         zijn bedoeld om het onderscheidend vermogen
nabijheid (dat noemen we ‘borrowed size’).           Nederland). Tussen Zwolle, Emmeloord en Lelystad      van de kernen te vergroten: meer stad worden,
                                                     (Regio Zwolle). En tussen Amsterdam, Almere en        met hogere dichtheden en voldoende massa voor
We versterken het regionale ecosysteem               Lelystad (MRA). Plus een verbinding die de 3 Daily    economische innovatiekracht en het aanjagen van
maximaal door van elkaars nabijheid aan              Urban Systems aaneen rijgt (Lelystad-Emmeloord-       de mobiliteitstransitie en de herstructurerings- en
inwoners, banen en voorzieningen te profiteren       Heerenveen).                                          vernieuwingsopgave.
en door meerwaardegericht te selecteren en te                                                              • Doorzetten ontwikkelingen Lelystad met
specialiseren. Zo zorgen we ervoor dat jongeren      (B) PLAATS                                                schaal- en kwaliteitssprong: Lelystad groeit
in noordelijk Nederland willen blijven. Er komen     Een sterke corridor heeft altijd meerdere ‘stepping       naar stedelijke nabijheid.
innovatieve broedplaatsen voor lokale start-         stones’ langs de lijn. Op de A2 tussen Amsterdam      • Schaalsprong (meer stad worden) en
ups en talent. Aan het spoor ontstaan nieuwe         en Eindhoven zijn dat bijvoorbeeld Utrecht en             kwaliteitsopgave Heerenveen in relatie tot
stedelijke innovatieclusters en campussen in         ‘s-Hertogenbosch. Op de A50 tussen Eindhoven              bodem- en watersysteem.
Groningen, Leeuwarden, Lelystad, Emmeloord/          en Zwolle zijn dat Nijmegen, Arnhem en Apeldoorn.     • Schaalsprong (meer stad worden) en
Urk, Heerenveen en Drachten. Economische             Lelystad, Emmeloord, Heerenveen en Drachten               kwaliteitsopgave Drachten.
vernieuwing vindt plaats door kruisbestuiving        vervullen die rol nu nog onvoldoende. Daarom          • Schaalsprong Emmeloord als stedelijk centrum
tussen deze verschillende regionale clusters         stellen we hier meer massa en onderscheidend              van de Noordoostpolder.
en het onderwijs. De treinverbinding tussen          vermogen voor. Lelystad en Heerenveen moeten
                                                                                                                                                                  101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre> Heerenveen                                                                             Heerenveen
 Huidige situatie                                                                       Ambitie met Lelylijn




Regio Noord-Nederland gaat als systeem functioneren. Met de komst van de Lelylijn   •     Groningen-Drachten gaat naar circa 15 minuten
gaan de kernen in Noord-Nederland veel meer als één systeem functioneren. Het       •     Drachten-Heerenveen gaat naar circa 10 minuten
Fries Stedelijk Netwerk en de Regio Groningen-Assen groeien aaneen. De stedelijke   •     Leeuwarden-Heerenveen blijft circa 20 minuten
kernen liggen straks allemaal op maximaal 30-45 minuten hoogwaardige OV-minuten     •     Heerenveen-Emmeloord gaat naar circa 15 minuten
van elkaar vandaan.                                                                 •     Emmeloord-Lelystad gaat naar circa 15 minuten



                                                                                                                                            102
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>Meer stad worden
Extra programma zetten we in Lelystad,
Emmeloord, Heerenveen en Drachten in voor het
aanjagen van transities in de leefomgeving (denk
o.a. aan: herstructurerings- en vernieuwingsopgave
in de buurten, verduurzaming voorraad en
anticiperen op demografische ontwikkelingen zoals
huishoudensverdunning en vergrijzing).


De focus ligt op locaties op 15-30 minuten loop-
en fietsafstand vanaf het station. Waarbij we
inzetten op hogere dichtheden en meer stedelijke
verblijfskwaliteit. Dit in combinatie met een ‘groen
groeit mee’ opgave en een mobiliteitstransitie naar
meer lopen, fiets en openbaar vervoer (en dus
treinreizigers).


Let op: Bovenstaande ambitie vraagt om
fundamenteel anders ruimtelijk inrichten en
bouwen. Met meer nabijheid, hogere dichtheden en
meer ruimte voor lopen, fiets en openbaar vervoer
ten faveure van de auto.




                                                       103
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>                                                                         Illustratie op
                                                                         basis van
Groen groeit mee                                                         het rapport
                                                                         “Weerbaarder,
Verstedelijking, natuur en landschap kunnen                              guller en
elkaar versterken. Een mooi voorbeeld is                                 attractiever”
veenweidegebied Midden-Delfland. Rust, ruimte                            (Places of
en openheid zijn hier gegarandeerd dankzij de                            Hope, 2018)
waarde die omwonende stedelingen (midden
in de 2,5 miljoen inwoners tellende drukke
metropoolregio Rotterdam, Den Haag en
Delft) eraan hechten. Focuspunten zijn hier het
versterken van natuurwaarden, een klimaatrobuuste
inrichting, de ruimtelijke en recreatieve kwaliteit,
robuuste stad-land verbindingen en een duurzame
landbouw. Het runnen van gezonde agrarische
bedrijven gaat hier samen met het verhogen
van biodiversiteit en recreatieve waarden in het
boerenland (streekproducten worden vermarkt in
omliggende gemeenten en er ontstaan weidevogel-
en boerenfietsroutes).
                                                       •   Nationaal Natuurnetwerk
Ook het Lage Midden van Fryslân kan gevarieerder       •   Vaarverbindingen, meren en beken
en aantrekkelijker worden; er ontstaan tal van         •   ‘Randzone klei op veen’. Gangbare
nieuwe gradiënten en geleidelijke overgangen               melkveehouderij op 100% weideland
                                                       •   ’Tussen de Meren’. Natuurinclusieve
in het gebied, die van grote waarde zijn voor
                                                           melkveehouderij met 75% weideland
natuur en die zullen dienen als aantrekkelijker en         en 25% hooiland.
toegankelijker uitloopgebied voor inwoners van         •   ‘Puur veenweiden’. Natuurinclusieve
de omliggende stedelijke gebieden van Drachten,            melkveehouderij met 100% hooiland.
Heerenveen, Sneek, Leeuwarden en Groningen.            •   ‘Diepe veenpolders’. Circulaire
                                                           landbouwbedrijven met onder
                                                           andere natte teelten waarbij het
                                                           water boven of in het maaiveld staat,
                                                           fluctuerend met de seizoenen.

                                                                                                   104
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>                                 Cultuurbezoek
                                 Verreweg de meeste bezoekers aan Noordelijk
                                 Nederland komen uit Nederland, gevolgd door
                                 Duitsland en op gepaste afstand België en
                                 andere landen. Ze worden aangetrokken door
                                 de Waddeneilanden, de Friese, Groningse en
                                 Noordwest-Overijsselse meren en de Randmeren.
Groen groeit mee op drie         Duurzame vakanties en slow travel zijn de trend.
schaalniveaus. Op straat, op     Toch komen bezoekers (voor buitenrecreatie) vaak
wijk- en stadsniveau en in het   met de auto. Leeuwarden, De Fryske Marren,
landschap.                       Súdwest-Fryslân, de Wadden-gemeenten, de stad
                                 Groningen, Dronten en Lelystad (Walibi World,
                                 Bataviastad) zijn de gemeenten die de meeste
                                 bezoekers trekken.


                                 De recreatieve treinreiziger is veelal een
                                 cultuurbezoeker. Voor de trein liggen de kansen
                                 daarom met name op het vlak van de cultuursector
                                 (evenementen, sportwedstrijden, musea, stedelijk
                                 aanbod, UNESCO locaties). De Lelylijn kan een
                                 impuls geven aan dit cultuurbezoek. De verkorte
                                 reistijd maakt het aantrekkelijker om een ‘dagje
                                 Leeuwarden of Groningen’ met de trein te doen of
                                 sneller (of überhaupt) met de trein na een concert
                                 in de Oosterpoort in Groningen of De Lawei of
                                 sportevenement (Thialf, SC Heerenveen, FC
                                 Groningen, SC Cambuur) naar huis te kunnen. Voor
                                 een stad als Sneek kan dit zeker ook gelden, mits
                                 er een snelle ontsluiting wordt gerealiseerd met de
                                 Lelylijn.


                                                                                       105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>Lelystad
           106
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>De identiteit van Lelystad als jonge stad is pril en   economische sectoren afgestemd kwalitatief           leefomgeving met schone lucht, een vruchtbare
krachtig. Lelystad is gebouwd voor de toekomst,        onderwijs. De Campuszone, in het verlengde van       bodem en hoogwaardige natuur. Het Nationaal
een visionaire stad ontworpen op de tekentafel. Wat    het stadshart biedt daar alle ruimte voor verdere    Park Nieuw Land, met de Oostvaardersplassen, de
begon als een bescheiden cluster woningen in           ontwikkeling.                                        Marker Wadden en het Markermeer, manifesteert
een nagenoeg lege vlakte, groeit in 2040 uit tot een                                                        zich als het grootste door mensen gemaakte
ruim opgezette stad met 120.000 inwoners.              Netwerkambitie                                       natuurgebied ter wereld. Vanuit WABOS is bouwen
Als boeiend voorbeeld van de ontwikkeling              De verbindingen met Amsterdam en Zwolle blijven      in Lelystad onder voorwaarden geschikt. Wel is er
van een New Town in Nederland belichaamt               belangrijk. Lelystad wordt dankzij de Lelylijn een   relatief veel waterberging nodig.
Lelystad de overgang van oorspronkelijke idealen       schakelstad met nieuwe verbindingen richting het
van ruimtelijke ordening, sociale gelijkheid en        noorden. De reistijd Lelystad-Emmeloord gaat naar
                                                                                                                        Situatie 2022
duurzaamheid naar de realiteit van economische         circa 15 minuten. Lelystad-Heerenveen wordt circa
uitdagingen en sociaaleconomische ongelijkheid         30 minuten. En Lelystad-Groningen bijna 60.
in de moderne tijd. Lelystad zet in op een betere
balans tussen wonen en werken, met duurzame            Ontwikkelambitie
mobiliteit, goede verbindingen en divers woon- en      Lelystad voorziet ook zonder Lelylijn een flinke
werkaanbod. Belangrijke werkgebieden als het           economische en woningbouwopgave. De
Lelystad Airport Businesspark (LAB), Lelystad          Lelylijn kan dit proces versnellen: doorzetten
Airport en Flevokust Haven bieden ruimte voor          ontwikkelingen Lelystad met schaal- en
duurzame economische ontwikkelingen die                kwaliteitssprong (Lelystad groeit naar stedelijke
passen bij Lelystad. Een florerend Stadshart en        nabijheid). In lijn met afspraken en ambities uit
Bataviakwartier genereren werkgelegenheid              verstedelijkingsstrategie MRA. Met focus op                      Ambitie met Lelylijn
in de detailhandel, horeca en leisure/(water)          stadshart, stationsgebied/spoorzone en kustzone.
recreatie. De economische basis wordt verstevigd,      Orde van grootte 25.000 – 40.000 woningen en
met inclusieve werkgelegenheid, hoogwaardig            15.000 – 25.000 banen.
kennisonderwijs, bevordering van innovatie en een
vruchtbare samenwerking tussen ondernemers,            Water, bodem en natuur
gemeente en onderwijs. Lelystad behoudt en             Stad en landschap zijn harmonieus ontworpen,
versterkt haar bedrijventerreinen, waar innovatie      waardoor Lelystad zich onderscheidt van steden
en duurzame economische ontwikkelingen                 op het vasteland. Overal in de stad bieden ruime
worden aangejaagd. Belangrijk daarbij is op de         buurten en weidse landschappen een unieke
                                                                                                                                                                107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>Autonoom zonder Lelylijn (+68k)         Dertig minuten gemeenschap   Vitaal Ecoland




Effect Bereikbaarheidskaarten           Stedelijk Netwerk            Internationale topregio
Lelystad
Doorrekening Bereikbaarheidskaarten:
De reis Groningen-Lelystad kan binnen
een uur reizen met de trein.




                                                                                               108
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                     Zie toelichting op pagina 38 t/m 45
Effect Nabijheidsscores Lelystad
Doorrekening Dashbord: Binnenstedelijk kunnen 25.000-40.000 woningen plus 15.000-25.000 banen zorgen voor een schaalsprong naar
stedelijke nabijheid.

Lelystad in             Lelystad in                 Lelystad in                   Lelystad in                   Lelystad in                Lelystad in
2022                    Autonoom zonder             Dertig minuten                Vitaal Ecoland                Stedelijk Netwerk          Internationale topregio
                        Lelylijn (+68k)             gemeenschap




                        •   Toevoeging 18.500       •   Toevoeging 20.000         •   Toevoeging 20.000         •   Toevoeging 30.000      •   Toevoeging 20.000
                            woningen en 14.200          woningen en 15.000            woningen en 15.000            woningen en 22.000         woningen en 15.000
                            banen. Ontwikkeling         banen. Vergelijkbaar          banen. Vergelijkbaar          banen. Vergelijkbaar       banen. Vergelijkbaar
                            Warande (uitleg),           met autonoom maar             met autonoom maar             met autonoom maar          met autonoom maar
                            campuszone, stadshart,      extra programma in            extra programma in            fors extra programma       extra programma in
                            stationsgebied,             stadshart.                    stadshart.                    in stadshart,              stadshart.
                            kustzone en Airport     •   Effect. Lelystad krijgt   •   Effect. Lelystad krijgt       stationsgebied/        •   Effect. Lelystad krijgt
                            Businesspark.               stedelijk centrum.            stedelijk centrum.            spoorzone (opgeteld        stedelijk centrum.
                        •   Effect. Lelystad krijgt                                                                 +8.000 woningen)
                            stedelijk centrum.                                                                      en kustzone (+6.000
                                                                                                                    woningen)
                                                                                                                •   Effect. Meer stad.

                                                                                                                                                                           109
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>Effect Inwonerdichtheid Lelystad
Doorrekening dichtheid: Zonder beleidsmatig sturen neemt de inwonerdichtheid in Lelystad verder af.


Autonoom zonder Lelylijn         (+ 18.500 woningen)   115.900 inwoners en 55.500 banen op 4000 hectare   29 inw/ha     + 14 ba/ha
Autonoom met Lelylijn		          (+ 22.000 woningen)   123.000 inwoners en 57.600 banen op 4000 hectare   31 inw/ha     + 14 ba/ha
30 minuten gemeenschap           (+ 20.000 woningen)   119.000 inwoners en 56.300 banen op 4000 hectare   30 inw/ha     + 14 ba/ha
Vitaal ecoland			                (+ 20.000 woningen)   119.000 inwoners en 56.300 banen op 4000 hectare   30 inw/ha     + 14 ba/ha
Stedelijk netwerk		              (+ 30.000 woningen)   139.000 inwoners en 63.300 banen op 4000 hectare   35 inw/ha     + 16 ba/ha
Internationale topregio		        (+ 20.000 woningen)   119.000 inwoners en 56.300 banen op 4000 hectare   30 inw/ha     + 14 ba/ha




1973                                                    1990                                                2024
10.000 inwoners op 180 hectare                          58.000 inwoners op 1.500 hectare                    84.000 inwoners en 41.300 banen op 2.840 hectare


55 inw/ha                                               40 inw/ha                                           30 inw/ha 		             + 15 ba/ha




                                                                                                                                                               110
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                          Beeld: Gemeente Lelystad




Bestaande plannen stationsgebied Lelystad                     komen, om te ontmoeten, om je welkom te voelen. De plek      ontwikkeling van de kust tilt Lelystad naar een hoger
Het Stadshart biedt en heeft alles in zich om een             waar Lelystad zich vindt, vermaakt, verbindt en versterkt.   niveau. Hier vinden goed wonen, natuur en recreatie elkaar
huiskamer van Lelystad te worden, door vergroening in het     Lelystad investeert in betere woonkwaliteit in bestaande     op een onderscheidende plek met een unieke ligging. De
kader van natuurinclusiviteit, klimaatadaptatie en prettige   wijken. Het gaat daarbij om renovatie en verduurzaming       ontwikkeling van Waterfront trekt nieuwe bewoners, heeft
omgeving, parkeervoorzieningen, ruimte voor gezellige         van woningen, het toevoegen van een gevarieerde mix aan      aantrekkingskracht op alle inwoners van de stad én trekt
terrassen, evenementen, winkels en horecaconcepten.           woningen en de herinrichting van de openbare ruimte.         bezoekers van buitenaf. Het draagt bij aan het vergroten
Uiteraard met de juiste aandacht voor de Lelystedelingen                                                                   van de draagkracht in relatie tot voorzieningen en daarmee
die in het centrale deel van onze stad wonen. Het stadshart   De ligging aan het Markermeer en IJsselmeer maakt            ook een stad die aantrekkelijk is om te wonen.
vormt de entree naar de stad, een plek om samen te            Lelystad tot een “stad aan het water”. De verdere


                                                                                                                                                                                        111
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>Heerenveen
             112
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>Heerenveen is een banenmotor voor Fryslân en             Netwerkambitie                                      Water, bodem en natuur
heeft een centrumpositie voor o.a. De Fryske             Zowel Groningen als Lelystad komen op circa 30      Er speelt een integrale systeem- en gebiedsopgave
Marren, Weststellingwerf en Opsterland. Met              minuten treinafstand van Heerenveen te liggen.      in verstedelijkt Heerenveen (met aandacht voor
industriegebieden Haskerveen (met verwerkings-                                                               o.a. versterking regionale keringen, vernattings- en
en scheidingsactiviteiten van Omrin / Ecopark de                                                             waterbergingsopgave, verhoging boezemwaterpeil,
Wierde en het Nationaal Testlab Circular Plastics),                                                          stedelijke wateroverlast en hittestress,
Businesspark Friesland (distributie, groothandel),                                                           onderhoudsopgave rioleringssysteem).
Internationaal Bedrijvenpark Friesland (logistiek
en zuivel) en het Klaverblad (energietransitie,
circulariteit en een innovatief ecosysteem).
                                                                                                                          Situatie 2022
Heerenveen kent bovendien een bijzondere
concentratie van iconen op het gebied van sport,         Ontwikkelambitie
gezondheid, onderwijs en vrije tijd (o.a. Innovatielab   Schaalsprong (meer stad worden) en
Thialf, het Abe Lenstrastadion, talentenacademie,        kwaliteitsopgave Heerenveen in relatie
het Epke Zonderland turncentrum en Friesland             tot bodem- en watersysteem. Heerenveen
College). Museum Belvédère (2004) en De Deelen           ligt ingesloten tussen locaties die vanuit het
trekken beide jaarlijks ca. 50.000 bezoekers.            watersysteem ongunstig zijn voor grootschalige
                                                         verstedelijking. Dit maakt de ontwikkelopgave
De stedelijke identiteit van Heerenveen is sterk in      complex. Tegelijkertijd heeft Heerenveen grote
ontwikkeling. Door extra woningen te bouwen komt         verduurzamingsopgaven binnen de bebouwde
de verhouding tussen wonen en werken beter in            kom. En is er de vraag naar verdichting met meer                 Ambitie met Lelylijn
evenwicht. Door economisch in te zetten op (1) de        nabijheid en interactie rondom het spoor. Advies
verduurzaming van logistiek, (2) voeding, vitaliteit,    is daarom om Heerenveen als totaalsysteem te
gezondheid en sport en (3) circulaire economie           beschouwen. Met speciale aandacht voor de
levert de Heerenveense economie een belangrijke          verbindingen tussen (nieuw) station en centrum en
bijdrage aan de noodzakelijke transities op het          de inpassing van orde van grootte 15.000-20.000
gebied van energie, circulariteit en gezondheid, de      woningen en 10.000 - 15.000 banen. We kijken voor
versterking van Friese en noordelijke economie en        de aantallen voorbij het jaar 2050.
brede welvaart.


                                                                                                                                                                    113
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>Autonoom zonder Lelylijn (+68k)           Dertig minuten gemeenschap   Vitaal Ecoland




Effect Bereikbaarheidskaarten             Stedelijk Netwerk            Internationale topregio
Heerenveen
Doorrekening Bereikbaarheidskaarten:
De reizen Groningen-Heerenveen en
Heerenveen-Lelystad kunnen met de trein
binnen de 30 minuten.




                                                                                                 114
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                Zie toelichting op pagina 38 t/m 45
Effect Nabijheidsscores Heerenveen
Doorrekening Dashbord: voor een schaalsprong in stedelijkheid is een groei met orde van grootte 15.000-20.000 woningen en 10.000-15.000
banen noodzakelijk.

Heerenveen in            Heerenveen in               Heerenveen in              Heerenveen in              Heerenveen in                Heerenveen in
2022                     Autonoom zonder             Dertig minuten             Vitaal Ecoland             Stedelijk Netwerk            Internationale topregio
                         Lelylijn (+68k)             gemeenschap




                         •   Toevoeging 2.000        •   Toevoeging 7.000       •   Toevoeging 10.000      •   Toevoeging 18.000        •   Toevoeging 13.000
                             woningen en 3.200           woningen en 5.000          woningen en 4.500          woningen en 15.000           woningen en 10.000
                             banen. Ontwikkeling         banen. Verspreide          banen. Met name            banen. Grote sprong in       banen. ‘Light variant’
                             Heerenveen-West,            ontwikkeling.              verdichting in de          Heerenveen-West.             van Stedelijk Netwerk.
                             A32-zone en bedrjiven   •   Effect. Heerenveen         ‘spoorzone’.           •   Effect. Heerenveen       •   Effect. Heerenveen
                             Klaverblad noordoost.       heeft dorpse en laag   •   Effect. Heerenveen         krijgt een suburbane         krijgt een suburbane
                         •   Effect. Beperkte            suburbane nabijheid.       heeft dorpse en laag       nabijheid.                   nabijheid.
                             verandering.                                           suburbane nabijheid.
                             Heerenveen heeft
                             dorpse en laag
                             suburbane nabijheid.


                                                                                                                                                                      115
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>Effect Inwonerdichtheid Heerenveen
Doorrekening dichtheid: Zonder beleidsmatig sturen neemt de inwonerdichtheid in Heerenveen verder af.


Autonoom zonder Lelylijn         (+ 2.000 woningen)    32.800 inwoners en 30.200 banen op 1900 hectare   17 inw/ha     + 16 ba/ha
Autonoom met Lelylijn		          (+ 4.300 woningen)    37.400 inwoners en 31.900 banen op 1900 hectare   20 inw/ha     + 17 ba/ha
30 minuten gemeenschap           (+ 7.000 woningen)    42.800 inwoners en 32.000 banen op 2050 hectare   21 inw/ha     + 16 ba/ha
Vitaal ecoland			                (+ 10.000 woningen)   48.800 inwoners en 31.500 banen op 1850 hectare   26 inw/ha     + 17 ba/ha
Stedelijk netwerk		              (+ 18.000 woningen)   64.800 inwoners en 42.000 banen op 2050 hectare   32 inw/ha     + 20 ba/ha
Internationale topregio		        (+ 13.000 woningen)   54.800 inwoners en 37.000 banen op 2050 hectare   27 inw/ha     + 18 ba/ha




1960                                                    1980                                               2024
13.200 inwoners op 150 hectare                          25.700 inwoners op 600 hectare                     30.600 inwoners en 27.000 banen op 1.700 hectare


88 inw/ha                                               42 inw/ha                                          18 inw/ha 		           + 16 ba/ha




                                                                                                                                                              116
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>Artistiek toekomstbeeld Heerenveen voorbij 2050             dichtheid te behalen voor het activeren van dit gebied.
Heerenveen kan groener, gezonder en levendiger worden
dankzij de schaalsprong. Met respect voor het verleden en   In de stad wordt meer ruimte gereserveerd voor actieve
voor bestaande kwaliteiten.                                 mobiliteit, met aantrekkelijke, directe routes voor de fietser
                                                            (links). Ook komt er meer ruimte voor groen en water: voor
De spoorzone (in de achtergrond) transformeert. Waar        het tegengaan van wateroverlast en hittestress.
nu auto’s geparkeerd staan komen nieuwe woon- werk
en verblijfsplekken. Bebouwing mag lokaal de hoogte in.
Maar met gemiddeld 5-7 bouwlagen valt ook voldoende


                                                                                                                             117
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>Drachten
           118
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>Drachten groeide explosief na de komst van           werklocaties. In Azeven is ruimte voor groei van
bedrijven als Dunlop (1920) en vooral de Philips-    hoogtechnologische bedrijven.
fabriek (voor scheerapparaten, 1950). Voor
werknemers werden woningen en voorzieningen          Netwerkambitie
gebouwd. Er kwam een modernistisch                   Drachten komt op circa 15 treinminuten van
winkelcentrum, een ziekenhuis, een schouwburg,       Groningen te liggen. De verbinding Drachten-
een haven en een vliegveld.                          Heerenveen gaat naar 10 minuten. Leeuwarden
                                                     wordt bereikbaar met de trein.
In 2008 werd Drachten het R&D kenniscentrum
voor de Philips divisie Consumer Lifestyle. En in    Ontwikkelambitie
                                                                                                           Situatie 2022
2014 richtte Philips met vijf andere Drachtster      Schaalsprong (meer stad worden) en
bedrijven het innovatiecluster Drachten op. In       kwaliteitsopgave Drachten. Drachten-Zuid is
het samenwerkingsverband worden de banden            goed geschikt voor verstedelijking maar er is ook
aangehaald met zowel het beroepsonderwijs            druk nodig om de centrumvernieuwing aan te
als de Rijksuniversiteit Groningen. Bedrijven zijn   gaan (denk aan: kwaliteit waterfront, kanaalzones
werkzaam in de fijnmechaniek, robotica, ICT/big      en verbinding van centrum met station). Orde van
data, medische technologie en elektrisch of door     grootte gaat het over 10.000 – 15.000 woningen en
waterstof aangedreven krachtbronnen. Aan ROC         5.000 – 10.000 banen. Speciale aandacht is nodig
Friese Poort studeren inmiddels 10.000 studenten.    voor de inpassing van het stationsgebied. We kijken
                                                     voor de aantallen voorbij het jaar 2050.
Uitdaging voor Drachten is om meer stad                                                                    Ambitie met Lelylijn
te worden. Om de centrumpositie voor o.a.            Water, bodem en natuur
Opsterland, Tytsjerksteradiel en Achtkarspelen       De ondergrond (o.a. zandopduikingen) is relatief
te versterken. En om de positie tussen De Friese     gunstig om op te bouwen. Rekening moet er
Meren (waterfront aan de oostelijke poort) en        worden gehouden met de inpassing van beekdal
de Friese Wouden (bossen en buitenplaatsen)          Koningsdiep (van gekanaliseerd naar onderdeel
te verwaarden. De ambitie is om De Haven,            natuurlijke systeem, takt aan op Van Oordt’s
Tussendiepen en het centrum met elkaar te            Mersken).
verbinden zodat er een unieke ‘wateretalage’
ontstaat met een campus en gemengde woon- en
                                                                                                                                  119
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>Autonoom zonder Lelylijn (+68k)        Dertig minuten gemeenschap   Vitaal Ecoland




Effect Bereikbaarheidskaarten          Stedelijk Netwerk            Internationale topregio
Drachten
Doorrekening Bereikbaarheidskaarten:
De reis Groningen-Drachten kan in
circa 15 hoogwaardige treinminuten.




                                                                                              120
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                     Zie toelichting op pagina 38 t/m 45
Effect Nabijheidsscores Drachten
Doorrekening Dashbord: Voor een schaalsprong in stedelijkheid is een groei met orde van grootte 10.000-15.000 woningen en
5.000-10.000 banen noodzakelijk.

Drachten in              Drachten in              Drachten in                    Drachten in                   Drachten in                 Drachten in
2022                     Autonoom zonder          Dertig minuten                 Vitaal Ecoland                Stedelijk Netwerk           Internationale topregio
                         Lelylijn (+68k)          gemeenschap




                         •   Toevoeging 0 woningen •   Toevoeging 4.000          •   Toevoeging 7.000          •   Toevoeging 15.000        •   Toevoeging 10.000
                             en 2.800 banen. Groei     woningen en 5.000             woningen en 4.000             woningen en 12.000           woningen en 10.000
                             banen rondom knoop        banen. Beperkte               banen. Focus                  banen. Inbreiding            banen. Qua spreiding
                             A7 en N31.                centrumontwikkeling           op inbreiding en              en transformatie in          vergelijkbaar met
                         •   Effect. Drachten          en compacte uitleg            transformatie in              centrum/Waterfront           “Vitaal Ecoland” maar
                             blijft dorps en laag      Drachten-Zuid.                centrum/Waterfront.           plus ontwikkeling uitleg     met intensivering van
                             suburbaan.            •   Effect. Drachten              Intensiveren van de           Drachten-Zuid (2/3e          programma.
                                                       groeit voorzichtig naar       Haven.                        van programma).          •   Effect. Drachten groeit
                                                       suburbaan.                •   Effect. Drachten groeit   •   Effect. Drachten groeit      naar suburbaan.
                                                                                     naar suburbaan.               naar suburbaan.




                                                                                                                                                                           121
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>Effect Inwonerdichtheid Drachten
Doorrekening dichtheid: Er is een forse schaalsprong nodig (7.000-15.000 wonigen erbij) om de dalende trend in inwonerdichtheid te keren.


Autonoom zonder Lelylijn         (+ 0 woningen)		      42.300 inwoners en 24.800 banen op 2000 hectare   21 inw/ha     + 12 ba/ha
Autonoom met Lelylijn		          (+ 1.600 woningen)    45.500 inwoners en 26.400 banen op 2050 hectare   22 inw/ha     + 13 ba/ha
30 minuten gemeenschap           (+ 4.000 woningen)    50.300 inwoners en 27.000 banen op 2200 hectare   23 inw/ha     + 12 ba/ha
Vitaal ecoland			                (+ 7.000 woningen)    56.300 inwoners en 26.000 banen op 2000 hectare   28 inw/ha     + 13 ba/ha
Stedelijk netwerk		              (+ 15.000 woningen)   72.300 inwoners en 34.000 banen op 2150 hectare   34 inw/ha     + 16 ba/ha
Internationale topregio		        (+ 10.000 woningen)   62.300 inwoners en 32.000 banen op 2100 hectare   30 inw/ha     + 15 ba/ha




1970                                                    1990                                               2024
38.600 inwoners op 680 hectare                          42.000 inwoners op 870 hectare                     45.000 inwoners en 22.000 banen op 1.850 hectare


56 inw/ha                                               48 inw/ha                                          24 inw/ha 		             + 12 ba/ha




                                                                                                                                                              122
</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>Artistiek toekomstbeeld Drachten voorbij 2050                Het Innovatiecluster Drachten wordt een plek waar        Ook zijn er werkplaatsen voor R&D-projecten, ontwikkel-
De uitdaging voor Drachten is om meer stad te worden.        Hightech Innovatie verbindt. Er wordt aan hoog           en testmogelijkheden en auditoria voor scholieren-
De ambitie is om De Haven, Tussendiepen en het centrum       technologische en innovatieve oplossingen gewerkt voor   en studentenprogramma’s (voor nieuw talent van de
met elkaar te verbinden zodat er een unieke ‘wateretalage’   een gezonde en fijne leefomgeving, gezonde voeding       universiteiten in Groningen en Twente, de noordelijke
ontstaat met een campus en gemengde woon- en                 en gezondheidszorg. Binnen de campus zijn bezoekers      hogescholen NHL en Hanzehogeschool en Firda).
werklocaties. Dit gebied zal als fysieke showcase fungeren   welkom en worden faciliteiten gedeeld, waaronder 3D
voor het Innovatiecluster Drachten.                          industriële metaal- en kunststof printers en robots.




                                                                                                                                                                                123
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>Emmeloord
            124
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>Emmeloord is een centrumstad. De 10 dorpen           voor waterberging). We kijken voor de aantallen
van de Noordoostpolder zijn, net zoals Urk,          voorbij het jaar 2050.
voor voorzieningen en openbaar vervoer
georiënteerd op Emmeloord. Nu al verwerkt            Water, bodem en natuur
het busstation bijna 300.000 reizigers per jaar      Als in Emmeloord gedacht wordt aan nieuwe
fungeert het als openbaar vervoershub van-           uitleglocaties (wonen en werken) dan gaat vanuit
en naar de rest van Nederland. Emmeloord             ‘water en bodem sturend’ de voorkeur uit naar
huisvest hoogtechnologische maakindustrie. De        de oostkant (ipv de westkant). Hierbij is alsnog
belangrijkste sectoren zijn agrofood, logistiek en   extra aandacht nodig voor overstromingsrisico,
hightech & composieten.                              grondwater, kwel en ruimte voor waterberging.
                                                                                                        Situatie 2022
                                                     Ook is er aandacht nodig voor behoud van
Netwerkambitie                                       de karakteristieke landschappelijke structuur
Vanuit Emmeloord ben je in 15 minuten in Lelystad    (wederopbouwgebied).
of Heerenveen; en in circa drie kwartier in
Groningen of Amsterdam.


Ontwikkelambitie
Schaalsprong Emmeloord als stedelijk centrum
van de Noordoostpolder. In Emmeloord wordt
ingezet op een groeisprong van 8.000 - 15.000
woningen en 10.000 - 12.000 banen. Omdat het                                                            Ambitie met Lelylijn
effect op de nabijheid met deze sprong beperkt
is vraagt deze groeisprong om ontwikkelen met
extra aandacht voor het tegengaan van een
groei in automobiliteit. Speciale aandacht is ook
nodig voor de inpassing van het stationsgebied.
En voor de karakteristieke landschappelijke
structuur en de lokale water- en bodemsituatie
(overstromingsrisico, grondwater, kwel en ruimte


                                                                                                                               125
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>Autonoom zonder Lelylijn (+68k)          Dertig minuten gemeenschap   Vitaal Ecoland




Effect Bereikbaarheidskaarten            Stedelijk Netwerk            Internationale topregio
Emmeloord
Doorrekening Bereikbaarheidskaarten:
Met de trein kan de reis van Emmeloord
naar zowel Heerenveen als Lelystad in
15 minuten.




                                                                                                126
</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>                                                                                                                               Zie toelichting op pagina 38 t/m 45
Effect Nabijheidsscores Emmeloord
Doorrekening Dashboard: Met een flinke groeiambitie van 10.000 woningen en 12.000 banen behoudt Emmeloord een dorpse/
laag suburbane nabijheid.

Emmeloord in            Emmeloord in             Emmeloord in                 Emmeloord in                Emmeloord in                Emmeloord in
2022                    Autonoom zonder          Dertig minuten               Vitaal Ecoland              Stedelijk Netwerk           Internationale topregio
                        Lelylijn (+68k)          gemeenschap




                        •   Toevoeging 4.300      •   Toevoeging 7.000        •   Toevoeging 6.000        •   Toevoeging 10.500       •   Toevoeging 10.500
                            woningen en 10.100        woningen en 12.000          woningen en 10.000          woningen en 12.000          woningen en 12.000
                            banen (Emmeloord).        banen (Emmeloord).          banen (Emmeloord).          banen (Emmeloord).          banen (Emmeloord).
                        •   Uitbreiding bedrijven     Extra ontwikkeling          Focus op inbreiding/        Ontwikkeling                Ontwikkeling
                            De Munt, Emmelhage,       Emmeloord-Zuidoost.         centrumontwikkeling         Emmeloord-West.             Emmeloord-Zuidoost.
                            Emmeloord centrum en •    Effect. Emmeloord           Emmeloord. Groei        •   Effect. Emmeloord       •   Effect. Emmeloord
                            nieuwe uitleg.            wordt laag suburbaan.       bedrijven Nagelerweg        wordt laag suburbaan.       wordt laag suburbaan.
                        •   Effect. Emmeloord                                     en De Munt.
                            wordt laag suburbaan.                             •   Effect. Emmeloord
                                                                                  wordt laag suburbaan.




                                                                                                                                                                     127
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>Effect Inwonerdichtheid Emmeloord
Doorrekening dichtheid: Er zijn in Emmeloord forse aantallen (+10.000 woningen) nodig om de dalende trend in inwonerdichtheid te keren.


Autonoom zonder Lelylijn       (+ 4.300 woningen)    34.000 inwoners en 28.800 banen op 1700 hectare   20 inw/ha      + 17 ba/ha
Autonoom met Lelylijn		        (+ 6.600 woningen)    38.600 inwoners en 30.100 banen op 1750 hectare   22 inw/ha      + 17 ba/ha
30 minuten gemeenschap         (+ 7.000 woningen)    39.400 inwoners en 30.700 banen op 1900 hectare   21 inw/ha      + 16 ba/ha
Vitaal ecoland			              (+ 6.000 woningen)    37.400 inwoners en 28.700 banen op 1500 hectare   25 inw/ha      + 19 ba/ha
Stedelijk netwerk		            (+ 10.500 woningen)   46.400 inwoners en 30.700 banen op 1450 hectare   32 inw/ha      + 21 ba/ha
Internationale topregio		      (+ 10.000 woningen)   45.400 inwoners en 30.700 banen op 1800 hectare   25 inw/ha      + 17 ba/ha




1960                                                  1985                                               2024
7.200 inwoners op 80 hectare                          19.000 inwoners op 400 hectare                     27.000 inwoners en 18.700 banen op 1.000 hectare


90 inw/ha                                             45 inw/ha                                          27 inw/ha 		              + 19 ba/ha




                                                                                                                                                            128
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre>Artistiek toekomstbeeld Emmeloord voorbij 2050.              het treingebruik beperkt. Om ervoor te zorgen dat extra
Emmeloord is het centrum van de Noordoostpolder              woninggroei niet leidt tot files op de A6 moet Emmeloord
(inclusief Urk). We gaan voor Emmeloord uit van een          zich meer gaan richten op duurzame verplaatsingsvormen,
schaalsprong met 8.000-15.000 woningen en 10.000-            waaronder lopen, fiets en bus als voortransport voor de
12.000 banen. Zoals we gezien hebben in de uitkomsten        trein. Een dergelijke transitie vraagt nabijheid, compacte
van het Dashboard Verstedelijking wordt de nabijheid         bouwvormen en meer ruimte voor langzaam verkeer ten
van banen en inwoners in Emmeloord niet stedelijk            faveure van de auto. In bovenstaand beeld een impressie
maar laag suburbaan. Dat zorgt er zonder wijzigingen         van hoe dat eruit zou kunnen zien.
in het beleid voor dat het aandeel auto’s fors zal zijn en


                                                                                                                          129
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>5.4. Vitale kernen en
vitaal platteland
Blik op de toekomst - We focussen ons op
een aan de Noordoostpolder gebonden
familie. Het gezin uit Espel zag haar
reismogelijkheden fors verruimd worden.
De kinderen konden al zelfstandig naar
opa en oma in Emmeloord met de fiets,
E-bike of met de bus. Nu kunnen ze dankzij
de Lelylijn vanuit Emmeloord ook in een
uur in Amsterdam of Groningen zijn voor
een dagje uit. Ook voor opa en oma werd
het makkelijker om een dagje te plannen
richting Rijksmuseum, het Groninger
Museum of ARTIS. Zodra de kinderen
gingen studeren hoefden ze niet meer
per se de gemeente te verlaten, omdat
de vervolgopleiding in de stad veel beter
bereisbaar werd.




                                             130
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre>131
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre>Pijler 3. Vitale kernen en vitaal platteland



Toelichting:
•   De     zwarte lijnen zijn het
    bestaande spoor en de Lelylijn
    (    met zwart gestippeld
    tracévarianten)
•   Groene cirkels      zijn nieuwe
    stations (incl. Nedersaksenlijn);
    rode cirkels     bestaande IC-
    stations en blauwe       cirkels
    bestaande sprinterstations.
•       Rode lijnen zijn (grotendeels
    bestaande) hoogwaardige
    bussen naar grote kernen
    zonder treinstation (waaronder
    Q-link systeem in Groningen
    en de verbindingen naar Urk,
    Lemmer, Joure, Sneek, Bolsward,
    Stiens, Burgum, Dokkum en
    Oosterwolde)
•       Lichtgrijze lijnen geven het
    bestaande bussysteem weer.
•   In de context de Nedersaksenlijn
    (    ) en IJmeerverbinding (       ).




                                               132
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>Pijler 3. Vitale                         kernen en vitaal platteland
AMBITIES                                                  station/stad-regio overstap, met overstappunten          Hier ligt een keuze voor (voor in de
In de kernen op het platteland zijn Mienskip en           voor collectief vervoer (HOV, flex- en                   Verkenningsfase): wel of geen station in Leek?
Noaberschap centrale kernwaarden. Mensen                  doelgroepenvervoer, kleinschalig OV), (deel-)        •   Stad-regio overstap in Leeuwarden. Met het
kennen elkaar, voelen zich onderling verbonden            auto en fiets (doorfietsroutes en deelfietsen). De       stedelijker worden van de stad Leeuwarden en
en zijn trots op de hechte sociale banden, de             minimale ambitie is het intact houden van de             het terugdringen van de rol van de auto binnen
buurt, de wijk, de cultuur, de taal en het landschap.     huidige bereikbaarheidskwaliteit.                        De Haak wordt de overstap tussen regionale en
Samen dragen ze zorg voor hun nabije omgeving.                                                                     stedelijke mobiliteit belangrijker. Dit vraagt om
Kleinschaligheid is de norm. Daarom zetten we hier        SPRINTERSTATIONS. Het functioneren en                    een systeem van overstaphubs in de richtingen
in op leefbaarheid en kwalitatieve ontwikkelingen         belang van de Lelylijn voor noordelijk Nederland         van Dokkum, Stiens, Harlingen/Franeker,
naar lokale ondergrond, aard, schaal, opgave en           is sterk afhankelijk van het aantal en de locaties       Burgum en Drachten. Station Werpsterhoeke
identiteit. En met onderscheidende specialisatie          van de toekomstige nieuwe sprinterstations. In           kan een dergelijke hubfunctie vervullen.
op kwaliteiten zoals ‘genieten op het water’,             de volgende fase zullen hier definitieve keuzes in   •   Station Emmeloord als OV-poort voor de
wandel- en fietskwaliteit en streekproducten.             gemaakt moeten worden. Voor de Verkenningsfase           Noordoostpolder en Urk.
                                                          ligt er de vraag open of Leek, Lemmer en/of Joure    •   Station Drachten als OV-poort voor
Voor vitale kernen en vitaal platteland is een zekere     een sprinterstation krijgen aan de Lelylijn. Het         Feanwâlden, Dokkum, Buitenpost en
mate van basis-bereikbaarheid nodig. De huidige           uitgangspunt is ja zolang ze goed geïntegreerd           Opsterland.
en toekomstige spoorlijnen in noordelijk Nederland        kunnen worden in de totale dienstregeling en het     •   OV-bereikbaarheid voor de Zuidwesthoek van
vormen samen de ruggengraat van het (openbaar)            onderliggende OV-systeem (en daarmee lokaal dus          Fryslân. Hier ligt een systeemrelatie met de
vervoersysteem. De (toekomstige) stationslocaties         echt voor bereikbaarheidswinst zorgen). We zetten        keuze (in Verkenningsfase) voor: wel of geen
vormen een belangrijk knooppunt waar alle                 hoe dan ook in op goede OV-bereikbaarheid voor           station in Lemmer en/of Joure? Mede in relatie
vervoersmodaliteiten samen komen (denk o.a. aan           het Westerkwartier en Zuidwesthoek van Fryslân.          tot: hubfunctie station Heerenveen? En in het
(deel)auto, (deel)fiets, HOV, bus en flexvervoer). Hier                                                            verlengde, hoe wordt Sneek goed aangetakt op
wordt de verbinding gelegd met het platteland en          Belangrijke elementen:                                   de Lelylijn?
met lokaal gewortelde wereldspelers.                      • Q-link systeem rondom de stad Groningen in
                                                              de richtingen van o.a. Zuidhorn, Leek, Roden,    (B) PLAATS
WAT IS DAAR VOOR NODIG?                                       Zuidlaren, Beijum en Delfzijl. Nieuwe stations   • Bij tracékeuze: Voorkomen dat dorpskernen
(A) SYSTEEM                                                   in Leek en Suikzijde hebben de potentie om            geïsoleerd raken tussen de infrabundels,
Deze pijler vraagt om een dekkend OV systeem.                 geïntegreerd te worden in dit systeem.                relevant voor bijvoorbeeld Oostwold
Dat gaat in aanvulling op de Lelylijn over een            • Minimaal gelijkwaardige                                 (Westerkwartier), Luxwoude en Bant.
complementair systeem van hubs voor de                        bereikbaarheidskwaliteit Westerkwartier.         • Geen grootschalige
                                                                                                                                                                       133
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre>  Aantal bereikbare banen                                                               Aantal bereikbare banen
  Huidige situatie                                                                      Ambitie met Lelylijn




Effect op de bereikbaarheid. De grootste effecten qua bereikbaarheid zijn              Wel omdat je vervolgens vanuit Drachten of Leeuwarden veel sneller in Groningen
logischerwijs te vinden op de plekken die een station krijgen aan de Lelylijn. Maar    of Amsterdam kan zijn. Dit soort effecten kunnen worden gemaximaliseerd door het
ook in de tweede en derde lijn zijn positieve effecten waar te nemen. Ook het          onderliggend netwerk te optimaliseren op de dienstregeling van de Lelylijn. Reeds
bereikbaarheidspotentieel van kleinere kernen in bijvoorbeeld Opsterland, Noardeast-   bestaande OV verbindingen tussen bijvoorbeeld Bolsward-Sneek-Joure-Heerenveen
Fryslân, Súdwest-Fryslân, Waadhoeke of Tytsjerksteradiel neemt toe. Niet omdat de      of Drachten-Burgum-Dokkum krijgen met een Lelylijn meer waarde omdat de
verbinding richting Drachten of Leeuwarden er met een Lelylijn sneller van wordt.      knooppotentie van Drachten en Heerenveen toeneemt.

                                                                                                                                                                           134
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre>    woningbouwontwikkelingen in Lemmer,
    Joure en Leek maar ontwikkelingen naar
    lokale ondergrond, aard, schaal, opgave en
    identiteit. Bij keuze voor het aanleggen van
    stations in deze kernen vormt de inpassing
    van het stationsgebied een bijzondere
    uitdaging (door relatief geïsoleerde en met de
    snelweg gebundelde ligging en bijbehorende
    barrièrevraagstukken voor bijv. lopen en
    fietsen).
•   Behoud van leefbaarheid. Ontwikkelingen
    met oog voor de grote herstructurerings-
    en vernieuwingsopgave waar de kernen
    voor staan (denk aan: adaptief omgaan
    met bodemdaling, verduurzamingsvraag,
    demografische ontwikkelingen zoals vergrijzing
    en huishoudensverdunning en transitie-
    opgaven).
•   Realistisch en duurzaam toekomstperspectief
    voor de landbouw. Waarbij duurzaam
    verdienmodel voor de boer hand in hand
    gaat met een robuuste en klimaatbestendige
    waterhuishouding, een stevig natuurnetwerk en
    rijke biodiversiteit.




                                                     135
</pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>Verbonden platteland
In en om de stad Groningen is (in 2013) Q-link
geactiveerd. Op de corridors richting o.a. Leek,
Roden, Zuidhorn, Annen, Harkstede en Delfzijl
rijden kwalitatief hoogwaardige bussen in
hoge frequenties. De bussen takken in diverse
richtingen af via multimodale knopen in de stad
(P+R Kardinge, Hoofdstation, P+R Hoogkerk,
P+R Reitdiep, P+R Haren/A28, UMCG en Station
Europapark). Zelf vormen de dorpen een OV-hub
voor haar ommeland, met een overstap tussen
(deel)auto, (deel)fiets, taxi, bus en/of trein. Wanneer
Groningen via de Lelylijn sneller verbonden is met
de rest van Nederland neemt de bereikbaarheid
voor heel het systeem toe. Het toekomstige
treinstation Groningen Suikerzijde kan hierbij
fungeren als nieuw regionaal verdeelstation.




                                                          136
</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre>Artistiek toekomstbeeld Overstaphub in Groningen                tussen stad en platteland. Hubs zijn knooppunten            op de transitie van openbaar vervoer naar innovatief
We verschuiven de focus van modaliteit naar mobiliteit,         waar verschillende typen vervoer samen komen.               publiek vervoer of publieke mobiliteit.
waarbij de reiziger centraal staat. Essentieel daarbij is       Reizigers kunnen hier overstappen.                      •   Mobiliteitstransitie: overstap van de auto (met
het verknopen van de verschillende netwerken tot één        •   Bereikbaarheid op het platteland. De auto en het            brandstofmotor) als primair vervoermiddel naar een
duurzaam mobiliteitssysteem. Op die manier zorgen we            openbaar vervoer blijven belangrijke vervoersmiddelen       schonere toegankelijke mobiliteitsmix. Er is meer
ervoor dat inwoners meer reismogelijkheden hebben:              op het platteland. Ook bus, flexvervoer (kleinere           ruimte voor wandelen, fietsen, het openbaar vervoer,
•    Spoorlijnen als ruggengraat en ontsluiting                 bussen), deelvervoer (deelfietsen en deelauto’s) en         MaaS (Mobility as a Service) en (elektrische) (deel)
     stationslocaties via wandelen, fietsen, auto en bus;       meerijden (carpoolen) kunnen de bereikbaarheid              mobiliteit.
•    Hubs in de grotere kernen en op de grenslocaties           vergroten. Door netwerken te verknopen spelen we in


                                                                                                                                                                                   137
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre>Urk
      138
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre>Urk is een voormalig eiland met een sterke            Netwerkambitie
lokale identiteit. Veel Urker banen zijn op de een    Urk wordt via Emmeloord verbonden met de
of andere manier verbonden met vis, er is een         Lelylijn. Hier vindt de overstap plaats vanuit bus,
Maritieme Campus, binnenvaart, zeevaart, visserij,    auto en (elektrische) fiets. Vanuit Emmeloord is men
onderhoud en zelfs luxe jachtbouw. Toch is Urk        in 15 minuten in Lelystad of Heerenveen; en in circa
geen typisch vissersdorp meer. Urk groeide uit        drie kwartier in Groningen of Amsterdam.
tot geïndustrialiseerde vishub met een focus op
voedselverwerking. Jaarlijks rijden bijna 20.000      Ontwikkelambitie
volle vrachtwagens het dorp uit. Vis wordt            De ontwikkeling van Urk gaat uit van autonome
geïmporteerd vanuit de hele wereld en op Urk          groeiscenario’s. Deze opgave gaat tot 2050 orde
verwerkt. Het groeiende succes werkt als een          van grootte over (uit onderzoeken Companen en
magneet op de grootste visreuzen van de wereld        Bureau Buiten - vraagvolgende groei bij komst
(oa. Japanse, Noorse en Amerikaanse bedrijven).       Lelylijn): circa 3.500 woningen en 6.000 banen.
De economie maakte dat het dorp haar vizier
meer naar buiten richtte. Urk zet in op de sectoren
Maritiem, Zakelijke dienstverlening, Agro & Food,
Composieten (productie van kunststoffen), Zorg
en Toerisme en Recreatie. Ook wordt vol ingezet
op het ontwikkelen van maritieme servicehaven
noordelijk Flevoland en de komst van Port-of-Urk.




                                                                                                             139
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre>Effect Inwonerdichtheid Urk
Doorrekening dichtheid: De grote autonome groei zorgt ervoor dat de krimp in inwonerdichtheid relatief beperkt blijft


Autonoom zonder Lelylijn       (+ 1.700 woningen)   24.000 inwoners en 17.200 banen op 605 hectare     40 inw/ha        + 28 ba/ha
Autonoom met Lelylijn		        (+ 3.400 woningen)   27.400 inwoners en 17.700 banen op 720 hectare		   38 inw/ha        + 25 ba/ha
30 minuten gemeenschap         (+ 5.000 woningen)   30.600 inwoners en 17.700 banen op 720 hectare		   42 inw/ha        + 25 ba/ha
Vitaal ecoland			              (+ 3.000 woningen)   26.600 inwoners en 17.700 banen op 720 hectare		   37 inw/ha        + 25 ba/ha
Stedelijk netwerk		            (+ 3.000 woningen)   26.600 inwoners en 17.700 banen op 720 hectare		   37 inw/ha        + 25 ba/ha
Internationale topregio		      (+ 3.000 woningen)   26.600 inwoners en 17.700 banen op 720 hectare		   37 inw/ha        + 25 ba/ha




1960                                                 1990                                                2024
5.600 inwoners op 40 hectare                         13.000 inwoners op 160 hectare                      21.900 inwoners en 12.500 banen op 505 hectare


140 inw/ha                                           81 inw/ha                                           43 inw/ha 		                + 25 ba/ha




                                                                                                                                                          140
</pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 141 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                        Zie toelichting op pagina 38 t/m 45
Effect Nabijheidsscores Urk
Doorrekening Dashboard: Met een groei van 3.000 woningen en 5.000 banen krijgt Urk een laag suburbane/ dorpse nabijheid.


Urk in                  Urk in                           Urk in                       Urk in                       Urk in                       Urk in
2022                    Autonoom zonder                  Dertig minuten               Vitaal Ecoland               Stedelijk Netwerk            Internationale topregio
                        Lelylijn (+68k)                  gemeenschap




                         •   Toevoeging 1.700            •   Toevoeging 5.000         •   Toevoeging 3.000         •   Toevoeging 3.000         •   Toevoeging 3.000
                             woningen en                     woningen en 5.200            woningen en 5.200            woningen en 5.200            woningen en 5.200
                             4.700 banen (Urk).              banen (Urk). Extra           banen (Urk). Extra           banen (Urk). Extra           banen (Urk). Extra
                             Ontwikkeling Port of            ontwikkeling Urk-Oost        ontwikkeling Urk-Oost.       ontwikkeling Urk-Oost.       ontwikkeling Urk-Oost.
                             Urk, Zeehelden-wijk         •   Effect. Urk wordt laag   •   Effect. Urk wordt laag   •   Effect. Urk wordt laag   •   Effect. Urk wordt laag
                             (Urk).                          suburbaan.                   suburbaan.                   suburbaan.                   suburbaan.
                         •   Effect. Urk blijft dorps.




                                                                                                                                                                              141
</pre>

====================================================================== Einde pagina 141 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 142 ======================================================================

<pre>Westerkwartier
                 142
</pre>

====================================================================== Einde pagina 142 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 143 ======================================================================

<pre>Westerkwartier is een plattelandsgemeente en          Ontwikkelambitie                                      In het ontwerpend onderzoek hebben we ons
ligt op de grens van 3 provincies. Op de grens van    Voor Leek zetten we bij de ontwikkeling in op het     binnen Westerkwartier gefocust op Leek, als
zeeklei naar zand. Hier wordt een dialect gesproken   autonome groeiscenario. Orde van grootte gaat         potentiële stationslocatie.
waarin Groningen en Fryslân samenkomen. De            dit (tot 2050) over (uit onderzoeken Companen
meeste banen zijn gesitueerd in Leek, wat tevens      en Bureau Buiten - vraagvolgende groei bij komst
de grootste kern is.                                  Lelylijn): circa 3.500 woningen en 3.000 banen.


Gewildheid van het woonmilieu maakt dat het           Water, bodem en natuur
Westerkwartier als geheel een aantrekkingskracht      Bij ontwikkelingen in Leek is het belangrijk om
heeft op gezinnen (vanuit Groningen vooral, in het    de kleinschaligheid te behouden, met zorg voor
bijzonder naar Leek en Zuidhorn). Hier tegenover      coulisselandschap van het Zuidelijk Westerkwartier.
staat een uitstroom van jongeren naar de stad.        Vanuit WABOS kan je hier onder voorwaarden
                                                      bouwen. Het Tolbertvaart-gebied is wel erg nat.
Netwerkambitie
We zetten in op een sprinterstation, mits deze
goed (en met bereikbaarheidswinst) geïntegreerd
kan worden in de totale dienstregeling en het
onderliggende OV-systeem. Met een trein komt
Leek op circa 10 minuten te liggen van Groningen
en Drachten. De verbinding naar station Groningen
Suiker kan naar 5 minuten.




                                                                                                                                                          143
</pre>

====================================================================== Einde pagina 143 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 144 ======================================================================

<pre>Effect Inwonerdichtheid Leek
Doorrekening dichtheid: Binnendorpse verdichting kan zorgen voor het keren van de trend in inwonerdichtheid.


Autonoom zonder Lelylijn       (+ 2.200 woningen)   21.100 inwoners en 8.400 banen op 990 hectare		    21 inw/ha     + 8 ba/ha
Autonoom met Lelylijn		        (+ 3.400 woningen)   23.500 inwoners en 9.200 banen op 990 hectare		    24 inw/ha     + 9 ba/ha
30 minuten gemeenschap         (+ 5.000 woningen)   26.700 inwoners en 10.100 banen op 990 hectare		   27 inw/ha     + 10 ba/ha
Vitaal ecoland			              (+ 3.000 woningen)   22.700 inwoners en 9.100 banen op 840 hectare		    27 inw/ha     + 11 ba/ha
Stedelijk netwerk		            (+ 3.000 woningen)   22.700 inwoners en 9.100 banen op 840 hectare		    27 inw/ha     + 11 ba/ha
Internationale topregio		      (+ 3.000 woningen)   22.700 inwoners en 9.100 banen op 960 hectare		    24 inw/ha     + 9 ba/ha




1960                                                 1990                                                2024
8.000 inwoners (schatting) op 50 hectare             17.000 inwoners (schatting) op 320 hectare          17.800 inwoners en 6.100 banen op 700 hectare


160 inw/ha (?)                                       53 inw/ha (?)                                       25 inw/ha 		             + 9 ba/ha




                                                                                                                                                         144
</pre>

====================================================================== Einde pagina 144 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 145 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                    Zie toelichting op pagina 38 t/m 45
Effect Nabijheidsscores Leek
Doorrekening Dashboard: Een groei van 5.000 woningen en 4.000 banen zorgt niet voor een schaalsprong in stedelijkheid. Leek blijft dorps.


Leek in                  Leek in                     Leek in                       Leek in                    Leek in                     Leek in
2022                     Autonoom zonder             Dertig minuten                Vitaal Ecoland             Stedelijk Netwerk           Internationale topregio
                         Lelylijn (+68k)             gemeenschap




                         •   Toevoeging 2.200        •   Toevoeging 5.000          •   Toevoeging 3.000        •   Toevoeging 3.000        •   Toevoeging 3.000
                             woningen en 2.300           woningen en 4.000             woningen en 3.000           woningen en 3.000           woningen en 3.000
                             banen. Verspreide           banen. Extra inbreiding       banen. Extra inbreiding     banen. Extra inbreiding     banen. Extra inbreiding
                             ontwikkeling                en transformatie              en transformatie            en transformatie            en transformatie
                             (Leeksterhout,              van verouderd                 van verouderd               van verouderd               van verouderd
                             centrumontwikkeling,        bedrijventerrein naar         bedrijventerrein naar       bedrijventerrein naar       bedrijventerrein naar
                             uitleglocatie               wonen.                        wonen.                      wonen.                      wonen.
                             Tolbertvaart)           •   Effect. Beperkt. Leek     •   Effect. Beperkt. Leek   •   Effect. Beperkt. Leek   •   Effect. Beperkt. Leek
                         •   Effect. Beperkt. Leek       blijft dorps.                 blijft dorps.               blijft dorps.               blijft dorps.
                             blijft dorps.




                                                                                                                                                                          145
</pre>

====================================================================== Einde pagina 145 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 146 ======================================================================

<pre>De Fryske Marren
                   146
</pre>

====================================================================== Einde pagina 146 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 147 ======================================================================

<pre>Veel dorpen en stadjes in De Fryske Marren             Netwerkambitie                                       Water, bodem en natuur
en Súdwest-Fryslân zijn een geliefd oord voor          We zetten in op sprinterstations in Joure            In Joure is behoud van kleinschaligheid belangrijk.
watersporters, recreanten en dagjesmensen.             en/of Lemmer, mits deze goed (en met                 Als hier wordt gedacht aan ontwikkelingen (wonen
Verschillende woningen zijn in gebruik genomen         bereikbaarheidswinst) geïntegreerd kunnen worden     en werken) dan is de zuidelijke ontwikkelrichting de
voor recreatieve doeleinden. ‘Nationaal Landschap      in de totale dienstregeling en het onderliggende     meest wenselijke gedacht vanuit ‘water en bodem
Zuidwest Fryslân’ groeide mede dankzij haar            OV-systeem. Met een trein komt Joure op circa 5      sturend’;
bossen, weidegronden, historische kernen               minuten van Heerenveen te liggen. Vanuit Lemmer
en meren uit tot hét water(sport)gebied van            ben je in 10 minuten in Emmeloord en 15 minuten in   Lemmer is vanuit water en bodem een complexe
Nederland. Plekken met een sterke identiteit/          Heerenveen.                                          locatie die zich niet leent voor grootschalige
historie zijn in trek, o.a. de Rijksbeschermde                                                              ontwikkelingen. Hier speelt een integrale
dorps- en stadsgezichten van Sloten, Balk,             Ontwikkelambitie                                     gebiedsopgave in het bestaand verstedelijkt gebied
Woudsend, Langweer, Heeg, IJlst, Sneek,                We zetten voor de Fryske Marren in op een            (met aandacht voor o.a. overstromingskans vanuit
Workum, Hindeloopen, Nijland en Bolsward. De           autonoom groeiscenario. Dit gaat (tot 2050) orde     IJsselmeer en Friese Boezem, versterkingsopgave
lokale cultuur wordt gevierd met de Friese taal,       van grootte over (uit onderzoeken Companen en        primaire en regionale waterkeringen, bodemdaling,
traditionele sporten als Skûtsjesilen, kaatsen of      Bureau Buiten - vraagvolgende groei bij komst        dik veenpakket, wateroverlast, kleinschalige
fierljeppen en evenementen (o.a. Sneekweek,            Lelylijn): circa 1.500 woningen en 3.000 banen.      ontwikkelingen).
Skûtsjesilen (SKS en IFKS), Glemmer, Gondelvaart
Balk, ballonfeest Joure, Fiets Elfstedentocht, Dutch
Youth Regatta Workum).


Er is werkgelegenheid en klandizie voor kleine
scheepswerfjes, dorpswinkels, jachtverhuur,
botenbouw en zeilscholen. Het economisch
motorblok van de regio ligt langs de A6/A7 in
Sneek, Joure, Bolsward en Lemmer. Initiatieven
om jongeren voor economie te behouden (zoals de
                                                                                                            In het ontwerpend onderzoek hebben we ons
Biobased Hub van Paques in Balk, een proeftuin
                                                                                                            binnen De Fryske Marren gefocust op Joure en
voor biobased economie) worden aangegrepen.
                                                                                                            Lemmer, als potentiële stationslocaties.



                                                                                                                                                                   147
</pre>

====================================================================== Einde pagina 147 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 148 ======================================================================

<pre>Effect Inwonerdichtheid Joure
Doorrekening dichtheid: Alleen met forse extra aantallen (+4.000 woningen) krijgt de dalende trend in inwonerdichtheid voldoende tegenwicht.


Autonoom zonder Lelylijn       (+ 155 woningen)     12.600 inwoners en 9.300 banen op 760 hectare		    17 inw/ha     + 12 ba/ha
Autonoom met Lelylijn		        (+ 750 woningen)     13.800 inwoners en 10.100 banen op 860 hectare		   16 inw/ha     + 12 ba/ha
30 minuten gemeenschap         (+ 4.000 woningen)   20.300 inwoners en 10.500 banen op 980 hectare     21 inw/ha     + 11 ba/ha
Vitaal ecoland			              (+ 250 woningen)     12.800 inwoners en 9.800 banen op 860 hectare		    15 inw/ha     + 11 ba/ha
Stedelijk netwerk		            (+ 250 woningen)     12.800 inwoners en 9.800 banen op 860 hectare		    15 inw/ha     + 11 ba/ha
Internationale topregio		      (+ 250 woningen)     12.800 inwoners en 9.800 banen op 860 hectare		    15 inw/ha     + 11 ba/ha




1960                                                 1990                                                2024
5.500 inwoners op 75 hectare                         11.600 inwoners op 290 hectare                      13.100 inwoners en 7.300 banen op 620 hectare


75 inw/ha                                            40 inw/ha                                           21 inw/ha 		             + 12 ba/ha




                                                                                                                                                         148
</pre>

====================================================================== Einde pagina 148 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 149 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                    Zie toelichting op pagina 38 t/m 45
Effect Nabijheidsscores Joure
Doorrekening Dashboard: Een groei van 5.000 woningen en 3.000 banen zorgt niet voor een schaalsprong in stedelijkheid. Joure blijft dorps.


Joure in                 Joure in                      Joure in                    Joure in                   Joure in                    Joure in
2022                     Autonoom zonder               Dertig minuten              Vitaal Ecoland             Stedelijk Netwerk           Internationale topregio
                         Lelylijn (+68k)               gemeenschap




                         •   Toevoeging 155            •   Toevoeging 4.000        •   Toevoeging 250          •   Toevoeging 250          •   Toevoeging 250
                             woningen en 2.000             woningen en 3.200           woningen en 2.500           woningen en 2.500           woningen en 2.500
                             banen (Joure).                banen (Joure.               banen (Joure).              banen (Joure).              banen (Joure).
                             Uitgaande van                 Ontwikkeling in             Uitgaande van               Uitgaande van               Uitgaande van
                             bestaande plannen.            spoorzone en Nieuwe         bestaande plannen.          bestaande plannen.          bestaande plannen.
                         •   Effect: beperkt. Dorpse       uitleglocatie (Joure-   •   Effect: beperkt. Dorpse •   Effect: beperkt. Dorpse •   Effect: beperkt. Dorpse
                             nabijheid in Joure.           Noord).                     nabijheid in Joure.         nabijheid in Joure.         nabijheid in Joure.
                                                       •   Effect: Joure groeit.
                                                           Dorpse nabijheid.




                                                                                                                                                                          149
</pre>

====================================================================== Einde pagina 149 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 150 ======================================================================

<pre>Effect Inwonerdichtheid Lemmer
Doorrekening dichtheid: Alleen met forse extra aantallen (+4.000 woningen) krijgt de dalende trend in inwonerdichtheid voldoende tegenwicht.


Autonoom zonder Lelylijn       (+ 405 woningen)     10.600 inwoners en 3.700 banen op 525 hectare		   20 inw/ha     + 7 ba/ha
Autonoom met Lelylijn		        (+ 750 woningen)     11.300 inwoners en 3.700 banen op 525 hectare		   21 inw/ha     + 7 ba/ha
30 minuten gemeenschap         (+ 6.000 woningen)   21.800 inwoners en 5.500 banen op 800 hectare		   27 inw/ha     + 7 ba/ha
Vitaal ecoland			              (+ 405 woningen)     10.600 inwoners en 4.200 banen op 550 hectare		   19 inw/ha     + 8 ba/ha
Stedelijk netwerk		            (+ 405 woningen)     10.600 inwoners en 4.200 banen op 550 hectare		   19 inw/ha     + 8 ba/ha
Internationale topregio		      (+ 405 woningen)     10.600 inwoners en 4.200 banen op 550 hectare		   19 inw/ha     + 8 ba/ha




1960                                                 1990                                               2024
4.400 inwoners op 60 hectare                         8.400 inwoners op 280 hectare                      10.400 inwoners en 3.700 banen op 510 hectare


75 inw/ha                                            30 inw/ha                                          20 inw/ha 		            + 7 ba/ha




                                                                                                                                                        150
</pre>

====================================================================== Einde pagina 150 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 151 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                  Zie toelichting op pagina 38 t/m 45
Effect Nabijheidsscores Lemmer
Doorrekening Dashboard: Lemmer blijft landelijk of dorps, zelfs met een schaalsprong van 6.000 extra woningen en 2.000 extra banen.


Lemmer in                Lemmer in                       Lemmer in                      Lemmer in                       Lemmer in                        Lemmer in
2022                     Autonoom zonder                 Dertig minuten                 Vitaal Ecoland                  Stedelijk Netwerk                Internationale topregio
                         Lelylijn (+68k)                 gemeenschap




                         •   Toevoeging 405               •   Toevoeging 6.000          •   Toevoeging 405               •   Toevoeging 405               •   Toevoeging 405
                             woningen en 0 banen              woningen en 1.800             woningen en 500                  woningen en 500                  woningen en 500
                             (Lemmer). Uitgaande              banen (Lemmer).               banen (Lemmer).                  banen (Lemmer).                  banen (Lemmer).
                             van bestaande plannen.           Ontwikkeling in               Uitgaande van                    Uitgaande van                    Uitgaande van
                         •   Effect: beperkt. Lemmer          spoorzone en nieuwe           bestaande plannen.               bestaande plannen.               bestaande plannen.
                             blijft landelijk (staat niet     uitleglocatie (Lemmer-    •   Effect: beperkt. Lemmer •        Effect: beperkt. Lemmer •        Effect: beperkt. Lemmer
                             op de kaart).                    Zuid).                        blijft landelijk (staat niet     blijft landelijk (staat niet     blijft landelijk (staat niet
                                                          •   Effect: Lemmer                op de kaart).                    op de kaart).                    op de kaart).
                                                              verschijnt op de kaart.
                                                              Dorpse nabijheid.




                                                                                                                                                                                             151
</pre>

====================================================================== Einde pagina 151 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 152 ======================================================================

<pre>5.5. Een goed
functionerend bodem-,
water-, en natuursysteem
Blik op de toekomst - Het zijn de
waterdruppels van het Drents Plateau die
vanuit de beken en rivieren afstromen naar
het Lauwersmeer en het IJsselmeer, of via
het grondwater als kwel terechtkomen
in de lage veenpolders. Het stromende
water zorgt lokaal voor bijzondere natuur
en diersoorten zoals broedvogels als de
Grutto, Roerdomp en Veldleeuwerik. De
Lelylijn werd zodanig ingepast dat dit
systeem van water en natuur ongestoord
haar gang kon blijven gaan. Dat vroeg in
het bijzonder om extra aandacht op de
plekken waar het systeem van water en
infrastructuur elkaar kruisen, zoals bij Van
Oordt’s Mersken en het Leekstermeer.

                                               152
</pre>

====================================================================== Einde pagina 152 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 153 ======================================================================

<pre>153
</pre>

====================================================================== Einde pagina 153 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 154 ======================================================================

<pre>Pijler 4. Een goed functionerend bodem-,
water-, en natuursysteem




                                           Toelichting:
                                           •   De sterren zijn punten waar
                                               natuur en watersysteem de infra
                                               kruisen
                                           •   Het blauw staat voor beken,
                                               vaarverbindingen en meren
                                           •   Groen is het Nationaal
                                               Natuurnetwerk.
                                           •   Roze is het veenweidegebied
                                           •   Bij de rode contouren stellen
                                               we een aantal integrale
                                               systeemvraagstukken voor.



                                                                                 154
</pre>

====================================================================== Einde pagina 154 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 155 ======================================================================

<pre>Pijler 4. Een goed functionerend bodem, water, en natuursysteem

AMBITIES                                               We bouwen voort op het cultuurlandschap en
Door water en bodem sturend te laten zijn              werken aan een toegankelijk landschap van
bereiden we ons voor op een ander en grilliger         wereldklasse. Daarin worden het UNESCO
klimaat in de toekomst. Zo kunnen we leven,            werelderfgoed Schokland en de Nationale
wonen en werken in een veilige omgeving, met een       Wederopbouwgebieden Noordoostpolder en
gezonde bodem en voldoende en schoon water.            Haskerveenpolder gekoesterd.
We hanteren de volgende uitgangspunten zoals
geformuleerd in de ‘Water en Bodem sturend brief’      We dragen zorg voor het zicht op het landschap
(november 2022):                                       vanuit de trein. En op het zicht vanuit het landschap
• Niet afwentelen (in tijd, ruimte en kosten);         op de Lelylijn. Met name op de kruising van
• Meer rekening houden met extremen                    infrastructurele en landschappelijke lijnen ligt een
    (bijvoorbeeld backcasting vanuit het jaar 2150);   ontwerpopgave die om zorgvuldigheid vraagt.
• In samenhang omgaan met wateroverlast,                                                                       Integrale systeem- en gebiedsopgave
    droogte en de bodem;                               WAT IS DAAR VOOR NODIG?                                 Leekstermeer (met aandacht voor o.a. Natura2000,
• Meerlaagseveiligheid;                                (A) SYSTEEM                                             beekdalherstel, vernatting, waterberging, barrière
•   Zo min mogelijk afdekken, vergraven en niet        Water en bodem nu en in de toekomst sturend             A7, groenblauwe corridor en het recreatief stedelijk
    verontreinigen van de bodem;                       laten zijn vraagt om een transitie waarbij we           uitloopgebied).
•   Integrale aanpak in de leefomgeving;               het vergroenen en verblauwen beschouwen als
•   Comply or explain (pas toe of leg uit).            een ontwikkeldoel op zichzelf. Dat gaat onder
                                                       andere over het herstel van cruciale schakels in
In het NOVEX Lelylijngebied gaat het om twee           het grondwater- en oppervlaktesysteem. Binnen
overkoepelende watersystemen: (1) het systeem          dat systeem moet de Lelylijn zorgvuldig worden
van Drents Plateau, zand, beekdalen en veen; (2) de    ingepast. Cruciale systeemvraagstukken liggen
Flevopolders. Teelt en functie volgen het waterpeil.   er voor het Leekstermeergebied, Van Oordt’s
Het duurzaam runnen van agrarische bedrijven           Mersken en Heerenveen (zie kaders). Deze
gaat samen met het verhogen van de biodiversiteit      integrale vraagstukken liggen overigens ook al op
en recreatieve waarden in het boerenland (lokale       tafel in het geval er geen Lelylijn komt.
voedsel- en streekproducten, weidevogel- en
boerenfietsroutes).


                                                                                                                                                                      155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 155 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 156 ======================================================================

<pre>                                                                                                       (B) PLAATS
                                                                                                       Lokaal wordt deze pijler doorvertaald naar ontwikkelen
                                                                                                       met zorg voor ruimte, water en landschap. Bijzondere
                                                                                                       accenten voor specifieke gebieden:
                                                                                                       • Integrale gebiedsopgaven Tjeukemeer, Ketelmeer
                                                                                                            en bestaand verstedelijkt gebied Lemmer
                                                                                                       • Openhouden van het landschap rondom de stad
                                                                                                            Groningen;
                                                                                                       • Behoud van kleinschaligheid in Leek, met zorg voor
                                                                                                            coulisselandschap van het Zuidelijk Westerkwartier;
                                                                                                       • Behoud van kleinschaligheid in Joure. Als hier wordt
                                                    Integrale systeem- en gebiedsopgave                     gedacht aan ontwikkelingen (wonen en werken) dan
                                                    Verstedelijkt Heerenveen (met aandacht voor o.a.        is de zuidelijke ontwikkelrichting de meest wenselijke
                                                    versterking regionale keringen, vernattings- en         gedacht vanuit ‘water en bodem sturend’;
Integrale systeem- en gebiedsopgave Van Oordt’s     waterbergingsopgave, verhoging polderpeilen,       • Behoud van de karakteristieke landschappelijke
Mersken – Koningsdiep (met aandacht voor o.a.       stedelijke wateroverlast en hittestress,               structuur (wederopbouwgebied) Noordoostpolder.
Natura2000, waardevolle natuur, beekdalherstel,     onderhoudsopgave rioleringssysteem).                   Als in Emmeloord gedacht wordt aan nieuwe
vernatting, waterberging, drinkwater Luxwoude,                                                             uitleglocaties (wonen en werken) dan gaat vanuit
barrière A7, herstel van Koningsdiep in Drachten-                                                          ‘water en bodem sturend’ de voorkeur uit naar
Zuid en identiteitsversterking Opsterland).                                                                de oostkant (ipv de westkant). Hierbij is alsnog
                                                                                                           extra aandacht nodig voor overstromingsrisico,
                                                                                                           grondwater, kwel en ruimte voor waterberging.




                                                                                                                                                                     156
</pre>

====================================================================== Einde pagina 156 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 157 ======================================================================

<pre>                                                Integrale gebiedsopgave Ketelmeer (met               Integrale gebiedsopgave ‘bestaand verstedelijkt
                                                aandacht voor o.a. Natura2000, dijkreconstructies-   gebied Lemmer’ (met aandacht voor o.a.
                                                en verzwaringen Ketelmeer en Vossemeerdijk,          overstromingskans vanuit IJsselmeer en Friese
                                                archeologisch monument Swifterbant,                  Boezem, versterkingsopgave primaire en regionale
                                                doorvaarhoogte, natuurgebied Kamperhoek,             waterkeringen, bodemdaling, wateroverlast,
Integrale gebiedsopgave Tjeukemeer (met         vluchtroutes vanuit meerlaagse veiligheid en         kleinschalige ontwikkelingen).
aandacht voor o.a. natuur- en waterkwaliteit,   toegankelijkheid landbouwvoertuigen)
waterberging en vernattingsopgave omringende
polders, aquaduct Scharsterrijnbrug,
panoramafunctie ‘poort naar Fryslân’).




                                                                                                                                                        157
</pre>

====================================================================== Einde pagina 157 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 158 ======================================================================

<pre>Landschappelijke inpassing
We ontwikkelen met zorg voor ruimte, water
en landschap. Daarbij leggen we de volgende
accenten voor het tracé:
• Zicht op het landschap vanuit de trein
    (beleving natuur, landschap);
• Zicht vanuit het landschap op de Lelylijn
    (Drie bijzondere aandachtspunten: (1) Het zo
    compact mogelijk vormgeven van de totale
    infrastructurele bundel; (2) Beperken van
    visuele barrières door behoud van contact
    tussen beide zijden van het landschap; (3)
    Geen krappe maatvoering maar ruim baan
    geven aan het landschap). Let op: wel een
    zodanige inpassing dat het geen lock-in vormt
    vanuit water en bodem sturend.


Op de kruising van infrastructurele en
landschappelijke lijnen ligt een grote
ontwerpopgave. Zelfs al wordt de Lelylijn
gebundeld met de A6/A7/A32, dan nog moet
er nieuwe infrastructuur worden aangelegd op
plekken met waarde. Inpassing van de Lelylijn
vormt een secure ontwerpopgave. Hiernaast staan
een aantal foto’s van de huidige kunstwerken aan
de A6/A7. De komst van een Lelylijn kan aanleiding
zijn om ook bestaande kunstwerken te herzien en
om bestaande infra-barrières op te heffen, zodat
lokaal een verbetering mogelijk is ten opzichte van
nu.


                                                      158
</pre>

====================================================================== Einde pagina 158 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 159 ======================================================================

<pre>Bijzondere aandacht gevraagd voor de                                                                5                  9
doorgaande lijnen, natuur en cultuurhistorie


In de kaarten is een plot gemaakt van                                                                           4
                                                                                                                               8
    Natura2000 gebieden;       beschermde
stads- en dorpsgezichten;     doorgaande
vaarverbindingen en beken;      het Nationale                                                           7
natuurnetwerk;                 Cultuurhistorische                                                                               5
elementen en patronen (CultGIS).                                                                            6
                                                                                                                                              10
De kaart maakt inzichtelijk dat de inpassing
van de Lelylijn een ontwerpopgave is tot in de                                                          3
kleinste schaalniveaus. Het tracé snijd o.a. langs
of door de IJsseldelta, het Kuinderbos, kwetsbare
natte veenweidegebieden en polders in het                                          2b
Friese Merengebied, het Tsjûkemar, vogelhabitat                                          2
Van Oordt’s Mersken en het Groningse
Leekstermeergebied en Onland. Er ligt een                               1
grote opgave in het behouden en versterken
van verbindingen en het aanhechten van lange
lijnen (staande mastroutes, vaar- beek- en
natuurverbindingen). De Ketelbrug is onderdeel
van de IJsseldelta (en is over 15 jaar aan groot
onderhoud toe). In de Noordoostpolder wordt
het systeem van Urkervaart, Lemstervaart en
Zwolse vaart doorsneden. Bij het Tjeukemeer
gaat het over de vaarverbindingen Follegasleat
en Scharsterrijn. In Heerenveen worden
Nieuwe Heerenveense Kanaal en Heeresloot
doorsneden; in Opsterland de Nije Feart (bij         (1) Regelmatige blokpercelering droogmakerij; (2) Ketelmeer; (2b) Ketelbrug; (3) Schokland; (4) Kuinderbos; (5) aanwas
Van Oordt’s Mersken) en in Groningen de              voormalige Zuiderzeerand; (6) Urkervaart - Zwolse vaart; (7) Lemstervaart; (8) Weerribben; (9) Kwetsbare natte veengebieden
Munnikesloot en het Peizerdiep.                      (Rottige Meent, Brandemeer, Tjongervallei); (10) De Wierden.



                                                                                                                                                                                   159
</pre>

====================================================================== Einde pagina 159 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 160 ======================================================================

<pre>                                                                                                                           24
                                                                                                                     21           23
                                                                                                                     22b     22
                                                                                                                      20

                                                                                                                    19


                                                                                                          28          18
                                                                                                     16
                                                                                         13c
                                                                                    14                17
                                                                                                15

                                                                               12
                                                                         13b                   13

                                                                          11




(11) Lemsterpolders; (12) Polders Doniagaaster, De Kleine Brekken, Follegaaster, Oenema, Bouwhuis, Slotmolen, Beijma en Pol; (13) Tsjûkemar; (13b) vaarverbinding Follegasleat;
(13c) vaarverbinding Scharsterrijn; (14) Westerpolders; (15) Trijegaasterveenpolder; (16) Haskerveenpolder; (17) Groote Sintjohannesgaaster Veenpolder; (18) Polder van het 4e en 5e
Veendistrict; (19) Polder Siebenga; (20) Polder Moerdiep, Warren Polder en Uilesprong polder; (21) Groote Veenpolder; (22) Vogelhabitat Van Oordt’s Mersken; (22b) vaarverbinding Nije Feart;
(23) Polder Oud-Beets; (24) Noordoostpolder; (28) vaarverbindingen Nieuwe Heerenveense Kanaal en Heeresloot.

                                                                                                                                                                                                160
</pre>

====================================================================== Einde pagina 160 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 161 ======================================================================

<pre>                                                                                                                          32
                                                                                                                  31
                                                                                                                               33

                                                                                29
                                                           27          25
                                                     26                                30




(25) Drachtstercompagnie; (26) Polder de Nijegaasterfennen; (27) Polder De Oostelijke Binnen Leijen; (29) Ontginningsbos Trimunt bij Opende; (30) Houtwallen; (31) Leekstermeergebied;
(32) vaarverbinding Munnikesloot; (33) Onland en Peizerdiep




                                                                                                                                                                                         161
</pre>

====================================================================== Einde pagina 161 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 162 ======================================================================

<pre>Opsterland / Beekdal Koningsdiep
(Keningsdjip, Boarn of Alddjip)
Het Koningsdiep rijgt Europese topnatuur (Natura2000) aaneen. Hier liggen de Bakkeveense
Duinen, Wijnjeterper Schar en Van Oordt’s Mersken. In de jaren zestig is de loop van de beek
aangepast en het gebied rondom het Alddjip geoptimaliseerd voor agrarisch gebruik. Nu krijgen
water en natuur juist weer meer de ruimte. Dat biedt een enorme kwaliteitsimpuls en extra
recreatiemogelijkheden voor inwoners van omliggende kernen en steden zoals Beetsterzwaag,
Gorredijk, Bakkeveen (Opsterland), Drachten en Heerenveen. De ambitie is om het Koningsdiep
nog meer dan nu een verbinder van natuur, water en recreatie te maken.

                                                                                                162
</pre>

====================================================================== Einde pagina 162 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 163 ======================================================================

<pre>Vergroening bestaande buurten
O.a. rondom het Koningsdiep (Opsterland) liggen veel kernen met woningvoorraad uit
de jaren ‘50 tot en met ‘80. In deze buurten ligt een grote opgave voor verduurzaming en
klimaatadaptatie. Dat betekent fors vergroenen en verblauwen en een mobiliteitstransitie
om dat qua ruimtebeslag voor elkaar te krijgen. Nieuwe buitenruimtekwaliteit kan een
aanleiding zijn voor het diversifiërenen en verrijken van de bestaande voorraad (inclusief
o.a. optoppen, transformeren en sloop-nieuwbouw).




                                                                                             163
</pre>

====================================================================== Einde pagina 163 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 164 ======================================================================

<pre>6. Doorkijk naar
het vervolg




                   164
</pre>

====================================================================== Einde pagina 164 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 165 ======================================================================

<pre>6. Aandachtspunten voor het vervolg
Het Ontwikkelperspectief Lelylijn laat de                  Op welke wijze kunnen we invulling geven aan            centra en de rest van Nederland.
kansen zien, maar er blijven aandachtspunten.              bodem&water sturend met de onzekerheden             •   Veel kan en moet onafhankelijk van een
Het Ontwikkelperspectief Lelylijn biedt in onze            van een zichtjaar 2150?                                 Lelylijn. Denk aan doorwerken van WABOS,
ogen een goed antwoord op de uitdagingen waar                                                                      de groeiambities in Groningen (strategie Regio
noordelijk Nederland zich voor gesteld ziet staan.     Meekoppelkansen. De Lelylijn kan niet alle                  Groningen-Assen) en Lelystad (strategie MRA),
Desondanks blijft het voor een volgende fase nodig     opgaven dragen maar kan wel een vliegwiel zijn.             investeren in openbaar vervoer en de grote
om specifiek aandacht te hebben voor de zorgen         Dat vraagt om het uitlijnen (ingroeien) van beleid en       onderhouds- en herstructureringsopgave.
die er leven en om daarbij expliciet op de volgende    gebiedsontwikkelingen op dit Ontwikkelperspectief.      •   Wat de Lelylijn brengt is een vliegwiel
onderwerpen te verdiepen:                              Hoe zorgen we ervoor dat we de investeringen                voor opgaven in noordelijk Nederland;
• Woningbouwopgave: voor wie bouwen we de              van de Lelylijn maximaal benutten om alle lopende           evenwichtigere verdeling over regio’s; reistijd-
    woningen, wat gebeurt er in het omliggende         transities (energie, klimaat, landbouw en mobiliteit)       halvering voor Groningen en Leeuwarden;
    gebied, wat is de impact op de woningmarkt en      maximaal vooruit te helpen?                                 de kans om een schaalsprong in te zetten
    lukt het ook om deze woningen met beperkte                                                                     in Leeuwarden, Drachten en Heerenveen;
    impact op de ruimtelijke kwaliteit en met          Niet kiezen is ook een keuze. In gesprekken over            versnelling van de ontwikkelambities voor
    voldoende diversiteit te ontwikkelen?              de Lelylijn worden zorgen geuit ten aanzien van             Groningen en Lelystad; en groeiende
•   Mobiliteit buiten Lelylijn, ook onderliggend       het effect op de identiteit en de rust en ruimte            keuzevrijheid voor inwoners en bedrijven.
    OV: wat betekent de Lelylijn voor de OV-           van noordelijk Nederland. Hierbij wordt ervan uit
    bereikbaarheid van de kernen zonder een            gegaan dat bij het uitstellen of zelfs niet maken       Hoe en in welk tempo het Lelylijngebied
    toekomstig station? Hoe kan het regionale          van ruimtelijk structurerende keuzes (zoals in het      zich precies gaat ontwikkelen laat zich lastig
    OV-systeem optimaal worden ingericht met           Ontwikkelperspectief) alles blijft zoals we dat         voorspellen. Wel is duidelijk dat de Lelylijn van
    de Lelylijn als backbone? Wat is het effect        vandaag de dag kennen. Dit is echter een utopie:        meerwaarde is voor een toekomst met behoud
    van de verstedelijking in noordelijk Nederland     • Bij geen beleidswijzigingen is er buiten de           van leefbaarheid, economische ontwikkeling,
    op langeafstand autoverplaatsingen op het              steden Leeuwarden, Groningen en Lelystad            meer ondernemerschap; behoud van talent en
    hoofdwegennet?                                         niet voldoende massa voorhanden om krimp            innovatiekracht. De Lelylijn is een structurele
•   Rust, ruimte en landschap als                          inwonerdichtheid tegen te gaan; blijven             investering in de noordelijke economie. Voor het
    randvoorwaarde: hoe kunnen we hier goed                talentvolle jongeren wegtrekken door gebrek         maximaliseren van de economische effecten zijn
    invulling aan geven in combinatie met een              aan banen en perspectief; blijft noordelijk         een goed functionerend onderliggend netwerk; met
    nieuwe doorsnijding door het landschap? Wat            Nederland in hoofdzaak een perifeer gelegen         goed voor- en natransport en het verlevendigen van
    betekent ‘sober en doelmatig’ in relatie tot een       achterland met dito economie en opgave. En          de spoorzones (met ruimte voor wonen, werken,
    kwaliteitssprong voor natuur en landschap.             groeit het verschil tussen de economische           cultuur en onderwijs) cruciaal.
                                                                                                                                                                      165
</pre>

====================================================================== Einde pagina 165 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 166 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 166 =================================================================

<br><br>