<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                                         10/25


                    EEN VERKENNING VAN
POLITIEKE BETROKKENHEID IN FRYSLÂN
INWONERS OVER BELANGRIJKE THEMA’S EN HUN DEELNAME
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>INHOUD
INLEIDING ................................................................................................................. 3
BELANGRIJKSTE MAATSCHAPPELIJKE THEMA’S VOOR INWONERS ...................................... 4
   Thema’s op landelijk niveau ................................................................................... 4
   Thema’s voor Fryslân............................................................................................. 5
   Verschillen tussen groepen .................................................................................... 6
   Verwachtingen voor 2040 ...................................................................................... 8
POLITIEKE BETROKKENHEID VAN INWONERS ................................................................ 10
   Betrokkenheid bij verkiezingen ............................................................................. 10
   Het beeld vanuit de regio ..................................................................................... 15
      Vertrouwen in de overheid ................................................................................. 15
      Landelijke vertegenwoordiging van Fryslân ............................................................ 16
   Betrokkenheid op lokaal niveau............................................................................ 17
TOT SLOT ................................................................................................................ 19
BRONNEN ............................................................................................................... 21
BIJLAGE 1: COMPLETE VRAGEN BELANGRIJKSTE ONDERWERPEN ..................................... 22
BIJLAGE 2: METHODOLOGISCHE VERANTWOORDING .................................................... 24




                                                                                                                        // 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>// INLEIDING

Met twee verkiezingen in aantocht doemt de vraag op hoe het ervoor staat met de politieke
betrokkenheid van de inwoners van Fryslân. Wat zijn belangrijke thema’s voor Fryslân volgens de
inwoners? Wat zijn hun redenen om naar de stembus te gaan? Hoe kijken ze naar de invloed die ze
hebben op landelijk en lokaal beleid? Met deze publicatie willen we inzicht bieden in hoe het staat
met de politieke betrokkenheid van de inwoners van Fryslân. Politieke betrokkenheid van de inwoner
is een belangrijk element voor een goed functionerende democratie en het is daarmee van belang
om hier een goed beeld van te hebben.

Factsheet
Een beknopte publieksversie van dit onderzoek is te lezen in een factsheet. Klik op onderstaande
afbeelding om het document te openen.




                                                                                                   // 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>// BELANGRIJKSTE MAATSCHAPPELIJKE THEMA’S
VOOR INWONERS

Thema’s op landelijk niveau
Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) heeft eind 2024/begin 2025 op landelijk niveau onderzoek
gedaan naar wat Nederlanders als de belangrijkste maatschappelijke problemen zien. Hierbij werden
de volgende overkoepelende thema’s vastgesteld1:

Figuur 1: De belangrijkste maatschappelijke problemen volgens de inwoners van Nederland




Bron: SCP, 2025b, bewerkt door planbureau Fryslân


Het onderzoek van SCP ziet belangrijke verschillen tussen mensen en de problemen die ze
benoemen. Stemintentie (op welke politieke partij ze verwachten te gaan stemmen), opleiding,
leeftijd en geslacht spelen een rol in de problemen die worden benoemd. Zo komt het thema
immigratie bijvoorbeeld vaker naar voren bij 55-plussers en aanhangers van de PVV. Jongeren
noemen juist vaker het thema wonen. Politiek wordt voornamelijk als probleem benoemd door
mannen, hbo- of wo-opgeleiden en aanhangers van GroenLinks-PvDA en D66 (SCP, 2025b).

Dit landelijke beeld roept de vraag op: zien inwoners van Fryslân dezelfde maatschappelijke
problemen als het belangrijkst voor Fryslân? En zijn er ook in Fryslân belangrijke verschillen zijn
tussen groepen mensen en de problemen die ze benoemen? Planbureau Fryslân heeft hier begin
2025 onderzoek naar gedaan.




1
 Tegelijkertijd met het verschijnen van deze publicatie komt het SCP met nieuwe cijfers hierover. Zie SCP.
(2025b). Burgerperspectieven 2025: Bericht 3. Update: stand van het land.
https://www.scp.nl/documenten/2025/10/20/burgerperspectieven-2025-bericht-3

                                                                                                        // 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Thema’s voor Fryslân
In het onderzoek is aan de leden van Panel Fryslân2 gevraagd wat zij op dit moment de drie
belangrijkste onderwerpen vinden die in Fryslân spelen. ‘Wonen voor jongeren’ werd, met een ruime
voorsprong, duidelijk als het belangrijkste thema gezien (zie figuur 2). Daarna volgden de stikstofcrisis
en de toekomst van de gezondheidszorg. Het functioneren van de woningmarkt en de toekomst van
de landbouw in Fryslân behoren verder tot de top vijf. Deze onderwerpen hebben een inhoudelijke
overlap met de thema’s uit de top drie.

Figuur 2: De vijf belangrijkste onderwerpen die in Fryslân spelen volgens inwoners van Fryslân


           Wonen voor jongeren                                                                              31%


                     Stikstofcrisis                                                           25%


      Toekomst gezondheidszorg                                                               24%


       Functioneren woningmarkt                                                              24%


    Toekomst landbouw in Fryslân                                                        22%


Inwoners mochten maximaal drie onderwerpen kiezen.
Bron: Panel Fryslân (2025), Planbureau Fryslân


Op het eerste gezicht zien we in het onderzoek voor Fryslân overeenkomsten én verschillen met het
landelijke onderzoek van SCP. De onderzoeken zijn niet identiek opgezet en daarmee beperkt
vergelijkbaar, maar geven wel een globaal beeld. De thema’s immigratie, hoge prijzen en het tekort
aan betaalbare woningen zien we direct of indirect bij beide onderzoeken langskomen. Immigratie
haalt niet de algemene top vijf, maar wel bijvoorbeeld die van de jongeren. Hoge prijzen zien we
terugkomen bij onderwerpen waarvan de inwoners van Fryslân verwachten dat het in 2040 slechter
mee zal gaan. Hier komen we later op terug.

Gerelateerd aan het thema ‘de manier van samenleven’ konden inwoners van Fryslân de opties
mienskip/gemeenschapsgevoel, verenigingsleven en vrijwilligerswerk, en groeiende politieke
polarisatie aangeven als belangrijkste onderwerpen die momenteel in Fryslân spelen. Deze
onderwerpen werden respectievelijk door slechts 6, 2 en 7 procent van de respondenten benoemd
als belangrijkste onderwerp. Wat betreft ‘politiek en bestuur’ was er de optie betrouwbaarheid van
de overheid. Deze werd door 7 procent van de respondenten gezien als het belangrijkste onderwerp.




2
  Panel Fryslân is het panel van 9.000 representatieve inwoners van Fryslân van Planbureau Fryslân. Voor meer
informatie hierover, zie bijlage 2 of https://www.planbureaufryslan.nl/panelfryslan/ .

                                                                                                                // 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Verschillen tussen groepen
Het SCP onderzoek liet zien dat er belangrijke verschillen zijn tussen mensen en de problemen die ze
benoemen. Wij hebben geanalyseerd of dit ook het geval is bij de inwoners van Fryslân met
betrekking tot dit onderwerp. De onderwerpen uit de top vijf komen grotendeels terug bij alle
groepen respondenten. Alleen de jongste en de oudste leeftijdsgroepen wijken hierin iets af. Bij
jongeren (18 t/m 34 jaar) staan de toekomst van de landbouw en de gezondheidszorg niet in de top
vijf. In plaats daarvan vinden zij bereikbaarheid (21%) en immigratie (18%) belangrijker (zie figuur 3).
Onder inwoners van 75 jaar en ouder komt ‘wonen voor jongeren’ niet in de top vijf voor; zij noemen
vergrijzing (22%) als een belangrijker thema.

Figuur 3: De top 5 belangrijkste onderwerpen die spelen in Fryslân op basis van leeftijd


                                18 t/m 34 jaar                                           75 jaar en ouder
                38%
                                                                          36%
                                                                                    32%
                          29%
                                                                                              24%
                                   22%       21%                                                        22%
                                                                                                                 21%
                                                       18%




Inwoners mochten maximaal drie onderwerpen kiezen.
Bron: Panel Fryslân (2025), Planbureau Fryslân


Verder zien we ook nog verschillen tussen groepen wat betreft het gewicht dat ze geven aan de
belangrijkste vijf thema’s. Voor een aantal groepen staat ‘wonen voor jongeren’ niet op de eerste
plaats. Voor inwoners van 65 jaar en ouder is de toekomst van de gezondheidszorg het belangrijkste
onderwerp — dit geldt ook voor mensen zonder startkwalificatie (zie figuur 4). Inwoners met een
hbo- of wo-opleiding vinden het functioneren van de woningmarkt het meest belangrijk.3




3
 Over het algemeen zit er veel overlap in de groep ouderen en de inwoners zonder startkwalificatie. Als we hiervoor
corrigeren worden met name de verschillen tussen inwoners zonder startkwalificatie en middelbaar opgeleiden kleiner.

                                                                                                                       // 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Figuur 4: De top 5 belangrijkste onderwerpen die spelen in Fryslân op basis van opleidingsniveau


                              37%                                   37%


                                               28%                                               29%
     25%                25%         24%              24%                                   24%
                                                           23%
           21% 21%
                                                                          19% 20%    20%




  Toekomst landbouw Wonen voor jongeren        Stikstofcrisis         Toekomst       Functioneren
      in Fryslân                                                   gezondheidszorg   woningmarkt
                       basisonderwijs/ mbo 1         havo, vwo, mbo 2-4     HBO/WO


Inwoners mochten maximaal drie onderwerpen kiezen.
Bron: Panel Fryslân (2025), Planbureau Fryslân




                                                                                                       // 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Verwachtingen voor 2040
Naast de onderwerpen die op dit moment spelen, is het ook van belang om inzicht te krijgen in de
langere termijn. In het najaar van 2024 hebben we de panelleden gevraagd om hun blik te richten op
Fryslân in 2040. Allereerst hebben we gepeild waar hun zorgen voor 2040 liggen, door te vragen met
welke onderwerpen zij denken dat het in 2040 slechter zal gaan in Fryslân dan nu. De lijst van
onderwerpen is met het oog op de toekomst breder geformuleerd vanuit de thema’s van brede
welvaart en is daarmee niet identiek aan die van de vorige vraag. Ze zijn daarom beperkt met elkaar
te vergelijken, maar geven wel een duidelijke indicatie van waar het zwaartepunt voor de inwoners
ligt. Ruim de helft van de panelleden gaf aan dat zij verwachten dat het slechter zal gaan met de
bestaanszekerheid en de betaalbaarheid van het leven in 2040 (zie figuur 5). Daarna werden
gezondheid en zorg, en vergrijzing het vaakst genoemd. Deze laatste twee thema’s zijn sterk met
elkaar verbonden. In de top vijf staan verder de onderwerpen milieu en klimaat, en de woningmarkt.

Het onderwerp bestaanszekerheid en de betaalbaarheid van het leven zagen we nog niet terugkomen
bij de vijf belangrijkste onderwerpen die momenteel in Fryslân spelen (figuur 2). Wel zagen we in het
landelijke SCP onderzoek ‘hoge prijzen’ naar voren komen als één van de belangrijkste problemen die
volgens inwoners momenteel in Nederland speelt. Dit kan ermee te maken hebben dat de
onderwerpen in de vraag over de huidige belangrijkste onderwerpen in Fryslân specifieker
geformuleerd waren, namelijk als ‘armoedebestrijding’ en ‘energiekosten’. Bestaanszekerheid en de
betaalbaarheid van het leven is een breder geformuleerd thema, waar meer zaken onder vallen. Ook
is het mogelijk dat bestaanszekerheid/betaalbaarheid een thema is waarvan inwoners verwachten
dat het in 2040 slechter mee zal gaan, maar het nog niet identificeren als het belangrijkste onderwerp
voor het heden.

Figuur 5: De top vijf onderwerpen waarvan inwoners van Fryslân verwachten dat het in 2040 slechter
zal gaan in Fryslân dan nu

    Bestaanszekerheid en de
                                                                                            52%
  betaalbaarheid van het leven

          Gezondheid en zorg                                                            48%

       Vergrijzing (groei aantal
                                                                                    45%
               ouderen)

         Het milieu en klimaat                                                    43%


              De woningmarkt                                               37%


Inwoners mochten meerdere onderwerpen kiezen. Zie bijlage 1 voor de volledige vraag.
Bron: Panel Fryslân (2024), Planbureau Fryslân




                                                                                                  // 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Onderwerpen waar nu op ingezet moet worden
De vervolgvraag die we hebben gesteld is wat voor hen de belangrijkste onderwerpen zijn om (als
samenleving en politiek) nu al op in te zetten voor een mooi Fryslân in 2040. De antwoordopties
waren hierbij hetzelfde als bij de voorgaande vraag. Opvallend is dat de meningen hier wat meer
verdeeld waren en dat deelnemers minder onderwerpen aankruisten.
Bestaanszekerheid/betaalbaarheid (36%) en gezondheid en zorg (34%) blijven echter duidelijk de
twee belangrijkste thema’s. Ook milieu en klimaat (30%), en de woningmarkt (28%) worden weer veel
genoemd. Vergrijzing is uit de top vijf verdwenen, mogelijk omdat mensen minder goed weten hoe
hierop gericht actie kan worden ondernomen. In plaats daarvan zien we de leefbaarheid van de
woonomgeving als laatste in de top vijf verschijnen (19%).

Opvallend is dat 36% van de inwoners verwacht dat het in 2040 slechter zal gaan met de jeugd,
terwijl slechts 17% vindt dat hier nu daadwerkelijk op moet worden ingezet. Deze tegenstelling wordt
deels veroorzaakt door zowel de oudste (75+) als de jongste groep inwoners (18–34 jaar). De oudste
groep vormt het grootste aandeel dat verwacht dat het slechter zal gaan met de jeugd (42%), gevolgd
door de jongste groep (40%). Toch vindt slechts 13% van de 75-plussers en 17% van de jongeren dat
hier nu actie op moet worden ondernomen. Deze discrepantie is deels te verklaren doordat
respondenten bij de eerste vraag meerdere antwoorden mochten geven, terwijl ze bij de tweede
vraag slechts drie onderwerpen mochten kiezen. Relatief weinig mensen tussen de 50 en 64 jaar
verwachten dat het in de toekomst slechter zal gaan met de jeugd. Logischerwijs vinden zij het dan
ook minder belangrijk om hierop in te zetten dan op andere thema’s.




                                                                                                // 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>// POLITIEKE BETROKKENHEID VAN INWONERS
Betrokkenheid bij verkiezingen
Een manier voor inwoners om hun betrokkenheid te laten zien over maatschappelijke thema’s die
voor hen belangrijk zijn, is door het uitbrengen van hun stem tijdens verkiezingen. Toch maakt niet
iedereen in Nederland en Fryslân gebruik van de mogelijkheid om te stemmen. De
opkomstpercentages voor de Tweede Kamerverkiezingen en gemeenteraadsverkiezingen van de
afgelopen tien jaar laten zien dat rond de 20 procent van de kiesgerechtigden geen gebruik maakt van
hun stemrecht bij de Tweede Kamerverkiezingen, oplopend tot ongeveer 45 procent bij de
gemeenteraadsverkiezingen (Kiesraad, 2025).

Figuur 6: opkomst van inwoners bij verkiezingen

      Opkomst gemeenteraadsverkiezingen              Opkomst Tweede Kamerverkiezingen

                                             82% 82%            79% 80%                  81%
                                                                                   78%


              58%
        55%
                           51% 54%




          2018               2022                 2017             2021               2023

                                            NL       FRL

Bron: Kiesraad 2025, bewerkt door Planbureau Fryslân


Dit roept de vraag op welke factoren bepalen of mensen al dan niet gaan stemmen. Begin 2025 heeft
Planbureau Fryslân aan de leden van Panel Fryslân gevraagd wat voor hen de belangrijkste redenen
waren om wel te gaan stemmen bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen. Respondenten konden
hierbij meerdere redenen aangeven. De drie redenen die het meest genoemd werden verwezen naar
het belang van stemmen voor de democratie, de gevoelde verantwoordelijkheid om te stemmen en
de mening dat stemmen een plicht is (zie figuur 7). Deze redenen lijken te wijzen op een intrinsieke
motivatie ten aanzien van het stemmen zelf of ten aanzien van de democratie. Het gaat hierbij niet
om wat stemmen oplevert voor bijvoorbeeld de zetelverdeling, maar om de waarde die het stemmen
in zichzelf heeft en als bijdrage aan het democratische systeem.




                                                                                               // 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Motivatie om te gaan stemmen
Maar ook extrinsieke motivatie lijkt een rol te spelen. Respondenten geven aan te gaan stemmen om
met hun stem hun mening te laten horen, te willen zorgen dat de juiste partij won en om invloed te
willen uitoefenen op beleid. Een ander soort motivatie richt zich op kennis: voor 20 procent van de
respondenten was het goed geïnformeerd zijn over de verkiezingen een reden om te gaan stemmen.

Figuur 7: de vijf belangrijkste redenen om te stemmen voor inwoners van Fryslân


    Ik vind het belangrijk voor de
                                                                                                  57%
             democratie

  Ik voel me verantwoordelijk om
                                                                                                  55%
            te stemmen


Ik vind dat stemmen een plicht is                                                      46%



 Ik wilde mijn mening laten horen                                       32%


    Ik wilde ervoor zorgen dat de
                                                              23%
           juiste partij won



Inwoners mochten meerdere onderwerpen kiezen.
Bron: Panel Fryslân (2025), Planbureau Fryslân


Ook hier zijn groepsverschillen tussen de respondenten zichtbaar. Jongeren hebben over het
algemeen meer redenen aangevinkt om te stemmen en noemen ook vaker de top vijf redenen dan
andere leeftijdsgroepen. Zo geeft 63 procent van de jongeren aan dat zij stemmen omdat zij het
belangrijk vinden voor de democratie, tegenover 53 procent van de 75-plussers. Daarnaast voelt 62
procent van de jongeren zich verantwoordelijk om te stemmen, terwijl dit bij slechts 47 procent van
de 75-plussers het geval is. Het grootste verschil is te zien bij de reden ‘je mening willen geven’: 41
procent van de jongeren kiest dit als reden om te stemmen, tegenover slechts 20 procent van de 75-
plussers. Voor jongeren is goed geïnformeerd zijn over de verkiezingen ook een belangrijke reden om
te stemmen. Met 31 procent staat dit voor hen op de zesde plaats van belangrijkste stemmotieven.
Bij de andere leeftijdsgroepen speelt dit een minder grote rol: daar ligt het aandeel tussen de 16 en
18 procent.




                                                                                                  // 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Ook het opleidingsniveau laat verschillen zien. Mensen met een hbo- of wo-diploma geven een groter
aantal redenen op dan mensen met een mbo-diploma of zonder startkwalificatie (zie tabel 1). Ook is
het aandeel hbo- en wo-geschoolden dat ‘Ik vind het belangrijk voor de democratie’ als een van hun
belangrijkste stemredenen noemt met 71 procent aanzienlijk groter in vergelijking met de andere
opleidingsniveaus.

Tabel 1: de vijf belangrijkste redenen om te stemmen voor inwoners van Fryslân uitgesplitst op
opleidingsniveau

                                                                         basisonderwijs/        havo, vwo, hbo,
                                                               Totaal
                                                                              mbo 1              mbo 2-4    wo
    Ik wilde invloed uitoefenen op beleid                       22%            10%                 27%     26%
    Ik voel me verantwoordelijk om te stemmen                   55%            47%                 56%     63%
    Ik wilde mijn mening laten horen                            32%            21%                 40%     29%
    Ik vind dat stemmen een plicht is                           46%            38%                 48%     50%
    Ik wilde ervoor te zorgen dat de juiste partij won          23%            18%                 25%     25%
    Ik vind het belangrijk voor de democratie                   57%            44%                 56%     71%
    Ik wilde een signaal afgeven                                18%            20%                 21%     11%

                                                                                 Meest gekozen reden
                                                                                 Top 5 meest gekozen redenen
Inwoners mochten meerdere onderwerpen kiezen.
Bron: Panel Fryslân (2025), Planbureau Fryslân

Opkomstgedrag bij verkiezingen
In een recent landelijk onderzoek van Motivaction is in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse
Zaken het opkomstgedrag van de Nederlandse kiezer onderzocht. De vraag is hoe de uitkomsten van
dit onderzoek zich verhouden tot de resultaten voor inwoners van Fryslân. Motivaction identificeert
negen bepalers voor opkomstgedrag bij verschillende verkiezingen (Motivaction, 2025)4. Voor de
Tweede Kamer verkiezingen zijn volgens het onderzoek de volgende gedragsbepalers het meest
belangrijk (zie figuur 8):

       •   Algemene verkiezingskennis: hoe meer kennis over verkiezingen, hoe vaker Nederlanders
           stemmen.
       •   Positieve sociale norm: mensen stemmen vaker als zij stemmen beschouwen als iets wat
           hoort en als de mensen die belangrijk voor hen zijn stemmen beschouwen als bijvoorbeeld
           iets belangrijks, of normaal gesproken gaan stemmen.
       •   Weerstand: aversie, inertia, scepsis: hoe meer weerstand, hoe vaker men niet stemt.
           Weerstand kan bestaan uit aversie tegen het stemproces zelf, inertia (vanuit gewoonte,
           gemakzucht, of vergeetachtigheid niet gaan stemmen) en uit scepsis, waarbij men twijfelt
           aan het nut of de impact van het stemmen.




4
 Behalve op Tweede Kamer- en gemeenteraadsverkiezingen, richt het onderzoek zich ook op verkiezingen voor de
Provinciale Staten, de Waterschappen en het Europees Parlement.

                                                                                                               // 12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Voor de lokale verkiezingen (gemeenteraad, Provinciale Staten en waterschappen) spelen de eerste
twee bepalers ook de voornaamste rol, maar wel in mindere mate. Op de derde plaats staat voor
lokale verkiezingen de volgende bepaler:

    •     Bewuste afweging per verkiezing: Nederlanders die per verkiezing bepalen of ze gaan
          stemmen, stemmen minder vaak.

Andere bepalers met een wat hoger relatief gewicht (groter dan 7%) zijn allereerst de houding
‘stemmen geeft invloed’. Hoe meer men denkt dat stemmen invloed geeft, hoe vaker men stemt.
Daarnaast speelt bij lokale verkiezingen een rol of men negatieve emoties heeft ten aanzien van niet-
stemmen. Hoe sterker de negatieve emoties over niet-stemmen (bijvoorbeeld schuldig, boos, spijt),
hoe vaker men stemt.

Figuur 8: Bepalers voor opkomstgedrag bij verschillende verkiezingen


                                                                                            17%
            Algemene verkiezingskennis
                                                                            11%

                                                                                    14%
                  Positieve sociale norm
                                                                      9%

                                                                       9%
                             Weerstand
                                                        5%

                                                                 8%
                 Stemmen geeft invloed
                                                                      9%

                                           1%
        Bewuste afweging per verkiezing
                                                                      9%

 Negatieve emoties over niet-stemmen
                                                                 8%

                            Tweede Kamer verkiezingen        lokale verkiezingen


Bron: Motivaction (2025), bewerkt door Planbureau Fryslân


We hebben gezien dat de belangrijkste redenen om te gaan stemmen voor inwoners van Fryslân te
maken hadden met het belang van stemmen voor de democratie, en de verantwoordelijkheid en/of
plicht om te stemmen. Deze redenen lijken hier een bepaalde norm te stellen ten aanzien van
stemmen. In het raamwerk van de gedragsbepalers van Motivaction passen zij bij een positieve
(sociale) norm om te gaan stemmen. Daarnaast zagen we ‘houding: stemmen geeft invloed’ ook
terugkomen: de inwoners gaven aan te zijn gaan stemmen om hun mening te laten horen, te willen
zorgen dat de juiste partij won en om invloed te willen uitoefenen op beleid. Tot slot was voor
eenvijfde van de inwoners het goed geïnformeerd zijn over de verkiezingen een reden om te gaan
stemmen, wat overeenkomt met de door Motivaction vastgestelde gedragsbepaler van ‘algemene
verkiezingskennis’. We zagen dat dit met name een belangrijke reden was voor jongeren. De
belangrijkste positieve gedragsbepalers uit het onderzoek van Motivaction komen dus overeen met
de belangrijkste redenen om te stemmen die we zien in Fryslân en versterken daarmee het beeld
over de redenen die inwoners hebben om te gaan stemmen.

                                                                                                // 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Het onderzoek van Motivaction richt zich ook op negatieve gedragsbepalers ten aanzien van
stemmen, zoals weerstand. In het onderzoek uitgevoerd door Planbureau Fryslân konden hier geen
conclusies over worden getrokken, aangezien de aantallen niet-stemmers onder de respondenten te
laag waren. Wel zijn er verschillende landelijke onderzoeken gedaan naar niet-stemmen, die hier iets
meer licht op laten schijnen. We stippen er kort twee aan.

Inzicht in niet-stemgedrag als basis voor gerichte aanpak
In de Atlas van Afgehaakt Nederland (2021) is onderzocht hoe het staat met ‘afhaken’ wat betreft de
politieke participatie in Nederland, door bijvoorbeeld niet deel te nemen aan verkiezingen. Gekeken
naar de opkomstpercentages voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2017, viel het de onderzoekers
op dat er een samenhang was tussen een lagere opkomst in een regio en bepaalde kenmerken die ze
daar aantroffen. Ze zagen vooral een samenhang tussen een lagere opkomst en de aanwezigheid in
de regio van een minder goed ervaren gezondheid, meer eenzaamheid, minder vrijwilligers, meer
arme huishoudens, meer bijstand, meer werkeloosheid en meer arbeidsongeschiktheid. Daarnaast
zagen ze een samenhang met een lager vertrouwen in de medemens, een lager direct beschikbaar
vermogen, meer obesitas, meer chronische zieken en meer medicijngebruik. In grote lijnen wijst dit
op regio’s waar sprake is van een verminderde brede welvaart. In relatie tot de situatie in Fryslân
geeft dit reden om aandacht te schenken aan gebieden waar de genoemde kenmerken ook aanwezig
zijn. Hier kan geïnventariseerd worden in hoeverre inwoners deelnemen aan het democratische
proces en daarmee gerepresenteerd worden.

Tussen de opkomstpercentages voor de Tweede Kamerverkiezingen en gemeenteraadsverkiezingen is
een flink verschil te zien van tegen de 30 procentpunt. Dit wijst op een groep kiezers die soms wel en
soms niet stemt, afhankelijk van de verkiezingen. Volgens onderzoek van Kieskompas (Krouwel et.al.,
2018) slaat bijna tweederde van de stemgerechtigden weleens een verkiezing over. Zij noemen dit de
situationele (niet)stemmers en onderscheiden deze van de groep die nooit stemt. De vraag is wat de
beweegredenen zijn van deze groep om in bepaalde gevallen niet te stemmen. Het onderzoek
onderscheidt drie categorieën in de belangrijkste beweegredenen. Een van de redenen om niet te
stemmen voor een verkiezing is gebaseerd op politieke negativiteit; in dit geval stemt men
bijvoorbeeld niet uit protest, of omdat men denkt dat de eigen stem geen verschil maakt, of dat de
politiek niet om hen geeft. De tweede categorie heeft te maken met politieke kennis en interesse;
men stemt niet omdat men het idee heeft te weinig te weten, of bij gebrek aan interesse. De derde
categorie van beweegredenen om niet te gaan stemmen is situatie afhankelijk: men kon niet
stemmen wegens ziekte, vakantie, werk of andere persoonlijke omstandigheden.

Deze, en andere onderzoeken naar (situationeel) niet-stemmen bieden inzichten in de
gemeenschappelijke kenmerken van de leden van deze groep. Dit maakt het mogelijk om gerichter in
te zetten op het bevorderen van de opkomst van deze groep voor verkiezingen, zodat zij daarmee ook
in de Tweede Kamer en gemeenteraad gerepresenteerd worden. Een ander aandachtspunt hierbij is
de geografische locatie van de inwoner: regionale aspecten kunnen ook een rol spelen in de mate
waarin men zich gerepresenteerd voelt. Dit is het onderwerp van het volgende onderdeel.




                                                                                                 // 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Het beeld vanuit de regio
In het rapport Elke Regio Telt! (2023) is vastgesteld dat er in Nederland onwenselijke verschillen zijn
in Brede Welvaart tussen de verschillende regio’s. De rol van de rijksoverheid werd hier vaak bij
benoemd: de regio’s voelen zich overgeslagen bij investeringen van het Rijk in de regio, er bestaat het
idee dat het Rijk niet goed begrijpt wat er in de regio speelt en te veel op afstand staat, en de
ondersteuning van de regio’s vanuit het Rijk wordt gezien als niet toereikend. Mensen in de regio
hebben het gevoel dat het Rijk geen recht doet aan wat zij belangrijk vinden en wat hun regio nodig
heeft. Het rapport waarschuwt ervoor dat grote groepen mensen in de regio gefrustreerd raken, geen
fiducie meer hebben in de politiek en zich soms ook afwenden van de samenleving. Dit kan de
democratische gemeenschap en het gezag van de Nederlandse overheid ondermijnen. De
bevindingen van het rapport laten zien dat regionale aspecten een rol kunnen spelen bij politieke
betrokkenheid en de invloed die inwoners denken te kunnen hebben. Een nadere beschouwing
hiervan voor Fryslân is dan ook gewenst. We zullen hierbij kijken naar het vertrouwen dat de
inwoners hebben in de landelijke en lokale overheid en in hoeverre de inwoners van Fryslân zich
vertegenwoordigd voelen in de landelijke politiek en media.

Vertrouwen in de overheid
Het is allereerst van belang om te kijken hoe het staat met het vertrouwen in de landelijke regering,
de Tweede Kamer en de gemeente. In Fryslân is begin 2025 van alle instituties het vertrouwen in de
regering het laagst, daarna volgt de Tweede Kamer (zie figuur 9). We zien hier een opvallend verschil
met de gemeente, waarvan ruim een derde van de inwoners aangeeft er meer vertrouwen in te
hebben. Dit verschil bestond in 2017 ook al, maar opvallend is dat het vertrouwen in de regering en
Tweede Kamer sindsdien met respectievelijk 33 procent en 26 procent is gedaald, terwijl dit voor de
gemeente slechts gaat om een daling van 4 procent. Het gedaalde vertrouwen in Fryslân sluit aan bij
een landelijke trend (zie onder andere SCP, 2025b). In verschillende onderzoeken toont men zich
hierover bezorgd en zoekt men naar aanbevelingen voor verbeteringen (SCP, 2025a, ROB 2025,
Staatscommissie Rechtsstaat, 2024).

Figuur 9: Aandeel inwoners van Fryslân dat vertrouwen heeft in instituties

                                                                  79%
                                                                         75%
          68%                         69%


                                              43%
                  35%                                                                     2017
                                                                                          2025




       Landelijke regering           Tweede kamer                  Gemeente


Bron: Panel Fryslân (2025), Planbureau Fryslân




                                                                                                 // 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>De daling van het vertrouwen in deze instituties heeft zich in Fryslân niet vertaald in een soortgelijke
daling in de opkomstpercentages voor de verkiezingen. De opkomst voor de Tweede
Kamerverkiezingen is traditioneel hoger dan die voor de gemeenteraadsverkiezingen, terwijl het
vertrouwen in de gemeente hoger is. Verder zien we in Fryslân tussen 2017 en de laatste verkiezingen
een daling in opkomstpercentages van 2 procent voor de Tweede Kamerverkiezingen en van 4
procent voor de gemeenteraadsverkiezingen, een aanzienlijk kleinere daling dan de
vertrouwenscijfers laten zien. Vraag is hierbij wel hoe het vertrouwen van de inwoners in de
gemeente zich verhoudt tot het vertrouwen in de gemeenteraad en het college. Het is mogelijk dat
inwoners hier verschillend tegenaan kijken.

Landelijke vertegenwoordiging van Fryslân
Een andere vraag is in hoeverre de inwoners van Fryslân zich vertegenwoordigd voelen in de
landelijke politiek en media. Planbureau Fryslân heeft begin 2025 onderzocht hoe de panelleden
aankeken tegen de landelijke aandacht voor de provincie Fryslân. Een meerderheid is van mening dat
Fryslân te weinig aandacht krijgt in de landelijke politiek (zie figuur 10). Ruim een kwart staat hier
neutraal tegenover en slechts 11 procent is het hier (helemaal) mee oneens. Een duidelijke
meerderheid van de respondenten is het ook eens met de stelling dat de Nederlandse overheid te
weinig geld en middelen investeert in Fryslân. Tegenover de stelling dat de Nederlandse regering
weet wat er in Fryslân speelt, staan veel respondenten niet positief. Bijna de helft is het (helemaal)
oneens met deze stelling en iets minder dan 30 procent staat er neutraal tegenover. We zien ook dat
iets minder dan de helft van de respondenten vindt dat Fryslân te weinig aandacht krijgt in de
landelijke media. Het bovenstaande geeft aan dat de zorgen die geschetst worden in het rapport Elke
Regio Telt! ook een grond hebben in Fryslân. Ook hier is aandacht nodig voor de mate waarin
inwoners van Fryslân zich landelijk vertegenwoordigd voelen en daarmee ook politiek betrokken.

Figuur 10: Aandeel inwoners van Fryslân die zich vertegenwoordigd voelen in de landelijke politiek en
media


 Fryslân krijgt te weinig aandacht in de landelijke
                                                      14%              38%                     44%
                       media


   De Nederlandse overheid investeert te weinig
                                                6%          23%                   59%
          geld en middelen in Fryslân


 De Nederlandse regering weet wat er in Fryslân
                                                                 49%                 29%             12%
                    speelt


 Fryslân krijgt te weinig aandacht in de landelijke
                                                      11%        27%                     57%
                      politiek


         (Helemaal mee) oneens          Niet oneens, niet eens     (Helemaal mee) eens     Weet ik niet


Bron: Panel Fryslân (2025), Planbureau Fryslân




                                                                                                           // 16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Betrokkenheid op lokaal niveau
Politieke betrokkenheid toont de inwoner niet alleen door naar de stembus gaan. Gevraagd naar de
wens tot betrokkenheid bij lokaal beleid, geeft een kleine meerderheid van de leden van Panel
Fryslân aan dat zij het (helemaal) eens zijn met de stelling dat ze graag betrokken willen worden bij
het maken van beleid door de gemeente. Meer dan een kwart is het hier noch eens, noch oneens
mee en minder dan een vijfde is het hier (helemaal) mee oneens. Gevraagd naar de wens om
betrokken te worden bij het maken van beleid door de provincie liggen de positieve percentages wat
lager: meer dan een derde is het hier (helemaal) mee eens.



Figuur 11: De wens tot betrokken zijn bij beleid van inwoners van Fryslân en de ervaren
ondersteuning en ruimte voor burgerinitiatieven.

   Ik wil graag betrokken worden bij het maken van
                                                      21%         33%               37%
                beleid door de provincie.

   Ik wil graag betrokken worden bij het maken van
                                                      17%      28%                48%
              beleid door mijn gemeente.

  Initiatiefnemers krijgen van lokale overheden in
 Fryslân voldoende ondersteuning bij de uitvoering   11%    28%        15%
                  van hun ideeën.

 Inwoners van Fryslân krijgen voldoende ruimte om
                                                     10%    26%         28%
            initiatieven op te starten.


         (Helemaal mee) oneens     Niet oneens, niet eens   (Helemaal mee) eens    Weet ik niet


Bron: Panel Fryslân (2025), Planbureau Fryslân




                                                                                                  // 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Als we de cijfers voor de wens tot betrokkenheid bij het beleid van de gemeente uitsplitsen per
leeftijdscategorie en gevolgde opleiding, dan zien we duidelijke verschillen tussen de verschillende
groepen. Respondenten met een hbo- of wo-opleiding hebben vaker de wens om betrokken te
worden bij het beleid dan degenen zonder startkwalificatie (zie figuur 12). Bij de leeftijdscategorieën
is de wens om betrokken te zijn het grootst bij respondenten tot 49 jaar en het laagst bij de categorie
van 50 tot en met 64 jaar. Dit laat zien dat bepaalde groepen liever betrokken willen worden bij
beleid dan andere, wat het risico met zich meebrengt dat de eerste groep een grotere stem krijgt. Dit
is de zogeheten participatieparadox; het oververtegenwoordigd zijn van een bepaalde groep
personen in het democratische proces (ROB, 2025). Dit betekent dat een evenredige
vertegenwoordiging van verschillende partijen in het democratische proces hier wel een
aandachtspunt is.

Figuur 12: Het aandeel inwoners die het (helemaal) eens zijn met de stelling: ‘Ik wil graag betrokken
zijn bij beleid van de gemeente’, uitgesplitst op leeftijd en opleidingsniveau


                              55%                             57%
                   50%                             51%
                                                                                   47%
                                                                        43%                  45%
         36%




Bron: Panel Fryslân (2025), Planbureau Fryslân




                                                                                                   // 18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>// TOT SLOT

In deze rapportage hebben we gekeken naar de politieke betrokkenheid van de inwoners van Fryslân.
Politieke betrokkenheid van de inwoner is een belangrijk element voor een goed functionerende
democratie en het is daarom gewenst hier inzicht in te hebben. We hebben onderzocht wat
belangrijke maatschappelijke thema’s zijn voor Fryslân volgens de inwoners, zowel nu als met het oog
op 2040. We hebben besproken wat de redenen zijn waarom inwoners al dan niet gaan stemmen.
Ook hebben we gekeken naar hoe de inwoners van Fryslân zich verhouden tot landelijk en lokaal
beleid. Hieronder bespreken we de meest opvallende uitkomsten.

Belangrijkste maatschappelijke thema’s
   •   De top vijf maatschappelijke onderwerpen die begin 2025 als het belangrijkst worden gezien
       door inwoners van Fryslân zijn: wonen voor jongeren, de stikstofcrisis, de toekomst van de
       gezondheidszorg, het functioneren van de woningmarkt en de toekomst van de landbouw in
       Fryslân. De belangrijkste thema’s die inwoners identificeerden voor de langere termijn (2040)
       komen hiermee overeen: gezondheid en zorg, milieu en klimaat en de woningmarkt worden
       als belangrijkste thema’s beschouwd. Bestaanszekerheid en betaalbaarheid wordt voor de
       toekomst verder ook als één van de belangrijkste thema’s aangegeven.
   •   We zien verschillen tussen bepaalde groepen inwoners wat betreft de thema’s die zij het
       belangrijkst vinden. Zo vinden jongeren bereikbaarheid en immigratie belangrijker dan
       gezondheidszorg en de toekomst van de landbouw. Om te zorgen dat ieders belangen goed
       worden meegenomen in het democratische proces is het van belang om alert te zijn op de
       verschillen die er tussen bepaalde groepen kunnen bestaan.

Politieke betrokkenheid van inwoners
   Betrokkenheid bij verkiezingen

   •   De belangrijkste redenen om te gaan stemmen voor de inwoners van Fryslân zijn het belang
       van stemmen voor de democratie, de gevoelde verantwoordelijkheid om te stemmen en de
       mening dat stemmen een plicht is. Het belangrijkste hierbij is dus niet wat stemmen oplevert
       voor bijvoorbeeld een zetelverdeling, maar de waarde die het stemmen heeft in zichzelf en
       als bijdrage aan het democratische systeem.
   •   Specifiek bij jongeren zien we verder dat het willen geven van de eigen mening en het invloed
       willen uitoefenen op beleid ook belangrijke redenen zijn om te stemmen.
   •   Landelijk onderzoeken laten een samenhang zien tussen niet-stemmen en lagere brede
       welvaartsindicatoren zoals gezondheid, eenzaamheid en werkeloosheid. Verder laten ze zien
       dat beweegredenen om niet te stemmen vanuit politieke negativiteit, een gebrek aan
       politieke kennis, en situationele redenen voortkomen. Het structureel niet-stemmen van
       bepaalde groepen brengt het risico met zich mee dat deze groepen niet voldoende
       gerepresenteerd worden binnen het democratisch systeem.




                                                                                               // 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>   Het beeld vanuit de regio

   •   Het vertrouwen in de regering en de Tweede Kamer is in de afgelopen jaren sterk gedaald,
       terwijl het vertrouwen in de gemeente in die periode in grote lijnen stabiel is gebleven. Dit
       vertaalt zich niet in de opkomstpercentages voor de Tweede Kamer- en
       gemeenteraadsverkiezingen: deze laten slechts een geringe daling zien en zijn omgekeerd
       evenredig met het vertrouwen dat men in de desbetreffende institutie heeft.
   •   Inwoners van Fryslân zijn niet tevreden met de verhouding tussen de provincie en de
       landelijke overheid en media. Er wordt te weinig geïnvesteerd in Fryslân, er is te weinig
       bekend wat er in de provincie speelt en de aandacht vanuit de landelijke politiek en media is
       niet voldoende volgens de inwoner.

   Betrokkenheid op lokaal niveau

   •   Bij een aanzienlijk deel van de inwoners van Fryslân leeft de wens om betrokken te willen
       worden bij het maken van beleid door de gemeente of door provincie.
   •   Dit geldt het meest voor inwoners met een hbo- of wo opleiding en de leeftijdsgroep tot 50
       jaar. Dit brengt het risico met zich mee van oververtegenwoordiging van een bepaalde groep
       personen in het democratische proces.

Het bovenstaande in ogenschouw nemend zien we enerzijds vanuit Fryslân een positieve basis voor
een goed functionerende democratie. We hebben bijvoorbeeld gezien dat de inwoners van Fryslân
zich betrokken voelen bij gedeelde maatschappelijke thema’s en dat ze stemmen omdat ze belang
hechten aan de democratie en zich hier verantwoordelijk voor of verplicht aan voelen. Ook gaf de
helft van de inwoners aan graag meer betrokken te willen zijn bij beleid van de gemeente.

Er zijn echter ook negatieve aspecten waar rekening mee moet worden gehouden. Een aanzienlijk
deel van de stemgerechtigden maakt geen gebruik van hun stemrecht, er is een dalend vertrouwen in
de landelijke overheid en inwoners van Fryslân voelen zich landelijk onvoldoende gehoord. Ook is de
politieke betrokkenheid van bepaalde groepen inwoners hoger, waardoor hun stem meer gehoor zou
kunnen krijgen. Deze aspecten verdienen aandacht, om daarmee een goed functionerende
democratie in stand te houden en te bevorderen.




                                                                                                // 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>// BRONNEN
Kiesraad. (n.d.). Verkiezingen. https://www.verkiezingsuitslagen.nl/verkiezingen

Krouwel, A. P. M., van Lindert, J., Kutiyski, Y., & Pupovac, D. (2018). Typen niet-stemmers: Onderzoek
       naar verschillende typen niet-stemmers en hun beweegredenen om sommige verkiezingen wel
       en andere niet te gaan stemmen. (Kennisbank Openbaar Bestuur). Ministerie van BZK.

Motivaction. (2025). Gedragsonderzoek verkiezingscommunicatie: Onderzoeksrapport.
       https://www.kennisopenbaarbestuur.nl/documenten/2025/07/28/gedragsonderzoek-
       verkiezingscommunicatie-onderzoeksrapport

Panel Fryslân. (2024). Leefbaarheid. Planbureau Fryslân

Panel Fryslân. (2025). Meedoen en vertrouwen. Planbureau Fryslân

Planbureau Fryslân. (2023). Panel Fryslân: Onderzoeksverantwoording: Steekproef en werving van
       een representatief internetpanel. https://www.planbureaufryslan.nl/wp-
       content/uploads/2024/01/Verantwoording-herwerving-panel-2023.pdf?x80738

Planbureau Fryslân. (2024). Fries geluk staat onder druk.
       https://www.planbureaufryslan.nl/publicaties/fries-geluk-onder-druk-reden-tot-actie/

Raad voor de leefomgeving en infrastructuur, Raad voor het Openbaar Bestuur, Raad voor
       Volksgezondheid & Samenleving. (2023). Elke regio telt! Een nieuwe aanpak van verschillen
       tussen regio’s. https://www.raadrvs.nl/documenten/2023/03/27/elke-regio-telt

Raad voor het Openbaar Bestuur. (2025). Naar een sterkere democratie: Voor, met en van burgers.
       Den Haag. https://www.raadopenbaarbestuur.nl/site/binaries/site
       content/collections/documents/2025/9/11/naar-een-sterkere-democratie/rob-signalement-
       naar-een-sterkere-democratie.pdf

SCP. (2025a). Burgerperspectieven 2025: Bericht 2. Thema: sociale cohesie en zorgen over
        samenleven. https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2025/06/19/burgerperspectieven-
        2025-bericht-2

SCP. (2025b). Burgerperspectieven 2025: Bericht 2. Update: stand van het land.
        https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2025/06/19/burgerperspectieven-2025-bericht-2

Voogd, Josse de & Cuperus, René. (2021). Atlas van Afgehaakt Nederland. Over buitenstaanders en
        gevestigden. https://www.kennisopenbaarbestuur.nl/documenten/2021/12/17/atlas-van-
        afgehaakt-nederland




                                                                                                // 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>// BIJLAGE 1: COMPLETE VRAGEN BELANGRIJKSTE
ONDERWERPEN
Participatie 2025
Wat zijn volgens u op dit moment de drie belangrijkste onderwerpen die in Fryslân spelen?
U mag maximaal drie onderwerpen kiezen.
      Gas-/zout-/zandwinning
      Toekomst landbouw in Fryslân
      Wonen voor jongeren
      Positie MKB
      Toerisme
      Stikstofcrisis
      Friese cultuur en taal
      Bereikbaarheid (binnen Fryslân en met de rest van Nederland)
      Bevolkingskrimp (afname bevolkingsaantal)
      Personeelstekorten
      Inzetten op duurzaamheid
      Voorzieningen in kleine(re) woonplaatsen
      Bestrijding criminaliteit
      Energiekosten
      Armoedebestrijding
      Mienskip/gemeenschapsgevoel
      Ontwikkeling natuur en landschap
      Verenigingsleven en vrijwilligerswerk
      Vergrijzing van de bevolking
      Biodiversiteit
      Toekomst gezondheidszorg
      Functioneren woningmarkt
      Groeiende politieke polarisatie
      Immigratie
      Betrouwbaarheid van de overheid
      Kwaliteit van het onderwijs
      Iets anders, namelijk: ………
      Iets anders, namelijk: ………
      Iets anders, namelijk: ………



                                                                                            // 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Leefbaarheid 2024

Als u nadenkt over Fryslân in het jaar 2040, met welk van de onderstaande onderwerpen denkt u
dat het dan slechter gaat dan nu?

U kunt meerdere antwoorden aankruisen


      Bestaanszekerheid en de betaalbaarheid van het leven
      Gezondheid en zorg
      De arbeidsmarkt
      De woningmarkt
      De leefbaarheid van de woonomgeving
      De manier waarop mensen in Fryslân met elkaar omgaan
      Veiligheid
      Het groen en de natuur
      Het milieu en klimaat
      De bereikbaarheid van dagelijkse voorzieningen (bijvoorbeeld supermarkt, drogist,
      basisschool)
      Kunst en cultuur
      Het onderwijs
      Hoe het gaat met de jeugd
      Vergrijzing (groei aantal ouderen)
      Migratie
      Het verenigingsleven
      Anders, namelijk




                                                                                          // 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>// BIJLAGE 2: METHODOLOGISCHE VERANTWOORDING

Voor dit onderzoeksrapport hebben we gebruikgemaakt van twee uitvragen binnen Panel Fryslân, het
representatieve panel van Planbureau Fryslân. De eerste vragenlijst is uitgevoerd in oktober 2024 en
ging over de leefbaarheid in Fryslân. 2.986 inwoners hebben de vragenlijst volledig ingevuld. De
tweede vragenlijst ging onder andere over het politiek vertrouwen en mediagebruik van mensen.
Deze vragenlijst is uitgezet in februari 2025 en volledig ingevuld door 2.617 inwoners.

Panel Fryslân is een representatief panel van inwoners van Fryslân van 18 jaar en ouder. Ten tijde van
de uitvraag bevatte Panel Fryslân zo’n 8.000 inwoners. Met behulp van dit panel verzamelen we data
waarmee we uitspraken kunnen doen over de situatie van de Friese bevolking als geheel. Leden van
Panel Fryslân worden aselect uitgenodigd om deel te nemen. Toch zijn er verschillen in deelname en
uitval tussen bevolkingsgroepen, wat leidt tot een panel dat op sommige punten afwijkt van de totale
Friese bevolking (Planbureau Fryslân, 2023). Om deze scheefheid zo veel mogelijk te corrigeren,
passen we raking toe. Daarbij wegen we de resultaten op basis van leeftijdscategorie,
opleidingsniveau, COROP-regio en geslacht. Hierdoor tellen jongeren en lager opgeleiden in de
analyses relatief zwaarder mee.

Afhankelijk van methode, vraagstelling en timing van de uitvraag zijn de resultaten van dit onderzoek
niet één op één te vergelijken met de resultaten van ander onderzoek. Rondom verkiezingen wordt er
regelmatig onderzocht wat inwoners belangrijke maatschappelijke- en/of verkiezingsthema’s vinden.
De uitkomsten hiervan variëren met de genoemde factoren, bijvoorbeeld wanneer er gebruik wordt
gemaakt van een selecte in plaats van een aselecte steekproef. Voor meer informatie over Panel
Fryslân en de wervingsmethode, zie: https://www.planbureaufryslan.nl/panelfryslan/ .




                                                                                                 // 24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                                   COLOFON
                                                                                                   ‘Een verkenning van politieke betrokkenheid
                                                                                                   in Fryslân’ is een uitgave van Planbureau
                                                                                                   Fryslân, oktober 2025.

                                                                                                   Auteurs
                                                                                                   Mandy Bosma en Jolijn Hutjes


                                                                                                   Met medewerking van
                                  Planbureau Fryslân                                               Bernard Boorsma, Siebren Kooistra, Ymko
                                  Prins Hendrikstraat 8                                            Braaksma
                                  8911 BK Leeuwarden
                                  (058) 234 85 00
                                  info@planbureaufryslan.nl
                                  www.planbureaufryslan.nl                                         Eindredactie
                                                                                                   Stephanie Brands
Planbureau Fryslân wordt gesubsidieerd door de provincie Fryslân.



                          © Planbureau Fryslân, 2025. Verveelvoudigen is toegestaan, mits Planbureau Fryslân als bron wordt vermeld.



                                                                                                                                       // 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>