<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Q&A systeemstudie Fryslân

Wat is de aanleiding voor dit onafhankelijk rapport?
Net als in de andere provincies wordt er in Fryslân gewerkt aan de energietransitie om het
energieverbruik en de productie ervan te verduurzamen en energie te besparen. Deze transitie is nodig
om klimaatverandering tegen te gaan en minder afhankelijk te worden van Russisch aardgas. De
energietransitie gaat gepaard met structurele en ingrijpende veranderingen van het Friese
energiesysteem, en de wijze waarop deze functioneert. De Friese overheden hebben, in navolging van
andere regio’s, een systeemstudie laten uitvoeren om de ontwikkelingen en mogelijkheden op dit vlak
te schetsen en de gevolgen voor het huidige energiesysteem te duiden.

Wat is het doel van de studie?
Net als in andere provincies wordt in Fryslân gewerkt aan de energietransitie om invulling te geven aan
de doelstelling om in Nederland 49% CO2-eq.1 emissiereductie in 2030 en 95% in 2050 (ten opzichte
van 1990) te realiseren. Met de systeemstudie is onderzocht, op basis van feitelijke kennis over het
huidig energiesysteem, diverse ruimtelijke en economische ontwikkelingen, de ambities van de Friese
overheden, en mogelijke ontwikkelingen buiten deze ambities, hoe het toekomstig energiesysteem eruit
kan komen te zien. Hiermee geeft de systeemstudie inzicht in mogelijke ontwikkelingen in de vraag
naar- en aanbod van energie, de netwerken die nodig zijn om vraag en aanbod bij elkaar te brengen en
mogelijk nodige conversie- en opslagsystemen. De systeemstudie is verkennend en visievormend van
aard; de uitkomsten van de energie-infrastructuuranalyses zijn input voor beeld- en strategievorming,
en kunnen later als input fungeren voor investeringsplannen van netbeheerders. Het doel van deze
studie is dan ook om te bepalen binnen welke uitersten de energietransitie zich in Fryslân zal
plaatsvinden.

Hoe ziet het scenario er voor 2030 uit?
Voor 2030 wordt uitgegaan van de ambities in de RES Fryslân 1.0 en de ontwikkelingen in andere
sectoren zoals die op dit moment in beeld zijn. De energievraag neemt richting 2030 duidelijk af. Dit
komt voornamelijk door elektrificatie binnen de industrie en mobiliteitssector, waardoor de vraag naar
fossiele energiedragers daalt, meer dan de vraag naar elektriciteit toeneemt. Dit wordt verklaard doordat
het rendement van bijvoorbeeld een elektrische motor hoger is dan van een verbrandingsmotor.

Met welke scenario's wordt er naar 2050 gekeken?
De verhaallijnen voor de 2050-scenario’s gaan over het niveau waarop sturing en initiatief plaatsvindt
inzake de energietransitie, variërend van regionale sturing, via nationaal en Europees, tot internationale
sturing. De ontwikkelingen en verhaallijnen die gebruikt zijn, komen overeen met de landelijke
klimaatneutrale energiescenario’s 2050 (ook wel bekend als de II3050 scenario’s), en zijn ingevuld met
Fryslân specifieke input. Deze scenario’s voor 2050 vormen de zogenoemde hoekpunten en zijn
bedoeld om de onzekerheden die momenteel nog bestaan over de energiesysteem-ontwikkelingen in
Fryslân weer te geven.

Wat betekent dit (impact) voor het beleid van de Friese overheden? / Hoe wordt het rapport
gewogen?
Het rapport bevat adviezen en aanbevelingen voor verschillende partijen die werken aan de
energietransitie: gemeenten, provincie, netbeheerders en het rijk. Het is aan deze partijen om de
adviezen en de aanbevelingen te duiden, te wegen en om te zetten in beleid. Elke overheidspartij heeft
daarin zijn eigen zelfstandige verantwoordelijkheid. In RES verband zal daarin de afstemming worden
gezocht.

Met welke aanbevelingen komen Berenschot en Ekwadraat + korte uitleg?
Er zijn flink wat acties die voortvarender kunnen worden opgepakt door de provincie, gemeenten,
netbeheerders en marktpartijen. Afhankelijk van hoe de energietransitie concreet tot stand komt zal er


1Bij het verminderen van broeikasgasemissies gaat het niet alleen om koolstofdioxide (CO2), maar ook om
methaan (CH4) en lachgas (N2O). Als broeikasgas is de werking van methaan 20 keer sterker vergeleken met
CO2. Voor lachgas is dit 250 keer. CO2 komt in Fryslân. vnl. vrij bij verbranding van fossiele brandstoffen en
oxidatie van veen, CH4 komt in Fryslân vnl. vrij uit mest, N2O komt in Fryslân. vnl. vrij uit mest, kunstmest,
ploegen grasland en het verbranden van fossiele brandstoffen en afval. Om de totale uitstoot van
broeikasgasemissies te bepalen worden de uitstoot van CH4 en N2O omgerekend naar CO2-equivalenten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>zich een scenario ontvouwen dat en mogelijk meer of minder op de één van de gehanteerde scenario’s
of een combinatie ervan gaan lijken. Belangrijke acties die ondernomen moeten worden zijn:
    ➢ het realiseren van voldoende hernieuwbare energie (elektriciteit en groen gas of waterstof)
    ➢ het realiseren van warmtenetten
    ➢ het realiseren van (systeem)flex, bijvoorbeeld de opslag van energie in batterijen
    ➢ het tijdig realiseren van voldoende netverzwaring.
Er zijn concrete acties geformuleerd waarmee verschillende partijen aan de slag kunnen om verdere
stappen te zetten in de energietransitie. Het is wenselijk:
    ➢ Dat de provincie, gesteund door andere overheden, een actieve regierol aanneemt met daarin
         een duidelijke visie op de Friese energietransitie en zodoende richting kiest. Hiermee wordt
         houvast geboden bij het oppakken van acties en het innemen van de rollen door andere
         stakeholders, die een meer uitvoerend taakpakket hebben.
    ➢ Dat de provincie haar beleid voor hernieuwbare energie en energieneutraliteit beter op elkaar
         laat aansluiten.
    ➢ Dat de gemeenten een actieve regie rol aannemen, waarmee meer zekerheid geboden wordt
         aan burgers en energiecoöperaties door concreet te worden en te communiceren over onder
         andere warmteplannen en de tijdslijn.
    ➢ Dat de netbeheerders samen met overheden en marktpartijen werken aan een gedeeld beeld
         over de energietransitie, zodat investeringsplannen aangepast kunnen worden als de situatie
         daarom vraagt.
    ➢ Dat de gemeenten inspelen op de fysieke inpassing die wordt gevraagd van de energietransitie,
         onder andere door planvorming in samenwerking met andere partijen, en vergunningverlening
         te stroomlijnen.
    ➢ Dat het Rijk regelgeving inricht zodat bij aanwezigheid van een warmtenet woningen er op
         aangesloten kunnen worden en dit een minder vrijblijvend karakter kent.
    ➢ Dat het Rijk ten aanzien van het realiseren van systeemflex kaders schept voor eigenaarschap
         en totstandkoming.

Welke observaties en knelpunten (ook cijfermatig) zijn naar boven gekomen in dit rapport?
De weers- en seizoensafhankelijkheid van zon- en windenergie leidt tot sterke pieken in opwek vanuit
zon en wind. Het aanbod van hernieuwbare elektriciteit volgt in de toekomst niet langer de
elektriciteitsvraag en dit zorgt voor een grotere onbalans en daarmee belasting van de
elektriciteitsinfrastructuur. In de systeemstudie is doorgerekend hoe die belasting zich verhoudt tot de
huidige infrastructuur. Op het moment treden er al knelpunten op in het elektriciteitsnet, bij het
hoogspanningsnet met name door opwek van elektriciteit, en bij het distributienet zowel door opwek als
door vraag van elektriciteit. Naar verwachting worden die huidige knelpunten fors groter richting 2030.
Naast het gebrek aan capaciteit treden er ook kwaliteitsproblemen op in het elektriciteitsnet.

Op het laagspanningsnet wordt spanningsproblematiek voorzien en zijn aanvullende investeringen
nodig, die niet alleen toegerust zijn op acute problemen, maar ook op de vraag in de verdere toekomst.
In 2050 ontstaan er knelpunten, zowel door opwek van elektriciteit als door de vraag naar elektriciteit.
In het scenario Regionale sturing is zon-PV de dominante veroorzaker van knelpunten, bij het scenario
Nationale sturing is dat wind, terwijl bij het scenario Europese CO2-sturing en scenario Nationale sturing
de vraag juist voor knelpunten zorgt, met name veroorzaakt door landbouw, hybride warmtepompen en
industrie, vanwege grotere economische groei in die scenario’s.

De gasnetten kampen met name met problematiek rondom de invoeding van groen gas, en met een
mogelijk verdeelvraagstuk indien een deel van de maatschappij overgaat op waterstof, terwijl een ander
deel met groen gas beleverd wordt.

Met de omschreven knelpunten zullen partijen een gesprek kunnen voeren en binnen hun
mogelijkheden maatregelen formuleren voor oplossingen.

Wat zijn de vervolgstappen nu de systeemstudie er ligt? En welke partijen zijn nu aan zet?
Allereerst zal de systeemstudie meegenomen worden in de RES 2.0 en krijgt o.a. zo zijn plek in de
Friese energietransitie. Daarnaast zal de Taskforce Energienetwerk Fryslân (TEF) aan de slag gaan
met het formuleren van een advies en/of visie aan de bestuurders van de RES voor het toekomstige
Friese energiesysteem. Dit betekent vooral dat de RES Fryslân nu aan zet is voor de vervolgstappen.
Binnen de RES vindt er ook samenwerking met de netbeheerders plaats.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Is er al een voorkeur voor een scenario? En zo ja, waarom?
Er is geen voorkeur voor een scenario, maar hier is de systeemstudie ook niet bedoeld. De scenario’s
geven de hoekpunten van het speelveld aan voor het toekomstige energiesysteem van Fryslân. Ze
geven inzichten in de effecten van bepaalde keuzes (of sturingen) en het effect hiervan op de energie-
infrastructuur. Deze informatie wordt meegenomen in de vormgeving van de energietransitie in Fryslân,
passend binnen de geldende kaders. Er wordt dus niet toegewerkt naar één specifiek scenario.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>