<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>CONCEPT

FRIESE
ENERGIEVISIE




22 APRIL 2024
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                VOORWOORD
                Voor u ligt de eerste Energievisie Fryslân van de Friese Energietafel. De Friese overheden,
                elf (Friese) maatschappelijke organisaties, verenigd in de Friese Energie Alliantie, én de
                netbeheerders hebben hier hard aan gewerkt en presenteren hierin een gezamenlijk beeld van
                het energiesysteem van de toekomst. De Friese Energievisie beschrijft hoe we toewerken naar een
                schoon, toekomstbestendig en rechtvaardig energiesysteem in 2050.


                Richting geven aan een grote opgave
                We hebben deze visie nodig, omdat we in Fryslân en in Nederland voor een grote opgave staan.
                We willen maatregelen nemen en een bijdrage leveren om verdere opwarming van de aarde tegen
                te gaan en de nadelige gevolgen zoals langere periodes van droogte, overstromingen en heftige
                regenval te voorkomen. Daarnaast zien we ook dat het huidige energiesysteem tegen zijn grenzen
                aanloopt. De overgang van fossiele brandstoffen naar duurzame bronnen vraagt om een flexibeler
                energiesysteem waar lokale energieproductie en -opslag beter kunnen worden ingepast. Niets
                doen is geen optie. Wanneer we geen richting geven voor de toekomst, neemt het probleem van
                netcongestie toe en wordt de leefbaarheid van onze provincie aangetast.


                In de visie zijn vijf leidende principes opgenomen voor het toekomstige energiesysteem
                van Fryslân:
                1. Fryslân stimuleert energie voor en door de gemeenschap;
                2. Fryslân zet maximaal in op energiebesparing;
                3. Alle bronnen zijn nodig, naast kleinschalige is ook grootschalige productie nodig;
                4. Fryslân past het energie-infrastructuur goed in, in het landschap en in het energiesysteem;
                5. Fryslân versterkt de flexibiliteit van het energiesysteem.


                Bouwsteen voor de Provinciale Omgevingsvisie
                De energietransitie staat niet op zichzelf, maar beïnvloedt en wordt beïnvloed door andere
                grote opgaven zoals woningbouw, mobiliteit, landbouw, water en natuur. Wij vinden de
                herkenbaarheid en de kwaliteit van het Friese landschap belangrijk. Het energiesysteem moet
                daar zo goed mogelijk in worden ingepast. We willen met nieuwe ingrepen ook zoveel mogelijk
                nieuwe kwaliteit(en) toevoegen aan het landschap. Vanwege deze samenhang en de ruimte die
                de verschillende opgaven vragen, fungeert deze Energievisie Fryslân ook als bouwsteen voor de
                Provinciale en Gemeentelijke Omgevingsvisies.


                Samenwerken in de uitvoering
                Met alleen een visie worden de uitgangspunten niet gerealiseerd. En schets/stip op de horizon
                helpt om inzichtelijk te krijgen welke keuzes we in Fryslân moeten en kunnen maken en wanneer.
                Onderstations of energiehubs hebben een lange doorlooptijd. Dat betekent dat we nu al keuzes
                gaan maken/voorbereiden waarvan we het resultaat pas in 2040 gaan zien.

22 april 2024




2               CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                       3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>    Als vervolg op de visie gaan we een gezamenlijke uitvoeringsagenda maken. Hierin wordt
    vastgelegd wat er nodig is om het energiesysteem van de toekomst te bouwen en welke partij
                                                                                                         SAMENVATTING
    hiervoor aan de lat staat. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om acties en taken op het gebied van
    energiebesparing, warmtetransitie, opwek van duurzame energie, participatie en realisatie van        Aanleiding
    de energie-infrastructuur. Een heldere taakverdeling helpt bij het zetten van de noodzakelijke       Deze Energievisie Fryslân is opgesteld in het kader van het Integraal programmeren, een aanpak
    stappen.                                                                                             die landelijk in gang is gezet. Alle Provincies zijn gevraagd om regisseur te zijn van deze aanpak om
                                                                                                         het energiesysteem van de toekomst te ontwerpen én dit stapsgewijs te gaan realiseren. Gevraagd
    Door middel van samenwerking gaan we de uitdagingen aan die voor ons liggen en pakken we de          is om aan te sluiten bij het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE), dat begin dit jaar is uitgekomen.
    kansen die deze bieden. We willen investeren in innovatieve technologieën, het bevorderen van        Het NPE geeft ruimte voor decentrale keuzes, die recht doen aan de eigen rol van provincies,
    energie-efficiëntie en het stimuleren van hernieuwbare energieprojecten. Tegelijkertijd blijven we   gemeenten en waterschappen.
    erop letten dat deze transitie inclusief is, waarbij niemand achterblijft.
                                                                                                         In 2023 zijn we met het Integraal programmeren in Fryslân gestart. Deze aanpak hebben we met
    Ook in de uitvoering willen we samen optrekken met de Friese Energie Alliantie, de ondernemers       de Friese Energietafel georganiseerd, waaraan alle Friese overheden, de netbeheerders en de
    en energie-coöperaties. Het stimuleren van lokaal eigendom en een eerlijke verdeling van lusten      Friese Energie Alliantie deelnemen.
    en lasten zijn voor ons belangrijke aspecten bij het realiseren van het toekomstige energiesysteem
    van Fryslân.                                                                                         Wat is de Energievisie
                                                                                                         De Friese Energievisie beschrijft hoe we toewerken naar een schoon, toekomstbestendig en
    Het realiseren van deze energievisie zal niet zonder obstakels zijn, maar met vastberadenheid,       rechtvaardig energiesysteem in 2030-2050. In de visie zijn de gezamenlijke ambitie, de leidende
    veerkracht en een gezamenlijke inspanning zijn we ervan overtuigd dat we onze doelen gaan            principes en het beoogd toekomstbeeld opgenomen en is beschreven hoe we deze visie met
    bereiken. Laten we samen bouwen aan een Fryslân dat niet alleen welvarend is, maar ook               elkaar tot uitvoering gaan brengen.
    duurzaam en veerkrachtig. Onze toekomst hangt ervan af.
                                                                                                         Status Energievisie
                                                                                                         De visie is een agenderende visie, dat wil zeggen dat, na de verwerking van de wensen en
    Sijbe Knol, covoorzitter Friese Energietafel                                                         bedenkingen en na vaststelling door GS, de deelnemende partijen van de FET de visie benutten
    Evert Stellingwerf, covoorzitter Friese Energietafel                                                 voor beleidsproducten van hun eigen organisatie, maar ook in die van de FET (zoals de Regionale
                                                                                                         Energie Strategie) en in een uitvoeringsagenda van de FET.


                                                                                                         Lerend op weg
                                                                                                         De visie is geen blauwdruk. Het idee is dat we met deze visie lerend op weg gaan en steeds
                                                                                                         weer nieuwe inzichten en kennis meenemen voor de volgende Energievisies. Elke vier jaar
                                                                                                         evalueert de FET de visie en stelt deze zo nodig en gewenst bij. Elke twee jaar maken we een
                                                                                                         meerjarenprogramma (het pMIEK) dat leidend is voor de volgorde van investeringen in het
                                                                                                         energiesysteem.


                                                                                                         Gezamenlijke ambitie
                                                                                                         De gezamenlijke ambitie is dat we voor 2050 volledig overgestapt zijn op schone energie en niet
                                                                                                         meer afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen. En dat we een goed werkend systeem hebben,
                                                                                                         zonder netcongestie.




4                                                                                                        CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                             5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>    De vijf principes beschreven die leidend zijn voor de bouw van het energiesysteem van de
    toekomst in Fryslân zijn:
                                                                                                         INHOUDSOPGAVE
    • Fryslân stimuleert energie voor en door de gemeenschap;
    • Fryslân zet maximaal in op energiebesparing;                                                       1. Inleiding en context                                       8
    • Alle bronnen zijn nodig, naast kleinschalige is ook grootschalige productie nodig;
                                                                                                            1.1 Klimaatdoelen, netcongestie en energievisie             8
    • Fryslân past het energie-infrastructuur goed in zowel in het landschap en in het energiesysteem;
    • Fryslân versterkt de flexibiliteit van het energiesysteem.                                            1.2 Leeswijzer                                             11

                                                                                                         2. Gezamenlijke ambitie en leidende principes                 12
    Borging en uitvoering
    De borging en uitvoering van de Energievisie werkt de Friese Energietafel uit in de                     2.1 Gezamenlijke ambitie                                   12
    Uitvoeringsagenda na 2025, een actualisatie van de huidige uitvoeringsagenda. De uitwerking             2.2 Leidende principes                                     16
    bevat voorstellen voor opstellen van nieuw beleid of het herzien van bestaand beleid, maar ook
    het uitvoeren van projecten of acties die door verschillende deelnemers van de FET opgepakt gaan     3. Toekomstbeeld en implicatie op de ruimte                   30
    worden.                                                                                                 3.1 Het Friese energiesysteem in 2050                      31
                                                                                                            3.2 Implicatie op de ruimte                                34
    De ruimtelijke consequenties worden, na integrale afweging, geborgd in ruimtelijke plannen als
    omgevingsvisies en omgevingsplannen. Provinciale Staten werken in 2025 aan de Provinciale            4. Borging en uitvoering                                      36
    Omgevingsvisie waar volgens besluit van GS in december 2024, de Energievisie als bouwsteen              4.1 Energievisie en pMIEK 2.0                              37
    wordt meegenomen.
                                                                                                            4.2 Ruimtelijke ordening                                   39

    De consequenties voor de inrichting van het nieuwe energiesysteem werken door in de                     4.3 Doorwerking in andere, ook sectorale, beleidsplannen   40
    prioritering van grote infrastructuurprojecten. Deze prioritering gaat met de opstelling van het        4.4 Uitvoeringsagenda Energievisie                         41
    Provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur en Klimaat (pMIEK 2.0) gemaakt worden, dat in
    2025 wordt vastgesteld.                                                                              Bijlagen                                                      42
                                                                                                            1. Ontwikkelpaden                                          43
                                                                                                         		 1.1 Methodiek ontwikkelpaden                               44
                                                                                                         		 1.2 Gemeente Noardeast-Fryslân                             45
                                                                                                         		 1.3 Regio Harlingen-Waadhoeke                              48
                                                                                                         		 1.4 Gemeente Leeuwarden                                    52
                                                                                                            2. Friese energie-initiatieven                             55
                                                                                                            3. Begrippen en afkortingen                                56
                                                                                                            4. Kennisdocument                                          62
                                                                                                            5. Voorbeelden van acties in de Uitvoeringsagenda          63




6                                                                                                        CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                        7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                                        kunnen we de Friese brede welvaart behouden en verder ontwikkelen, kunnen initiatieven vanuit
                                                                                                        de gemeenschap gestimuleerd worden, kunnen problemen rondom netcongestie beperkt worden
                                                                                                        en kan Fryslân haar klimaatdoelen behalen.


                                                                                                        Een visie op het energiesysteem helpt om netcongestie tegen te gaan
                                                                                                        De overgang naar een nieuw energiesysteem gaat niet zonder slag of stoot. Binnen Fryslân
                                                                                                        wordt er veel geëlektrificeerd, wat een grote impact op het elektriciteitsnet met zich mee
                                                                                                        brengt. Dit zorgt voor netcongestie. Aansluiting op het elektriciteitsnet is daarom steeds
                                                                                                        minder vanzelfsprekend. Een bijkomend gevolg is dat plannen op het gebied van bijvoorbeeld
                                                                                                        woningbouw, bedrijventerreinen en mobiliteit vastlopen. Netcongestie zorgt ervoor dat
                                                                                                        economische vooruitgang in Fryslân wordt belemmerd en dit vormt de komende jaren een
                                                                                                        blijvend probleem (zie voor toelichting het Kennisdocument, bijlage 4).


                                                                                                        In het Kennisdocument staat beschreven dat netcongestie tot ten minste 2050 een risico blijft. Het
                                                                                                        betekent ook dat initiatieven vanuit de gemeenschap niet door kunnen gaan. Om deze problemen
                                                                                                        op te lossen is uitbreiding van de energie-infrastructuur alleen niet voldoende. De infrastructuur is
                                                                                                        namelijk niet ingericht op een duurzaam energiesysteem waar we richting 2050 naartoe werken.
                                                                                                        Deze Energievisie helpt om keuzes te maken en toe te werken naar een robuust en betrouwbaar
                                                                                                        energiesysteem.


                                                                                                        De Energievisie stelt een gezamenlijke ambitie en leidende principes vast voor de inrichting
                                                                                                        van het toekomstig energiesysteem.
                                                                                                        Elke provincie maakt in 2024 een Energievisie. Deze sluiten aan bij het Nationaal Plan
    1. INLEIDING EN CONTEXT                                                                             Energiesysteem (NPE), dat door het Rijk is opgesteld, maar kennen tevens een eigen invulling
                                                                                                        die recht doet aan de eigen rol van gemeenten en provincies. In Fryslân hebben de deelnemers
                                                                                                        van de Friese Energietafel (provincie, gemeenten, het Wetterskip en de maatschappelijke
    1.1 Klimaatdoelen, netcongestie en energievisie                                                     organisaties binnen de Friese Energie Alliantie) gezamenlijk deze Friese Energievisie opgesteld.
                                                                                                        Deze visie beschrijft de gezamenlijke ambitie en geeft de leidende principes die gelden voor de
    Fryslân werkt toe naar een robuust en toekomstbestendig energiesysteem.                             inrichting van het Friese energiesysteem op de langere termijn (2050). De visie schetst daarnaast
    De transitie naar een duurzame energievoorziening is in volle gang. Bedrijven, woningeigenaren      een toekomstbeeld waarin Fryslân onafhankelijk is van fossiele brandstoffen en de Friese
    en vervoerders reduceren hun fossiel brandstofgebruik door te besparen of door over te              energiebehoefte duurzaam wordt opgewekt.
    stappen op duurzame warmte of andere duurzame bron. Om klimaatverandering tegen te
    gaan heeft Fryslân in 2019 het Klimaatakkoord ondertekend (klimaatdoelen: in 2030 55%               Status van de Energievisie: de visie agendeert nog te maken keuzes in andere plannen
    minder broeikasgassen ten opzichte van 1990 en in 2050 95% minder) en in de Omgevingsvisie          De Energievisie is géén blauwdruk van het toekomstige energiesysteem, maar geeft wel richting.
    Fryslân vastgelegd om fossielvrij te zijn in 2050. Op kortere termijn draagt Fryslân bij aan deze   De visie is daarmee geen vrijblijvend document. De Friese Energievisie is agenderend van aard; dat
    doelstellingen onder meer met de uitvoering van de Regionale Energietransitie (RES) tot 2030.       betekent dat er leidende principes worden vastgesteld voor een Fries toekomstig energiesysteem
    Tot 2050 resteert er een grote opgave om het huidige energiesysteem te transformeren naar een       en dat er nog openstaande keuzes en nadere uitwerking geagendeerd wordt. Door de keuzes tijdig
    toekomstbestendig en fossielvrij energiesysteem, om de uitstoot van CO2, afkomstig van het          te maken en uitwerking te agenderen, kunnen we op tijd de nodige voorbereidingen treffen voor
    energieverbruik, tot 95% teruggedrongen te hebben in 2050. Deze Energievisie geeft richting aan     de uitrol van een volledig duurzaam energiesysteem. Acties en keuzes worden geagendeerd in een
    deze transformatie. Door toe te werken naar een robuust en toekomstbestendig energiesysteem,        gezamenlijke uitvoeringsagenda die na de Energievisie wordt opgesteld door de deelnemende




8                                                                                                       CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                             9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>     organisaties aan de Friese Energietafel. De Energievisie zal een bouwsteen zijn voor de Provinciale
                                                                                                           1.2 Leeswijzer
     en Gemeentelijke Omgevingsvisies. De visie werkt ook door in andere sectorale plannen, zoals
     deze op hun beurt doorwerken in de volgende Energievisies. Tenslotte is de Energievisie ook
                                                                                                           Hoofdstuk 1 bevat een toelichting op de context, functie en status van deze energievisie en bevat
     de basis voor de volgende versie van het Provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur en
                                                                                                           een leeswijzer van dit stuk.
     Klimaat (pMIEK) waarin de provincie Fryslân prioritering aan energie-infrastructuurprojecten
     geeft. Zo landen er geprioriteerde projecten in de investeringsplannen van de netbeheerders. De
                                                                                                           Hoofdstuk 2 beschrijft een gezamenlijke ambitie en vijf leidende principes die richtinggevend
     pMIEK krijgt elke twee jaar en update en ook de Energievisie wordt periodiek geactualiseerd (zie
                                                                                                           zijn voor de inrichting van een toekomstbestendig Fries energiesysteem. Deze principes gaan over
     hoofdstuk 4 Borging en uitvoering). Meer hierover wordt toegelicht in hoofdstuk 4 Borging en
                                                                                                           hoe we in Fryslân omgaan met energievraag-, -aanbod, flexibiliteit en -infrastructuur. In sommige
     uitvoering.
                                                                                                           hoofdstukken wordt er achtergrondinformatie toegelicht via ‘boxen’ in grijze kaders.


                                                                                                           Hoofdstuk 3
                                                                                                           Vervolgens geven we een eerste schets van een toekomstig energiesysteem in Fryslân. Hierin
                                                                                                           worden nog geen definitieve keuzes gemaakt. Uit dit beeld blijkt onder andere hoeveel ruimte er
                                                                                                           in Fryslân nodig is voor opwek van duurzame elektriciteit.


                                                                                                           Hoofdstuk 4
                                                                                                           In hoofdstuk 4 wordt beschreven hoe keuzes uit deze visie geagendeerd worden in de pMIEK 2.0,
                                                                                                           ruimtelijk beleid en de uitvoeringsagenda.


                                                                                                           Bijlage 1 schetst ten eerste drie voorbeeldontwikkelpaden: een overzicht van systeemkeuzes die
                                                                                                           gebiedsgericht in het energiesysteem gemaakt moeten worden tot 2050.


                                                                                                           Bijlage 2 geeft een overzicht van lopende energie-initiatieven.


                                                                                                           Bijlage 3 geeft de betekenis van de groen gemarkeerde begrippen en afkortingen.


                                                                                                           Bijlage 4 Kennisdocument.
                                                                                                           Dit document beschrijft feiten en prognoses van energievraag en aanbod van de sectoren
                                                                                                           industrie, bedrijven, mobiliteit, landbouw en wonen van de jaren 2030, 2040 en 2050 en het effect
                                                                                                           daarop op de elektriciteitsstations. Bovendien geeft het antwoord op diverse vragen die leven over
                                                                                                           het Friese energiesysteem van de toekomst. Daarnaast biedt het zicht op welke keuzes er zijn voor
                                                                                                           de inrichting van het energiesysteem van de toekomst, ook wel genoemd de ‘knoppen’ waaraan
                                                                                                           men kan draaien. Dit document bevat geen keuzes, het is een feitenbasis waarop de Energievisie is
                                                                                                           gebaseerd. Het Kennisdocument beschrijft kortweg gezegd: ‘wat kan er en wat is nodig in Fryslân?’
                                                                                                           en de Energievisie geeft aan ‘wat willen wij in Fryslân?’.


                                                                                                           Bijlage 5
                                                                                                           Voorbeelden van acties in de Uitvoeringsagenda.




10                                                                                                         CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                          11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                     Fryslân wekt in 2050 evenveel duurzame energie op als er gebruikt wordt.
                                                                                                     Er ligt een grote opgave om de Friese energievraag duurzaam te produceren (figuur 2.1 en
                                                                                                     Box 2.1). Door evenveel energie op te wekken als te gebruiken kan Fryslân sturing geven aan
                                                                                                     de energietransitie. Fryslân maakt richting 2050 nog beter gebruik van lokale en duurzame
                                                                                                     energiebronnen. Fryslân kan met deze ambitie op drie manieren sturing geven aan de
                                                                                                     energietransitie:
                                                                                                     • Fryslân stuurt op het realiseren van een fossielvrij Fryslân;
                                                                                                     • Fryslân stuurt op het verkleinen van de problematiek van netcongestie;
                                                                                                     • Fryslân stuurt op het bij elkaar houden van lusten, lasten en zeggenschap.


                                                                                                     Door jaarlijks evenveel duurzame energie op te wekken als er gebruikt wordt, is Fryslân voor
                                                                                                     een belangrijk deel onafhankelijk van energie die van buiten de provincie komt. Hiermee houdt
                                                                                                     Fryslân grip op de uitrol en inrichting van het Friese energiesysteem en houden we ons aan de
                                                                                                     klimaatdoelstellingen die in het Klimaatakkoord en in de Omgevingsvisie Fryslân zijn vastgelegd.
                                                                                                     Fryslân is niet op elk moment (op een dag of in een jaar) energieneutraal. Daarom is en blijft de
                                                                                                     koppeling met het landelijke energienetwerk essentieel. Het hoogspanningsnet van TenneT en het
                                                                                                     gasnetwerk van de Gasunie worden daarop aangepast.




                                                                                                          Friese opgave 2050 in TWh                                                                          Figuur 2.1
                                                                                                                                                                                                             Opgave om evenveel
                                                                                                     18                                                                                                      op te wekken als
                                                                                                               16,7
                                                                                                                                                                                                             te gebruiken in
                                                                                                     16                                                                                                      Fryslân tot 2050 (zie

     2. G
         EZAMENLIJKE AMBITIE                                                                        14

                                                                                                     12                        11,7
                                                                                                                                                                                                             toelichting in Box 2.1).




        EN LEIDENDE PRINCIPES                                                                        10                                          3
                                                                                                                                                                 9,0
                                                                                                      8
                                                                                                                                                                                 4,6
                                                                                                      6
                                                                                                                                                                                                  4,4
     2.1 Gezamenlijke ambitie
                                                                                                      4
     De Friese Energietafel werkt in gezamenlijkheid aan een toekomstbestendig en duurzaam
                                                                                                      2
     energiesysteem. De verschillende deelnemers van de Friese Energietafel hebben de afgelopen
     jaren duurzaamheidsambities opgenomen in beleid of plannen, bijvoorbeeld in de RES 1.0, in de    0
                                                                                                             Huidige       Vraag in 2050       RES 1.0        Opgave na    Potentie biogas    Opgave na
     Transitievisies Warmte of in de Omgevingsvisie Fryslân. De deelnemers van de FET hebben voor          energievraag   (na besparing)                       RES 1.0      en duurzame        max inzet
     deze Energievisie een aanvullende gezamenlijke ambitie opgesteld voor 2050. Deze ambitie is                                                                              warmte         alternatieven

     tweeledig en wordt hieronder nader toegelicht.




12                                                                                                   CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                                                    13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                           Fryslân maakt de overstap van centraal naar gecombineerd energiesysteem.
     Box 2.1: De Friese opgave
                                                                                                           Van oudsher heeft Nederland een centraal energiesysteem met een beperkt aantal kolen- en
     De Friese opgave om evenveel energie op te wekken als te gebruiken in 2050 is erg groot en dit
                                                                                                           gascentrales, gekoppeld aan landelijke netwerken. De energietransitie gaat gepaard met steeds
     vraagt veel inzet van alle deelnemers van de Friese Energietafel en de gemeenschap. Waarom
                                                                                                           meer decentrale energiesystemen, zoals duurzame opwek van elektriciteit (zon en wind) en lokale
     alle bronnen nodig zijn om deze opgave te behalen staat hieronder uitgelegd en wordt nader
                                                                                                           warmtenetten. Het centrale karakter van het energiesysteem blijft echter bestaan: zoals wind op
     onderbouwd in het Kennisdocument (bijlage 4). Hiervoor gaan we uit van de huidige kennis en
                                                                                                           zee dat met grote kabels over Nederland wordt verdeeld en de nationale waterstofbackbone.
     stand van de techniek.

                                                                                                           Fryslân werkt toe naar een gecombineerd systeem van centrale en decentrale onderdelen.
     • Huidige situatie: Energievraag van 16,7 TWh.
                                                                                                           Centrale elementen, zoals het landelijke elektriciteitsnetwerk, zijn een cruciaal onderdeel van
     •	Besparing: Volgens de Trias Energetica is energiebesparing altijd de eerste stap. Vanuit de
                                                                                                           het Friese energiesysteem. Decentraal produceren we steeds meer duurzame energie, sluiten we
        Systeemstudie Fryslân zetten we in op besparing van 16,7 TWh tot 11,7 TWh in 2050 (zie voor
                                                                                                           gebouwen aan op warmtenetten, slaan we energie op en wisselen we energie uit. Hierdoor wordt
        onderbouwing hoofdstuk 2 van het Kennisdocument). Dit is een enorme besparingsopgave.
                                                                                                           het energiesysteem op meer plekken zichtbaar in de leefomgeving. Door decentrale opwek slim
        Een deel van deze besparing gebeurt ‘automatisch’ vanwege de overstap van inefficiënte
                                                                                                           te koppelen met decentraal gebruik kan het centrale energiesysteem ontlast worden. Om het
        verbrandingsmotoren naar efficiëntere elektrische apparaten.
                                                                                                           energiesysteem goed vorm te geven en te onderhouden passen we deze decentrale systemen
     • De RES 1.0: Het RES-bod van 3 TWh1.
                                                                                                           goed in in de infrastructuur van TenneT, Gasunie, Liander en Stedin.
     •	Duurzame warmte: Op basis van de Systeemstudie Fryslân is het mogelijk om 2,5 TWh van
        de Friese energievraag te voorzien van duurzame warmte (zoals aquathermie of geothermie)
                                                                                                           In de transitie naar een toekomstbestendig energiesysteem zijn de betrouwbaarheid en
        dat met warmtenetten bijvoorbeeld door de gebouwde omgeving of de glastuinbouw wordt
                                                                                                           betaalbaarheid voor inwoners belangrijke waarden waar altijd rekening mee gehouden moet
        gebruikt.
                                                                                                           worden. De netbeheerders hebben een belangrijke rol te vervullen in het betrouwbaar houden van
     •	Biogassen: Op basis van een onderzoek van New Energy Coalition, zoals nader toegelicht in het
                                                                                                           de energievoorziening.
        Kennisdocument, kan er in Fryslân ongeveer 2,1 TWh aan biogas opgewekt worden uit mest en
        voedselresten (praktische potentie).
     •	Overige opgave: Tot slot blijft er een aanzienlijke opgave over van circa 4,4 TWh over, nadat er
        is bespaard en er is ingezet op andere energiedragers zoals warmte en biogas. Naast duurzame
        opwek met zon en wind zijn er geen andere duurzame bronnen in Fryslân beschikbaar die
        technisch volwassen zijn. Daarom zijn zonnepanelen op daken, zonnevelden en windturbines
        nodig om de restopgave in te vullen. Parallel kunnen innovatieve technieken mogelijk op termijn
        ook een deel van de Friese opgave invullen.




     1. 	RES 1.0 Fryslân




14                                                                                                         CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                       15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>     2.2 Leidende principes                                                                                                   Box 2.2 Energiegemeenschappen
     Ruimte, duurzame energie en infrastructuur zijn schaars. Om een toekomstbestendig                                        Zoals in Europese en nationale wetgeving worden gedefinieerd , hebben energiegemeenschappen
     energiesysteem in te richten moeten daarom keuzes worden gemaakt. Niet elke energiebron                                  als doel het creëren van economische, sociale of milieuvoordelen binnen het werkzame gebied,
     kan in elke sector gebruikt worden. Fryslân bouwt op basis van vijf leidende principes aan                               en niet het maken van winst. Energiegemeenschappen – of warmtegemeenschappen wanneer
     een toekomstbestendig energiesysteem. Deze principes kunnen rekenen op draagvlak bij alle                                zij collectieve warmtevoorzieningen organiseren – kunnen bestaan uit lokale bedrijven,
     deelnemers van de Friese Energietafel. We werken de leidende principes in deze paragraaf nader                           groepen burgers en overheden. Door energiegemeenschappen te stimuleren kan Fryslân het
     uit.                                                                                                                     energiesysteem opbouwen vanuit de behoefte van Friese burgers en bedrijven en kan Fryslân erop
                                                                                                                              sturen dat de inkomsten van energieproductie binnen de provincie blijven.
      1. Fryslân stimuleert energie voor en door de gemeenschap.

      2. Fryslân zet                 3. Alle duurzame              4. Fryslân past                5. Fryslân versterkt
                                                                                                                              We bouwen het energiesysteem vanuit de behoefte van Friese burgers en bedrijven.
      maximaal in op                 bronnen zijn nodig.           opwek en opslag van            de flexibiliteit van het
                                                                                                                              Overheden hebben de regie bij de inrichting van het energiesysteem, maar starten het liefst bij
      energiebesparing. De           Naast kleinschalige           duurzame energie zo            energiesysteem.
      beschikbaarheid van            productie van                 goed mogelijk in, in                                       initiatieven die vanuit de gemeenschap worden aangedragen. Deze initiatieven worden door de
      energie is niet altijd         energie, is ook               het landschap en in                                        Friese overheden beoordeeld of deze waarde toevoegen aan Fryslân. Om congestieproblematiek
      van-zelfsprekend.              grootschalige                 het energie-systeem.                                       op het elektriciteitsnet te verminderen, zal de combinatie van energieproductie, -opslag en
                                     productie nodig.                                                                         -conversie zoveel mogelijk decentraal moeten plaatsvinden. Dit kan in samenspraak met
                                                                                                                              netbeheerders in energiegemeenschappen georganiseerd worden. Een voorbeeld hiervan is
                                                                                                                              het zelflevermodel van de OVEF. Het doel van dit model is om zoveel mogelijk lokaal opgewekte
     1. Fryslân stimuleert energie voor en door de gemeenschap.                                                               stroom zelf in te kopen, bijvoorbeeld van die van Súdwest-Fryslân en het Wetterskip.
     In Fryslân bouwen burgers, bedrijven, overheden en netbeheerders samen aan het
     energiesysteem. Het toekomstig energiesysteem moet voor inwoners toegankelijk en betaalbaar2                             Friese overheden stimuleren lokale initiatieven (productie, besparing, opslag, conversie)
     blijven. Lokaal eigendom3 en zeggenschap van de omgeving staan centraal in de verdere inrichting                         door de ondersteuning van een zorgvuldig draagvlakproces, snelle vergunningverlening en
     van het Friese energiesysteem. Dit is in lijn van de gedachte van MienskipsEnergie. Duurzame                             cofinanciering van duurzame projecten. Daarbij stimuleren we binnen Fryslân de uitwisseling
     energie die binnen Fryslân wordt opgewekt en geleverd, is vooral bedoeld voor het invullen van                           van kennis en ervaringen tussen dorpen, kernen en steden. Zo ontstaat er een netwerk van
     de Friese energievraag, en dan liefst zo lokaal mogelijk. Om dit te organiseren zet Fryslân in op                        energiegemeenschappen. Daarbij wordt gekeken naar de Friese bestaande en op te richten
     het stimuleren van energiegemeenschappen (Box 2.2). De deelnemers van de Friese Energietafel                             structuren. De Friese overheden blijven koploperprojecten ondersteunen.
     werken gezamenlijk aan een lokale definitie voor energiegemeenschappen en hoe deze
     gestimuleerd kunnen worden.                                                                                              Inkomsten van energieproductie blijven zo veel mogelijk binnen Fryslân.
                                                                                                                              Er ontstaan verschillende lusten en lasten bij de ontwikkeling van duurzame energie. Door lusten,
                                                                                                                              lasten en zeggenschap dicht bij elkaar te houden, blijven ook inkomsten uit energieproductie
                                                                                                                              binnen Fryslân. Het stimuleren van energiegemeenschappen maakt een rechtvaardige
                                                                                                                              verdeling van lusten en lasten op lokale schaal mogelijk. Binnen gemeenschappen kunnen
                                                                                                                              inwoners, bedrijven en overheden profiteren van een draaglijke kostprijs voor de elektriciteit en
                                                                                                                              warmte. Lokaal eigendom (minimaal 50%) van duurzame energievoorzieningen is daarbij een
                                                                                                                              voorwaarde. Overheden (provincie, gemeenten en Wetterskip) kunnen ook het voortouw nemen
                                                                                                                              in de ontwikkeling van duurzame projecten, zoals de productie, opslag, distributie en levering
                                                                                                                              van energie. Het eigendom kan hierdoor ook (deels) in handen komen van gemeenten, die de
     2. 	Definitie betaalbaarheid uit het Nationaal Plan Energiesysteem: Bij betaalbaarheid gaat het om draaglijke prijzen   opbrengsten weer kan laten terugvloeien naar de gemeenschap. Bij de overstap naar nieuwe
          van energie voor gebruikers en om zo laag mogelijke maatschappelijke kosten voor het energiesysteem voor de         vormen van energie, blijven gemeenten aandacht geven aan huishoudens in energiearmoede,
          samenleving als geheel. Energie is een basisvoorziening en een noodzakelijke voorwaarde voor economische en
          maatschappelijke activiteiten. Om die reden moeten huishoudens en bedrijven hun energiegebruik kunnen betalen.      bijvoorbeeld via de SPUK-gelden.
          De stabiliteit van prijzen voor energiegebruik is belangrijk, in het bijzonder voor huishoudens, maatschappelijke
          instellingen en kleine bedrijven, omdat plotse heftige prijsstijgingen ontwrichtend kunnen werken.
     3. Definitie participatie en lokaal eigendom                                                                             4. Kenniscentrum Europa Decentraal




16                                                                                                                            CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                         17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                        De beschikbaarheid van energie is niet altijd vanzelfsprekend.
     2. Fryslân zet maximaal in op energiebesparing. De beschikbaarheid van
                                                                                                        Overheden, netbeheerders, energieproducenten, bedrijven, inwoners en overige energievragers
         energie is niet altijd vanzelfsprekend.
                                                                                                        hebben de gezamenlijke verantwoordelijkheid om energie op een efficiënte wijze op te wekken,
                                                                                                        op te slaan, te transporteren en te gebruiken. De aanwezigheid van het bedrijfsleven versterkt de
     Fryslân zet maximaal in op energiebesparing.
                                                                                                        Friese economie en dit vraagt energie, ruimte en infrastructuur. Vanwege netcongestie kunnen
     Alle energie die niet wordt gebruikt, hoeft niet te worden geproduceerd. Ook zorgt
                                                                                                        nieuwe bedrijven niet altijd aan worden gesloten op het net of kunnen bestaande bedrijven niet
     energiebesparing voor een afname van energiekosten, waarmee de oplopende lasten voor
                                                                                                        altijd verduurzamen. Dit heeft impact op het Friese vestigingsklimaat.
     huishoudens teruggebracht kunnen worden. Fryslân zet daarom maximaal in op structurele
     energiebesparing op een aantal manieren. De provincie Fryslân geeft hier op korte termijn
                                                                                                        Om de Friese economie te behouden en te versterken, verkennen overheden, netbeheerders en
     invulling aan door in 2030 25% energie te besparen ten opzichte van 2010, zoals vastgelegd
                                                                                                        het bedrijfsleven hoe bestaande Friese bedrijven energieneutraal kunnen worden. Dit houdt in dat
     in het provinciale Energieprogramma 2022-20255. In het kader van dit programma stimuleert
                                                                                                        gezamenlijk onderzocht wordt hoe bedrijven meer kunnen besparen, hoe ze zoveel mogelijk hun
     de provincie energiebesparing met financiële regelingen (momenteel bijvoorbeeld het Fûns
                                                                                                        eigen energie kunnen produceren of uitwisselen met andere bedrijven en hoe zij zo goed mogelijk
     Skjinne Fryske Enerzjy). Gemeenten stimuleren huishoudens om energie te besparen. In
                                                                                                        kunnen bijdragen aan een gebalanceerd en flexibel energiesysteem. Dit laatste kan bijvoorbeeld
     uitvoeringsplannen behorend bij de gemeentelijke warmtetransitievisies is daarover veelal een
                                                                                                        door productieprocessen af te stemmen op het aanbod van duurzame energieproductie
     aanpak opgenomen.
                                                                                                        (vraagsturing) of door elektriciteit, gassen of warmte op te slaan. Het verduurzamingstraject voor
                                                                                                        grotere energieverbruikers wordt via het PCES-proces in kaart gebracht. Overheden faciliteren
     De deelnemers van de FET verkennen de komende tijd een gezamenlijk besparingsdoel voor
                                                                                                        het Friese bedrijfsleven om energieneutraal te worden. Hoe dit gefaciliteerd wordt, is maatwerk.
     de langere termijn. In de uitvoeringsagenda wordt dit nader geconcretiseerd. Hierbij hoort een
                                                                                                        Overheden kunnen bijv. faciliteren rondom de vergunningverlening, met financiële instrumenten
     plan van aanpak om energiebesparing structureel te blijven stimuleren. Zij bepalen gezamenlijk
                                                                                                        (subsidies of leningen) of door ruimte beschikbaar te stellen. Fryslân vraagt hiervoor ook steun
     hoe het bedrijfsleven, woningcorporaties en inwoners zo goed mogelijk gefaciliteerd en
                                                                                                        vanuit de Rijksoverheid voor middelen en benodigde wet- en regelgeving.
     (financieel) gestimuleerd kunnen worden om energie te besparen. Dit houdt ook in passende
     maatregelen voor het versterken van bewustzijn en gedragsverandering. Ook verduurzamen de
                                                                                                        Nieuwe bedrijven die veel energie gebruiken zijn niet altijd zonder voorwaarden welkom in
     gemeenten en de provincie het maatschappelijk vastgoed6 en promoten zij het gebruik maken
                                                                                                        Fryslân. De grote energiebehoefte die deze bedrijven (zoals datacenters) hebben, moet namelijk
     van schone mobiliteit. Het Wetterskip maakt haar organisatie in 2030 klimaatneutraal en in 2050
                                                                                                        ook in Fryslân worden opgewekt. Dit is niet altijd wenselijk. De energiebehoefte van bedrijven
     klimaatbestendig.
                                                                                                        wordt de komende jaren daarom een steeds belangrijkere factor in het Friese vestigingsbeleid.

     Tot slot houden we ons binnen Fryslân aan landelijke afspraken over energiebesparing. Dit
     zijn bijvoorbeeld de energiebesparingsplicht voor bedrijven en instellingen7, het minimale
     energielabel C voor kantoren in 20238 of een verbod op label G voor gebouwen vanaf 2027 en label
     F in vanaf 20309. Er wordt zorgvuldige toezicht en handhaving hierop georganiseerd. De provincie
     (type C bedrijven), gemeenten (gebouwde omgeving) en de Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en
     Omjouwing (overig bedrijfsleven) zijn hiervoor verantwoordelijk. Om bij isolatie rekening te
     houden met kwetsbare soorten worden er landelijk zogenaamde ‘Soortenmanagementplannen’
     (SMP’s) opgesteld. Via deze SMP’s wordt door gemeenten op gebiedsniveau een ontheffing van de
     wet natuurbescherming geregeld.




     5.   Energieprogramma 2022-2025
     6.   Maatschappelijk vastgoed
     7.   Energiebesparingsplicht voor bedrijven
     8.   Minimaal energielabel C voor kantoren
     9.   Beleidsprogramma versnelling verduurzaming gebouwde omgeving




18                                                                                                      CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                          19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                            Gemeenten hebben de regierol in de warmtetransitie. Om de gebouwde omgeving aardgasvrij
     3. Alle duurzame energiebronnen- en dragers zijn nodig. Naast
                                                                                                            te maken voor 2050, moeten de komende jaren bestuurlijke keuzes worden gemaakt met
         kleinschalige is ook grootschalige productie nodig.
                                                                                                            betrekking tot energiebesparing en alternatieve warmtebronnen. Deze keuzes komen onder
                                                                                                            andere terug in de Omgevingsplannen, de Transitievisies Warmte, Warmteprogramma en het
     Om evenveel te produceren als er wordt gebruikt in Fryslân maken we zo goed mogelijk
                                                                                                            Wijkuitvoeringsplannen (Box 2.3).
     gebruik van de potentie van Friese duurzame energiebronnen. Ook ná energiebesparing en het
     behalen van het RES-bod in 2030 blijft er tot 2050 nog veel Friese energiebehoefte over die nog
                                                                                                            Met de Wet collectieve warmte (Wcw) krijgen gemeenten de regie in de ontwikkeling van
     niet duurzaam wordt geproduceerd. Hiervoor zijn alle energiebronnen nodig en is ook naast
                                                                                                            warmtenetten. In de Wcw is opgenomen dat warmtebedrijven voor de levering van warmte een
     kleinschalige, grootschalige productie van energie nodig. Waarom alle bronnen nodig zijn, staat
                                                                                                            publiek meerderheidsbelang krijgen of in handen komen van een warmtegemeenschap. De prijs
     uitgelegd in Box 2.1.
                                                                                                            van warmte is door deze wet niet langer gekoppeld aan de gasprijs en de warmtebronnen voor
                                                                                                            een warmtenet moeten duurzaam zijn. Hiervoor dienen gemeenten aan bewoners en eigenaren
     Het toekomstige Friese energiesysteem bestaat uit een grote variatie aan energiebronnen en
                                                                                                            een haalbaar en betaalbaar aanbod te doen, zodat iedereen mee kan met de warmtetransitie.
     -dragers, waaronder zonne-energie, windenergie, groene waterstof, biogas en duurzame warmte.
     Ook zet Fryslân in op innovatieve technieken, zoals getijdenenergie of ‘Blue Energy’. De ruimtelijke
                                                                                                            Een groot deel van de gebouwen in Fryslân zullen de komende jaren de overstap maken van een
     plaatsing van de productie van energie komt in het volgende leidende principe aan bod. In dit
                                                                                                            cv-ketel naar een hybride of all-electric warmtepomp. Vanaf 2026 is de hybride warmtepomp de
     leidend principe geven we per energiebron of -drager een toelichting hoe Fryslân hier de komende
                                                                                                            minimale norm wanneer een cv-ketel aan vervanging toe is11. Bij vervanging van de cv-installaties
     jaren op inzet.
                                                                                                            mensen moeten overstappen op een duurzamer alternatief. In veel gevallen is dit een hybride
                                                                                                            warmtepomp, maar ook alternatieven zoals de volledig elektrische warmtepomp. De gemeente
     Duurzame warmte
                                                                                                            kan bewoners dus een beter handelingsperspectief bieden. Netbeheerders houden rekening
     Fryslân zet maximaal in op lokale warmtenetten met duurzame warmtebronnen. In de
                                                                                                            met een grote elektriciteitsvraag die hierbij komt kijken. Hoe meer Friese overheden sturen op
     Missy Wetterwaarmte is de ambitie uitgesproken om 60.000 Friese woningen en 10.000
                                                                                                            collectieve warmtenetten, hoe minder elektriciteit (en uitbreiding infrastructuur) er nodig zal zijn
     bedrijfsgebouwen aan te sluiten op collectieve warmtesystemen in 2030. Met name aquathermie
                                                                                                            voor de verduurzaming in de gebouwde omgeving.
     (zowel TEO als TEA) krijgt een steeds belangrijkere rol in de energievoorziening, hoofdzakelijk
     in de verwarming van gebouwen. Het Wetterskip heeft hiervoor warmte beschikbaar uit
     WKK’s en uit effluent van RWZI’s. Voor warmte uit water, bodem (bodemenergie) of lucht is er
                                                                                                            Box 2.3 Transitievisie Warmte, Warmteprogramma en Wijkuitvoeringsplan
     vaak ook elektriciteit nodig om de warmte naar een geschikte temperatuur op te waarderen.
                                                                                                            In 2021 hebben de gemeenten een Transitievisie Warmte (TVW) vastgesteld. Een TVW geeft een
     Fryslân faciliteert lokale initiatieven voor collectieve warmte (warmtegemeenschappen)
                                                                                                            eerste richting aan de aanpak van het isoleren en aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving.
     en seizoensopslag. Binnen de Missy Wetterwaarmte wordt momenteel onderzoek gedaan
                                                                                                            Hierin staat beschreven welke wijken een gemeente binnen 10 jaar van het aardgas afhaalt en
     naar kleinschalige warmtenetten (<1.500 WEQ). Gemeente Sùdwest-Fryslân onderzoekt de
                                                                                                            hoe. Is de gemeente voornemens om een collectief warmtenet aan te leggen of is er voldoende
     mogelijkheden van de toepassing van het Deense model10 voor kleinschalige netten.
                                                                                                            netcapaciteit voor de realisatie van een wijk met volledig elektrische warmtepompen? Dit vraagt
                                                                                                            een bronnenstrategie. Woningcorporaties kunnen hier vervolgens hun renovatieplannen op
     Naast collectieve systemen, blijven ook individuele oplossingen (in onderling verband afgestemd)
                                                                                                            afstemmen, netbeheerders geeft het informatie om prioriteiten te stellen bij het versterken van de
     in Fryslân actueel, en is een kans daar waar woningbouw niet geconcentreerd is en deze niet in de
                                                                                                            infrastructuur, bewoners kunnen een betere afweging maken welke verduurzamingsmaatregelen
     buurt van een centrale warmtebron ligt.
                                                                                                            zij zelf kunnen treffen.

     Het Wetterskip ziet toe op het waterbeheer. Bij energiebronnen waarbij gebruik van water nodig
                                                                                                            Op dit moment is de Transitievisie vormvrij en verschilt de inhoud en vaststelling per gemeente.
     is voor productie, koeling of lozing, mag de energieproductie het waterbeheer niet negatief
                                                                                                            Dit verandert met de ingang van de Wet gemeentelijke instrumenten Warmtetransitie (Wgiw) in
     beïnvloeden. Dit geldt voor de waterkwaliteit, - kwantiteit en -veiligheid.
                                                                                                            2025. De TVW wordt dan als warmteprogramma een verplicht onderdeel van de omgevingswet.
                                                                                                            Het is aan de gemeenten om de TVW vóór 2026 te herijken en vast te leggen onder de huidige
                                                                                                            voorwaarden van de omgevingswet zodat deze middels het overgangsrecht wordt meegenomen



     10. Het Deens model voor warmtenetten                                                                  11. Hybride warmtepomp de standaard in 2026




20                                                                                                          CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                            21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>     als warmteprogramma. Doen gemeenten dat niet, dan moeten gemeenten in 2026 een                       (Collectieve) mono-mestvergisters passen veelal in huidig provinciaal en gemeentelijk ruimtelijk
     warmteprogramma schrijven volgens de nieuwe, striktere, regels die in de Wgiw staan. Het             beleid. De mogelijkheden voor uitbreiding van bestaande en nieuwe (middel)grote covergisters
     warmteprogramma moet minstens elke 5 jaar geactualiseerd worden. Dit programma vormt                 worden momenteel zowel in Friesland als landelijk onderzocht (Scenariostudie Groen Gas). In
     de basis voor de regierol van de gemeenten. Via de Wgiw krijgen gemeenten de namelijk de             de provinciale Omgevingsvisie wordt afgewogen of er ruimte aan nieuwe grotere vergistings- of
     mogelijkheid om gebieden aan te wijzen die van het gas af moeten. Dit kan alleen als deze            wellicht vergassingsinstallaties wordt geboden. Gemeenten zijn bevoegd te besluiten of zij op
     gebieden zijn genoemd in het warmteprogramma.                                                        hun bedrijventerreinen ruimte willen bieden aan dit type initiatieven. Het Wetterskip Fryslân
                                                                                                          draagt met RWZI’s bij aan de productie van biogas voor eigen gebruik of het voeden van WKK’s
     Als gemeenten aan de gang gaan met de uitvoering van het warmteprogramma, wordt er een               (biogasbatterij).
     Wijkuitvoeringsplan (WUP) gemaakt. Een uitvoeringsplan is een gebiedsgebonden verdieping van
     de TVW/warmteprogramma om de gebouwde omgeving in een gebied aardgasvrij te maken, of                Groene waterstof
     als tussenstap aardgasvrij-ready. In de WUP wordt o.a. gekeken naar de technische- en financiële     De landelijke transportleiding met waterstof (de waterstofbackbone12) loopt naar verwachting
     haalbaarheid van de keuzes die gemaakt zijn in de TVW en wordt eventueel een kavelplan               door Fryslân. Waterstof uit de backbone zal vanuit landelijk beleid13 met name ingezet worden
     vastgesteld en toegewezen aan een warmtebedrijf.                                                     in de chemische en energie-intensieve industrie, zwaar wegtransport, binnen- en zeevaart en
                                                                                                          luchtvaart. Groene waterstof neemt in 2050 ook een belangrijke rol in het energiesysteem als bron
                                                                                                          voor regelbare CO2-vrije elektriciteitsproductie.
     Biogas
     Gasvormige energiedragers houden ook in de toekomst een belangrijke rol in het Nederlandse           De provincie onderschrijft het landelijke beleid met de Friese waterstofladder uit de
     energiesysteem. Ook bij een maximale energiebesparing, maximale benutting van schone                 Waterstofagenda Provincie Fryslân. Fryslân zet in op een aftakking van de waterstofbackbone.
     energiebronnen (zoals zon en wind), en maximale elektrificatie is de verwachting dat (groene)        De energiecentrale in Burgum ligt aan de backbone en er wordt onderzocht of deze kan worden
     gassen noodzakelijk zijn om in de toekomstige energiebehoefte van Fryslân te kunnen voorzien.        omgebouwd tot waterstofcentrale. Wanneer er sprake is van een elektriciteitsoverschot, kan
                                                                                                          de centrale de elektriciteit omzetten in waterstof (conversie) die gemakkelijker kan worden
     Groengasproductie via vergisting en vergassing kan al op korte termijn een wezenlijke bijdrage       opgeslagen. De centrale zal hierdoor ook flexibel vermogen kunnen leveren door opgeslagen
     leveren aan een toekomstbestendig energiesysteem en draagt tevens bij aan andere urgente             waterstof om te zetten in elektriciteit. Dit draagt bij aan het in balans houden van het
     maatschappelijke opgaven als de reductie van emissies in de landbouw en de ontwikkeling van          energiesysteem. Deze regelbare inzet van waterstof is in lijn met de provinciale waterstofladder.
     een circulair grondstoffensysteem. Echter, spelen er momenteel diverse knelpunten rond met
     name covergisting, zoals zorgen over geur-, geluid- en verkeersoverlast, aangetroffen vervuilende    Daarnaast zet Fryslân in op lokale initiatieven met eigen productie van groene waterstof met
     stoffen in restproducten en niet in de laatste plaats de beperkingen in vergunningverlening          elektrolysers. In Oosterwolde loopt momenteel een proefproject waarbij waterstof wordt
     vanwege de stikstofproblematiek. Ook ontstaat er bij meer groengasinvoeders congestie op het         geproduceerd met elektriciteit opgewekt uit een groot zonnepark. Ook in Bolsward is een pilot in
     gasnet.                                                                                              ontwikkeling waarin de productie van waterstof de mogelijkheid bieden om het net te balanceren,
                                                                                                          de reststromen zuurstof en warmte goed te benutten en de bedrijven in de regio te voorzien
     In Fryslân is er een hoge potentie voor groen gas op basis van mono-mestvergisting. Op dit           voor de verduurzaming. Een aandachtspunt voor de inzet van lokale elektrolysers is het voorzien
     moment wordt slechts maximaal 5% van de hoeveelheid beschikbare (koeien)mest gebruikt voor           van de waterbehoefte die ontstaat en die circulair moet worden ingevuld (geen drinkwater of
     mestvergisting/productie van groen gas. Fryslân kent nu een mestoverschot (circa 366 kton per        grondwater). Hiermee wordt een relatie gelegd met het feit dat zoet water ook een schaars goed is.
     jaar, bron NEC 2021 en het Kennisdocument) dat voor een groot deel wordt ‘geëxporteerd’ naar
     buiten de provincie. Dit betekent dat óók met een mogelijke afname op termijn van de veestapel,
     het aantrekkelijk is al op korte termijn de groen gasproductie op basis van mono-mestvergisting
     in Fryslân te verhogen. Al of niet als onderdeel van een transitieperiode naar een situatie waarin
     warmtenetten zijn aangelegd (noodzakelijk voor bijvoorbeeld aquathermie of stadsverwarming),
     of een situatie waarin de veestapel in Fryslân daadwerkelijk minder wordt (en daarmee de
     hoeveelheid mest).


                                                                                                          12. Waterstofbackbone
                                                                                                          13. Het Nationaal Plan Energiesysteem




22                                                                                                        CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                          23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>     Duurzame elektriciteit                                                                              4. Fryslân past opwek en opslag van duurzame energie zo goed mogelijk in,
     Een deel van de toekomstige Friese energievraag kan worden ingevuld door energiebronnen                 in het landschap en in het energiesysteem.
     met kleinere ecologische of landschappelijke impact, zoals met duurzame warmte. Opwek
     van duurzame elektriciteit is echter nodig in Fryslân om evenveel energie op te wekken als          Het Friese landschap is karakteristiek en gevarieerd. Daarom moet wat er toegevoegd wordt aan
     te gebruiken. Hiervoor is meer nodig dan zonnepanelen op daken. Grootschalige opwek van             het landschap, ook karakter hebben en waarde toevoegen aan Fryslân. Dit geldt ook voor de
     wind- en zonne-energie maken daarom onderdeel uit van het Friese energiesysteem. Een goede          verschillende onderdelen van een duurzaam energiesysteem, zoals energieproductie of -opslag.
     mix van zowel zon- en windenergie is essentieel voor een efficiënt energiesysteem vanwege           Een duurzaam energiesysteem zorgt ervoor dat het Friese landschap verandert. Vanwege de
     de verschillende opwekprofielen (gedurende de dag en het jaar) en de mogelijkheid om één            variatie in Friese landschappen is de inpasbaarheid van grootschalige productie en opslag sterk
     netaansluiting te combineren voor zowel zon als windenergie, ook wel ‘cablepooling’ genoemd.        locatieafhankelijk. Ook de ecologische impact van grootschalige productie en opslag varieert in
     Opwek van duurzame elektriciteit moet goed worden ingepast in het landschap en in het               Fryslân. Bij inpassing van energieproductie en -infrastructuur is niet alleen het landschap, maar
     energiesysteem (zie volgend leidend principe). Opwek van duurzame elektriciteit wordt in Fryslân    ook in toenemende mate het water-en-bodem-sturend principe en waterrobuust bouwen uit de
     tijdelijk vergund, zodat dat het landschap na het einde van de levensduur weer in oorspronkelijke   Omgevingsverordening van de provincie Fryslân van belang.
     staat kan worden teruggebracht.
                                                                                                         De plaatsing productie en opslag vraagt vanwege het bovenstaande telkens maatwerk. Productie,
     Kernenergie                                                                                         opslag en transport van energie moet niet alleen zorgvuldig worden geplaatst in de ruimte, maar
     Kernenergie wordt in Fryslân niet als duurzaam gezien en krijgt daarom geen plek in het Friese      ook in de energie-infrastructuur. Zo bouwt Fryslân aan een efficiënt en fossielvrij energiesysteem.
     energiesysteem. De inzet van kernenergie is onderdeel van landelijke aanpak en Fryslân volgt deze
     ontwikkelingen. Als gevolg van landelijke ontwikkelingen kan het zo zijn dat Fryslân verbonden is   Op de korte termijn gebruiken we het huidige energiesysteem zo optimaal mogelijk. Op de langere
     aan energie opgewekt door kernenergie.                                                              termijn (na 2030) zijn er nieuwe mogelijkheden voor de plaatsing van grootschalige productie en
                                                                                                         opslag van duurzame energie. Hiermee maakt Fryslân goed gebruik van de Friese potentie van
     Overige vormen van energie en innovaties                                                            duurzame bronnen. De deelnemers van de Friese Energietafel starten na het vaststellen van de
     Tot slot zetten we in op de (door)ontwikkeling van nieuwe vormen van duurzame energie.              Energievisie met een verkenning over mogelijke locaties voor grootschalige productie en opslag
     Hierdoor blijven we in Fryslân adaptief en innovatief. Momenteel wordt bijvoorbeeld bij Ameland     van duurzame elektriciteit. We geven in deze verkenning extra aandacht aan plekken waar het
     geëxperimenteerd met een getijdenvlieger (getijdenenergie) en bij de Afsluitdijk met ‘Blue          elektriciteitsnet momenteel vol is of begint te raken vanwege grootschalige verduurzaming of
     Energy’ (waarmee energie gehaald wordt uit het samenkomen van zoet en zout water). Voor de          uitbreiding van bedrijvigheid.
     getijdenvlieger vindt er ook een ecologisch onderzoek plaats. Provincie Fryslân stimuleert deze
     productietechnieken met twee onderzoeksprojecten. Onlangs heeft TNO in opdracht van het             Welke locaties uiteindelijk in aanmerking komen voor grootschalige productie en opslag, wordt
     Waddenfonds onderzoek gedaan naar het theoretische potentieel van energie uit water in en           in de Omgevingsvisie Fryslân integraal afgewogen. De onderstaande uitgangspunten vormen
     rondom het Waddengebied. Deze potentie is groot en wordt betrokken bij de verduurzaming             hiervoor een belangrijke bouwsteen. Naast productie en opslag zal ook energie-infrastructuur veel
     van de energiesystemen van de Friese Waddeneilanden en de Friese kustgemeenten. Ook zal er          ruimte kosten de komende jaren (stations, (ondergrondse) kabels, trafohuisjes, etc.).
     een relatie gelegd worden met de schaarste van de zoetwatervoorraad. Binnen Fryslân blijven
     daarnaast ruimte bieden aan andere nieuwe ideeën en technieken die passen bij een toekomstig        Liever grootschalige opwek en opslag op een beperkt aantal plekken, dan overal verspreid
     energiesysteem.                                                                                     door Fryslân.
                                                                                                         Grootschalige productie en opslag wordt op de langere termijn (na 2030) op een beperkt aantal
                                                                                                         plekken geclusterd in Fryslân. Clustering heeft twee voordelen. Ten eerste is grootschalige
                                                                                                         productie en opslag door te clusteren niet overal in Fryslân zichtbaar in het landschap. We
                                                                                                         clusteren grootschalige productie en opslag in landschap dat ook grootschalig is. In de Fryske
                                                                                                         Energiewaaier heet dit principe ‘schaal bij schaal.’ Een ander voordeel is dat clustering van
                                                                                                         energieproductie en -opslag vaak goed is voor een efficiënt energiesysteem en zuinig omgaan
                                                                                                         met energie-infrastructuur. Dit geldt met name wanneer meerdere opwektechnieken geclusterd
                                                                                                         worden, zoals windturbines en zonnepanelen (‘cablepooling’). Zo ontstaan ook kansen voor
                                                                                                         meervoudig ruimtegebruik (in combinatie met bijvoorbeeld natuur of landbouw).




24                                                                                                       CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                           25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>     Energieproductie dicht bij energievraag plaatsen heeft vanuit het energiesysteem gezien de
                                                                                                           5. Fryslân versterkt de flexibiliteit van het energiesysteem.
     voorkeur.
     In een efficiënt energiesysteem wordt de productie van energie zo dicht mogelijk bij energievraag
                                                                                                           Het belang van een flexibel energiesysteem wordt steeds groter in Fryslân. Een flexibel
     geplaatst. Dit betekent in Fryslân dat grootschalige productie het beste dicht bij de grote kernen
                                                                                                           energiesysteem houdt rekening met de pieken en dalen van energieproductie- en gebruik (Box
     (Leeuwarden, Drachten, Heerenveen, Harlingen, Sneek) geplaatst wordt. In deze kernen zorgen
                                                                                                           2.4). Fryslân zet stevig in op maatregelen die de flexibiliteit van het energiesysteem versterken.
     de gebouwde omgeving, de industrie en mobiliteit voor een geconcentreerde energievraag.
                                                                                                           Hoe flexibeler het Friese energiesysteem, hoe efficiënter de infrastructuur wordt gebruikt en hoe
     Wanneer productie dicht bij deze vraag wordt geplaatst, hoeft er minder elektriciteit, warmte of
                                                                                                           minder uitbreiding er nodig zal zijn. Ook dragen flexibele maatregelen bij aan een betrouwbaarder
     gassen getransporteerd te worden en is er in het algemeen minder infrastructuur nodig wanneer
                                                                                                           energiesysteem dat pieken en dalen van energieproductie- en gebruik kan bufferen.
     dit in samenwerking met de netbeheerders goed ingepast wordt en gecombineerd wordt met
     opslag of conversie. De voordelen hiervan lichten we ook toe in het laatste leidende principe
                                                                                                           Fryslân stimuleert opslag en overige flexibele maatregelen
     over een flexibel energiesysteem. De netbeheerders informeren en adviseren over de effecten op
                                                                                                           De Friese overheden voelen zich verantwoordelijk voor een betrouwbaar en flexibel
     en de efficiëntie van het energiesysteem bij de plaatsing van productie of opslag. In welke mate
                                                                                                           energiesysteem. Daarom willen zij sterk investeren in flexibele maatregelen en slimme
     grootschalige productie bij energievraag geclusterd kan worden bij de vier grote kernen wordt
                                                                                                           oplossingen en dit niet alleen overlaten aan de markt. Alle deelnemers van de FET ondersteunen
     door de provincie en de F4-gemeenten de komende tijd onderzocht. De uitkomst hiervan leidt tot
                                                                                                           netbeheerders bij het vinden en toepassen van innovatieve oplossingen voor netcongestie.
     keuzes in de Omgevingsvisie Fryslân en in pMIEK-projecten. Daarnaast liggen er andere kansen in
                                                                                                           Daarnaast is energieopslag en belangrijk onderdeel van een flexibel energiesysteem (Box 2.4).
     Fryslân om (op kleinere schaal) productie bij vraag te clusteren, zoals in het Energielandschap bij
                                                                                                           Aangezien (grootschalige) opslag van elektriciteit of andere energiedragers ook impact heeft op de
     Waadhoeke.
                                                                                                           leefomgeving en het energiesysteem, stellen de deelnemers van de Friese Energietafel de komende
                                                                                                           tijd een opslagstrategie op. Ook de provincie werkt aan beleid voor batterijen, waar Liander en
     Kleinschalige opwek en opslag worden gestimuleerd als dit inpasbaar is in het landschap.
                                                                                                           TenneT in adviseren. Nieuwe bedrijventerreinlocaties worden voorzien van EMS, elektriciteitsopslag
     Naast grootschalige productie en opslag, blijft ook kleinschaligheid een onderdeel van het Friese
                                                                                                           en andere slimme oplossingen om de impact op het net te verkleinen. Slim laden helpt ook bij
     energiesysteem. De Friese overheden stimuleren dat binnen energiegemeenschappen gewerkt
                                                                                                           de flexibilisering van het elektriciteitsnet. Deze strategieën en beleid in ontwikkeling vormen
     kan worden aan kleinschalige energiehubs, waarin energievraag, productie, opslag en soms zelfs
                                                                                                           bouwstenen voor de Omgevingsvisie Fryslân en de Gemeentelijke Omgevingsvisies. Daarnaast
     conversie onderdeel van zijn. Dorpskernen lenen zich hier goed voor, bijvoorbeeld op de eilanden.
                                                                                                           verkennen we in mogelijke energiehubs bij de vier grote kernen of conversie noodzakelijk is en hoe
     De Fryske Energiewaaier biedt handvatten om het energiesysteem goed in te passen in het
                                                                                                           dit vorm gegeven kan worden (meer hierover bij energiehubs hieronder). Zoals eerder aangegeven,
     landschap.
                                                                                                           wordt bij Burgum onderzocht hoe waterstof uit het waterstofnetwerk kan worden ingezet voor
                                                                                                           piekvermogen. Wetterskip Fryslân kan tot slot vraaggestuurd warmte en elektriciteit produceren
                                                                                                           met WKK’s op de zuiveringsinstallaties. Gemeente Súdwest-Fryslân onderzoekt komend jaar hoe
                                                                                                           warmteopslag het beste ingezet kan worden.



                                                                                                           Box 2.4 Wat is er nodig voor een flexibel energiesysteem?
                                                                                                           De flexibiliteit in het energiesysteem kan versterkt worden door verschuivingen in de tijd of naar
                                                                                                           andere energiedragers. Energieopslag, conversie, aanbodsturing (curtailment) versterken de
                                                                                                           flexibiliteit van het energiesysteem. Daarnaast kunnen maatregelen zoals cablepooling of ‘achter
                                                                                                           de meter’-aansluitingen de flexibiliteit van het energiesysteem verder versterken.
                                                                                                           •	Opslag: Door elektriciteit, warmte, waterstof of biogassen op te slaan, kan ingespeeld worden
                                                                                                             op de profielen van vraag en aanbod van energie. Hiermee kan op een dag energie worden
                                                                                                             opgeslagen en gebruikt, maar ook op seizoensbasis. Brandstoffen en duurzame warmte lenen
                                                                                                             zich met name goed voor (seizoens)opslag. Batterijen voor opslag van elektriciteit worden ook
                                                                                                             steeds beter en worden steeds belangrijker voor een gebalanceerd elektriciteitsnet. De wijze




26                                                                                                         CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                          27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>       waarop batterijen worden ingezet is zeer bepalend voor het uiteindelijke (maatschappelijke)
                                                                                                         Box 2.5 Wat is een energiehub?
       nut.
                                                                                                         In een energiehub wordt energievraag en –aanbod van gas, warmte en elektriciteit lokaal
     •	Conversie: Installaties die afhankelijk van aanbod en marktprijzen kunnen schakelen tussen
                                                                                                         op elkaar afgestemd. Het streven binnen een energiehub is om de lokale productie en de
       elektriciteit, waterstof(dragers) of warmtebuffers (conversie), vergroten de robuustheid van
                                                                                                         energievraag zoveel mogelijk gelijktijdig te laten plaatsvinden. Hierdoor wordt het openbare
       het energiesysteem. Pieken van elektriciteit uit zonne- en windenergie kunnen bijvoorbeeld
                                                                                                         net zo minimaal mogelijk belast en kan er zoveel mogelijk lokale energie worden uitgewisseld
       via elektrolyse worden omgezet in waterstof (power-to-gas). De geproduceerde waterstof kan
                                                                                                         zonder afhankelijkheid van de externe energiemarkt. Een energiehub kan veel vormen aannemen,
       vervolgens worden opgeslagen en op momenten dat er juist een tekort is aan elektriciteit weer
                                                                                                         in grootte en organisatie. De vorm is afhankelijk van de lokale energievraag, de beschikbare
       reageren met zuurstof tot water, waarbij elektriciteit wordt gegenereerd. Het is ook een optie
                                                                                                         energievoorzieningen en aanwezige energie-infrastructuur.
       om de overschotten uit zon en wind middels warmtepompen en elektrische boilers om te zetten
       naar warmte (power-to-heat). De geproduceerde warmte kan bijvoorbeeld worden gebruikt als
                                                                                                         Uitkomsten onderzoek energhubs
       warmtebuffer voor bedrijven in de buurt.
                                                                                                         In 2023 heeft o.a. de provincie Fryslân een onderzoek uitgevoerd naar de haalbaarheid en
     •	Curtailment: Een maatregel die door de energiemarkt of een netbedrijf kan worden ingezet
                                                                                                         aanvaardbaarheid van energiehubs in Fryslân15. Het onderzoek focust op een ‘local4local
       is aanbodsturing (curtailment). Dit houdt in dat de invoeding van hernieuwbare productie
                                                                                                         energiehub’ op ‘mesoniveau’:
       wordt ingeperkt op momenten dat er meer aanbod dan vraag is. Door het toepassen van deze
                                                                                                         •	Een local4local energiehub: is een lokaal afgebakend energiesysteem dat is verbonden aan
       maatregel kan het energienet beter in balans worden gebracht. Vraagsturing (demand side
                                                                                                           het openbare energienet. Door lokaal opgewekte energie zoveel mogelijk op hetzelfde moment
       response) reguleert pieken aan de vraagzijde.
                                                                                                           lokaal te gebruiken wordt de impact op de openbare infrastructuur beperkt.
                                                                                                         •	Mesoniveau: op dit niveau ligt de lokale energievraag en -productie tussen de 40 en 350 GWh
                                                                                                           per jaar. Energiehubs op dit schaalniveau kunnen significant bijdragen aan de energieopgave en
     Fryslân stimuleert energiehubs.
                                                                                                           een flexibel energiesysteem en hebben ook een grotere kans op een positieve business case en
     De voorgaande principes over energiebesparing, de noodzaak van meerdere energiebronnen en
                                                                                                           daarmee eerlijke kostprijs van energie.
     -dragers, energieaanbod bij vraag plaatsen en de versterking van een flexibel energiesysteem
     komen samen in een energiehub (box 2.5). Uit het onderzoek o.a. de provincie Fryslân naar
                                                                                                         Het onderzoek leidt tot een aantal uitkomsten en aanbevelingen:
     de haalbaarheid en aanvaardbaarheid van energiehubs blijkt dat grotere energiehubs (op
                                                                                                         •	Energiehubs kunnen een brede toegevoegde waarde bieden als zij goed worden vormgegeven,
     ‘mesoniveau’) in stedelijke of industriële gebieden kansrijk zijn (box 2.5). Daarom onderzoekt de
                                                                                                           en worden benaderd vanuit de energievraag in een lokaal gebied.
     provincie Fryslân samen met de F4-gemeenten de mogelijkheden voor het dichtbij brengen van
                                                                                                         •	Focus met energiehubs op geografische gebieden met significante energiebehoefte op
     energieproductie bij energievraag in de vier grote kernen. Daarnaast liggen er andere kansen in
                                                                                                           gezamenlijk elektriciteitsnetvlak en bijbehorende netvlakken. In de stedelijke/industriële
     Fryslân om (op kleinere schaal) productie bij vraag te clusteren in energiehubs.
                                                                                                           omgeving van Drachten, Heerenveen, Leeuwarden en Waadhoeke/Harlingen zullen veel
                                                                                                           ontwikkelingen in energievraag en –aanbod op elkaar afgestemd moeten worden om
     Het Rijk heeft geld beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling van energiehubs14. Op een aantal
                                                                                                           netcongestie te beperken. Energiehubs kunnen hieraan bijdragen.
     plekken in Fryslân worden al concrete stappen ondernomen in de ontwikkeling van energiehubs.
                                                                                                         •	Een energiehub is nergens hetzelfde. Maatwerk is belangrijk. Energiehubs kunnen congestie
                                                                                                           verlichten, maar niet geheel oplossen. Onstrategische keuzes op het gebied van locatie of
                                                                                                           nettechniek kunnen netcongestie juist verergeren.
                                                                                                         •	Opwek en opslag als mogelijke componenten van een energiehub hebben vanwege hun
                                                                                                           omvang en zichtbaarheid ook een potentieel grote impact op een gebied, qua beleving,
                                                                                                           landschapswaarde en andere milieuaspecten. Voorwaardelijk is dan ook dat de energiehub
                                                                                                           bijdraagt aan een kwaliteitsimpuls van een gebied en zo ruimtelijke meerwaarde levert.




     14. Brief aan Tweede Kamer over energiehubs                                                         15. Link naar onderzoek energiehub zodra beschikbaar




28                                                                                                       CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                        29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                            3.1 Het Friese energiesysteem in 2050

                                                                            In 2050 wekt Fryslân evenveel duurzame energie op als er gebruikt wordt. Hierdoor heeft Fryslân
                                                                            een energieneutraal en fossielvrij energiesysteem. Het energiesysteem is afgelopen jaren
                                                                            omgetoverd van centraal naar gecombineerd systeem, compleet met productie van duurzame
                                                                            energie, opslag en conversie. Hieronder sommen we op hoe het Friese energiesysteem in 2050 is
                                                                            opgebouwd.


                                                                            Energie in Fryslân is van en voor ons allemaal.
                                                                            Friese energie is toegankelijk en betaalbaar voor iedereen in Fryslân. Productie, opslag en gebruik
                                                                            van energie wordt in dorpen lokaal vormgegeven vanuit energiegemeenschappen. Binnen een
                                                                            energiegemeenschap bepalen bewoners, bedrijven, netbeheerders en overheden gezamenlijk hoe
                                                                            het energiesysteem zich ontwikkelt en waar onderzoeken, ontwikkelingen of investeringen nodig
                                                                            zijn. Gemeenschappen houden zich in 2050 niet alleen meer bezig met energieneutraliteit, maar
                                                                            ook met het bouwen aan een circulaire gemeenschap. Materialen worden zo veel mogelijk gedeeld
                                                                            en hoogwaardig opnieuw ingezet of gerecycled. Gemeenschappen zijn onderling verbonden in
                                                                            kennisnetwerken. De energiegemeenschappen zijn zo veel mogelijk zelfvoorzienend, maar staan
                                                                            altijd nog in verbinding met het centrale energiesysteem. Het centrale systeem bestaat uit een
                                                                            aantal clusters met grootschalige opwek van duurzame elektriciteit. Het Friese energiesysteem
                                                                            staat in verbinding met het landelijke netwerk, bijvoorbeeld via de waterstofbackbone voor
                                                                            flexibel vermogen of via het hoogspanningsnetwerk voor duurzame elektriciteit vanaf de
                                                                            Noordzee.


     3. T
         OEKOMSTBEELD EN IMPLICATIE                                        Fryslân heeft aanzienlijk bespaard, zodat het Friese landschap en energiesysteem zorgvuldig
                                                                            wordt ingezet.

        OP DE RUIMTE                                                        De Friese energievraag is in 2050 teruggebracht van 17 TWh naar ongeveer 12 TWh. Besparing
                                                                            heeft plaatsgevonden in bedrijfspanden, door inwoners in huizen en door efficiëntere
                                                                            apparaten en elektrisch transport. Huizen en gebouwen zijn goed geïsoleerd waardoor de
     Dit hoofdstuk geeft een eerste schets van een toekomstig
                                                                            energiebehoefte flink gedaald is. Gebruik van elektrisch openbaar vervoer en deelmobiliteit is
     energiesysteem in Fryslân in 2050. Het toekomstbeeld is een            de norm. Energieneutrale ondernemers profiteren van een gunstig vestigingsbeleid. Er vinden
     doorvertaling van de gezamenlijke ambitie en vijf leidende             reguliere gesprekken met ondernemers plaats om verder te besparen of om bij te dragen aan een
     principes. Er wordt in de eerste paragraaf nader ingegaan op Friese    betrouwbaar en gebalanceerd energiesysteem.

     energiebesparing, -productie, -opslag, -conversie en -infrastructuur
                                                                            Fryslân heeft een robuust en flexibel energiesysteem.
     in 2050. De Energievisie is onder meer een bouwsteen voor de           Groene waterstof uit de waterstofbackbone wordt gebruikt voor flexibel vermogen bij Burgum.
     Omgevingsvisie Fryslân. In paragraaf twee volgt een schatting van      Lokaal wordt er op een beperkt aantal plekken groene waterstof geproduceerd voor de inzet van
     de hoeveelheid ruimte die gevraagd is voor een toekomstbestendig,      de logistiek of voor conversie en opslag. De gevarieerde energiemix, in combinatie met opslag
                                                                            en conversie van elektriciteit, warmte en gassen zorgen ervoor dat het energiesysteem goed kan
     fossielvrij energiesysteem in 2050.
                                                                            bufferen. Door het gebruik van slimme technologieën kunnen energiestromen efficiënt worden
                                                                            beheerd en kan vraag en aanbod op elkaar worden afgestemd.




30                                                                          CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                           31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>     Fryslân produceert zijn eigen energie: grootschalig in clusters en kleinschalig in dorpen                                     Friese opgave 2050 in TWh                                                                                                      Figuur 3.1
     Fryslân profiteert optimaal van de potentie aan duurzame energiebronnen binnen de provincie.                                                                                                                                                                 Friese energiemix in 2050,
                                                                                                                              12       11,7                                                                                                                       inclusief het RES-bod en
     Door een grote variatie aan duurzame bronnen (wind, zon, duurzame warmte, biomassa,                                                                                                                                                                          invulling van de overige
                                                                                                                              10                     3
                                                                                                                                                               9,0
     getijdenenergie en blue energy) lukt het Fryslân om op jaarbasis energieneutraal te zijn (figuur                                                                                                                                                             opgave met geclusterde
                                                                                                                               8                                                                                                                                  productie van energie,
     3.1). Ongetwijfeld zijn er nieuwe, innovatieve energiebronnen waar Fryslân gebruik van maakt
                                                                                                                                                                           4,6                                                                                    kleinschalige productie en
     en waar Friese bedrijven in pionieren. Om energieneutraal te worden, zijn er een beperkt aantal                           6
                                                                                                                                                                                      4,4                                                                         innovatieve technieken.
     plekken aangewezen waar grootschalige opwek van duurzame elektriciteit geclusterd wordt,                                  4                                                                    2
     passend bij grootschalig landschap. Dit resulteerde in vier opweklocaties van elk 400 ha die                              2                                                                                 1,5          0,3         0,3          0,3
     jaarlijks in totaal ongeveer 2 TWh aan Friese stroom leveren16.                                                           0
                                                                                                                                       Vraag in    RES 1.0   Opgave na   Biogas en   Overige   Vier clusters Vier clusters    Klein­    Getijden-   Blue energy
                                                                                                                                       2050 (na               RES 1.0    duurzame    opgave     duurzame      opwek bij      schalige    energie
     Het landelijk gebied is vrijwel energieneutraal door een lage energievraag en door productie                                     besparing)                          warmte                  opwek        energie­       opwek
                                                                                                                                                                                                                vraag
     van biogas door boeren, kleinschalige warmtenetten in dorpen, zon op daken en dorpsmolens.
     Daarnaast wordt in het landelijk gebied slim gebruik gemaakt van energieopslag en vraagsturing.
     Ook maken de Waddeneilanden gebruik van blue energy17, getijdenenergie en grootschalige
     batterijen, wat ervoor zorgt dat ze vrijwel energieneutraal zijn.


     De vier grote kernen voorzien voor een belangrijk deel in hun eigen energiebehoefte
     Het stedelijk gebied heeft weinig ruimte voor energieopwek- en infrastructuur. Toch voorzien
     de vier kernen (Leeuwarden, Heerenveen, Drachten, Sneek) voor een groot deel in de eigen
     energievraag. De kernen hebben fors ingezet op energiebesparing in de gebouwde omgeving,
     mobiliteit en industrie. Dit voorkomt de noodzaak om extra energie op te wekken in het
     landschap. De kernen hebben in een significant aantal wijken lokale warmtenetten aangelegd op
     geothermie, aquathermie of restwarmte in combinatie met seizoensoplag. Biogas wordt gebruik
     in panden die lastig te isoleren zijn of als back-up voor het warmtenet. Personenvervoer is volledig
     fossielvrij. Net-bewust en bidirectioneel laden via publieke laadpalen is de norm. Batterijen met
     grote vermogens om snel te laden zijn hierin onmisbaar op bijvoorbeeld logistieke knooppunten.
     De relatief grote dakoppervlakten van distributiecentra worden gebruikt voor grootschalige zon
     op dak. Industriële clusters worden gekenmerkt door een combinatie van grote energievraag
     en grootschalige opwek. Er wordt duurzame elektriciteit op bedrijventerreinen geproduceerd
     waarmee de kernen een groot deel van de eigen energievraag opwekken en bijdragen aan
     een efficiënt systeem omdat deze elektriciteit relatief dichtbij weer ingezet of opgeslagen kan
     worden. In totaal produceren deze kernen ongeveer 1,5 TWh aan duurzame elektriciteit op
     bedrijventerreinen18, wat een aanzienlijk deel is van de Friese energievraag.

     16.	Op basis van een combinatie van windturbines en zonnepanelen (in vermogensverhouding van 1:1). Voor wind
          is uitgegaan van een ruime opstelling van 20 hectare per turbine, een vermogen van 5 MW per turbine en 3500
          vollasturen. Ter vergelijking: het NP RES gaat uit van een windmolenpark van 10 molens van 450 hectare (4,5 ha
          hectare per turbine) en een vermogen van 5,6 MW per turbine. Voor de zonnepanelen is gerekend met 950 vollasturen
          en is rekening gehouden met curtailment (50% vermogen = 90% opbrengst).
     17.	De potentie van blue energy kan alleen verwezenlijkt wordt als er voldoende zoet water beschikbaar is. Dit moet
          nader onderzocht worden.
     18.	Schatting op basis van een door de provincie Fryslân uitgevoerde GIS-analyse van de beschikbare oppervlakte voor
          duurzame opwek op bedrijventerreinen bij Leeuwarden, Heerenveen, Drachten en Sneek. Dezelfde aannames zijn
          gedaan als genoemd bij voetnoot 16, maar er is voor een ruimere opstelling gekozen van 30 ha/windmolen. Er is
          echter geen rekening gehouden met landelijke afstandsnormen of huidige plannen van de gemeenten. Het is zaak om
          het praktisch potentieel op de bedrijventerreinen van de vier grote kernen nader te bepalen.




32                                                                                                                            CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                                                                             33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>     3.2 Implicatie op de ruimte

     In deze Energievisie is uitgebreid ingegaan op het energiesysteem in relatie tot het Friese                                                                                                      Tabel 3.1
                                                                                                                                                                    Hoeveel                           Inschatting
     landschap en de leefomgeving. Beleidsmatige ruimte is hard nodig om de leidende principes te                                                 Ruimte nodig                        Ruimte in
                                                                                                           Doel van                                                 opwekclusters                     benodigde ruimte
                                                                                                                                                  op bedrijven­                       buitengebied
     kunnen omzetten naar acties die bijdragen aan het toekomstige energiesysteem. Ook fysieke             benodigde       Scenario                                 in buitengebied                   voor grootschalige
                                                                                                                                                  terreinen grote                     nodig voor
                                                                                                           ruimte                                                   nodig (van 400                    opwek van duurzame
     ruimte is nodig voor een toekomstbestendig en duurzaam energiesysteem, maar hier moet                                                        kernen                              opwekclusters
                                                                                                                                                                    ha)?                              elektriciteit tot 2050
     zorgvuldig mee om worden gegaan. Ruimtelijke ontwikkelingen worden integraal afgewogen.
                                                                                                           Grootschalige   Geschat potentieel     1600 ha           4                 1600 ha
     Energie is een belangrijk onderdeel van de Omgevingsvisies. Ruimtelijke afspraken en principes
                                                                                                           opwek van       bedrijventerreinen
     die de deelnemers van de Friese Energietafel in deze Energievisie vastleggen worden bekrachtigd       zon- en         bij vier kernen
     in de Provinciale Omgevingsvisie (POVI) en de Gemeentelijke Omgevingsvisies (GOVI). Dit zijn          windenergie     volledig benutten
                                                                                                                           (zie voorbeeld
     bijvoorbeeld ruimtelijke principes over clustering van productie van energie, het plaatsen van                        figuur 3.1)
     energieaanbod bij vraag en het ‘schaal bij schaal’-principe. Daarnaast kan er via de POVI en GOVI
                                                                                                                           Geschat potentieel     800 ha            6                 2400 ha
     ruimte gereserveerd worden die nodig is voor het Friese energiesysteem. Dit is ruimte die nodig is                    bedrijventerreinen
     voor productie, productie, opslag en infrastructuur.                                                                  bij vier kernen 50%
                                                                                                                           benutten

     Het uitgangspunt nu is om zoveel mogelijk op daken te leggen en andere opties, zoals geschetst                        Geschat potentieel     0 ha              8                 3200 ha
     in de zonneladder. Maar alleen daarmee komen we er niet. In tabel 3.1 geven we een schatting                          bedrijventerreinen
                                                                                                                           bij vier kernen niet
     van de hoeveelheid ruimte die nodig is voor grootschalige duurzame productie van elektriciteit                        benutten
     in Fryslân tot 2050. Deze ruimte is nodig om evenveel energie op te wekken als te gebruiken in
     Fryslân. We geven drie scenario’s weer, afhankelijk van hoeveel productie er op bedrijventerreinen
     van de vier grote kernen gerealiseerd wordt. Indien het totale potentieel voor de productie van
     duurzame elektriciteit benut wordt op de bedrijventerreinen van de vier kernen (Leeuwarden,
     Heerenveen, Drachten en Sneek) kost dit ongeveer 1600 ha aan ruimte op deze terreinen. Om
     energieneutraal te worden, kost dit aanvullend nog 1600 ha (vier clusters van 400 hectare)
     aan landoppervlak in het buitengebied. Indien er minder productie wordt gerealiseerd op de
     bedrijventerreinen van de vier kernen, kost dit extra ruimte in de opwekclusters. Als er geen
     aanvullende opwek wordt gerealiseerd op de bedrijventerreinen, zou dit acht clusters van 400 ha
     (3200 ha) in het buitengebied kosten.


     Er is niet alleen ruimte nodig voor energieproductie, maar ook voor energie-infrastructuur
     en -opslag. Benodigde ruimte voor opslag wordt nader bepaald in de opslagstrategie en
     batterijbeleid dat respectievelijk door de deelnemers van de FET en de provincie Fryslân
     opgesteld zal worden. Benodigde ruimte voor grotere verdeelstations wordt nader bepaald in de
     pMIEK 2.0, die begin 2025 wordt vastgesteld. Er is daarnaast nog veel meer ruimte voor energie-
     infrastructuur nodig, voor kabels, kleinere verdeelstations en voor duizenden trafostations
     (middenspanningsruimtes). Naast bovengrondse uitbreidingen van energie-infrastructuur zijn
     er ook vele kilometers aan ondergrondse kabels benodigd. De ruimtelijke impact hiervan moet
     nader worden bepaald. In de bijlage wordt per ontwikkelpad de impact van systeemkeuzes op de
     hoeveelheid onderstations en middenspanningsruimtes getoond.




34                                                                                                        CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                                    35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                                              Figuur 4.1
                                                                                                                                                                                                                              Schematisch overzicht van
                                                                                                                                                                                                                              vervolgstappen en borging
                                                                                                                                                                                                                              van Friese Energievisie.




                                                                                                          4.1 Energievisie en pMIEK 2.0

                                                                                                          De Energievisie is onderdeel van het proces Integraal programmeren. Met integraal wordt bedoeld
                                                                                                          het maken van plannen over de vraagsectoren heen (mobiliteit, industrie, gebouwde omgeving
                                                                                                          en landbouw). Dit is een cyclisch proces bestaande uit vijf stappen. Deze stappen komen overeen
     4. BORGING EN UITVOERING                                                                             met de nationale handreiking voor het proces welke is opgesteld door de werkgroep Integraal
                                                                                                          Programmeren19 (figuur 4.2).


     De Friese Energievisie is géén blauwdruk van het toekomstige energiesysteem, maar geeft wel          We zien de energietransitie als een estafette, waarbij we gezamenlijk de uitdaging aangaan om de
     richting. De borging van het agenderende karakter van deze visie krijgt vorm via drie sporen, die    eindstreep te halen. We kijken verder dan individuele bestuursperiodes en gemeentegrenzen en
     ook onlosmakelijk van elkaar zijn verbonden:                                                         streven gezamenlijk naar een succesvolle finish.


     •	Als input en onderdeel van Integraal Programmeren om sturing te geven aan de investeringen in     Elke twee jaar zal er in Fryslân een nieuwe pMIEK worden opgeleverd, om te beginnen in 2025
      het energienetwerk met pMIEK als (tussen)product. Een periodieke herijking van de Energievisie      (hoofdstuk 4.3). De Energievisie zal elke vier jaar geëvalueerd en, indien nodig en gewenst,
      wordt ook afgestemd op dit cyclisch traject.                                                        geactualiseerd worden.
     • Als input en bouwsteen voor de Provinciale en Gemeentelijke Omgevingsvisies.
     •	Als gezamenlijke visie en product van de Friese Energietafel. De Energievisie is richtinggevend   In 2024 stelt een nieuwe Friese Energietafel het Provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur
      voor de uitvoering van de bestaande samenwerking waarbinnen elke organisatie zijn eigen             Energie en Klimaat (pMIEK 2.0) op, waarin de uitvoering van projecten ter uitbreiding van de
      bevoegdheid en verantwoordelijkheid behoudt. De visie wordt gebruikt voor een herijking en          energie-infrastructuur wordt geprioriteerd. Landelijk is bepaald dat dit programma begin 2025
      vernieuwing van de huidige uitvoeringsagenda.                                                       opgeleverd moet worden.



                                                                                                          19.	De werkgroep bestaat uit een samenwerking van IPO, VNG, Unie van Waterschappen, Netbeheer Nederland, NP RES,
                                                                                                               TNO en van de ministeries Economische Zaken en Klimaat, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.




36                                                                                                        CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                                                          37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                             Hiertoe maken we voor alle regio’s ontwikkelpaden zoals in deze visie al voor drie gebieden
                                                                                                                                                                            4.2 Ruimtelijke ordening
                             is gedaan (bijlage 1). Deze ontwikkelpaden geven inzicht in de systeemkeuzes die voorliggen
                             per gebied en de energie-infrastructuurprojecten die hiervoor benodigd zijn. Parallel werken
                                                                                                                                                                            Deze Energievisie levert input voor de Provinciale en Gemeentelijke Omgevingsvisies. In de
                             we aan een Fries afwegingskader op basis van het nationale afwegingskader en de leidende
                                                                                                                                                                            Energievisie staat de richting waar het energiesysteem van de toekomst heen gaat bewegen.
                             principes uit deze visie. Dit kader wordt richting het pMIEK gebruikt om bepaalde energie-
                                                                                                                                                                            Deze richting is gebaseerd op de feitelijke en verwachte ontwikkelingen van vraag en aanbod
                             infrastructuurprojecten te prioriteren boven andere. Deze projecten, zoals de uitbreiding van
                                                                                                                                                                            van verschillende sectoren en op basis van ambitie, richtinggevende principes en toekomstbeeld
                             onderstations of de aanleg van een warmtenet, volgen uit de verschillende ontwikkelpaden. In
                                                                                                                                                                            die zijn geformuleerd door de deelnemers van de Friese Energietafel. Ook staat in hoofdstuk 3
                             deze Energievisie zijn ook een aantal onderzoeksprojecten geagendeerd voor de pMIEK 2.0 of 3.0
                                                                                                                                                                            toegelicht wat de benodigde ruimte zal zijn voor de clusters met duurzame elektriciteit.
                             (hoofdstuk 4.3).

                                                                                                                                                                            De consequenties van de Energievisie voor de ruimtelijke ontwikkelingen worden in het proces
                             Als eindresultaat geeft het pMIEK een overzicht van energie-infrastructuurprojecten van regionaal
                                                                                                                                                                            van de herijking van de Provinciale Omgevingsvisie en Gemeentelijke Omgevingsvisies afgewogen
                             belang die het meest bijdragen aan het realiseren van deze regionale Energievisie. Het pMIEK
                                                                                                                                                                            tegen ook andere opgaven die (zowel beleidsmatige als fysieke) ruimte vragen. Waar mogelijk
                             bevat verschillende type projecten die voldoen aan een bepaalde schaal. Tijdens het traject om
                                                                                                                                                                            worden koppelkansen zoveel mogelijk benut. De afronding van de herijking van de Provinciale
                             te komen tot het pMIEK worden er afspraken gemaakt over de doorwerking van het pMIEK in de
                                                                                                                                                                            Omgevingsvisie wordt in 2026 verwacht. De gemeentelijke Omgevingsvisies en omgevingsplannen
                             investeringsplannen van netbeheerders. Elke twee jaar wordt het pMIEK geactualiseerd.
                                                                                                                                                                            kunnen richting geven aan de inpassing van de benodigde infrastructuur. Het gaat daarbij niet
               Figuur 4.2
                                                                                                                                                                            alleen over de grote verdeelstations (de onderstations), maar ook over kabeltracés, kleinere
          Cyclus integraal                                                                                                                                                  verdeelstations en de enorme hoeveelheid transformatorhuisjes die in dorpen, wijken en buurten
          programmeren.                                                                                                                Energievisie
                                                                                                                                          Energievisie
                                                                                                                                                    Fryslân
                                                                                                                                                    die in deFryslân
                                                                                                                                                             komende jaren (in verband met de toenemende elektrificatie) een plek moeten krijgen.


                                                                                                                                                                            Na de vaststelling van de Provinciale Omgevingsvisie volgt het Provinciale Omgevingsprogramma
                                                                                                                                                                            dat de ruimtelijke consequenties van het nieuwe, duurzame, energiesysteem, verder in detail
                                                                                                                                                                            uitwerkt. Hierop wordt de invulling van de Provinciale Omgevingsverordening gebaseerd. Waar
                                                                                                                                             Energie-estafette nodig worden de regels in de Provinciale Omgevingsverordening hierop aangepast.
                                                                                                                                                    Energie-estafette

                                                                                                                                             We zien de energietransitie
                                                                                                                                                         We zien de energietransitie
                                                                                                                                                                             als een estafette,
                                                                                                                                                                                          als een estafette,
                                                                                                                                             waarbij we gezamenlijk
                                                                                                                                                         waarbij we gezamenlijk
                                                                                                                                                                        de uitdagingdeaangaan.
                                                                                                                                                                                          uitdaging aangaan.
                                                                                                                                             Overheden,Overheden,
                                                                                                                                                          maatschappelijke
                                                                                                                                                                        maatschappelijke
                                                                                                                                                                                partners, partners,
                                                                                                                                             burgers, bedrijven
                                                                                                                                                         burgers,enbedrijven
                                                                                                                                                                      netbeheerders
                                                                                                                                                                                en netbeheerders
                                                                                                                                                                                        bundelen bundelen
                                                                                                                                             hun krachtenhunomkrachten
                                                                                                                                                                 het gewenste
                                                                                                                                                                          om hetresultaat
                                                                                                                                                                                   gewenste resultaat
                                                                                                                                             te bereiken.teOok
                                                                                                                                                            bereiken.
                                                                                                                                                                al zullen
                                                                                                                                                                        Ookwethouders
                                                                                                                                                                              al zullen wethouders
                                                                                                                                                                                         na          na
                                                                                                                                             verloop vanverloop
                                                                                                                                                          tijd vanvan
                                                                                                                                                                    functie
                                                                                                                                                                        tijd van
                                                                                                                                                                             wisselen,
                                                                                                                                                                                  functie
                                                                                                                                                                                        dewisselen,
                                                                                                                                                                                            inzet   de inzet
                                                                                                                                             blijft onverminderd
                                                                                                                                                         blijft onverminderd
                                                                                                                                                                    hoog. De energie
                                                                                                                                                                                  hoog. wordt
                                                                                                                                                                                         De energie wordt
                                                                                                                                             doorgegeven doorgegeven
                                                                                                                                                            aan de volgende
                                                                                                                                                                          aan de generatie
                                                                                                                                                                                   volgendeleiders
                                                                                                                                                                                              generatie leiders
                             4.Borgen:4.Borgen:
                                       afwegen,afwegen,                             3. Ontwerpen
                                                                                              3. Ontwerpen                                   en deelnemers
                                                                                                                                                         en deelnemers
                                                                                                                                                              aan de Friese aanEnergietafel.
                                                                                                                                                                                 de Friese Energietafel.
                                                                                                                                                                                              We          We
                             keuzes maken
                                     keuzesenmaken en                               richting per
                                                                                              richting
                                                                                                 regio:per regio:                            kijken verder
                                                                                                                                                         kijken
                                                                                                                                                            dan individuele
                                                                                                                                                                 verder dan individuele
                                                                                                                                                                               bestuursperiodes
                                                                                                                                                                                             bestuursperiodes
                             plannen maken
                                     plannen maken                                  ontwikkelpaden
                                                                                              ontwikkelpaden                                 en gemeentegrenzen
                                                                                                                                                         en gemeentegrenzen
                                                                                                                                                                      en streven gezamenlijk
                                                                                                                                                                                    en streven gezamenlijk
                                                                                                                                             naar succes.naar succes.

                                                                                                                                             CyclischCyclisch
                                                                                                                                                      proces proces
                                                                                                                                             De Energievisie
                                                                                                                                                         De Energievisie
                                                                                                                                                              maakt deel maakt
                                                                                                                                                                          uit vandeel
                                                                                                                                                                                    een uit van een
                                                                                                        2.Toekomstbeeld
                                                                                                                  2.Toekomstbeeld
                                                                                                                           en       en       cyclisch proces
                                                                                                                                                         cyclisch
                                                                                                                                                             dat bestaat
                                                                                                                                                                  proces dat
                                                                                                                                                                          uit vijf
                                                                                                                                                                              bestaat
                                                                                                                                                                                   stappen.
                                                                                                                                                                                        uit vijf
                                                                                                                                                                                             Destappen. De
5. Uitvoeren
         5. Uitvoeren                                                                                                                        EnergievisieEnergievisie
                                                                                                                                                          wordt elke vier
                                                                                                                                                                      wordt
                                                                                                                                                                          jaarelke
                                                                                                                                                                                geëvalueerd
                                                                                                                                                                                    vier jaar geëvalueerd
en monitoren
         en monitoren                                                                                   richting geven
                                                                                                                  richting
                                                                                                                        voor
                                                                                                                           geven
                                                                                                                             heelvoor heel
                                                                                                        Fryslân: energievisie
                                                                                                                  Fryslân: energievisie      en indien nodig
                                                                                                                                                         en indien
                                                                                                                                                              bijgewerkt.
                                                                                                                                                                   nodig bijgewerkt.
                                                                                                                                                                          Zie hoofdstuk  Zie4.1
                                                                                                                                                                                             hoofdstuk 4.1
                                                                                                                                             van de Energievisie.
                                                                                                                                                         van de Energievisie.




                                                1. Inzicht 1.
                                                           verkrijgen:
                                                              Inzicht verkrijgen:
                                                kennisdocument
                                                           kennisdocument




     38                                                                                                                                                                     CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                      39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>     4.3 Doorwerking in andere, ook sectorale, beleidsplannen                                              4.4 Uitvoeringsagenda Energievisie

     Enerzijds is deze visie gebaseerd op andere sectorale plannen en anderzijds zal deze visie            De Friese Energievisie is agenderend van aard; dat betekent dat er met de vaststelling van deze
     doorwerken in sectorale plannen, bijvoorbeeld plannen op het gebied van mobiliteit, economie,         visie leidende principes worden vastgesteld voor een Fries toekomstig energiesysteem en dat
     landbouw, wonen, de RES, natuur en landschap en samenleving.                                          er nog openstaande keuzes en nadere uitwerking geagendeerd worden. Door de keuzes en
                                                                                                           uitwerking te agenderen en tijdig te maken, kunnen alle deelnemers van de Friese Energietafel
     De basis van deze visie is gelegd door de ontwikkelingen en bijbehorende energievraag en              (FET) de nodige voorbereidingen treffen voor de uitrol van een volledig duurzaam energiesysteem.
     -aanbod, die bij de verschillende sectoren worden verwacht in beeld te brengen. Deze prognoses
     zijn terug te vinden in het Kennisdocument dat als bijlage bij deze visie is opgenomen. Verder zijn   De urgentie van stappen zetten kan niet genoeg worden benadrukt. Veel bedrijven en inwoners
     de onderwerpen natuur en landschap en samenleving betrokken door deze nadrukkelijk een plek           zijn bezig met verduurzamingsplannen en de daaropvolgende investeringsbeslissingen. Het is
     te geven in de leidinggevende principes.                                                              daarom van belang dat er snel keuzes worden gemaakt over de energiemix en locaties.


     De doorwerking van deze visie in sectorale plannen zal in de toekomst gaan plaatsvinden. De           De borging en uitvoering van de Energievisie wordt nader geconcretiseerd in een gezamenlijke
     energietransitie raakt immers alle beleidsvelden, en vice versa. Daarover zijn nog geen gesprekken    uitvoeringsagenda die in 2024-2025 wordt opgesteld door de organisaties van de Friese
     gevoerd, maar dit onderwerp zal een plek kunnen krijgen in de uitvoeringsagenda. Gedurende            Energietafel. Dit is een actualisatie van de huidige FET-uitvoeringsagenda. Deze agenda kan
     het traject van het opstellen van de Energievisie is in ieder geval als aandachtspunt benoemd         voorstellen bevatten voor het opstellen van nieuw beleid of het herzien van beleid, maar ook
     de relatie met de doelstellingen van het bereiken van de RES-doelen, een circulaire economie,         het uitvoeren van specifieke projecten of acties die door verschillende deelnemers van de FET
     klimaatadaptatie en biodiversiteit evenals de relatie met sociaaleconomische aspecten als             opgepakt worden. De RES wordt elke twee jaar beoordeeld en zo nodig herijkt indien er sprake is
     betaalbaarheid en beschikbaarheid van energie voor alle inwoners in Friesland.                        van bijgesteld ambities. Voor 1 juli 2025 dient de volgende voortgangsrapportage van de RES 1.0 óf
                                                                                                           de herijking naar een RES 2.0 ingediend te worden bij het NP RES.


                                                                                                           De uitvoering past binnen de afspraken die gemaakt zijn bij ondertekening van het
                                                                                                           Samenwerkingsdocument Friese Energietafel. Binnen de Friese Energietafel behoudt elke
                                                                                                           organisatie zijn eigen bevoegdheid en verantwoordelijkheid.


                                                                                                           Voor de uitvoering zullen menskracht en middelen worden vrijgemaakt. Eén en ander is ook
                                                                                                           afhankelijk van de middelen van het Rijk, die moeten zorgen voor een blijvende ondersteuning.
                                                                                                           Het lobbyen daarvoor zal ook onderdeel uitmaken van de uitvoeringsagenda.


                                                                                                           Met het opstellen, uitvoeren en monitoren van de uitvoeringsagenda houden de deelnemers van
                                                                                                           de FET grip op de uitvoering op de kortere termijn en blijven ze op koers volgens de principes voor
                                                                                                           het energiesysteem op de langere termijn.


                                                                                                           Een initieel (niet uitputtend) overzicht van acties per leidend principe die opgenomen kunnen
                                                                                                           worden in de uitvoeringsagenda, staan in bijlage 5.




40                                                                                                         CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                           41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>     BIJLAGEN
     BIJLAGE 1: ONTWIKKELPADEN
     De Energievisie geeft inzicht in de leidende principes en inrichting van het toekomstige Friese
     energiesysteem. Deze bijlage geeft een gebiedsgerichte uitwerking van de systeemkeuzes
     die voorliggen om de overstap te maken naar een duurzaam energiesysteem. Welke keuze
     gemaakt wordt door een sector of door overheden, heeft invloed op de type en de hoeveelheid
     infrastructuur die benodigd is. Sommige keuzes zijn al gemaakt binnen een gebied, maar vaak
     moeten er nog knopen doorgehakt worden. Deze bijlage geeft inzicht in de keuzes die voorliggen,
     en de consequenties van deze keuzes voor de infrastructuur en ontwikkelduur.


     In dit hoofdstuk worden er drie gebiedsgerichte ontwikkelpaden getoond: voor gemeente
     Noardeast-Fryslân, voor de regio Harlingen-Waadhoeke en voor de stad Leeuwarden. Deze
     ontwikkelpaden zijn illustratief voor 1) een landelijke gemeente (Noardeast), 2) een stad
     (Leeuwarden) en 3) een plek waar vraag en aanbod bij elkaar komt (Harlingen-Waadhoeke). Elk
     ontwikkelpad geeft een overzicht van mogelijke verduurzamingsroutes per sector, wanneer er
     naar verwachting keuzes gemaakt (moeten) worden en de consequenties van deze keuzes voor de
     nodige uitbreiding van energie-infrastructuur en bronontwikkeling. De data van de regio-analyses,
     welke een perspectief hebben tot 2030/2035, hebben voor deze periode ook als basis gediend
     voor de ontwikkelpaden.


     De ambitie is om in 2024 voor andere gebieden in Fryslân ook ontwikkelpaden te maken in
     voorbereiding op de pMIEK 2.0 (zie hoofdstuk 4). De drie ontwikkelpaden uit deze bijlage fungeren
     dus als voorbeeld waar andere gebieden van kunnen leren en hebben verder geen status.


     In de praktijk vraagt energietransitie met stakeholders een zorgvuldig proces. Het gezamenlijk
     bouwen aan gemeenschappelijke handelingsperspectieven en het leren van elkaar is hier een
     belangrijk onderdeel van. De ontwikkelpaden zijn bedoeld om een onderbouwd gesprek te
     faciliteren tussen overheden en maatschappelijke partners. De ontwikkelpaden zijn beschreven
     met een technisch perspectief, maar om te komen tot daadwerkelijke keuzes zullen er zorgvuldige
     processen door alle deelnemers van de FET gefaciliteerd worden. De ontwikkelpaden beschrijven
     dus het ‘wat’ en nog niet het ‘hoe’.




42   CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                         43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                     1.1 Methodiek ontwikkelpaden                                                                                                        1.2 Gemeente Noardeast-Fryslân
                     De ontwikkelpaden in hoofdstuk 1.2 t/m 1.4 geven inzicht in systeemkeuzes voor een aantal                                           Gemeente Noardeast-Fryslân is een grote gemeente in het noordoosten van Friesland. Het is een
                     segmenten (sectoren of subsectoren) voor zowel energievraag (grijze kaders) als energieproductie                                    landelijke gemeente met een aantal dorpen en Dokkum als grootste stad. De gemeente kenmerkt
                     (groene kaders). De sectoren die de grootste impact hebben op het energiesysteem en                                                 zich door een grote hoeveelheid groen-gasinvoeders, een industrieel cluster (met o.a. bakkers)
                     het elektriciteitsnet, zijn meegenomen in de figuren. Dit is gebaseerd op de analyse die is                                         bij Hallum en de verduurzaming van de gebouwde omgeving en mobiliteit in de dorpen en stad
                     uitgevoerd in het Kennisdocument (bijlage 4). In figuur 1.1 is er een legenda opgenomen voor                                        Dokkum. Vanuit Holwerd vertrekt de veerdienst richting Ameland.
                     de drie ontwikkelpaden. Alleen de segmenten met de grootste impact op de energiebalans
                     en het elektriciteitsnetwerk zijn opgenomen in de ontwikkelpaden en kunnen variëren per                                             In alle segmenten is volledige elektrificatie van vraag en productie is mogelijk, maar voor elk
                     gebied. Aan de linkerkant van de ontwikkelpaden staan diverse mijlpalen en beslismomenten                                           segment zijn er ook alternatieve energiebronnen- en dragers mogelijk. De provincie Fryslân en
                     beschreven die richtinggevend zijn voor de systeemkeuzes die gemaakt worden. Deze besluiten                                         de gemeente Leeuwarden hebben gedeeltelijk invloed op de systeemkeuzes die gemaakt worden
                     worden door gemeenten, provincie, het Rijk of het bedrijfsleven genomen. Sommige zaken zijn                                         voor de mobiliteit, gebouwde omgeving en duurzame opwek.
                     randvoorwaardelijk of kaderstellend voor een keuze in een gebied, zoals de Wet collectieve
                     warmte of het vaststellen van de nieuwe Omgevingsvisie Fryslân.                                                                     Doorwerking leidende principes in ontwikkelpad
                                                                                                                                                         De vijf leidende principes die in deze visie worden vastgesteld hebben betrekking op
                     Voor elke systeemkeuze zijn er verschillende opties uitgewerkt (langs de vier energiedragers),                                      energiebesparing, duurzame productie van energie met meerdere bronnen, een goede inpassing
                     met elk een bepaalde duur voor de uitbreiding van infrastructuur of ontwikkeling van duurzame                                       in het landschap en energiesysteem en de flexibiliteit van het energiesysteem. Deze principes
                     energiebronnen. Per energiedrager wordt er aangegeven welke bron of techniek worden                                                 werken met name door in de ontwikkelpaden door te kiezen voor duurzame alternatieven, naast
                     overwogen in het gebied. Vaak zijn er ook combinaties aangegeven als optie. Een collectief                                          elektriciteit, door zo veel mogelijk energieproductie (bij energievraag) te clusteren en door te
                     warmtenet zal bijvoorbeeld vaak ook elektriciteit vragen en daarnaast zullen niet alle gebouwen                                     kiezen voor slimme oplossingen ten behoeve van de flexibiliteit van het elektriciteitsnet.
                     op een warmtenet overstappen in een dorp of stad.
                                                                                                                                                         Leidende principes volgen
                     Voor de duur van de uitbreiding van het elektriciteitsnetwerk hanteert Liander een periode van                                      Wanneer de leidende principes worden toegepast, wordt in verschillende sectoren voor
                     8-10 jaar (aanleg nieuw onderstation). Voor de aanleg van een warmtenet is dit korter, namelijk                                     alternatieve energiebronnen gekozen om het elektriciteitsnetwerk minder te belasten. Gemeenten
                     zo’n 4-6 jaar. In alle drie de gebieden is er een regio-analyse uitgevoerd. De inzichten en data uit                                en provincie en Rijk kunnen de keuze voor de gebouwde omgeving, mobiliteit en duurzame
                     deze analyses zijn overgenomen in de ontwikkelpaden.                                                                                opwek (deels) zelf maken of invloed op uitoefenen met beleid, (financiële) ondersteuning of

           Legenda   Legenda
                    Legenda                                                                                                                              bewustwording bij ondernemers. Overheden en ondernemers zouden volgens de principes ook
 Figuur bijlage 1.1
                    Legenda
                     Legenda voor ontwikkelpad
                                                                                                                                                         sterk inzetten op de versterking van de flexibiliteit van het lokale energiesysteem met batterijen,
              Legenda
       Legenda bij
     ontwikkelpaden
                         Besluit & Beleid
                                   Beleid                   Symbool
                                                                                                                                                         seizoensopslag of conversie. Wanneer de leidende principes worden toegepast, zou:
             Besluit &  Besluit
                     Besluit
                       Beleid    &
                             & Beleid                    Symbool
                                                         Symbool
                                                   Symbool                                       Werkzaamheden
                                                                                                        Werkzaamheden
                                                                                                           Werkzaamheden
                                                                                                 Werkzaamheden                                           •	De veerdienst (als transitiemiddel) naar Ameland tijdelijk op biobrandstof kunnen varen
                     Besluit & Beleid                      Symbool                                        Werkzaamheden
                               Rijksbesluit
                                Rijksbesluit
                           Rijksbesluit
                 Rijksbesluit   Rijksbesluit                       Elektrificatie
                                                                        Elektrificatie
                                                                   Elektrificatie
                                                        Elektrificatie  Elektrificatie                 Netuitbreiding  nodig nodignodig
                                                                                                                   Netuitbreiding
                                                                                                               Netuitbreiding
                                                                                                                   Netuitbreiding
                                                                                                        Netuitbreiding nodig      nodig                   terwijl de netbeheerder benodigde uitbreidingen realiseert. In 2029 zijn de concessies
               Besluit & Beleid                     Symbool                                      Werkzaamheden
                          Rijksbesluit
                               Provinciebesluit                   Elektrificatie                           Netuitbreiding nodig                           voor de Friese veerdiensten naar de Waddeneilanden verlopen. Op dit moment wordt de
                               Provinciebesluit
                          Provinciebesluit
                               Provinciebesluit
                 Provinciebesluit                       Biodiesel Biodiesel
                                                                       Biodiesel
                                                                  Biodiesel
                                                                       Biodiesel                       Bronontwikkeling    nodignodignodig
                                                                                                                    Bronontwikkeling
                                                                                                               Bronontwikkeling
                                                                                                                    Bronontwikkeling
                                                                                                       Bronontwikkeling nodig        nodig
                    Rijksbesluit                         Elektrificatie                                Netuitbreiding nodig
                        Provinciebesluit                        Biodiesel                                         Bronontwikkeling nodig                  aanbestedingsprocedure voorbereid. De kaders die hierin leidend zijn bepalen in grote mate de
                            Gemeentebesluit
                             Gemeentebesluit
                        Gemeentebesluit
                             Gemeentebesluit
                 Gemeentebesluit                        GroengasGroengas
                                                                     Groengas
                                                                Groengas
                                                                     Groengas                          Batterij  nodig Batterij
                                                                                                                  Batterij
                                                                                                       Batterij nodig  Batterij nodig
                                                                                                                           nodignodig
                    Provinciebesluit
                           Gemeentebesluit
                                                         Biodiesel
                                                                  Groengas
                                                                                                       Bronontwikkeling nodig
                                                                                                                   Batterij nodig                         wijze van systeemkeuze die voor de veerdiensten gemaakt wordt.
                               Bedrijfsbesluit
                                 Bedrijfsbesluit
                           Bedrijfsbesluit
                 Bedrijfsbesluit Bedrijfsbesluit                  Uitbreiding
                                                                  Uitbreiding
                                                        Uitbreiding           of of
                                                                       Uitbreiding
                                                                       Uitbreiding
                                                                    of extra        extra
                                                                                    of
                                                                                 extra
                                                                                    of extra
                                                                                       extra            Bron
                                                                                             onderstation
                                                                                        onderstation
                                                                             onderstation    onderstation      eninfrastructuur
                                                                                                         Bron en   infrastructuur
                                                                                                                        Bron
                                                                                                                   BronBron   en infrastructuur
                                                                                                                              en infrastructuur
                                                                                                                         en infrastructuur
                                                                                                                                 gereed         gereed
                                                                                                                                           gereed
                                                                                                                                                gereed
                    Gemeentebesluit                      Groengas
                                                                  onderstation
                                                                                                        Batterij nodig
                                                                                                        gereed Bron en infrastructuur gereed             •	De gebouwde omgeving voor een klein deel overgaan op een collectieve warmtevoorziening.
                            Bedrijfsbesluit
                                 Mijlpaal                         Uitbreiding of extra onderstation
                                 Mijlpaal
                            Mijlpaal
                                 Mijlpaal                              Zonne-energie
                                                                  Zonne-energie
                                                                       Zonne-energie
                 Mijlpaal
                     Bedrijfsbesluit                    Zonne-energie
                                                         Uitbreiding of extra onderstation               TypeType  Type energiedrager
                                                                                                              energiedrager
                                                                                                                  energiedrager
                                                                                                        Bron en infrastructuur
                                                                                                  Type energiedrager           gereed                     Anjum en Dokkum zijn in de Transitievisie Warmte van de gemeente aangewezen als
                           Mijlpaal                                 Zonne-energie
                                                                    Zonne-energie
                                Randvoorwaardelijk
                                Randvoorwaardelijk
                           Randvoorwaardelijk
                                Randvoorwaardelijk
                 Randvoorwaardelijk   of        of of of                 Windenergie
                                                                    Windenergie
                                                           Windenergie   Windenergie                      TypeElektriciteit
                                                                                                                  energiedrager
                                                                                                 Type energiedrager
                                                                                                      Elektriciteit  Elektriciteit
                                                                                                                     Elektriciteit                        startkernen. Hier wil werkt de gemeente aan wijkuitvoeringsplannen en heeft de ambitie rond in
                    Mijlpaal    kaderstellend  beleid/proces Zonne-energie
                           kaderstellend
                 kaderstellend  kaderstellend
                                of        beleid/proces
                                               beleid/proces
                                   kaderstellend
                                beleid/proces
                           Randvoorwaardelijk of                    Windenergie                  Type energiedrager
                                                                    Windenergie                                   Elektriciteit
                    Randvoorwaardelijk
                           kaderstellendofbeleid/proces
                                beleid/proces            Windenergie
                                                                         Duurzame
                                                           DuurzameDuurzame
                                                                         Duurzame
                                                                     warmtebron    warmtebron
                                                                              warmtebron
                                                                                  warmtebron           Elektriciteit
                                                                                                        Warmte Warmte
                                                                                                       Elektriciteit
                                                                                                                     Warmte
                                                                                                                     Warmte                               2030 een lokaal warmtenet te hebben gerealiseerd.
                    kaderstellend beleid/proces                 Duurzame
                                                                Duurzame warmtebron                               Warmte
                                                                                                       Warmte         Biogas
                                                                                                        Biogas of Biogas
                                                                                                                      Biogas  of -brandstof
                                                                                                                                 -brandstof
                                                                                                                         of -brandstof
                                                                                                                              of                         •	De (bakkers)industrie in Hallum energie dichtbij vraag realiseren en alternatieve energiebronnen
                                                                warmtebron
                                                         Duurzame warmtebron                           Warmte     -brandstof

                                                                                                       Biogas     Biogas of -brandstof                    gebruiken, zoals duurzame warmte of groen gas. Er vinden momenteel gesprekken tussen de
                                                                                                       Biogas ofof
                                                                                                        Waterstof  -brandstof
                                                                                                                       Waterstof
                                                                                                                  Waterstof
                                                                                                                       Waterstof
                                                                                                                 -brandstof
                                                                                                                 Waterstof                                provincie, gemeente en ondernemers plaats over de mogelijke verduurzamingsroutes in Hallum.
                                                                                                       Waterstof
                                                                                                       Waterstof




44                                                                                                                                                       CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                           45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                                           •	De gemeente productie van duurzame energie realiseren, geclusterd en, naast zonne-energie,                                                                                                                                             Implicaties voor energie-infrastructuur
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           Figuur bijlage 1.3
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           Schets van energie-
                                                             ook windenergie en groen gas. Vanwege de grote potentie aan groen gas in de gemeente zijn                                                                                                                                               De twee hierboven beschreven scenario’s hebben verschillende implicaties voor de energie-             infrastructuur in Noardeast
                                                             monovergisters kansrijk.                                                                                                                                                                                                                infrastructuur.                                                                                       Fryslân in 2050.


                                                           Bij het minimaal belasten van het elektriciteitsnetwerk, doordat er bijvoorbeeld wordt
                                                           gekozen voor een ander pad (warmte of biogas) dan elektrificatie, zijn niet alle uitbreidingen
                                                           nodig. Uiteraard is dit helemaal afhankelijk van de locatie en de grootte van het verschil in
                                                           elektriciteitsvraag groei tussen de paden. De consequenties van dit scenario op de infrastructuur
                                                           zijn hieronder en in figuur 1.3 nader toegelicht.




               Figuur bijlage 1.2
                   Ontwikkelpad
               Noardeast-Fryslân


                                                           Programma
                                                            van eisen
                                                             (2025)
                                                                                      Elektrificatie                                                                                                                   +20MW
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     Elektrificatiepad
Mobiliteit
Veerdiensten                      Nota van                             Toewijzing
                                                                                        Biodiesel                                                                                                                                                                                                    In het gebied Noardeast-Fryslân lijkt er bij inzet op het electrificatiepad een extra onderstation
                               Uitgangspunten                         aanbesteding
                                   (2024)                                (2026)
                                                                                       Combinatie
                                                                                                                                                                                                                      +0-20MW                                                                        nodig te zijn om aan de elektravraag te voldoen. Als de elektrificatievraag toeneemt moeten
Mobiliteit                                                                                                                                                                                                                                                                                           ook de bestaande stations maximaal worden uitgebreid. Daarnaast zijn er ook meer
                     Concessie                                                                                                                                                                                                                +1-2MW
                                                                                                                                                  Regionaal
Personen
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     elektriciteitshuisjes (MSR’s) nodig om de energievraag in met name van de gebouwde omgeving
                                                                                                                                                                                                                                                                                         +10-25MW
                                                                                                                                                                Elektrificatie
                     busvervoer
                                                                                                                                                                                                                                                                      Elektrificatie

                                                                                                                                                 Mobiliteits-
                                                                                                                                               programma 2.0


                                                                                                                                                                                                                                                                                                     op te vangen. De flexibiliteit en opslag behoefte zal in vergelijking tot de andere gebieden minder
                                      Walstroom
Mobiliteit
Logistiek                                                                                                                                                                                                                                    +20MW                      Elektrificatie
                                                                                                                                                                                                                                                                                          +17-23MW

                                                                                                                                                                                                                                                                                                     nodig zijn vanwege een lagere totale energievraag en piekbelasting in dit gebied. Door relatief
                                                                                                                                  Combinatie




                                                                                                                                                                                                                                                                                                     minder duurzame opwek en mobiliteit is er minder piekbelasting op het netwerk.
Gebouwde                                                               Aanwijzen
                                                                      warmtekavel                                                                                                                                                    +50MW
omgeving                                                                                                                Individuele
                                                                                                                       Warmtepomp




Warmte-                                                      Warmte-                                                                                                                                                                                                  Combinatie
                                                                                                                                                                                                                                                                                          +15-40MW


                                                                                                                                                                                                                                                                                                     Leidende principes
                  Transitievisie
transitie           Warmte
                                                            programma
                                                                                                                                                                                                                     +30 MW

                                         Wet collectieve
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     Bij de keuze voor warmte of biogas ontstaat er meer ruimte in het elektriciteitsnet op zowel
                                                                                                                                                                                 Warmtenet
                                            warmte                                     Combinatie




                                                                                                                                                                                                                                                                                                     de middenspanning als op de hoogspanning (onderstation niveau). Er zijn naar schatting ook
                                                                                                                                      Elektrificatie                                                                                         +50MW

Industrie
                                                                                              Inschatting uiterlijk
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     hier veel minder elektriciteitshuisjes (MSR’s) nodig. Het onderstation Dokkum zal in beide
                                                                                                                                                                                                                                          20-35 MW
                                                                                              investeringsbesluit
                                                                                                door bedrijven
                                                                                                                                       Combinatie
                                                                                                                                                                                                         Warmtenet                                                                                   paden uitgebreid moeten worden. Maar de bouw van nieuw onderstation kan mogelijk worden
                                                                                                                                                                                                                                                                                                     vermeden.
                                                                                                          Zon PV                                                                                                                +45MW

                                                                                                                                                                                                                                                         Zon PV


                                                                               Raadsbesluit                                                                                                                                     +15MW
                                                                                                       Windturbines
                                                                                                                                                                                                                                                                                         +15-130MW
Energieproductie
                                                                                                                                                                                                                                                       Windturbines

                                                                                                                                                                                                                                +0-45MW
                                                                                                        Combinatie

                                   Energievisie            Omgevings-                                                                                                                        Warmtenet

                                                           visie Fryslân

                                                                                                       Monovergister




                      Nu                                   2025                                                                                                      2030                                                                 2035                                           2050




             46                                                                                                                                                                                                                                                                                      CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                                             47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                                                                       De gemeente Waadhoeke heeft flinke ambities voor de productie van duurzame energie. De
                                                          1.3 Regio Harlingen-Waadhoeke
                                                                                                                                                                                                                                                       gemeente werkt aan de ontwikkeling van een Energielandschap waar deze productie wordt
                                                          In het noordwesten van de provincie Fryslân, grenzend aan de Waddenzee, ligt het gebied
                                                                                                                                                                                                                                                       geclusterd. De gemeente heeft verschillende opties voor het landschap en bepaalt de precieze
                                                          Harlingen-Waadhoeke (figuur 1.4). Dit gebied heeft een gezamenlijk ontwikkelpad omdat de
                                                                                                                                                                                                                                                       inrichting hiervan de komende jaren mede op basis van een gebiedsontwikkelingsproces. Naast
                                                          gemeenten Waadhoeke en Harlingen voor een groot deel gebruikmaken van dezelfde energie-
                                                                                                                                                                                                                                                       het Energielandschap is ook de aanwezigheid van glastuinbouw kenmerkend voor de regio.
                                                          infrastructuur. Zo worden Harlingen en Waadhoeke allebei gevoed vanuit onderstation Herbaijum.
                                                                                                                                                                                                                                                       Waadhoeke is de enige gemeente in Fryslân met glastuinbouw met twee grotere clusters van
                                                          Het oostelijke gedeelte van Waadhoeke wordt gevoed vanuit onderstation Leeuwarden.
                                                                                                                                                                                                                                                       60-70 ha (Sexbierum en Berlicum). Deze sector heeft verschillende verduurzamingsopties, zoals
                                                                                                                                                                                                                                                       elektrificatie, duurzame warmte of groen gas en het is nog niet duidelijk waar de voorkeur ligt van
                                                          Gemeente Harlingen wordt gekenmerkt door de Port of Harlingen, vanuit waar dagelijks meerdere
                                                                                                                                                                                                                                                       de tuinders. De keuze die genomen wordt heeft mogelijk grote impact op het elektriciteitssysteem.
                                                          veerboten naar Terschelling en Vlieland vertrekken. Er ligt ook een grote industriehaven, er
                                                                                                                                                                                                                                                       Er is een grote relatie tussen de keuzes die gemaakt worden in het Energielandschap en de
                                                          is visserij en de bruine vloot. Op een klein oppervlak komt er dus veel bedrijvigheid (en dus
                                                                                                                                                                                                                                                       verduurzamingsroute van de glastuinbouw.
                                                          energiegebruik) bij elkaar. De verduurzaming op Terschelling en Vlieland is relevant voor
                                                          Harlingen-Waadhoeke omdat de onderliggende netten ook zijn aangesloten op onderstation
                                                                                                                                                                                                                                                       Het ontwikkelpad Harlingen-Waadhoeke (figuur 1.3) kenmerkt zich primair door de
                                                          Herbaijum en daarmee invloed hebben op de beschikbare capaciteit. Op dit moment is de
                                                                                                                                                                                                                                                       verduurzaming van de veerdienst en logistiek, de glastuinbouw, de gebouwde omgeving,
                                                          beschikbare capaciteit gering. Netbeheerders zoeken naar mogelijkheden om de capaciteit
                                                                                                                                                                                                                                                       de industrie en het Energielandschap, d. In dit ontwikkelpad is volledige elektrificatie van
                                                          rondom Herbaijum te vergroten. Er worden ook gesprekken gevoerd over de aanleg van
                                                                                                                                                                                                                                                       energievraag en -productie mogelijk voor alle segmenten, maar er zijn alternatieven beschikbaar.
                                                          wadkabels naar de eilanden.
                                                                                                                                                                                                                                                       Het Rijk, de provincie Fryslân en de gemeenten Waadhoeke en Harlingen hebben gedeeltelijk
                Figuur bijlage 1.4
                                                                                                                                                                                                                                                       invloed op de systeemkeuze die gemaakt wordt voor de veerdienst, de gebouwde omgeving en
                     Ontwikkelpad
             Harlingen-Waadhoeke                                                                                                                                                                                                                       het Energielandschap.

                                                       Programma
                                                        van eisen                      Elektrificatie                                                                                     +50MW
                                                                                                                                                                                                                                                       Doorwerking leidende principes in ontwikkelpad
                                                         (2025)
Mobiliteit
Veerdiensten                                                                            Biodiesel
                                                                                                                                                                                                                                                       Leidende principes volgen
                                                                    Toewijzing
                                  Nota van
                               Uitgangspunten
                                   (2024)
                                                                   aanbesteding
                                                                      (2026)
                                                                                                                                                                                          +0-50MW
                                                                                                                                                                                                                                                       Wanneer de leidende principes worden toegepast, wordt in verschillende sectoren voor
                                                                                                                                                                                                                                                       alternatieve energiebronnen gekozen om het elektriciteitsnetwerk minder te belasten.
                                                                                       Combinatie




Mobiliteit
Logistiek
                                                                                       Combinatie
                                                                                                                                                                                           +27MW
                                                                                                                                                                                                                       Elektrificatie      +26-35MW    Gemeenten, provincie en Rijk kunnen de systeemkeuze voor de veerdienst, de gebouwde
Gebouwde
                                                                          Aanwijzen
                                                                         warmtekavel                                                                                                         +50MW
                                                                                                                                                                                                                                                       omgeving en het Energielandschap gedeeltelijk zelf maken of beïnvloeden. De overheden
Omgeving                                                                                                                                                                                                                                               kunnen invloed uitoefenen op keuzes die in de overige segmenten gemaakt worden, met beleid,
                                                                                                  Individuele
                                                                                                 Warmtepomp



Warmte-                                                                                                                                                                                                                Combinatie
                                                                                                                                                                                                                                        +25-55MW
                                                              Warmte-
                                                                                                                                                                                                                                                       (financiële) ondersteuning of bewustwording bij ondernemers. Overheden en ondernemers
                                                                                                                                                                                            +25-40MW
transitie     Transitievisie        Wet collectieve          programma
                Warmte                 warmte                                                                                                                   Warmtenet
                                                                                                    Combinatie




                                                                                                                                                                                                                                                       zouden volgens de principes ook sterk inzetten op de versterking van de flexibiliteit van het lokale
                                                                                                                                            Elektrificatie                                                            +38MW
Industrie
                                Sociaal economisch
                                                                                                                          Inschatting
                                                                                                                            uiterlijk
                                                                                                                                                                                                                                                       energiesysteem met batterijen, seizoensopslag of conversie.
                               actieprogramma door                                                                    investeringsbesluit                                                                           +0-38MW
                                    gemeenten                                                                                               Combinatie




                                                                                 Inschatting
                                                                                   uiterlijk                     Elektrificatie                                                                        +110MW                                          Wanneer de leidende principes worden toegepast, zou:
                                                                             investeringsbesluit

Glastuinbouw                                                                                                     Duurzame
                                                                                                                                                                                                                                                       •	De veerdiensten naar Terschelling en Vlieland (als transitiemiddel) tijdelijk op biobrandstof
                                                                                                                  Warmte                                                      Warmtenet
                                                      Duurzaam
                            Proces
                           Greenport
                                                       concept
                                                      Berlikum                                                                                                                                         +0-75MW
                                                                                                                                                                                                                                                        kunnen varen terwijl de netbeheerder benodigde uitbreidingen realiseert. In 2029 gaan de
                                                                                                                 Combinatie
                                                                                                                                                                              Warmtenet                                                                 nieuwe concessies in voor de Friese veerdiensten naar de Waddeneilanden. Op dit moment
                                                                                                                                                                                                                                                        wordt de aanbestedingsprocedure voorbereid. De kaders die hierin leidend zijn bepalen in grote
                                                                                                                                                                                                    +54-144MW

                                                                                                                                                                                                                                                        mate de wijze van systeemkeuze die voor de veerdiensten gemaakt wordt.
                                                                                                        Zon PV
                                                                                                                                                                                                                    Zon PV
                                            Gebieds-
                                       ontwikkelingsproces

Energieproductie                                                                                                                                                                                    +60-70MW
                                                                                                                                                                                                                                                       •	De zwaardere logistiek en binnenvaart op groen gas of biobrandstof kunnen overstappen als
                                                                                                  Windturbines

                                                                                                                                                                                                                  Windturbines             +42-105MW
Energielandschap
                                                                        Raadsbesluit
                         Raads-
                         besluit
                                                                                                    Zonthermie
                                                                                                                                                                       Warmtenet

                                                                                                                                                                                                                  Zonthermie
                                                                                                                                                                                                                                                        alternatief voor elektrificatie.
                                                       Omgevings-                                                                                                                                    +0-150MW
                                                       viisie Fryslân                               Combinatie

                                                                                                                                                                       Warmtenet




                   Nu                                 2025                                                                                                   2030                                          2035                             2050




             48                                                                                                                                                                                                                                        CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                            49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>     •	De gebouwde omgeving, industrie en glastuinbouw, naast elektrificatie, ook gebruik maken             Implicaties voor energie-infrastructuur                                                            Figuur bijlage 1.5
       van duurzame warmtebronnen (restwarmte, aquathermie of geothermie) en/of groen gas                    De twee hierboven beschreven scenario’s hebben verschillende implicaties voor de energie-          Schets van energie-
                                                                                                                                                                                                                infrastructuur in
       in combinatie met (seizoens)opslag. Gemeenten Waadhoeke en Harlingen hebben de regie                  infrastructuur. Het scenario dat leidende principes hanteert, resulteert in gevarieerde            Harlingen-Waadhoeke in
       voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving via de TVW, warmteprogramma en                         infrastructuur en minder uitbreiding van of nieuwe onderstations.                                  2050 in twee scenario’s.

       wijkuitvoeringsplannen.
     •	Het Energielandschap, naast zonne-energie, ook windenergie en duurzame warmte produceren
       (zonthermie wordt momenteel door de gemeente overwogen voor de inzet in de glastuinbouw).


     De consequenties van dit scenario op de infrastructuur zijn hierna en in figuur 1.5 nader
     toegelicht.


     Elektrificatiepad
     Het scenario waarin overheden en bedrijven inzetten op elektrificatie, waarbij andere
     energiebronnen- en dragers minimaal worden toegepast en er niet wordt ingezet op slimme
     oplossingen, is vanuit het energiesysteem en het elekriciteitsnetwerk onwenselijk. Dit scenario
     volgt niet de leidende principes uit de Energievisie. In dit scenario zijn er grote uitbreidingen van
     de elektriciteitsinfrastructuur nodig, wat tijd, uitvoeringskracht en geld kost. Netcongestie blijft
     in dit scenario een belemmerende factor, ook op de langere termijn. Wanneer de veerdienst,
     de logistiek, de glastuinbouw, de industrie en de gebouwde omgeving volledig elektrificeren
     in Harlingen-Waadhoeke, wordt dit scenario in dit gebied werkelijkheid. Gezien de grote
     vermogensvraag die elektrificatie in de segmenten vraagt, is het vroegtijdig informeren van de
     netbeheerders van groot belang. In vrijwel alle segmenten vindt momenteel al elektrificatie
     plaats. De Port of Harlingen kampt bijvoorbeeld op dit moment al met problemen om nieuwe
     netaansluitingen te krijgen. Door niet tijdig te kiezen voor een andere energiebron of -drager, zal
     het elektrificatiescenario automatisch werkelijkheid worden. De consequenties van dit scenario
     op de infrastructuur zijn hieronder en in figuur 1.5 nader toegelicht.
                                                                                                             Elektrificatiepad
                                                                                                             Er wordt met name impact verwacht op het middenspanningsnet als het electrificatiepad (links)
                                                                                                             zich ontvouwd. Er zijn veel elektriciteitshuisjes (middenspanningsruimten: MSR’s) nodig om
                                                                                                             de energievraag van huishoudens, elektrisch vervoer, landbouw en midden- en klein bedrijf op
                                                                                                             te kunnen vangen. Op onderstation niveau zijn er drie nieuwe stations nodig. Eén 110/50/20kV
                                                                                                             station en twee 50/20kV stations. Deze zullen naar mate de elektrificatievraag toeneemt ook
                                                                                                             maximaal uitgebreid moeten worden in de toekomst. Deze stations zijn nodig om de grotere
                                                                                                             ontwikkelingen rondom glastuinbouw, industrie en het energielandschap te faciliteren. Ook zal
                                                                                                             er een grote flexibiliteit en opslag behoefte zijn om het elektriciteitsnet en energievraag en –
                                                                                                             aanbod in balans te houden. Met name de veerdiensten, industrie en logistiek hebben ook energie
                                                                                                             nodig als het niet waait of de zon niet schijnt. Voor de warmtevraag in de gebouwde omgeving is
                                                                                                             daarnaast seizoensopslag of import van energie nodig om de energiebalans te waarborgen.




50                                                                                                           CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                                         51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>     Leidende principes                                                                                                  •	Gemeente Leeuwarden de bedrijventerreinen maximaal benutten voor productie van duurzame
     Bij het realiseren van meer warmte infrastructuur en meer inzet op biogas betekent dit concreet                       energie. Zo wordt er energieaanbod dicht bij vraag gerealiseerd en zorgt windenergie voor een
     minder investeringen in het elektriciteitsnet op middenspanning- en hoogspanningsniveau. Er                           relatief lagere impact op het elektriciteitsnet dan zonne-energie. De gemeente heeft de ambitie
     zijn significant minder elektriciteitshuisjes nodig en de drie nieuwe onderstations hebben minder                     om 35 windturbines te realiseren op bedrijventerreinen in Leeuwarden. De gemeente geeft
     investeringen voor uitbreiding nodig in de toekomst. Daarnaast zorgen de andere energiedragers                        voorkeur van windenergie boven zon-pv. De gemeente is van plan een belemmeringenstudie
     (warmte en biogas) voor een betere balancering in het totale energiesysteem.                                          te doen naar windturbines op bedrijventerreinen in Leeuwarden. De uitkomsten van dit
                                                                                                                           onderzoek, deze Energievisie en de nieuwe Provinciale Omgevingsvisie bepalen in hoge mate
                                                                                                                           wat de gemeente in haar nieuwe Energieagenda zal opnemen.
     1.4 Leeuwarden
     Leeuwarden is als Friese hoofdstad meegenomen als ontwikkelpad (figuur 1.6). Leeuwarden                             De consequenties van dit scenario op de infrastructuur zijn hieronder en in figuur 1.7 nader
     kenmerkt zich door de aanwezigheid van bedrijventerreinen met voedingsmiddelenindustrie,                            toegelicht.
     een grote verduurzamingsopgave in de gebouwde omgeving en een hoge ambitie van duurzame
     productie van duurzame elektriciteit. Ook in dit ontwikkelpad is volledige elektrificatie van                       Elektrificatiepad
     energievraag en -productie mogelijk voor alle segmenten, maar ook hier zijn er alternatieven                        Ook voor Leeuwarden is er een scenario denkbaar met maximale elektrificatie van energievraag
     beschikbaar. De provincie Fryslân en de gemeente Leeuwarden hebben gedeeltelijk invloed op de                       en -aanbod. Dit scenario volgt niet de leidende principes uit de Energievisie. In vrijwel alle
     systeemkeuzes die gemaakt worden voor de mobiliteit, gebouwde omgeving en duurzame opwek.                           segmenten vindt momenteel al elektrificatie plaats. In de periode 2022-2030 wordt in Leeuwarden
                                                                                                                         een groei van 30% van de elektriciteitsvraag verwacht. Er is veel onzekerheid over de mate van en
     Doorwerking leidende principes in ontwikkelpad                                                                      snelheid van elektrificatie, bijvoorbeeld bij de industrie, waardoor een groei van meer dan 100%
     Leidende principes volgen                                                                                           tot 2030 niet uitgesloten is. Door niet tijdig te kiezen voor alternatieve energiebronnen en -dragers,
     Wanneer de leidende principes worden toegepast, wordt in verschillende sectoren voor                                wordt het maximale elektrificatiescenario werkelijkheid. De consequenties van dit scenario op de
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                Figuur bijlage 1.6
     alternatieve energiebronnen gekozen om het elektriciteitsnetwerk minder te belasten. Gemeenten                      infrastructuur zijn hieronder en in figuur 1.7 nader toegelicht.
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                Ontwikkelpad
     en provincie en Rijk kunnen de keuze voor de gebouwde omgeving, mobiliteit en duurzame                                                                                                                                                                                                                     Leeuwarden

     opwek (deels) zelf maken of invloed op uitoefenen met beleid, (financiële) ondersteuning of                          Concessie                                             Zero-emissie

     bewustwording bij ondernemers. Overheden en ondernemers zouden volgens de principes ook
                                                                                                                          busvervoer                                             zone 2028
                                                                                                            Mobiliteit
                                                                                                            Personen
     sterk inzetten op de versterking van de flexibiliteit van het lokale energiesysteem met batterijen,                                                                                         Elektrificatie                                                        +38MW                  Elektrificatie
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        +25-70MW

                                                                                                                                  Laadvisie

     seizoensopslag of conversie. Wanneer de leidende principes worden toegepast, zou:
                                                                                                            Mobiliteit                                                                                                                                                 +26MW

     •	Een deel van de (voedingsmiddelen)industrie en bedrijven op een duurzame warmtevoorziening          Logistiek                       Beleidskader
                                                                                                                                                                                                Combinatie
                                                                                                                                                                                                                                                                                              Combinatie
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        25-30MW

                                                                                                                                             Mobiliteit

      overstappen. Friesland Campina overweegt bijvoorbeeld het gebruiken van de eigen restwarmte
                                                                                                                         Intentie-overeenkomst
      of het boren van een geothermiebron. In Leeuwarden zijn er vooralsnog weinig bedrijven die
                                                                                                                                                                                                                   Individuele                                                    +70MW
                                                                                                                           duurzame warmte                                                                        Warmtepomp                                                                              Elektrificatie


                                                                                                            Gebouwde           Heechterp
                                                                                                                                                                                             Aanwijzen
                                                                                                                                                                                            warmtekavel
                                                                                                            omgeving
      groen gas willen inzetten als verduurzamingsoptie. Er blijft naar verwachting alsnog een groot        Warmte-                                                                                                                                                                                                                   +30-80MW
                                                                                                                                                                      Warmte-
                                                                                                            transitie
      deel van de industrie over die zal elektrificeren.                                                                                      Wet collectieve
                                                                                                                                                 warmte
                                                                                                                                                                     programma
                                                                                                                                                                                                                                                                                 +35-60MW

                                                                                                                                                                                                                  Combinatie                                                                                Combinatie




     •	De zwaardere logistiek gedeeltelijk op groen gas of biobrandstof overstappen als alternatief voor                                                                                                                                                 Warmtenet




                                                                                                                          Maatregelen-                                                        Inschatting

      elektrificatie. Op termijn (na 2035) zou vrachtverkeer dat langere afstanden moet rijden groene                     pakket inflatie                                                       uiterlijk
                                                                                                                                                                                          investeringsbesluit                                                                       +150MW
                                                                                                                                                                                                                          Elektrificatie


                                                                                                            Industrie
      waterstof kunnen overwegen. Vóór die tijd is er niet voldoende groene waterstof beschikbaar
                                                                                                                                                                                    Onderstation                                                                                    +24MW

      in Nederland. Het personenvervoer zal vrijwel zeker gaan elektricifceren. Vanaf 2028 bereidt de
                                                                                                                                                                                                                          Combinatie

                                                                                                                                                                                  treedt in werking                                                        Warmtenet




      gemeente een zero-emissiezone voor in de stad.
                                                                                                                                                                                                                                                                       +185MW
     •	De gebouwde omgeving voor een belangrijk deel overgaan op een collectieve
                                                                                                                                                                                                  Zon PV

                                                                                                                                   Belemmeringen-                       Leeuwarder
                                                                                                                                  studie windenergie                   Energieagenda
                                                                                                                                                                                                                                                                                             Windturbines



      warmtevoorziening. Er is in de stad potentie voor o.a. geothermie. De gemeente ziet momenteel         Energieproductie                                                                   Windturbines                                                             +145MW
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      +100-150MW


      kansen voor een warmtenet in ongeveer 40% van de wijken in Leeuwarden. Onlangs heeft de
                                                                                                                                                                                                                                                                                               Zon PV

                                                                                                                                                                                                                                                                       5+144MW
                                                                                                                                Energievisie                                                    Combinatie




      gemeente een intentieovereenkomst gesloten voor duurzame warmte in de wijk Heechterp.
                                                                                                                                                                                                                                              Warmtenet


                                                                                                                                                                Omgevings-
                                                                                                                                                                visie Fryslân
                                                                                                                                                                                               Monovergister




                                                                                                                           Nu                                   2025                                                                       2030                                      2035                                             2050




52                                                                                                                       CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                                                                                                                             53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                        Implicaties voor energie-infrastructuur
                        De twee hierboven beschreven scenario’s hebben verschillende implicaties voor de energie-             BIJLAGE 2: FRIESE ENERGIE-INITIATIEVEN
                        infrastructuur.
                                                                                                                              Het nieuwe energiesysteem is niet van de ene dag op de andere gerealiseerd. We zitten in een
                        Elektrificatiepad                                                                                     energietransitie tot 2050 waarbij de invulling van het toekomstig energiesysteem nog geen
                        Ook in en rondom Leeuwarden wordt met name de impact verwacht op het middenspanningsnet               platgetreden pad is. Daarom is het van belang om lerend vooruit te gaan, stappen te zetten
                        als het elektrificatiepad zich ontvouwt. Er zullen veel elektriciteitshuisjes (MSR’s) nodig zijn om   en ervaringen op te doen en ook risico’s te nemen. En om weg te gooien wat niet werkt en te
                        de energievraag van de gebouwde omgeving op te vangen. Op onderstation niveau is er één               behouden en versterken wat kansrijk lijkt.
                        nieuw station nodig. Een 110/20kV onderstation. Deze en huidige stations moeten naar mate
                        de elektrificatievraag toeneemt ook maximaal worden uitgebreid. Ook in dit gebied zal er een          In Fryslân zijn diverse initiatieven die experimenteren met nieuwe en duurzame vormen van
                        grote flexibiliteit en opslag behoefte zijn voor de industrie en logistieke hubs. Daarnaast is er     energievoorziening. Deze brengen we in beeld om inzicht te krijgen in welke experimenten
                        seizoensopslag van energie nodig om te voldoen aan de warmtevraag van de gebouwde omgeving            worden gedaan en welke lessen we hieruit kunnen leren. Geleerde lessen kunnen we in de
                        in de winter.                                                                                         uitwerkingen van de Energievisie oppakken en meenemen in de uitvoering.


                        Leidende principes                                                                                    Op de website van de Friese Energietafel zijn deze initiatieven in een overzicht te vinden. De
                        Bij een keuze voor warmtenetten of inzet op meer biogas ontstaat er ruimte in het elektriciteitsnet   projecten zijn kort beschreven en bevatten links naar websites waar meer informatie op te
                        op zowel het middenspanning- als het hoogspanningsnet (onderstation niveau). Er zijn naar             halen is.
                        schatting veel minder middenspanningsruimten (MSR’s) nodig omdat een groot gedeelte van
  Figuur bijlage 1.7    de energievraag opgevangen kan worden door warmte. Het nieuwe onderstation zal er in beide
 Schets van energie-
                        paden moeten komen, maar er is meer capaciteit over op het onderstation in 2050 voor andere
    infrastructuur in
Leeuwarden in 2050.     ontwikkelingen (zoals op plekken buiten Leeuwarden die op dit onderstation zijn aangesloten).




54                                                                                                                            CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                      55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>     BIJLAGE 3: BEGRIPPEN EN AFKORTINGEN

     Begrip/afkorting       Toelichting                                                          Centraal energiesysteem      Een energiesysteem waarbij energie op een centraal punt wordt
                                                                                                                              geproduceerd en van daaruit wordt getransporteerd, vaak over
     Aquathermie            Het gebruik van warmte en koude uit het oppervlaktewater,                                         grotere afstand, naar de energievragers.
                            drinkwater of afvalwater voor het verwarmen en koelen van
                            gebouwen. De warmte wordt als dat nodig is opgeslagen in de          Congestie                    Tekort aan transportcapaciteit dat opstopping veroorzaakt,
                            bodem en daarna opgewaardeerd met een warmtepomp. Bron:                                           meestal op het elektriciteitsnet, maar soms ook op het gasnet.
                            https://www.nplw.nl/technieken/warmtebronnen/default.aspx
                                                                                                 Congestiemanagement          Het beter benutten van het energiesysteem door vraag en
     Betaalbaarheid         Draaglijke kosten van energie voor gebruikers en lage                                             aanbod in tijd en hoeveelheid meer op elkaar af te stemmen.
                            maatschappelijke kosten voor het energiesysteem voor de                                           Meer informatie: https://www.liander.nl/-/media/files/
                            samenleving als geheel. Bron: https://open.overheid.nl/                                           energietransitie/liander-brochure--mogelijke-oplossingen-
                            documenten/9c656bf0-e388-4baf-88d6-96ac6aa326dd/file                                              transportschaarste-versie-juli-2023.pdf

     Betrouwbaarheid        Zekerheid van toegang tot energie, oftewel leveringszekerheid.       Covergisting                 Vergisting van dierlijke mest samen met andere organische
                            Voor de lange termijn zet, landelijk, het kabinet in op een                                       afval- of reststoffen. Kan op verschillend schaalniveau
                            hogere mate van energie-onafhankelijkheid door eigen                                              plaatsvinden, van boerderijniveau tot grote industriële
                            productie dan tot nu toe het geval was, integratie in Europa en                                   vergisters. Als restproduct blijft digestaat (het natte
                            een diversificatie voor de toevoer van buiten Europa. https://                                    eindproduct) over.
                            open.overheid.nl/documenten/9c656bf0-e388-4baf-88d6-
                            96ac6aa326dd/file                                                    Decentraal energiesysteem    Een energiesysteem waarbij opwek en productie vanuit
                                                                                                                              meerdere kleiner locaties getransporteerd wordt naar
     Bodemenergie           Het gebruik van warmte en koude uit de bodem tot een                                              energievragers in de directe omgeving.
                            diepte van maximaal 500 meter. Een warmtepomp waardeert
                            de warmte uit de bodem op tot een voor gebouwen                      Energiegemeenschap           Een groep van burgers die gezamenlijk hun energie regelt.
                            bruikbaar niveau. Er wordt onderscheid gemaakt in                                                 Meer informatie: https://topsectorenergie.nl/nl/kennisbank/
                            gesloten (bodemwarmtewisselaar GBES) en open systemen                                             kennisdossier-energiecollectieven/
                            (Warmtekoudeopslag WKO). Bron: https://www.nplw.nl/                  Energiehub                   Is een lokaal afgebakend energiesysteem dat is verbonden
                            technieken/warmtebronnen/default.aspx                                                             met het openbare energienet. In een energiehub wordt
     Bidirectioneel laden   Twee kanten opladen met de elektrische auto: opladen en                                           energievraag en –aanbod van gas, warmte en elektriciteit lokaal
                            elektriciteit leveren. Bron: Feiten en fabels over bidirectioneel                                 op elkaar afgestemd. Het streven binnen een energiehub is
                            laden | ANWB                                                                                      om de lokale productie en de energievraag zoveel mogelijk
                                                                                                                              gelijktijdig te laten plaatsvinden. Hierdoor wordt het openbare
     Biogas                 Een gasmengsel dat ontstaat uit biologische afbraak van                                           net zo minimaal mogelijk belast en kan er zoveel mogelijk
                            organisch materiaal (zoals mest, rioolslib of GFT afval)                                          lokale energie worden uitgewisseld zonder afhankelijkheid
                            door enzymen. Het bestaat onder meer uit methaan en                                               van de externe energiemarkt. Een energiehub kan veel vormen
                            koolstofdioxide.                                                                                  aannemen, in grootte en organisatie.

     Cablepooling           Verschillende energiebronnen (bijvoorbeeld wind- en                  Energieneutraal              Evenveel energie duurzaam opwekken of produceren als
                            zonneparken) maken gebruik van één aansluiting. Dit                                               gebruiken.
                            verlaagt maatschappelijke kosten, de doorlooptijd tot
                            realisatie en vermindert het ruimtebeslag. Met een slim
                            managementsysteem wordt gezorgd voor een continue
                            balancering. Bron: Cable pooling - Firan




56                                                                                              CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                     57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>     Energiesysteem         De verbinding tussen vraag en aanbod, ofwel opwek en                Impact elektriciteitsnet     De effecten op het elektriciteitsnet als gevolg van toenemende
                            productie en gebruik, transport en opslag van verschillende                                      vraag en aanbod van elektriciteit. De vraag neemt toe, omdat
                            energievormen.                                                                                   veel energievragers (bedrijven, woningen, mobiliteit) gaan
                            Bron: https://www.rvo.nl/onderwerpen/energiesysteem/nieuw-                                       elektrificeren. Het aanbod neemt toe, omdat er lokaal steeds
                            energiesysteem                                                                                   meer duurzame opwek wordt georganiseerd (zon op dak, zon
                                                                                                                             op land, wind en dergelijke). Deze ontwikkelingen kunnen
     Energietransitie       De overgang van het gebruik van fossiele energie naar energie                                    opstopping (congestie) op het net veroorzaken.
                            uit hernieuwbare bronnen. Bron: https://www.cbs.nl/nl-nl/                                        Meer informatie: https://vng.nl/sites/default/files/2023-07/
                            economie/industrie-en-energie/energietransitie                                                   infographic-impact-van-de-warmtetransitie_1.pdf
     EMS                    Energie Management Systeem: software om energieverbruik             Klimaatdoelen                De doelen uit het Klimaatakkoord (2019). Dit akkoord is de
                            en energieproductie van een gebouw of industriële installatie                                    Nederlandse invulling van het Klimaatakkoord van Parijs
                            nauwkeurig te meten en te analyseren.                                                            uit 2015. Daarin hebben 195 landen, inclusief Nederland,
     FET                    Friese Energietafel https://frieseenergietafel.nl/                                               afgesproken om in 2050 de stijging van de gemiddelde
                                                                                                                             wereldtemperatuur te beperken tot ruim onder de 2
     Fossiele energie       Energie die wordt opgewekt of geproduceerd uit fossiele                                          graden Celsius, zo mogelijk 1,5 graden Celsius. Volgens het
                            bronnen als steenkool, aardolie of aardgas. De verbranding van                                   Klimaatakkoord moet in 2030 de uitstoot in Nederland t.o.v.
                            fossiele brandstoffen brengt uitstoot van CO2 -gas met zich mee,                                 1990 49% lager zijn. Inmiddels is deze doelstelling verhoogd tot
                            dat een versterkt broeikaseffect veroorzaakt, dat weer zorgt                                     55% (Klimaatplan). Gedacht wordt nu aan verdere ophoging
                            voor een opwarming van de aarde.                                                                 van deze doelstelling. In 2050 moet 90% van de CO2 uitstoot zijn
                                                                                                                             teruggebracht. Bron: https://www.klimaatakkoord.nl/
     Fossielvrij            Niet gebruikmakend van fossiele energie
                                                                                                Klimaatneutraal              Alle activiteiten door de mens hebben geen effecten op het
     Friese Energietafel    Netwerk van alle overheden, maatschappelijke organisaties,                                       klimaat.
                            netbeheerders en samenwerkende burgers in Friesland.
                            Bron: https://frieseenergietafel.nl/                                Klimaatneutraal              Een energiesysteem dat geen invloed heeft op het klimaat.
                                                                                                Energiesysteem               Om klimaatneutraal te zijn, moet dit systeem overgaan op
     Geothermie             Het gebruik van warmte uit de diepe ondergrond vanaf 500                                         hernieuwbare (duurzame) energievormen, zoals groene
                            meter en dieper voor het verwarmen van huizen, gebouwen,                                         elektriciteit, gassen, warmte en vervoersbrandstoffen.
                            kassen en lichte industrie, ook wel aardwarmte genoemd. Bron:
                            https://www.nplw.nl/technieken/warmtebronnen/geothermie/            Leidende principes           Vuistregels die, in dit geval, richting geven aan de inrichting van
                            default.aspx                                                                                     het energiesysteem van de toekomst.

     GOVI                   Gemeentelijke Omgevingsvisie                                        Mono(mest)vergister          Is het vergisten van mest al of niet op eigen bedrijf om warmte
                                                                                                                             en biogas te leveren.
     Groen gas              Hernieuwbaar biogas dat is opgewaardeerd tot dezelfde
                            kwaliteit als aardgas, zodat het geleverd kan worden aan het        Netcongestie                 Tekort aan transportcapaciteit meestal op het elektriciteitsnet,
                            aardgasnet.                                                                                      maar soms ook op het gasnet.

     Hernieuwbare energie   Energie die afkomstig is van natuurlijke bronnen die op korte       Netcongestiemanagement       Het beter benutten van het energiesysteem door vraag en
                            termijn continu worden aangevuld, zoals wind, water, zon,                                        aanbod in tijd en hoeveelheid meer op elkaar af te stemmen.
                            bodem, lucht en biomassa. Fossiele energie en kernenergie                                        Meer informatie: https://www.liander.nl/-/media/files/
                            vallen hier niet onder, omdat deze bronnen niet worden                                           energietransitie/liander-brochure--mogelijke-oplossingen-
                            aangevuld.                                                                                       transportschaarste-versie-juli-2023.pdf
                            Bron: https://www.cbs.nl/nl-nl/faq/specifiek/wat-is-
                            hernieuwbare-energie                                                NPE                          Nationaal Plan Energiesysteem is de kabinetsvisie voor het
                                                                                                                             Energiesysteem tot 2050. Deze is vastgesteld in 2023 en wordt
                                                                                                                             elke 5 jaar herzien. Nationaal plan Energiesysteem




58                                                                                             CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                         59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>     Onafhankelijk           Onafhankelijk van fossiele brandstoffen betekent dat de               SPUK-gelden                  Specifieke Uitkering, bijvoorbeeld voor nationale
                             samenleving energie gebruikt (of kan gebruiken) zonder dat                                         isolatieprogramma, nationaal programma lokale warmte en
                             daar fossiele brandstoffen voor zijn ingezet. Met grotendeels                                      verduurzaming bedrijventerreinen.
                             onafhankelijk van energie die van buiten de provincie Fryslân
                             wordt bedoeld dat in hoeveelheid in de provincie evenveel             TEA                          Thermische energie (warmte) uit afvalwater
                             wordt opgewekt als er vraag is. Praktisch gezien zullen er wel        TEO                          Thermische energie (warmte) uit oppervlaktewater
                             elektronen en gasmoleculen de provinciegrens passeren.
                                                                                                   Toekomstbeeld                Het beeld van de inrichting van het energiesysteem dat de
     Ontwikkelpaden          Routes waarlangs het energiesysteem zich kan ontwikkelen                                           partijen van de Friese Energietafel voor ogen hebben voor de
                             naar een duurzaam energiesysteem van de toekomst. Deze                                             toekomst (2050). Dit is een energiesysteem dat onafhankelijk
                             zijn niet ‘af’ maar geven richting volgens de huidige inzichten.                                   is van fossiele brandstoffen en waarin de energiebehoefte in
                             Ze kunnen gedurende de rit naar 2050, bij nieuwe inzichten en                                      Fryslân duurzaam wordt opgewekt of geproduceerd.
                             ontwikkelingen, worden bijgesteld.
                             Bron: Nationaal plan Energiesysteem                                   TWh                          Terawattuur, eenheid voor elektrische energie. Het jaarlijks
                                                                                                                                elektriciteitsverbruik in Nederland schommelt rond de 120
     OVEF                    Coöperatie Openbare Verlichting & Energie Fryslân                                                  TWh.
     pMIEK                   Provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur en Klimaat.             WEQ                          Woningequivalent. Eenheid van warmtevraag gebruikt in het
                             In dit programma, dat elke 2 jaar vernieuwd wordt, staat hoe                                       ontwerpen van warmtenetten.
                             toegewerkt wordt naar het energiesysteem van de toekomst.
                             Het geeft onder andere aan in welke volgorde aanpassingen,            WKK                          Warmtekrachtkoppeling: produceert zowel elektriciteit (kracht)
                             zoals nieuwe of vergroten van elektriciteitsstations, gerealiseerd                                 als warmte uit één brandstof (bijvoorbeeld aardgas of biogas).
                             worden. In Fryslân wordt het programma ontwikkeld door de                                          Hierbij komt ook CO2 vrij.
                             samenwerkende partijen binnen de Friese Energietafel en door
                             Gedeputeerde Staten van de Provincie Fryslân vastgesteld. De
                             regionale netbeheerders (Liander, Stedin) nemen de projecten
                             uit de pMIEK met prioriteit op in hun investeringsplannen. Deze
                             worden telkens ter consultatie aan ‘stakeholders’ aangeboden.
                             In 2025 is de pMIEK 2.0, die gebaseerd wordt op de Energievisie,
                             klaar. https://www.ipo.nl/nieuws/iedere-provincie-een-
                             pMIEK-1-0/

     PCES                    Provinciale aanpak Cluster Energie Strategie, in Friesland met
                             name Cluster 6: voedingsmiddelenindustrie, keramiek en
                             papier- en kartonindustrie.

     PEH                     Programma Energiehoofdstructuur, het programma van
                             de Rijksoverheid dat laat zien welke nationale energie-
                             infrastructuur nodig is richting 2050. https://www.rvo.nl/
                             onderwerpen/bureau-energieprojecten/lopende-projecten/peh

     POVI                    Provinciale Omgevingsvisie

     RWZI                    Rioolwaterzuiveringsinstallatie

     Samenwerkingsdocument   https://frieseenergietafel.nl/files/fet-samenwerkingsdocument.
     Friese Energietafel     pdf




60                                                                                                CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                    61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>     BIJLAGE 4: KENNISDOCUMENT                                                             BIJLAGE 5: VOORBEELDEN VAN ACTIES IN DE
     Deze bijlage is digitaal beschikbaar op de website van de Friese Energietafel.
                                                                                           UITVOERINGSAGENDA
     Een fysiek exemplaar kunt u opvragen bij het emailadres van de Friese Energietafel:
                                                                                           De borging en uitvoering van de Energievisie wordt nader geconcretiseerd in een gezamenlijke
     fet@leeuwarden.nl
                                                                                           uitvoeringsagenda die in 2024-2025 wordt opgesteld door de organisaties van de Friese
                                                                                           Energietafel. Dit is een actualisatie van het huidige FET-uitvoeringsprogramma.


                                                                                           Een initieel (niet uitputtend) overzicht van voorbeelden van acties per leidend principe die
                                                                                           opgenomen kunnen worden in de uitvoeringsagenda, staan in deze bijlage 5. Ook vindt u dit
                                                                                           overzicht op de website van de FET.


                                                                                           Fryslân stimuleert energie voor en door de gemeenschap.
                                                                                           •	Per 1 januari 2024 is het Fries Energiehuis van start gegaan, dat dit jaar nader ingericht
                                                                                             wordt. Het Energiehuis stimuleert initiatieven en kennisdeling in lokale gemeenschappen. De
                                                                                             deelnemers van de FET richten in 2024 het Fries Energiehuis nader in.
                                                                                           •	De deelnemers van de FET werken in 2024 een gezamenlijke Friese definitie uit voor lokale
                                                                                             energiegemeenschappen.
                                                                                           •	De deelnemers van de FET verkennen gezamenlijk hoe beleid de samenwerking binnen
                                                                                             energiegemeenschappen kan stimuleren en belemmeringen kan wegnemen (o.a. financiering of
                                                                                             juridische (on)mogelijkheden).
                                                                                           •	De deelnemers van het FET verkennen samen hoe lokale warmteschappen een succes kunnen
                                                                                             worden.
                                                                                           •	In Fryslân worden er in 2024 minstens twee energiegemeenschappen opgericht.


                                                                                           Fryslân zet maximaal in op energiebesparing. De beschikbaarheid van energie is niet altijd
                                                                                           vanzelfsprekend.
                                                                                           • De deelnemers van de FET verkennen een gezamenlijk besparingsdoel.
                                                                                           •	De deelnemers van de FET stellen een gezamenlijk plan van aanpak energiebesparing op met
                                                                                             daarin bestaande en nieuwe programma’s, projecten en activiteiten. Dit plan wordt opgenomen
                                                                                             in de uitvoeringsagenda die naar aanleiding van deze Energievisie opgesteld wordt.
                                                                                           •	De deelnemers van de FET verkennen met het bedrijfsleven hoe bedrijven kunnen besparen, hoe
                                                                                             ze zoveel mogelijk hun eigen energie kunnen produceren en hoe zij zo goed mogelijk kunnen
                                                                                             bijdragen aan een gebalanceerd en flexibel energiesysteem.
                                                                                           •	De deelnemers van de FET verkennen hoe zij met beleid of inzet energieneutrale bedrijven
                                                                                             kunnen stimuleren.




62                                                                                         CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE                                                                      63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>     Alle duurzame bronnen zijn nodig. Naast kleinschalige productie van energie, is ook
     grootschalige productie nodig.
     • De Friese gemeenten stellen warmteprogramma’s op (voorheen: Transitievisie Warmte).
     •	De provincie en gemeenten onderzoeken de mogelijkheid van het plaatsen van een aantal
      grotere vergisters in Fryslân. De locatiekeuzes hiervoor worden afgewogen in de Omgevingsvisie
      Fryslân.
     •	De provincie neemt in 2025 in de pMIEK 2.0 een onderzoeksproject op over de ombouw van de
      energiecentrale in Burgum in een waterstofcentrale.
     •	De deelnemers van de FET houden zicht op mogelijk innovatieve technieken die kunnen
      bijdragen aan het Friese energiesysteem. Innovatie wordt een pijler in de gezamenlijke
      uitvoeringsagenda.


     Fryslân past productie en opslag van duurzame energie zo goed mogelijk in, in het landschap
     en in het energiesysteem.
     •	De provincie onderzoekt in 2025 via de Omgevingsvisie Fryslân waar grootschalige opwek en
      opslag van duurzame elektriciteit geclusterd kan worden. De Energievisie (en onderliggende
      principes) is hiervoor een belangrijke bouwsteen.
     •	De provincie en de F4-gemeenten verkennen in 2024-2025 de mogelijkheden voor het dichtbij
      brengen van energieproductie bij energievraag op basis van het onderzoek Haalbaarheid en
      aanvaardbaarheid van Energiehubs in Fryslân door FREON en de provincie. Naar aanleiding
      hiervan wordt ook een (aantal) onderzoeksproject(en) in de pMIEK 2.0 en/of 3.0 opgenomen.


     Fryslân versterkt de flexibiliteit van het energiesysteem.
     •	De deelnemers van de FET stellen een opslagstrategie op als bouwsteen voor de Omgevingsvisie
      Fryslân.
     •	De provincie en de F4-gemeenten verkennen in 2024 de mogelijkheden voor het dichtbij
      brengen van energieproductie bij energievraag op basis van het onderzoek Haalbaarheid en
      aanvaardbaarheid van Energiehubs in Fryslân door FREON en de provincie. Naar aanleiding
      hiervan wordt ook een (aantal) onderzoeksproject(en) in de pMIEK 2.0 en/of 3.0 opgenomen.




64                                                                                                     CONCEPT FRIESE ENERGIEVISIE   65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>