<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                                                        CONCEPT - VERTROUWELIJK




    MEMO WATERVEILIGHEID
    Kader voor aanpak hoogwaterbescherming haven West-Terschelling


    Project         Z036001 Havenwerken Terschelling
    T.a.v.         De heer ing. P.E. Dijkstra, gemeente Terschelling
    Auteur(s)      ir. L. Nobel, drs. ing. J. Walhout
    Datum          16-04-2025
    Status         CONCEPT - VERTROUWELIJK




1   Inleiding


    Gemeente Terschelling werkt aan plannen voor de herontwikkeling van de haven van West-Terschelling. De bestaande

    haveninfrastructuur heeft het einde van haar technische levensduur bereikt. Door intensief gebruik, langdurige slijtage,

    verzakkingen en veroudering verkeren met name de kades in een steeds slechtere staat. Waar voorheen de nadruk lag op

    regulier onderhoud en kleinschalige herstelwerkzaamheden om de haven operationeel te houden, wordt nu gekozen voor

    een bredere aanpak gericht op renovatie en grootschalig herstel.



    De opgave vraagt om een integrale benadering waarbij waterveiligheid nadrukkelijk wordt meegenomen in de beoordeling

    van ontwerpvarianten. Deze nota vormt de basis voor het opstellen van een beoordelingskader waarmee toekomstige

    varianten voor de renovatie en het herstel van de haven kunnen worden getoetst op hun bijdrage aan een robuust

    waterveiligheidsniveau. Ter onderbouwing worden de maatgevende omstandigheden uitgewerkt, waaronder extreme

    waterstanden, hydraulische belastingen en de impact van zeespiegelstijging aan de hand van relevante klimaatscenario’s.



    Tevens wordt in deze nota een waterveiligheidsbeoordeling gegeven van zowel de huidige als de gewenste situatie op

    hoofdlijnen. Hierbij wordt gekeken naar mogelijke beschermingsniveaus in relatie tot de functionele inrichting van de

    openbare ruimte, zoals de lage keermuren op de kades. Ook wordt kort stilgestaan bij de historische ontwikkeling van de

    buitendijkse situatie en de beleidsmatige implicaties daarvan voor de hoogwaterbescherming. Het uiteindelijke doel is om

    inzicht te bieden in de randvoorwaarden die richtinggevend zijn voor de hoogwaterveiligheid van het havengebied.



2   Huidige situatie


    Geografische kenmerken

    West-Terschelling is gelegen op een kustduin, die is ontstaan door wind- en getijdengeulafzettingen. De Dellewalbaai, de

    enige natuurlijke baai van Nederland, ondergaat een continu proces van erosie en sedimentatie door de invloed van

    getijden, golven en stormen. Deze dynamische sedimentstromen hebben ook de bodemopbouw onder West-Terschelling

    gevormd, waar duin- en strandzanden zich afwisselen met oudere mariene afzettingen.




    250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                   PAGINA 1 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Geomorfologisch bestaat de bodem van het plangebied uit duinvaaggrond en kalkhoudende vlakvaaggrond, met

bovengronden die bestaan uit grof zand, leemarm of zwak lemig fijn zand. Op enkele meters onder het maaiveld kunnen

dunne (zanderige) kleilagen voorkomen. Deze grondsoorten hebben de overeenkomst dat ze, op de dunne kleilagen na,

een grote doorlatendheid van water hebben. Daardoor zijn faalmechanismen zoals onderloopsheid risico’s die moeten

worden meegenomen bij de beoordeling van waterkeringen in West-Terschelling.




Figuur 1. AHN5 West-Terschelling.




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                              PAGINA 2 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Waterstaatkundige kenmerken

West-Terschelling en het havengebied liggen buitendijks. Dit betekent dat er geen wettelijke normen zijn voor de

bescherming tegen overstroming. De ligging van de genormeerde, primaire waterkeringen op Terschelling volgt uit de

legger van Rijkswaterstaat en de legger van het Wetterskip Fryslân.




Figuur 3. Legger primaire waterkeringen (Wetterskip Fryslân, 2024)




Figuur 2. Legger Rijkswaterstaatswerken (RWS, 2024)




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                             PAGINA 3 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Waterbeheerkundige kenmerken

Het plangebied valt doordat het buitendijks is gelegen niet binnen het beheergebied van Wetterskip Fryslân, maar binnen

het beheergebied van Rijkswaterstaat. Er zijn geen formele oppervlaktewaterlichamen gedefinieerd (buitendijks). Het

beheer en onderhoud van de waterbodem in de haven van West-Terschelling valt onder de gemeente. De hoofdgeul bij de

haveningang en de afmeerlocaties voor de ferries van Doeksen vallen onder het beheer van Rijkswaterstaat.



Wetterskip Fryslân heeft geen peilbesluiten of grondwatertrappen vastgesteld voor het gebied. Het waterbeheer is

daardoor belegd bij de gemeente. Overstroming van het buitendijkse gebied heeft geen invloed op het waterbeheer, tenzij

er gemeentelijk beleid is vastgesteld t.a.v. wateroverlast voor het binnenstedelijke gebied (het dorp).




Figuur 4. Peilbesluiten (Wetterskip Fryslân, 2024)




Waterkering Willem Barentszkade

De waterkering aan de Willem Barentszkade is geclassificeerd als een lokale waterkering en is formeel bedoeld om “het

grondgebruik van het achterliggende gebied te beschermen”. De waterkering is opgebouwd uit een stalen damwand (de

kade), met daarachter twee gewapende betonnen keermuren die zijn afgewerkt met opgemetselde roze (portugese)

granietblokken. De coupures in de keerwanden kunnen bij hoogwater met schotten worden dichtgezet.



De kerende hoogte van de kade bedraagt NAP +1,75 m. De eerste keermuur heeft een kerende hoogte van NAP +2,70 m,

terwijl de tweede keermuur een hoogte van NAP +3,50 m heeft. De opbouw biedt een gefaseerde benadering, waarbij elke

opeenvolgende structuur een hoger beschermingsniveau biedt. De eerste, lagere muur zo bij volledige inundatie en

extreem hoogwater moeten fungeren als een golfbreker.




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                  PAGINA 4 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                    CONCEPT - VERTROUWELIJK




    Figuur 5. Schematische weergave dwarsprofiel Willem Barentszkade (Gemeente Terschelling, 2017)




    Waterkering Werkhaven

    De waterkering in de Werkhaven is eveneens geclassificeerd als een lokale waterkering. De kade heeft een kerende hoogte

    van NAP +2,25 m. Het kadeterrein loopt op naar NAP +2,50 m en loopt vervolgens onder een lichte helling richting de

    Dellewal. Vanaf de Dellewal is de terreinhoogte boven de NAP +3,00 m. In het ontwerp zijn geen maatregelen voorzien om

    extreem hoogwater te keren, zoals lage keermuren of coupures.



    Waterkeringen Veerhavenplein en de Kom

    Ook de waterkeringen aan het Veerhavenplein en de Kom zijn geclassificeerd als lokale waterkeringen. De kades rondom

    het Veerhavenplein zijn grofweg NAP +2,00 m of hoger. De terreinhoogte van het Veerhavenplein verschilt. De meest

    voorkomende hoogte is NAP +2,35 m. De oevers (steenglooiingen) in de Kom lopen op vanaf de waterlijn tot maximaal NAP

    +3,00 m ter plaatse van de rijbaan van de Willem Barentszkade. Op bepaalde locaties zijn lage keermuren voorzien met een

    hoogte van NAP +3,50 m. Het betreffen betonnen keermuren die zijn afgewerkt met roze (portugese) granietblokken.



3   Ontwikkelingen waterveiligheid


    Algemeen

    De bescherming tegen hoogwater op West-Terschelling kent een lange geschiedenis die sterk verweven is met de

    ruimtelijke ontwikkeling van het havengebied en de relatie tussen het dorp en de Waddenzee. Van oudsher zijn het dorp

    en het havengebied buitendijks gelegen, waardoor zij een verhoogde kwetsbaarheid kennen bij stormvloeden en hoge

    waterstanden. In de loop van de twintigste eeuw zijn er meerdere maatregelen genomen om de waterveiligheid van West-

    Terschelling te versterken, in het bijzonder na de watersnoodramp van 1953, toen het landelijke bewustzijn rond

    overstromingsrisico’s toenam. De historische lijn laat zien dat de aanpak van waterveiligheid altijd het resultaat is geweest

    van een afweging tussen beschermingsniveau, ruimtelijke kwaliteit en de maatschappelijke belangen.




    250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                       PAGINA 5 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Door de ontwikkelingen is de inrichting van het havengebied in de loop van de jaren drastisch gewijzigd. De oorspronkelijke

oeverlijn maakte plaats voor kades, waarop meerdere keermuren werden aangelegd ter bescherming tegen hoogwater.

De Willem Barentszkade werd heringericht en gesplitst in een hoofdrijbaan met een aparte ventweg. De kades ondergingen

veranderingen in zowel 1954 als in 1982. Tevens werd een aparte Werkhaven aangelegd na 1968. Ook het veerhavenplein

en de Kom zijn in de loop der tijd meerdere keren heringericht, waarbij telkens is ingespeeld op ruimtelijke en functionele

behoeften. De westelijke Havendam werd aangepast en verlegd om beter aan te sluiten op de veranderende nautische

functies en het gebruik van de haven.



Evenwel bleef West-Terschelling buitendijks gebied en ligt daarmee buiten de bescherming van de primaire waterkering. In

2006 droeg Rijkswaterstaat het beheer en eigendom van de haven van West-Terschelling over aan de gemeente

Terschelling. In het Deltaprogramma 2013 werd expliciet aandacht besteed aan de waterveiligheid van het Waddengebied,

waaronder West-Terschelling. Het programma benadrukte de noodzaak om de bescherming tegen overstromingen te

waarborgen, vooral voor buitendijkse gebieden die niet onder de primaire waterkeringen vallen. Dit leidde tot een

hernieuwde beoordeling van de waterveiligheidssituatie.



Onderzoeken verlegging primaire waterkering

Deltaprogramma 2013

In het kader van de uitwerking van het Deltaprogramma en de MIRT-verkenning voor de legger van Terschelling heeft

Rijkswaterstaat in 2013, in samenwerking met de Provincie Fryslân, onderzocht of de bestaande 'harde' primaire

waterkering kon worden verlengd langs het bebouwde gebied van West-Terschelling. Overwogen is om de buitendijkse

gebieden door middel van een nieuwe waterkering binnendijks te brengen. Het onderzoek richtte zich onder meer de

haalbaarheid en de aanleg- en onderhoudskosten van een dergelijke uitbreiding. In het onderzoek is, op basis van een

quickscan uit 2012, een afweging gemaakt tussen verschillende typen waterkeringen, waaronder vaste, beweegbare en

demontabele varianten. Het idee om ter hoogte van de Willem Barentszkade gebruik te maken van tijdelijke of demontabele

waterkeringen was niet nieuw; dit was eerder al verkend in een studie in april 2008.



Voorbeelden van kansrijke systemen werden gevonden in een combi-kering, met en zonder beweegbare opbouw. Hierdoor

zou het ruimtebeslag beperkt blijven. De voorgestelde combi-kering zou een lengte van circa 950 meter krijgen, met een

hoogte van minimaal NAP +4,80 m tot maximaal NAP +5,40 m. et beoogde tracé zou lopen vanaf het Groene Strand tot aan

de Passantenhaven. Vanaf dat punt zou een traditionele dijk van ongeveer 1.400 meter worden aangelegd, die langs de

Dellewal en het Stayokay Hotel voert en aansluit op de Nieuwedijk. Een tracéstudie diende uit te wijzen of er voldoende

ruimte beschikbaar was ter plaatse van de bestaande bebouwing.



Bij het ontwerp en de verkenning in 2012 is uitgegaan van de volgende uitgangspunten:


•    Minimale kerende hoogte is vastgesteld door uit te gaan van een toelaatbaar overslagdebiet van 1 l/m/s;

•    Toeslag van 0,60 m voor verticale constructies, welke is gebaseerd op 0,60 m zeespiegelrijzing per 100 jaar en een

     beoogde ontwerplevensduur van 100 jaar;

•    Toeslag van 0,30 m voor dijklichamen, welke is gebaseerd op 0,60 m zeespiegelrijzing per 100 jaar en een beoogde

     ontwerplevensduur van 50 jaar.




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                     PAGINA 6 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Figuur 6. Verkenning primaire waterkering t.h.v. WB-kade en kansrijke oplossingen (RWS, 2013)



Demontabele en tijdelijke waterkeringen werden niet als haalbaar beschouwd vanwege onvoldoende bedrijfszekerheid, de

lange opbouwtijd en de hoge onderhoudskosten. Tevens diende er opslagplaats voor de materialen in de nabijheid te

worden aangebracht. Een permanent dichte waterkering of dijklichaam wordt onacceptabel geacht vanwege de aantasting

van het dorpsaanzicht en het vrije zicht tussen het dorp en de haven (eis bewoners). Ook werden vaste keermuren met

doorgangen, zoals vergelijkbaar met Harlingen, werd in de periode 2008 tot 2012 afgewezen.




Figuur 7. Alternatieve waterkeringen en kosteninschattingen (Rijkswaterstaat, 2011)


De kostenramingen voor de alternatieve waterkeringen lopen sterk uiteen, mede door verschillende uitgangspunten en er

onderling wordt verwezen naar (onherleidbare) bronnen. De kosteninschatting van Rijkswaterstaat in 2013 wordt als het

meest betrouwbaar geacht. De investeringskosten voor het doortrekken van de primaire waterkering door middel van een

combi-kering, voor het deel van de WB-kade, werd door Rijkwaterstaat destijds geschat op € 5,8 - 10 miljoen, met geschatte

onderhoudskosten van ongeveer € 0,23 - 0,40 miljoen per jaar. Daarnaast zou er ter hoogte van het Campusterrein nog




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                    PAGINA 7 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




een dijk moeten worden gerealiseerd met een investering van € 1,3 - 1,6 miljoen, zodat de nieuwe waterkering kon worden

aangesloten op de huidige primaire dijkring.



Een alternatieve oplossing voor een waterkering rondom West-Terschelling werd ook gevonden in het versterken van de

twee havenhoofden, met een totale lengte van 2,5 km, en het aanleggen van een horizontaal beweegbare stormvloedkering

met bodemsluiting. Hierbij zou de Havendam ingrijpend gewijzigd moeten worden. De kosten werden in 2011 geschat op

€ 65 tot € 96 miljoen euro.



Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu liet in 2013 door Rijkswaterstaat een maatschappelijke kosten-batenanalyse

uitvoeren om verschillende alternatieven voor de verplaatsing van de primaire waterkering te beoordelen. Hoewel dit de

overstromingskans voor West-Terschelling sterk zou verminderen, blijkt uit het onderzoek dat de vermeden economische

schade relatief beperkt is. De totale vermeden schade werd ingeschat op circa € 0,7 miljoen in contante waarde. Deze

besparing zou niet opwegen tegen de hoge kosten voor het aanleggen en onderhouden van een primaire waterkering

rondom de buitendijkse gebieden.



Daarnaast werd door Rijkswaterstaat vastgesteld dat het slachtofferrisico bij overstroming van de lager gelegen gebieden

op West-Terschelling zeer gering was. In geval van een overstroming kunnen bewoners zich in veiligheid brengen door te

vluchten naar hoger gelegen gebied. Deze natuurlijke hoogteverschillen bieden een belangrijke vorm van zelfredzaamheid

tijdens calamiteiten.



Meerlaagsveiligheidsdenken vanaf 2013

De verhoogde aandacht voor de waterveiligheid van buitendijkse gebieden in het Deltaprogramma 2013 leidde tot de

ontwikkeling van het concept “meerlaagsveiligheid” (een begrip uit het Nationaal Waterplan van 2009). Het concept bestaat

uit drie lagen: preventie (het voorkomen van overstromingen), ruimtelijke ordening (het beperken van de gevolgen) en

crisisbeheersing (het verbeteren van de voorbereiding op overstromingen). Na afronding van de legger discussie is

vastgesteld dat het aanleggen van een primaire waterkering voor West-Terschelling niet wenselijk was. Het principe van

tweede en derde laag van het meerveiligheidsconcept geldt sinds 2013 als houvast voor de aanpak van de omgang met

toekomstige hoogwatersituaties. Dit houdt in dat de ruimtelijke inrichting zo wordt vormgegeven dat de gevolgen van een

eventuele overstroming zoveel mogelijk worden beperkt, en dat tegelijkertijd wordt ingezet op het vergroten van de

zelfredzaamheid van burgers en adequate crisisbeheersing.



In 2014 werd door Alterra (Wageningen UR) een onderzoek uitgevoerd naar de meerlaagsveiligheid van West-Terschelling.

Daaruit blijkt dat de toepassing van het meerlaagsveiligheidsprincipe voor West-Terschelling complexer is dan enkel het

bevorderen derde laag (zelfredzaamheid burgers en crisisbeheersing). Er zijn veel praktische problemen die gelegen zijn

binnen het domein van ruimtelijke ordening en logistieke veiligheid. Bij extreem hoogwater zijn er problemen zoals:


•    Evacuatie is niet mogelijk via de veerdienst (vitale levensader afgesloten);

•    Afgemeerde schepen in problemen (steigers komen onder water te staan);

•    Hindering voor de inzet van de reddingsdienst KNRM (welke niet bij de steigers kan komen);

•    Hinder en overstroming in Harlingen en op andere Waddeneilanden (geen hulp van derden te verwachten);

•    Communicatie, inzet, capaciteit en beschikbaarheid gemeente / loonwerkers / aannemers bij hoogwater;

•    Objecten, equipment, boeien, goederen en vuilcontainers drijven de haven in;




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                    PAGINA 8 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                   CONCEPT - VERTROUWELIJK




•    Risico’s voor vervuiling uit straatkolken, dieselolietanks en vuilwatersystemen;

•    Risico op uitval van gas, water en elektra.



Legger Terschelling 2016-2017

Na jaren van onderzoek en overleg heeft het ministerie van Infrastructuur en Milieu in 2016 aanpassingen aan het

dijkringgebied doorgevoerd. De grondslag hiervoor vormde het projectplan Waterwet Verruiming primaire waterkering

Terschelling. Het projectplan voorzag in de definitieve wijziging van het tracé van de primaire waterkering op Terschelling,

met als doel dat dorpskernen, woonhuizen en recreatiewoningen zoveel mogelijk binnendijks kwamen te liggen en een

wettelijk beschermingsniveau verkregen. Deze aanpassing resulteerde in een nieuw, verruimd tracé van de zandige

primaire waterkering, waardoor een groter deel van de bestaande bebouwing op het eiland nu wettelijk beschermd is tegen

overstromingen. De ligging van de aangepaste primaire waterkering rondom Terschelling is in 2017 geformaliseerd in de

legger Duinwaterkering Terschelling. Het dorp West-Terschelling is echter buitendijks gebied gebleven.



Ontwikkelingen sinds 2017

In het Masterplan Havengebied Terschelling, vastgesteld in 2017, werd de hoogwaterbescherming van West-Terschelling

geïdentificeerd als een van de belangrijkste knelpunten en kernvraagstukken. Het haventerrein ondervindt gemiddeld één

tot twee keer per jaar overlast door extreem hoogwater. Een cruciale factor in het plan is het waarborgen van een adequaat

waterveiligheidsniveau voor de buitendijks gelegen bebouwing van West-Terschelling, wat mogelijk aanzienlijke ruimtelijke

implicaties heeft. Het centrale vraagstuk hierbij betreft het vaststellen van het minimale beschermingsniveau dat

gewaarborgd dient te worden, in het licht van de verwachte zeespiegelstijging en mogelijke bodemdaling.



Na 2017 zijn verschillende verkenningen gedaan naar de ruimtelijke inpassing van waterkeringen ter plaatse van de Willem

Barentszkade. In workshops zijn diverse type waterkeringen besproken en afgewogen (voor schetsen zie Bijlage A). Uit

analyse van de beschikbare stukken en presentaties volgt dat ook de kosten voor deze waterkeringen zijn meegenomen in

de beoordeling. Evenwel ontbreekt een kader (minimale ondergrens met uitgangspunten en randvoorwaarden) en een

kostenonderbouwing in het beschikbare dossier.



In 2024 is door de gemeente Terschelling een integrale waterveiligheidsstrategie opgesteld op basis van de principes van

meerlaagsveiligheid. De strategie vloeit voort uit het Deltaprogramma 2021. In het rapport wordt onder meer aandacht

gevraagd voor het benodigde ruimtebeslag om waterkeringen in het buitendijkse gebied op orde te houden en eisen vast

te stellen voor beschermingswerken in buitendijks gebied.



Naar aanleiding van de verschillende uitwerkingen van het Masterplan Havengebied Terschelling, de resultaten van diverse

onderzoeken en de geplande renovatie van de veerhaven door Rijkswaterstaat vanaf 2023, is een dialoog opgestart tussen

de gemeente en Rijkswaterstaat. Centraal in dit overleg stond de mogelijke algemene ophoging van het veerhaventerrein

en de aangrenzende Willem Barentszkade met 30 tot 40 centimeter, met het oog op het verbeteren van de waterveiligheid,

toekomstbestendige inrichting en klimaatadaptieve ontwikkeling van het gebied. Hoewel Rijkswaterstaat aanvankelijk geen

aanleiding zag om het deel van het haventerrein te verhogen, omdat het haventerrein al voldoende hoog zou liggen en de

vergunningen destijds al waren afgegeven, worden de werkzaamheden waar mogelijk en nuttig gecombineerd. Bepaalde

delen van het terrein komen hoger te liggen. De oplevering van het werk staat gepland in 2025.




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                      PAGINA 9 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                     CONCEPT - VERTROUWELIJK




4   Beleid waterveiligheid


    Algemeen

    Met de overdracht van de Willem Barentszkade in 2006 van het Rijk aan de gemeente werd de verantwoordelijkheid voor

    het beheer en de besluitvorming omtrent de waterkering formeel een gemeentelijke aangelegenheid, voor zover daar geen

    andere afspraken waren gemaakt met Rijkswaterstaat. Hierdoor is de gemeente sindsdien belast met het ontwikkelen en

    implementeren van beleid met betrekking tot de waterkering, inclusief onderhoud, versterking en eventuele aanpassingen

    in het kader van waterveiligheid en ruimtelijke ontwikkeling.



    Overstromingsrisicobenadering

    Sinds 1 januari 2017 zijn nieuwe veiligheidsnormen van kracht voor de primaire waterkeringen. Deze normen vormen de

    basis voor het realiseren van de doelstellingen binnen het nationale waterveiligheidsbeleid. Ze zijn gebaseerd op een

    overstromingsrisicobenadering, waarbij niet alleen wordt gekeken naar de kans op een overstroming, maar ook naar de

    mogelijke gevolgen ervan, zoals economische schade en het aantal potentiële slachtoffers. De ernst van de gevolgen

    verschilt per locatie en is afhankelijk van factoren als bevolkingsdichtheid, aanwezige infrastructuur en vitale voorzieningen.

    Hoe groter de potentiële impact van een dijkdoorbraak, des te strenger de norm voor dat specifieke dijktraject. Deze

    risicogestuurde aanpak maakt het mogelijk om gerichter en effectiever te investeren in waterveiligheid.



    De veiligheidsnormen worden uitgedrukt in termen van overstromingskans per dijktraject. De bescherming tegen

    overstromingen wordt gerealiseerd via het concept van meerlaagsveiligheid, dat bestaat uit drie lagen:


    1.   Preventie (laag 1): het voorkomen van overstromingen door middel van sterke dijken, dammen en duinen, in

         combinatie met voldoende afvoercapaciteit in rivieren en watergangen.

    2.   Ruimtelijke adaptatie (laag 2): het beperken van de gevolgen van een overstroming door een waterrobuuste

         inrichting van de leefomgeving, waarbij kwetsbare functies zoveel mogelijk worden ontzien of beschermd.

    3.   Crisisbeheersing (laag 3): het goed voorbereiden op en reageren tijdens een overstroming, onder andere door

         middel van rampenplannen, evacuatieprocedures en nazorg.



    Door deze gelaagde benadering kan op een integrale manier worden gewerkt aan een toekomstbestendige waterveiligheid,

    afgestemd op het risicoprofiel van een gebied.




    Figuur 8. Meerlaagsveiligheidsconcept (Nationaal Water Programma, 2022)




    250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                        PAGINA 10 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                   CONCEPT - VERTROUWELIJK




Beleid buitendijks gebied

Het beleid voor buitendijkse gebieden is overeenkomstig het Nationaal Water Programma 2022-2027 als volgt:


•    Buitendijkse gebieden zijn niet wettelijk beschermd tegen overstroming, want deze gebieden zijn in veel gevallen van

     origine bedoeld voor het bergen en afvoeren van water. De kans op dodelijke slachtoffers door hoogwater is over het

     algemeen zeer gering in gebieden waar men in Nederland buitendijks mag wonen, werken en recreëren. De dreiging

     is voorspelbaar, de afstand tot veilig gebied is kort en het aantal personen in buitendijks gebied is relatief beperkt,

     zodat er in principe (heel) goede mogelijkheden zijn om zich tijdig in veiligheid te brengen.

•    Buitendijks zijn bewoners en gebruikers zelf verantwoordelijk voor het treffen van gevolgbeperkende maatregelen en

     zij dragen zelf het risico van waterschade.

•    De beoordeling van de veiligheid, de noodzaak van aanvullende maatregelen en de communicatie over waterveiligheid

     in buitendijks gebied zijn verantwoordelijkheden van regionale en lokale overheden.



Rollen en verantwoordelijkheden

De verantwoordelijkheden met betrekking tot buitendijkse waterveiligheid zijn verdeeld over verschillende bestuurslagen

en instanties. Het Rijk stelt op nationaal niveau de kaders vast vanuit zijn rol als beheerder van het hoofdwatersysteem.

Binnen deze nationale randvoorwaarden hebben provincies de ruimte om, indien zij dat wenselijk achten, aanvullend beleid

te formuleren voor buitendijkse gebieden.



Gemeenten spelen een centrale rol in de beoordeling van de veiligheidssituatie buitendijks en de afweging van eventuele

maatregelen. Zij zijn verantwoordelijk voor de communicatie richting bewoners en ontwikkelaars over de veiligheidsrisico’s,

waaronder specifiek het overstromingsrisico in buitendijks gebied. Gemeenten geven via bestemmingsplannen en de

bijbehorende vergunningverlening sturing aan de buitendijkse ruimtelijke ontwikkeling. Deze plannen kunnen specifieke

eisen bevatten met betrekking tot de inrichting van het gebied, gericht op het beperken van de gevolgen van hoogwater.

Waterschappen hebben formeel geen wettelijke taak op het gebied van buitendijkse waterveiligheid. Toch kunnen

ontwikkelingen in deze gebieden invloed hebben op het waterbeheer, zoals de waterkwaliteit, -kwantiteit en het

functioneren van waterkeringen. In die gevallen zijn waterschappen betrokken via instrumenten als de watertoets, de keur

en calamiteitenplannen.



Ten slotte nemen veiligheidsregio’s de overstromingsrisico’s in buitendijks gebied mee in hun beleidsplan, crisisplan en

rampenbestrijdingsplan. Op die manier wordt ook de voorbereiding op noodsituaties integraal afgestemd op de specifieke

risico’s van het buitendijkse gebied.



Impact op buitendijkse gebied West-Terschelling

Voor buitendijkse gebieden zoals West-Terschelling geldt dat de verantwoordelijkheid voor waterveiligheid primair ligt bij

de provincie en de gemeente, mits het niet gaat om zandige kustgebieden. Dit volgt uit het landelijke beleid van

Rijkswaterstaat, zoals onder meer verwoord in de beleidsbrief “Buitendijkse bescherming 13 kustplaatsen” van 25 maart

2013. Binnen deze beleidskaders rust de verantwoordelijkheid voor bescherming tegen hoogwater en de bijbehorende




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                     PAGINA 11 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




kosten op de initiatiefnemer van ruimtelijke ontwikkelingen. Dit geldt zowel voor het verhogen van het beschermingsniveau

binnen bestaand bebouwd gebied als voor nieuwe uitbreidingen of functiewijzigingen in het buitendijks gebied.

Bouwen en wonen in buitendijks gebied brengt echter intrinsieke risico’s met zich mee. Buitendijkse bebouwing vindt altijd

plaats voor risico van de eigenaar of gebruiker. Er is sprake van verhoogde gebruiksrisico’s, onder andere door de kans op

overstroming bij stormvloed en door de beperkte bescherming tegen waterstanden die boven het normale maaiveld

uitstijgen. Naast fysieke schade aan gebouwen en infrastructuur kunnen er in dergelijke situaties ook grote

maatschappelijke en logistieke gevolgen optreden.



Specifiek voor West-Terschelling betekent een mogelijke inundatie aanzienlijke uitdagingen voor de crisisorganisatie. Bij

een overstroming of dreigende calamiteit kan evacuatie noodzakelijk zijn. Daarbij moet in eerste instantie rekening worden

gehouden met circa 4.800 vaste inwoners. Deze groep wordt echter aanzienlijk groter als ook toeristen, tijdelijke

arbeidskrachten, passanten, recreanten en de aanwezige dieren – zoals vee en huisdieren – worden meegerekend. Dit

vormt een flinke opgave voor de lokale en regionale crisisstructuur.



Een bijkomende complicatie is de bereikbaarheid van het eiland bij extreme weersomstandigheden. Terschelling is

afhankelijk van veerdiensten voor reguliere bereikbaarheid, maar deze kunnen bij storm en hoge waterstanden uitvallen.

Alternatieve evacuatiemethoden, zoals het inzetten van helikopters of het opzetten van een luchtbrug, zijn logistiek

complex en in capaciteit beperkt. Daarmee is de zelfredzaamheid van bewoners en een robuuste voorbereiding op

verschillende scenario’s essentieel voor de buitendijkse veiligheid van West-Terschelling.



Beheer en onderhoud buitendijks gebied West-Terschelling

Voor het buitendijkse gebied van West-Terschelling is het essentieel om, ondanks het ontbreken van formele normering,

de bestaande waterkeringen technisch in goede staat te houden vanwege hun indirecte beschermingsfunctie. Technisch

beheer vraagt om regelmatige inspecties op erosie, zetting, instabiliteit en vegetatieontwikkeling die de waterkerende

functie kunnen aantasten. Daarbij verdient ook de afwatering bijzondere aandacht: bij hoge waterstanden moet water snel

afgevoerd kunnen worden via duikers, kleppen of noodpompen om opstuwing en binnendijkse waterdruk te beperken. In

laaggelegen delen kunnen aanvullende voorzieningen zoals coupures, tijdelijke keerconstructies of verhoging van

bestaande infrastructuur (bijv. wegen of kades) bijdragen aan functionele bescherming.



Gezien het zoutmilieu en de dynamiek van de Waddenzee is materiaalkeuze voor onderhoud cruciaal; kleibekleding,

geotextielen en duurzame erosiebestendige grasmatten kunnen ingezet worden om de kering bestendig te maken tegen

golfaanval en langdurige inwerking van water. Een risicogestuurde aanpak waarbij technische zwakke schakels proactief

worden versterkt, is daarmee een belangrijk uitgangspunt voor toekomstbestendig onderhoud.



Huidige (nood)maatregelen

Aandacht voor zelfredzaamheid en ruimtelijke ordening

De gemeente Terschelling onderneemt diverse initiatieven om de zelfredzaamheid van haar inwoners te bevorderen, met

speciale aandacht voor de unieke uitdagingen van het eiland. In samenwerking met de Werkgroep Water en Evacuatie is

binnen het project "Pilot Terschelling Veilig, Klimaatbestendig en Toekomstgericht" (2018) nadruk gelegd op het vergroten

van bewustzijn en acceptatie van watergerelateerde risico's, zoals overstromingen en stormvloeden. Daarnaast is in het




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                    PAGINA 12 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                    CONCEPT - VERTROUWELIJK




Regionaal Risicoprofiel 2022–2025 van de Veiligheidsregio Fryslân vastgesteld dat evacuatie bij dreigende overstromingen

een prioriteit is. Het plan vormt de basis voor toekomstige ruimtelijke ordening op provinciaal en lokaal niveau.



Gemeentelijk draaiboek hoogwater

De gemeente heeft een draaiboek in geval van hoogwater en stormvloeden in de haven van West-Terschelling. Dit

draaiboek voorziet in gefaseerde maatregelen, die genomen worden zolang de keermuur op de kade nog niet dreigt te

overstromen. De volgende faseringen zijn aangebracht, afhankelijk van de hoogte van het water in de haven:


•    Tot NAP +2,00 m;

•    NAP +2,00 m tot NAP +2,20 m;

•    NAP +2,20 m tot NAP +2,80 m;

•    NAP +2,80 m tot NAP +3,40 m;

•    Boven NAP +3,40 m treedt het rampenplan in werking.



Bij iedere fase is een deeldraaiboek gemaakt. In de deeldraaiboeken is beschreven wie in actie moet komen, welke gebieden

worden bedreigd, wie er gewaarschuwd moet worden en welke maatregelen genomen moeten worden. Zolang het

draaiboek hoogwater van kracht is worden de activiteiten gecoördineerd vanuit het havenkantoor. Als de waterhoogte

verder stijgt en het rampenplan in werking treedt worden de activiteiten gecoördineerd vanuit de ruimte zoals vermeld in

het rampenplan. Enkele maatgevende maatregelen zijn:


•    Bij een verwachte waterstand van NAP +1,90 m of meer wordt aan de dienstdoende havenmeester in West-

     Terschelling telefonisch melding gedaan. Bij geen gehoor wordt melding gedaan aan de geconsigneerde van de

     buitendienst. De havenmeesters waarschuwen vanaf NAP +1,70 m gefaseerd verschillende personen, bedrijven en

     instanties die gevaar dreigen te lopen op schade of slachtoffers als het water verder stijgt.


•    Vanaf   NAP+2,00    m    gelden   tijdelijke    parkeerverboden   langs   de   kade.   Er   worden   daarom    tijdelijke

     parkeerverbodsborden opgehangen bij de toegangen naar parkeerplaatsen langs de Willem Barentszkade en het

     Havenplein. Wanneer voertuigen in het zeewater dreigen komen te staan, worden eigenaren door de politie

     opgespoord en gewaarschuwd. In principe wordt dit niet door de gemeente gedaan, tenzij er sprake of dreiging is dat

     de veiligheid in het gedrang komt of kan komen.


•    Vanaf NAP +2,20 m wordt de Willem Barentskade met hekken en borden voor verkeer afgesloten. Ook de parallelweg

     (Ventweg) wordt in dat geval afgesloten, zodat deze vrij blijft voor calamiteitentransport en het afvoeren van

     bootpassagiers. Voertuigen van aanwonenden dienen tijdelijk elders te worden geparkeerd. Bij wegafsluitingen,

     verkeersbeperkende maatregelen, eventuele ontruimingen en dergelijke vervult de politie een coördinerende rol. De

     buitendienst van de gemeente assisteert bij het uitvoeren van maatregelen.


•    Rond de haven zijn zandzakken aanwezig om waar nodig gaten in de waterkering op te vullen bij extreem hoogwater.

     De buitendienst van de gemeente is verantwoordelijk voor het vullen, transporteren, plaatsen, weghalen en legen van

     de zandzakken. Zandzakken worden met een heftruck van en naar bedreigde plaatsen vervoerd. Dit zou eventueel

     ook als noodmaatregel kunnen dienen voor plaatsen waar de keermuur tijdelijk niet aanwezig is in verband met

     vervanging of onderhoud. Wel is hierbij van belang dat de voorraad zandzakken niet oneindig is en dat zandzakken

     mogelijk ook elders nodig zijn.




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                     PAGINA 13 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                     CONCEPT - VERTROUWELIJK




5   Waterveiligheidsbeoordeling


    Algemeen

    Voor de beoordeling van de hoogwaterveiligheid van West-Terschelling ontbreekt momenteel een eenduidig beleids- of

    beoordelingskader. Hierdoor is het lastig om objectief vast te stellen of het gebied voldoende beschermd is tegen extreme

    waterstanden en stormvloed, althans voor die gebieden die lager liggen dan extreemste hoogwaterstand. Daarom wordt

    voor de waterveiligheidsbeoordeling een vergelijking gemaakt met de aangrenzende primaire waterkering.



    Verschil primaire en lokale waterkeringen

    Bij het beoordelen van waterkerende voorzieningen en constructies is het belangrijk onderscheid te maken tussen een

    primaire waterkering en een lokale waterkering. Hoewel beide typen constructies bedoeld zijn om water te keren,

    verschillen ze aanzienlijk in functie, ontwerp, wettelijke status en technische eisen.



    Een primaire waterkering maakt deel uit van het landelijke systeem dat wettelijke bescherming biedt tegen overstromingen

    vanuit de zee of grote rivieren. Voor het ontwerp en de toetsing wordt gebruikgemaakt van geavanceerde rekenmodellen

    en het Wettelijk Beoordelingsinstrumentarium (WBI). In het ontwerp moet rekening gehouden worden met onder andere

    golfoverslag, piping (ondergrondse erosie), onderloopsheid, kwel, erosiebestendigheid, macrostabiliteit, afschuiving en

    zettingsgevoeligheid over een levensduur van doorgaans 100 jaar.



    Daarentegen is een lokale waterkering een technische of ruimtelijke voorziening die bescherming biedt tegen kortdurende

    wateroverlast. Dergelijke kades, wanden of keermuren zijn meestal niet onderworpen aan landelijke toetsingsnormen voor

    waterveiligheid, maar worden ontworpen op basis van lokale situaties en verwachte waterstanden. Het ontwerp hoeft niet

    te worden voorzien van toetsingen tegen specifieke faalmechanismen, zoals golfoverslag, kwel of piping. Tenzij er lokaal

    aanvullende regels van kracht zijn, is vaak alleen landelijke bouwregelgeving leidend. Het doel van een lokale waterkering

    is primair het kortstondig keren van hoogwater. Het betreft geen langdurige of permanente overstromingsdreiging, maar

    kortdurende pieken in de waterstand die doorgaans enkele uren tot maximaal een dag aanhouden. Lokale waterkeringen

    bieden geen gegarandeerd beschermingsniveau op de lange termijn en kunnen primaire keringen niet vervangen.



    Beschouwing primaire waterkering

    In het verleden zijn diverse discussies gevoerd om West-Terschelling op te nemen in het binnendijkse gebied. De benodigde

    primaire waterkering zal vergelijkbaar zijn met huidige primaire waterkering ten zuiden van Terschelling. Deze primaire

    waterkering is geclassificeerd als dijkringgebied 3. Het dijkringgebied bestaat uit zandige duinen en een dijklichaam, met

    een overschrijdingskans van eens per 2000 jaar. De waterkeringen zijn in beheer bij Rijkswaterstaat en Wetterskip Fryslân.



    De primaire waterkering op Terschelling is in de periode 1996-2001 ingrijpend veranderd en versterkt. Tijdens deze

    versterking is het profiel van de dijk landwaarts verplaatst, waardoor de hoogte van de waterkering kon worden beperkt.

    De dijk is berekend met een ontwerppeil van NAP +4,25 m voor het westelijke deel van de dijk en NAP +4,35 m voor het

    oostelijke deel van de dijk. In het ontwerppeil is destijds een zeespiegelstijging van 0,25 meter opgenomen.




    250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                     PAGINA 14 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                  CONCEPT - VERTROUWELIJK




In 2005 zijn, in opdracht van Rijkswaterstaat, opnieuw de overstromingsrisico’s voor de primaire waterkering vastgesteld.

Het streven was om in 2008 te komen tot een nieuw dijkverbeteringsplan. Voor het dijkvak in de nabijheid van de haven

van Terschelling werden de volgende uitgangspunten (uit het Hydraulische Randvoorwaarden Boek 2001) aangehouden:


•    Toetspeil 2006                  : NAP +4,10 m

•    Significante golfhoogte Hs      : 0,60 m

•    Piekperiode Tp                  : 2,90 s

•    Hoek van golfinval β            : 5 graden

•    Richting t.o.v. het noorden     : 210 graden



In 2017 zijn nieuwe veiligheidsnormen voor primaire waterkeringen tot 2050 vastgesteld. Voor Terschelling betekent dit dat

de primaire waterkeringen moeten zijn getoetst aan het WBI 2017 (Wettelijk Beoordelingsinstrumentarium 2017). Uit de

Hydraulische Belastingen 2017 voor Duinwaterkeringen kunnen hydraulische randvoorwaarden worden afgeleid. De

volgende waarden gelden ter indicatie en variëren afhankelijk van de locatie op Terschelling:


•    Toetspeil                       : NAP +4,10 m

•    Significante golfhoogte Hs      : 1,0 m tot 1,5 m

•    Piekperiode Tp                  : 4-6 s



De huidige kruinhoogte van de primaire waterkering (dijk) ligt op een gemiddelde hoogte van NAP +5,35 m. Het duingebied

is hoger gelegen en wordt grotendeels beschermd door zandige kust. Mocht de primaire waterkering moeten worden

doorgetrokken langs het dorp en de haven van West-Terschelling, dan zal aan vergelijkbare hydraulische randvoorwaarden

en de kerende hoogte van tenminste NAP +5,35 m dienen te worden voldaan.



Beschouwing beschermingsniveau

In de wet is een ondergrens vastgesteld aan welke eisen primaire waterkeringen dienen de voldoen. De normering en het

basisveiligheidsniveau voor binnendijkse gebieden is gebaseerd op:


1.   Het Lokaal Individueel Risco ≤ 1/100.000 jaar (LIR 10-5): een norm binnen het Nederlandse waterveiligheidsbeleid die

     aangeeft dat de kans voor een individu om te overlijden als direct gevolg van een overstroming niet groter mag zijn

     dan 1 op 100.000 per jaar. De LIR achter een waterkering wordt berekend als het product van (a) de faalkans van een

     kering, (b) de kans om achter te blijven en nog geen veilig gebied bereikt te hebben voor de overstroming, en (c) de

     kans om als achtergeblevene te overlijden (mortaliteit). Voor de kans op overlijden als gevolg van overstroming is een

     waterdiepte van tenminste 0,50 m een gangbaar uitgangspunt.

2.   Maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA): de economisch optimale kans, waarbij de schade kan worden bepaald

     aan de hand van het Standaard schade- en slachtoffermodel (SSM2017)

3.   Kans op sociale ontwrichting: de kans op het overlijden van grote groepen mensen of sociale ontwrichting



In de praktijk wordt LIR 10-5 en/of MKBA gehanteerd. Het veiligheidsniveau geldt in Nederland voor dijkversterkingen die

tot 2050 worden uitgevoerd. Aangezien West-Terschelling een buitendijks gebied betreft, is deze norm niet van toepassing.

Evenwel wordt de analyse nader beschouwd. In de kans op overlijden door overstroming zitten twee belangrijke aspecten




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                    PAGINA 15 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                     CONCEPT - VERTROUWELIJK




    die aandacht verdienen in de toekomstige inrichting van de kades en het havengebied. De eerste is de kans dat een persoon

    succesvol geëvacueerd kan worden uit het gebied (of kan vluchten) en de tweede is de kans op overlijden bij aanwezigheid.



    Gegeven de karakteristieken van het gebied is het zeer waarschijnlijk dat alle inwoners tijdig geëvacueerd kunnen worden.

    Een evacuatiefractie van >95% lijkt een conservatieve aanname. De evacuatieafstand is immers zeer klein. Daarnaast is het

    hoogwaterniveau op deze locatie minimaal een dag van tevoren goed te voorspellen, waardoor de periode waarbinnen

    geëvacueerd moet worden relatief groot is (minimaal 1 dag). Daarmee is de kans op aanwezigheid bij een overstroming

    dus 1*1/7500 * 0.05 (1-0.95) = ruim 1/100.000. Dat betekent dat voldaan kan worden aan de LIR 10-5 eis, indien

    aangenomen wordt dat de kans op overlijden zonder evacuatie gelijk is aan 1. Deze berekening betreft een kansberekening

    en is van toepassing voor specifieke gebied binnen West-Terschelling. In West-Terschelling liggen bepaalde delen lager dan

    de keermuur en kade, zoals steigers en oevers.



6   Toetspeil en waterstanden


    Algemeen

    De maatgevende waterstanden die kunnen optreden in de haven van West-Terschelling vormen de basis voor het bepalen

    van de benodigde bescherming tegen hoogwater en overstromingen. Het toetspeil, dat hieruit voortvloeit, geeft inzicht in

    de waterstand waarmee bij ontwerp en beoordeling van waterkerende voorzieningen rekening moet worden gehouden.

    Het toetspeil bepaald de benodigde kerende hoogte van een waterkering. Voor buitendijkse gebieden geldt echter geen

    wettelijk vastgesteld toetspeil of kerende hoogte. Om te komen tot een toekomstbestendige en gebiedsspecifieke aanpak

    voor waterveiligheid, wordt een theoretisch toetspeil vastgesteld aan de hand van de extreme hoogwaterstanden. Hierbij

    wordt rekening gehouden met de impact van zeespiegelstijging, klimaatverandering en bodemdaling. Tevens wordt

    onderzocht welke hydraulische parameters ten grondslag lagen aan het ontwerp van de kades en welke hoogwaterstanden

    zich in de afgelopen jaren in West-Terschelling hebben voorgedaan.



    Beschouwing ontwerp

    Ontwerp Willem Barentszkade

    Een grondige analyse van de beschikbare ontwerpdossiers biedt geen duidelijkheid over de ontwerpwaterstanden die

    Rijkswaterstaat heeft gehanteerd in het kader van de hoogwaterveiligheid voor het ontwerp van zowel de voormalige kade

    in 1954 als de huidige kade van 1982 van Willem Barentszkade. Rijkswaterstaat hield voor het ontwerp in 1954 rekening

    met een gemiddelde hoogwaterstand van NAP +0,75 m en een gemiddelde laagwaterstand van NAP -0,98 m. Maatgevende

    hoogwaterstanden ontbreken in het ontwerpdossier. Uit de tekeningen van de huidige kade, welke is aangelegd in 1982,

    kunnen echter geen enkele ontwerpwaterstanden worden afgeleid. Het is daardoor niet mogelijk is om de uitgangspunten

    voor de hoogwaterveiligheid en de beoogde beschermingsniveaus van de constructies te beoordelen.



    Het ontbreekt in de ontwerpdossiers aan een onderbouwing van de huidige kerende hoogte van NAP +3,50 m (hoge keer

    muur). Een beoordeling is evenwel lastig omdat er geen hoogwaterbeschermingskaders zijn voor een buitendijks gebied.

    Uit een verkenning in 2017, zoals vastgelegd in het Startdocument “Omgang met toekomstige hoogwatersituaties West-

    Terschelling”, blijkt dat Rijkswaterstaat bij de aanleg van de lage keermuren in 1982 aanvankelijk het voornemen had deze




    250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                    PAGINA 16 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                 CONCEPT - VERTROUWELIJK




op te trekken tot een hoogte van NAP +3,90 m. In overleg met de gemeente en omwonenden werd de hoogte echter terug

gebracht naar NAP +3,50 m om de visuele barrière tussen het dorp en de haven te beperken. De kerende hoogte van NAP

+3,50 m werd gekoppeld aan een overstromingsrisico van eens per 100 jaar.



Ontwerp Werkhaven

Uit ontwerptekeningen van 1968 voor de Werkhaven valt af te leiden dat Rijkswaterstaat rekening hield met een gemiddelde

hoogwaterstand van NAP +0,75 m en een gemiddelde laagwaterstand van NAP -1,02 m. Voor de extreme laagwaterstand

werd NAP -2,50 m aangehouden. Niet duidelijk is welke maatgevende hoogwaterstand is aangehouden. De kade heeft een

kerende hoogte van NAP +2,25 m. Het kadeterrein loopt op naar NAP +2,50 m en loopt vervolgens onder een lichte helling

richting de Dellewal. Vanaf de Dellewal is de terreinhoogte boven de NAP +3,00 m. In het ontwerp zijn geen maatregelen

voorzien om extreem hoogwater te keren, zoals lage keermuren of coupures.



Impact inundatie

De kades en de rijbaan van de Willem Barentszkade overstromen gemiddeld één tot twee keer per jaar. De meeste impact

ontstaat als de eerste keermuur overstroomt en de hoofdrijbaan niet meer gebruikt kan worden. Het is nog niet

voorgekomen dat de hoge keermuur overstroomt. Het risico op overstroming van deze hoge keermuur neemt door

klimaatverandering en zeespiegelstijging in de toekomst wel toe.




Figuur 9. Foto's overstroomde Willem Barentszkade



Door Rijkswaterstaat is in 2013 vastgesteld welke bebouwingsobjecten in het havengebied van West-Terschelling worden

blootgesteld aan hoogwater bij verschillende terugkeertijden. De impact blijkt uit de onderstaande tabel en afbeelding.



                                                            Herhalingstijd hoogwaterstand

                                    1/10 jaar               1/100 jaar           1/1000 jaar            1/2000 jaar

 Waterstand                        NAP +3,06 m             NAP +3,59 m          NAP +4,02 m             NAP +4,14 m
 Aantal blootgestelde          Geen maatgevende        Geen maatgevende
                                                                                     98                     105
 bebouwingsobjecten               bouwwerken               bouwwerken




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                    PAGINA 17 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Figuur 10. Inundatie bij waterstand NAP +4,20 m (RWS, 2014)




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID   PAGINA 18 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Historische waterstanden

In de Werkhaven van West-Terschelling bevindt zich een peilhuis van Rijkswaterstaat. Dit peilhuis monitort de waterstanden

in de haven. De waterstand wordt met name beïnvloedt door het getij en de windopzet. Hierdoor fluctueert de waterstand

tussen grofweg NAP -2,0 m en NAP +3,5 m. De waterstand wordt al sinds 1922 gemonitord.



Rijkswaterstaat hanteert voor de waterstanden de volgende grenswaarden (t.o.v. NAP):

•      Laagwater           < 148 cm

•      Normaal             148 - 200 cm

•      Licht verhoogd      > 200 cm

•      Verhoogd            > 220 cm

•      Stormvloed          > 280 cm

•      Extreem hoogwater > 340 cm



Er zijn naast de metingen van Rijkswaterstaat ook registraties van de gemeentelijke havenmeesters beschikbaar. Ook

worden sinds 2007 door de havenmeesters aantekeningen bijgehouden van bijzondere hoogwatersituaties en stormen (zie

Bijlage B). Uit handmatige registraties en analyses blijkt dat de hoogste waterstand ooit plaatsvond in 1976 (NAP +3,29 m)

en in 1953 (NAP +3,18 m). Volgens Rijkswaterstaat trad de laagste waterstand ooit op in 1964 (NAP -2,85 m).




    Figuur 11. Gemeten waterstanden (Alterra, 2014)




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                    PAGINA 19 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Eén of twee keer per jaar komt het kadeterrein voor een groot deel onder water te staan. Echter inundatie van de kade en

kaderand treden jaarlijks veel vaker op. Sinds 1 januari 1922 zijn 1846 overstromingen van de kade geregistreerd, oftewel

ongeveer 18 overstromingen per jaar, hetgeen blijkt uit onderstaande grafiek en data van Rijkswaterstaat (Waterinfo, 2025).

Sinds 1922 zijn er geen overstromingen hoger dan de huidige keerhoogte van de waterkering (NAP +3,50 m ) gemeten.




 Figuur 12: Analyse waterstanden en overstromingen




De huidige overschrijdingsfrequentie van de waterstanden is volgens Deltares (2013) en Rijkswaterstaat (2014) als volgt:




Figuur 13. Overschrijdingsfrequentie hoogwaterstand (Deltares, 2013)


 Overschrijdingsfrequentie               Waterstand
 [gemiddeld per jaar]                      [m NAP]
            Jaarlijks                     NAP +2,4 m

           1/10 jaar                      NAP +3,0 m

          1/100 jaar                      NAP +3,6 m

          1/500 jaar                      NAP +3,9 m

          1/1000 jaar                     NAP +4,0 m

          1/2000 jaar                     NAP +4,1 m




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                     PAGINA 20 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Toetspeil

Methodologie

Voor het vaststellen van de maatgevende waterstanden is gebruik gemaakt van het programma Riskeer (versie 23.1.1). Het

programma Riskeer is ontwikkeld door onderzoeksbureau Deltares en is bedoeld voor het beoordelen en ontwerpen van

primaire waterkeringen. Het programma is consistent met het Beoordelings- en Ontwerp Instrumentarium (BOI). Met

Riskeer kunnen de hydraulische belastingen worden bepaald en de faalkansen van enkele (initiële) faalmechanismen.



Binnen het BOI is een landelijk vastgestelde dataset opgenomen met referentiepunten langs primaire waterkeringen. Op

deze punten worden waterkeringen beoordeeld en kunnen maatgevende hydraulische gegevens, zoals waterstanden,

worden bepaald. Omdat er in het projectgebied zelf geen primaire waterkering aanwezig is, is ervoor gekozen om een

nabijgelegen referentiepunt op Terschelling te gebruiken als uitgangspunt voor de bepaling van maatgevende

waterstanden. Deze waterstanden worden ook maatgevend geacht voor de haven van West-Terschelling. Bij de analyse zijn

de standaardinstellingen van Riskeer toegepast. Het bijbehorende richtjaar van de gebruikte dataset is 2023.




Figuur 14. Riskeer 23.1.1.1



In Riskeer wordt een toetspeil bepaald op basis van een statistische analyse van extreme waterstanden. Het programma

maakt gebruik van lange reeksen waterstandsdata en past kansverdelingsmodellen toe om de frequentie en hoogte van

extreme situaties te berekenen. Vervolgens wordt voor een vooraf bepaalde terugkeertijd het bijbehorende waterpeil

afgeleid. Dit peil wordt het toetspeil genoemd en vormt de basis voor het toetsen van waterkeringen.



Onder de Omgevingswet wordt het toetspeil gebruikt als referentiepeil om de veiligheid van primaire waterkeringen te

beoordelen. Het toetspeil is het waterpeil dat hoort bij een bepaalde faalkansnorm (bijvoorbeeld een kans van 1 op 30.000

per jaar dat een kering bezwijkt, afhankelijk van de ligging en het beschermingsniveau). Deze norm is vastgelegd in het

Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl). Omdat West-Terschelling buitendijks is gelegen en geen onderdeel vormt van de

primaire waterkering, heeft het toetspeil in dit gebied een hypothetisch karakter en wordt het uitsluitend gebruikt voor een

verkennende analyse.




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                     PAGINA 21 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Impact klimaatverandering

De maatgevende hoogwaterstanden zijn afhankelijk van de geprognotiseerd zeespiegelstijging. Het KNMI heeft in 2023

klimaatscenario’s ontwikkeld die een beeld geven van hoe het klimaat en de zeespiegel zich in de toekomst mogelijk zouden

kunnen ontwikkelen. De klimaatscenario’s zijn opgenomen in de KNMI’23-klimaatscenario rapporten. De klimaatmodellen

zijn gebaseerd op het IPCC-rapport van 2021. In deze scenario’s worden wereldwijde inzichten over klimaatverandering

vertaald naar de Nederlandse context. Ze dienen als belangrijke leidraad voor beleidsmakers om in een veranderend

klimaat weloverwogen keuzes te maken die bijdragen aan een veilig, leefbaar en welvarend Nederland.




  Figuur 15. Scenario's zeespiegelstijging [KNMI, 2023]




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                   PAGINA 22 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                   CONCEPT - VERTROUWELIJK




 Figuur 16. Ontwikkeling gemiddelde hoog- en laagwaterstanden (Hollebrandse, 2005)



De klimaatscenario’s richten zich op twee richtjaren: 2050 en 2100. Voor deze jaren geven ze onder andere een inschatting

van de verwachte zeespiegelstijging, met de volgende waarden:



 Scenario                        Minimale stijging [cm]         Gemiddelde stijging [cm]    Maximale stijging [cm]

 Gunstig scenario 2050                        16                             24                         34

 Ongunstig scenario 2050                      19                             27                         38

 Gunstig scenario 2100                        26                             44                         73

 Ongunstig scenario 2100                      59                             82                         124



Impact bodemdaling

Bij het ontwerpen van een waterkerende constructie met een levensduur van 100 jaar dient rekening te worden gehouden

met algemene bodemdaling. De gemiddelde bodemdaling van het plangebied varieert tussen 0,5 en 2 mm per jaar, hetgeen

blijkt uit de InSAR-satellietmetingen tussen 2017 en 2022 (Bodemdalingskaart, 2025). Om het beschermingsniveau

gedurende de gehele levensduur te waarborgen dient een extra hoogte van 200 mm te worden aangehouden.



Theoretische toetspeil

Met het programma Riskeer zijn de terugkeertijden van extreme waterstanden berekend. Een terugkeertijd geeft aan hoe

vaak een bepaalde extreme waterstand gemiddeld voorkomt, bijvoorbeeld eens in de 100 of 1.000 jaar. Hoe groter de

terugkeertijd, hoe zeldzamer de situatie. Voor het vaststellen van de extreme waterstanden is rekening gehouden met de

verschillende KNMI-klimaatscenario’s. Naarmate we verder vooruitkijken, neemt de verwachte zeespiegelstijging toe. Om

waterveiligheid op lange termijn te waarborgen, is het noodzakelijk om waterkeringen tijdig te versterken of beleidsmatig

ruimte te bieden voor gecontroleerde overstromingen in uitzonderlijke situaties.




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                    PAGINA 23 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




 Figuur 17: Terugkeertijden extreme waterstanden



In het geval er sprake is van een primaire waterkering, met een toelaatbare terugkeertijd van eens in de 2000 jaar, is het

toetspeil op dit moment NAP +4,20 m. Uitgaande van het gemiddelde ongunste scenario dient het toetspeil in 2050 NAP

+4,50 m en in 2100 NAP +5,0 m te zijn. Lineaire extrapolatie van de ongunstige scenario’s leert dat het toetspeil in 2125

dient gelegen te zijn op NAP +5,25 m. Uitgaande van een bodemdaling van 0,2 meter over een periode van 100 jaar, dient

het toetspeil in 2125 gelegen te zijn op NAP +5,45 m. Opgemerkt wordt dat Rijkwaterstaat in een verkenning van 2013

vaststelde dat een formele, primaire waterkering ter plaatse van de Willem Barentszkade een kerende hoogte zou moeten

hebben van minimaal NAP +4,80 m tot circa NAP +5,40 m hoog.



                                                                                Toetspeil               Verschil t.o.v.
 Theoretisch
                           Aanvullende toelichting                    (incl. klimaatverandering     huidige keerhoogte
 scenario
                                                                             en bodemdaling)            NAP +3,50 m

 Jaar 2050 (+ 25 jaar)     Vervangen en renoveren kadewerken                  NAP + 4,70 m                 + 1,20 m

 Jaar 2075 (+ 50 jaar)     Min. ontwerplevensduur bouwwerken                  NAP + 4,95 m                 +1,45 m

 Jaar 2125 (+ 100 jaar)    Ontwerplevensduur waterkering                       NAP +5,45 m                 + 1,95 m


Het vastgestelde toetspeil betreft de theoretische waterstand op basis van een overschrijdingskans van eens per 2000 jaar

en is specifiek bedoeld voor toetsdoeleinden. Voor het bepalen van de definitieve kerende hoogte dient, naast het toetspeil,

ook rekening te worden gehouden met hydraulische randvoorwaarden, zoals golfoploop, opwaaiing, het toelaatbare

overslag debiet, en onder meer de opbouw en vormgeving van de waterkering of het waterkerende kunstwerk. De kerende

hoogte zorgt ervoor dat de waterkering ook bij het optreden van hydraulische belastingen voldoende bescherming biedt.




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                     PAGINA 24 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                    CONCEPT - VERTROUWELIJK




    Karakteristieke waterstanden

    Met behulp van de historische waterstanden en de analyses in het programma Riskeer, zijn de karakteristieke waterstanden

    vastgesteld. Eveneens zijn de karakteristieke waterstanden geprojecteerd naar de toekomst, uitgaande van het gemiddelde

    ongunstige KNMI-scenario voor zeespiegelstijging. Uit de analyse blijkt dat het kadeterrein rond 2125 bijna iedere vloed

    onder water zal komen te staan, in het geval er sprake is van de voorspelde zeespiegelstijging.



                                              Jaar 2025              Jaar 2050             Jaar 2100        Jaar 2125
     Frequentie van voorkomen
                                              [m NAP]                [m NAP]                [m NAP]          [m NAP]

     MHWS (gemiddeld hoogwater)                  0,83                  1,10                   1,65             1,93

     1/100 jaar                                  3,58                  3,85                   4,40             4,68

     1/200 jaar                                  3,73                  4,00                   4,55             4,83

     1/500 jaar                                  3,92                  4,19                   4,74             5,02

     1/1000 jaar                                 4,05                  4,32                   4,87             5,15

     1/2000 jaar                                 4,19                  4,46                   5,01             5,29

     1/4000 jaar                                 4,32                  4,59                   5,14             5,42




7   Randvoorwaarden en uitgangspunten


    Algemeen

    De definitieve randvoorwaarden en uitgangspunten vormen de basis voor het opstellen van een beoordelingskader

    waarmee de toekomstige varianten voor de renovatie en het herstel van de waterkeringen kunnen worden getoetst op hun

    bijdrage aan een robuust waterveiligheidsniveau. De uitgangspunten zijn technisch van aard.



    Waterkering

    In de nieuwe situatie worden de lokale waterkeringsfuncties gehandhaafd. Er dient rekening te worden gehouden met een

    hoogwaterstand van NAP +3,50 m, welke kortdurend (enkele uren tot een dag) optreedt. De hoogte is een historisch

    compromis tussen de ruimtelijke kwaliteit en de hoogwaterveiligheid. Deze hoogwaterstand dient te worden gekeerd ter

    plaatse van of achter de bestaande kades. De feitelijke ligging van de waterkering (kerende wand, constructie of oever)

    dient tijdens het ontwerp te worden vastgesteld.



    In het ontwerp of de variantenstudie hoeft geen rekening te worden gehouden met de ontwerp-, reken-, beoordelings- of

    toetsregelgeving voor primaire waterkeringen. Golfoverslag, onderloopsheid, kwel of piping worden niet meegenomen. De

    constructieve en geotechnische veiligheid (stabiliteit, sterkte en vervorming) zijn leidend.



    Naast de hoogwaterstand kunnen ook golfaanvallen en golfoverslag plaatsvinden. Het gevolg van golfoverslag kan zijn dat

    er water over het terrein stroomt. Er wordt geen rekening gehouden met waterafvoer van overstromend water.




    250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                  PAGINA 25 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                                  CONCEPT - VERTROUWELIJK




Voor de maatgevende waterstanden wordt het volgende aangehouden:


•    Extreem laagwater      NAP -2,70 m

•    Normaal                NAP +1,48 m tot NAP +2,0 m

•    Stormvloed             NAP +2,80 m

•    Extreem hoogwater NAP +3,40 m



In het geval er gerekend moet worden met golfbelasting, dan zijn de volgende parameters leidend:


•    Significante golfhoogte Hs      : 0,60 m

•    Piekperiode Tp                  : 2,90 s

•    Hoek van golfinval β            : 5 graden

•    Richting t.o.v. het noorden     : 210 graden



Beschermingsniveau

Voor het beschermingsniveau blijft 1/100 jaar van toepassing, mits tijdens deze omstandigheden de openbare ruimte niet

meer toegankelijk is voor personen (tijdige evacuatie) en de openbare ruimte tijdig is afgesloten. De gevolgen blijven dan

beperkt tot economische schade en in een onwenselijke situatie tot milieuschade.



Voor het beschermingsniveau van de openbare ruimte dient minimaal één (ontsluitings)weg te worden beschermd, zodat

het gebied bereikbaar blijft voor nood- en hulpdiensten. Op dit moment is dit alleen het geval voor de Ventweg. Deze

situatie dient zo te blijven of te worden geoptimaliseerd.



Integrale veiligheid

In het kader van integrale veiligheid en klimaatadaptatie dienen alle vitale inrichtingselementen, installaties of opstallen,

voor zover van toepassing en relevant, op een hoogte van minimaal NAP +2,80 m te worden aangebracht óf achter een

kerende voorziening van NAP +3,50 m te worden geïnstalleerd. Hiermee wordt beoogd om schade en uitval bij hoogwater

of overstroming te voorkomen en de functionaliteit van vitale voorzieningen te waarborgen. Voorbeelden hiervan zijn:



•    Elektriciteitsvoorzieningen (walstroom), laadinfrastructuur en openbare verlichting

•    Afvalvoorzieningen, vuilwateraansluitingen en -afvoeren

•    Pompen en technische installaties

•    Communicatievoorzieningen en besturingskasten



Tevens zijn er aandachtspunten voor de infrastructurele inrichting en ondergrondse infrastructuur, specifiek als het gaat

om kabels, leidingen en riolering. Bij hoogwater kunnen traditionele rioleringssystemen overbelast raken of zelfs

terugstromen, wat leidt tot water op straat en vervuiling. Daarom is het van belang dat afvoeren worden uitgerust met

terugslagkleppen en dat het systeem voldoende capaciteit heeft om piekbuien en tijdelijk opstuwing te verwerken.




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                      PAGINA 26 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Bijlage A - Schetsen voormalige verkenningen waterkeringen


Onderstaande afbeeldingen en schetsen van de Willem Barentszkade zijn verkregen uit meerdere presentaties van

workshops van de gemeente Terschelling (periode 2017 tot 2018). Betrokken organisaties bij deze workshops waren onder

meer: AtelierX, Rijkswaterstaat, Gemeente Terschelling, Provincie Fryslân, Frans Beune en De Waddeneilanden.




Normale waterstanden




Hoogwater NAP +4,0 m




Volledig binnendijks brengen




Aankoop en sloop eerstelijns bebouwing




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID                                 PAGINA 27 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Flexibele waterkering




Gedeeltelijke ophoging en flexibele waterkering




Volledige ophoging en flexibele waterkering




Waterbestendig maken van eerstelijns bebouwing




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID   PAGINA 28 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Glazen wand, opdrijvende wand en een opklapbare wand




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID   PAGINA 29 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




Bijlage B - Historische waterstanden




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID   PAGINA 30 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID   PAGINA 31 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID   PAGINA 32 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID   PAGINA 33 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                CONCEPT - VERTROUWELIJK




250416 Z036001-TNO-009-00 HAVENWERKEN SCHYLGERHAVEN - MEMO WATERVEILIGHEID   PAGINA 34 / 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>