<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>De lokale
warmtetransitie
Het narratief




                Uitgave januari 2024
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoud
Voorwoord                                                                 4


Waarom de warmtetransitie?                                                 5


Wat is het doel?                                                           5


Energievraag verminderen en bronnen verduurzamen                          6


Gemeenten als regisseur in de lokale warmtetransitie                       7


Hoe gaan we onze wijken en dorpen verwarmen?                              9


Concrete plannen en goede communicatie nodig voor
alle betrokkenen                                                         10


De transitie is volop gaande, duidelijkheid geven is essentieel           11


Bijlagen
Stroomschema TVW techniek en communicatie                                 12
Toelichting op het stroomschema ‘TVW techniek en communicatie’           14




                                                           De lokale warmtetransitie | 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>          Voorwoord                                                                       Waarom de warmtetransitie?
                                                                                          We zitten midden in een warmtetransitie die niet alleen invloed
          Beste lezer,                                                                    heeft op de manier waarop we onze gebouwen verwarmen en
                                                                                          van warm water voorzien, maar op onze hele leefomgeving.
          In ons eerste jaar hebben we inzicht gekregen in waar gemeenten staan en
          wat ze nodig hebben om de lokale warmtetransitie te kunnen uitvoeren.           Dat we zo’n grote verandering doormaken, heeft te maken met het
          Een van de behoeftes die heel duidelijk naar voren kwam, is hét gezamenlijke    snel veranderende klimaat en de wens om de aarde leefbaar te houden
          verhaal. Het verhaal over wat we verstaan onder de lokale warmtetransitie,      voor toekomstige generaties. De kosten als gevolg van niets doen, worden
          waarom deze van belang is en wat ervoor nodig is om gebouwen aardgasvrij        steeds hoger. Daarnaast zijn de gasprijzen nog steeds hoog en is de
          te maken. Hier hebben we ons voor ingespannen en daarom presenteren             ontwikkeling van de gasprijs onzeker. Steeds meer huishoudens kunnen
          we u hierbij het narratief. Het resultaat van de inspanningen van NPLW, BZK,    hun energierekening niet of nauwelijks betalen. Bovendien willen we niet
          EZK, VNG, IPO en Netbeheer Nederland, UvW en Aedes.                             meer afhankelijk zijn van gas uit Rusland en in Groningen zetten we een punt
                                                                                          achter de gaswinning. Dit alles samen maakt dat we onze gebouwen anders
          Heldere en open communicatie tussen en met alle partijen is essentieel als      gaan verwarmen. We willen dat huizen goed verwarmd blijven, dat mensen
          we de warmtetransitie willen laten slagen. Ter ondersteuning van de commu-      weten waar ze aan toe zijn en dat warmte betaalbaar is. De warmtetransitie
          nicatie door gemeenten is het stroomschema ‘TVW techniek en communicatie’       raakt voor een groot deel van de inwoners immers direct aan hun budget of
          toegevoegd. Het stroomschema laat zien hoe gemeenten betrokken partijen         zelfs hun bestaanszekerheid.
          per buurt, wijk en dorpskern, kunnen informeren over hun plannen uit de
          transitievisie warmte (TVW). Dit geeft bewoners en andere partijen duidelijk-
          heid en handelingsperspectief.                                                  Wat is het doel?
          In ons streven naar een helder en eenduidig verhaal voor lokale bestuurders,    In 2050 is elk gebouw aardgasvrij. In het Klimaatakkoord (2019)
          hopen we u met dit narratief op weg te helpen met de volgende stappen die       hebben we afgesproken dat in 2030 onder regie van de gemeenten
          nodig zijn. Dit verhaal biedt niet alleen handelingsperspectief, maar geeft     1,5 miljoen woningen en andere gebouwen zijn verduurzaamd of
          ook richting en benadrukt wat essentieel is voor de lokale warmtetransitie.     aardgasvrij zijn gemaakt.
          Het onderstreept de regierol van gemeentes in dit proces.
                                                                                          Hiermee dragen gemeenten bij aan de landelijke doelstelling om tot en
          Samen zijn we goed op weg naar aardgasvrije buurten, wijken en                  met 2030 2,5 miljoen woningen en 120.000 utiliteitsgebouwen te isoleren,
          dorpskernen!                                                                    500.000 warmtenetaansluitingen te realiseren en 1 miljoen hybride
                                                                                          warmtepompen in bestaande gebouwen te plaatsen.
          Met vriendelijke groet,


          Maureen van Eijk
          Directeur Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie




4 | De lokale warmtetransitie                                                                                                                         De lokale warmtetransitie | 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                 Energievraag verminderen en bronnen                                     Gemeenten als regisseur in de
                 verduurzamen                                                            lokale warmtetransitie
                 Energie die je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken, te         Gemeenten hebben, zoals afgesproken in het Klimaatakkoord,
                 importeren of te transporteren. Daarom willen we vooral dat we          de regierol in de lokale warmtetransitie. Zij kennen de lokale
                 minder energie gaan gebruiken, door te isoleren en door slimmer         situatie en zien waar mogelijkheden zijn om het vervangen van
                 met onze energie om te gaan.                                            aardgas te combineren met bijvoorbeeld het vervangen van het
                                                                                         riool of grootschalige wijk- of dorpsverbetering.
          Voor de overgebleven energievraag hebben we duurzame warmtebronnen
          nodig om onze gebouwen te verwarmen en te koelen. In deze transitie zijn       Bovendien hebben gemeenten nauw contact met de lokale spelers en
          alle duurzame bronnen nodig om warmte te leveren. Denk aan duurzaam            hebben zij het beste zicht op initiatieven en de wensen en zorgen van
          opgewekte elektriciteit zoals wind en zon, restwarmte, warmte uit de lucht,    gebouweigenaren en gebruikers. Gemeenten geven zorgvuldig invulling
          water of ondergrond en duurzame gassen. We hebben al deze bronnen              aan deze regierol en moeten daarop zijn toegerust. Hiervoor hebben zij de
          nodig om het aardgas dat we nu gebruiken in de gebouwde omgeving te            juiste bevoegdheden en uitvoeringscapaciteit nodig, evenals de middelen om
          vervangen. We doen steeds meer elektrisch, zowel gebruik als opwek. Denk       de maatregelen haalbaar, betaalbaar en rechtvaardig te laten zijn voor de
          aan elektrische auto’s, zonnepanelen en warmtepompen. Dat is goed nieuws,      samenleving.
          maar betekent ook een zwaardere belasting voor het elektriciteitsnet, dat nu
          op veel plekken in Nederland overbelast raakt. Al deze veranderingen           Uitvoeringscapaciteit
          vragen om goede afstemming tussen provincies en netbeheerders omdat            Er zijn sinds 2023 en tot tenminste 2030 middelen beschikbaar om de
          het veel investeringen, tijd en een zorgvuldige planning vraagt. We moeten     uitvoeringscapaciteit bij de gemeenten structureel te versterken via
          elektriciteitsnetten verzwaren, beter benutten en slimmer gebruiken.           de CDOKE-regeling. Deze middelen zijn beschikbaar voor de taken die
          De planning voor dat verzwaren is mede afhankelijk van de plannen die          voortkomen uit het Klimaatakkoord. Gemeenten worden daarnaast landelijk
          gemeenten hebben voor de verduurzaming van hun wijken, dorpen en               ondersteund door het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW).
          bedrijventerreinen. Hoe concreter die plannen zijn, hoe beter netbeheerders    Zo is er extra geld beschikbaar om op regionaal niveau en ook met provincies
          in afstemming kunnen bepalen welke netten zij het eerst moeten verzwaren.      samen te werken en zo kennis en capaciteit te bundelen.




6 | De lokale warmtetransitie                                                                                                                          De lokale warmtetransitie | 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>          Bevoegdheden                                                              Hoe gaan we onze wijken en dorpen
          De bevoegdheden om de regierol van gemeenten zorgvuldig in te             verwarmen?
          vullen, worden versterkt. Het Wetsvoorstel gemeentelijke instrumenten
          warmtetransitie (Wgiw) is aangeboden aan de Tweede Kamer. De              Gemeenten maken plannen voor een gebied in afstemming met
          geplande inwerkingtreding is januari 2025. Via deze wet kunnen            inwoners, of soms op initiatief van bewoners. Gemeenten gaan
          gemeenten, na een zorgvuldige procedure, gebieden aanwijzen, waarin       als regisseur, gebied voor gebied, duidelijkheid bieden aan
          op een door hen uitgestippeld tijdspad het gasnet vervangen wordt         bewoners en gebouweigenaren over het alternatief voor
          door een duurzaam alternatief. Gemeenten krijgen met het wetsvoorstel     aardgas en het bijbehorende tijdspad.
          collectieve warmte (Wcw) de regie in de ontwikkeling van warmtenetten.
          In de Wcw is opgenomen dat warmtebedrijven voor de levering van           De gemeenteraad stelt het omgevingsplan vast en kan kaders stellen
          warmte een publiek meerderheidsbelang krijgen of in handen komen          voorafgaand aan het warmteprogramma en uitvoeringsplan. Die plannen
          van een warmtegemeenschap. De prijs van warmte is door deze wet           worden ook afgestemd op de kenmerken van een gebied.
          niet langer gekoppeld aan de gasprijs en de warmtebronnen voor een
          warmtenet moeten duurzaam zijn. De geplande inwerkingtreding is ook       Is er relatief dichte bebouwing en een duurzame warmtebron? Dan is een
          hier 1 januari 2025.                                                      warmtenet vaak de meest logische optie om te onderzoeken. Daarbij is
                                                                                    een warmtenet in vrijwel alle gevallen een minder zware belasting voor het
          Haalbaar en betaalbaar alternatief                                        elektriciteitsnet dan een elektrisch alternatief.
          Deze warmtetransitie slaagt alleen als iedereen mee kan doen. Om de
          nieuwe bevoegdheden in te kunnen zetten, moeten gemeenten aan             Is er minder bebouwing? Gemeenten kunnen dan ook kijken naar
          bewoners en eigenaren een haalbaar en betaalbaar aanbod doen. Inmiddels   bijvoorbeeld de mogelijkheden van kleinschalige innovatieve lage
          is een breed aanbod aan subsidies en financieringsinstrumenten voor       temperatuur warmtenetten.
          bewoners en gebouweigenaren ontwikkeld waarmee het Rijk verwacht
          dat iedereen in staat wordt gesteld om zijn gebouw te verduurzamen.       Zijn warmtenetten geen optie, dan zijn bij goed te isoleren gebouwen (vaak
          Zo zijn er verschillende subsidies beschikbaar voor woningeigenaren,      gebouwen gebouwd vanaf 1992) volledig elektrische warmtepompen het
          vve’s, warmtebedrijven en woningcorporaties en kunnen woningeigenaren     beste alternatief.
          voor financiering terecht bij het Warmtefonds. Woningeigenaren met een
          inkomen tot € 60.000,- kunnen hier een renteloze lening afsluiten.        Zijn zowel warmtenetten als volledig elektrische warmtepompen voor de
                                                                                    komende 10 jaar nog geen optie, dan is isoleren in combinatie met een
                                                                                    hybride warmtepomp een tussentijdse oplossing. In specifieke gebieden kan
                                                                                    een hybride warmtepomp in combinatie met isolatie en duurzame gassen
                                                                                    de enig mogelijke eindoplossing zijn. Maar de beschikbaarheid van groen
                                                                                    gas is naar verwachting ook richting 2050 zeer beperkt voor de gebouwde
                                                                                    omgeving. Ditzelfde geldt voor waterstof. Wachten op groen gas of waterstof
                                                                                    als oplossing is daarom geen optie.




8 | De lokale warmtetransitie                                                                                                                   De lokale warmtetransitie | 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                Concrete plannen en goede                                                   De transitie is volop gaande,
                communicatie nodig voor alle                                                duidelijkheid geven is essentieel
                betrokkenen                                                                 We zijn onderweg, maar om in beweging te blijven, is nog meer
                Om invulling te geven aan de regierol heeft iedere gemeente een             duidelijkheid en handelingsperspectief nodig – ook vanuit het Rijk.
                transitievisie warmte vastgesteld. Hierin staat voor de periode
                tot en met 2030 op hoofdlijnen uitgewerkt welke wijken en kernen            Deze noodzakelijke transitie kan alleen slagen als alle betrokkenen
                op welke wijze van duurzame warmte worden voorzien.                         – overheden, corporaties, netbeheerders, energiebedrijven, bouwers
                                                                                            en installateurs, maatschappelijke instellingen, bewonerscollectieven
          Niet overal is deze visie al duidelijk uitgewerkt en gecommuniceerd. Voor         en natuurlijk de huishoudens en bedrijven zelf – ieder vanuit hun eigen
          de komende periode is het belangrijk om duidelijkheid te bieden over de           verantwoordelijkheid bijdragen aan dit gedeelde doel. Dat betekent dat
          gebieden waar:                                                                    bewoners en gebouweigenaren ook moeten begrijpen wat de transitie
                                                                                            inhoudt en hier achter staan. Iedereen heeft een stukje van de puzzel in
          a. komende 10 jaar naar verwachting wordt gestart met de aanleg van een           handen. Samen maken we dit tot een succes!
             warmtenet,
          b. een andere collectieve aanpak wordt voorzien (bijvoorbeeld gezamenlijke
             isolatie),
          c. all-electric warmtepompen technisch gezien de best mogelijke optie zijn en
          d. het nog niet duidelijk is wat er komende 10 jaar de best mogelijke optie is.


          Bij deze laatste optie is isolatie en installatie van een hybride warmtepomp
          een goede (tussen)oplossing. Heldere communicatie creëert vertrouwen
          en voorkomt onnodige kosten. Bijvoorbeeld doordat bewoners investeren
          in een warmtepomp op een plek waar de komende 10 jaar een warmtenet
          komt, of dat het lokale gasnet in stand gehouden moet worden voor een
          handvol gebouwen, of dat een wijkgebonden overstap naar een volledig
          elektrische warmtepomp niet lukt omdat er op het elektriciteitsnet geen
          ruimte blijkt te zijn om aan te sluiten.




10 | De lokale warmtetransitie                                                                                                                          De lokale warmtetransitie | 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Dit stroomschema heeft 10 scenarios.

Scenario 1:

Vraag:
Is er voor de wijk een voorkeursoptie aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’
aangewezen in de TVW?

Antwoord:
Nee.

Gekozen optie:
Nog meerdere opties mogelijk/ keuze nog niet gemaakt.

Check vraag:
Check de randvoorwaarden van de opties links of eventueel toch een
keuze gemaakt kan worden, of...

Actie overig:
•            Verken keuzetool voor technische oplossingen & startanalyse update.
•            Doorloop proces met beoordelingscriteria.




                                                                                     Bijlage
•            Herijk de TVW (warmteprogramma) en geef duidelijkheid.

Gekozen optie:
Stapsgewijs isoleren & (tijdelijk) hybride.
Let op: indien netverzwaring binnen enkele jaren in beeld is zorg dan dat de
isolatie in orde is. Zo niet, schaf (tijdelijk) hybride aan.




                                                                                                                                                                                                             Legenda             Gekozen optie                 Check vraag                    Toelichting
Actie: communicatie & advies:
Isoleren en hybride warmtepomp.
Communiceer naar bewoners:
•            Voor deze wijk is de uiteindelijke techniek nog niet bekend of de
             realisatie is pas over >10 jaar.
Focus op (stapsgewijs) isoleren en een hy­bride warmtepomp
bij vervanging cv-ketel.




                                                                                     Stroomschema TVW techniek en communicatie
Zodra eindbeeld waarschijnlijk is, dit ook communiceren.

Scenario 2:

Vraag:
Is er voor de wijk een voorkeursoptie aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’
aangewezen in de TVW?

Antwoord:
Ja.

Vraag:




                                                                                                                                                                                                                                  Actie overig                     Actie: communicatie & advies
Welke voorkeurstechniek is gekozen voor deze wijk?

Gekozen optie:
Warmtenet.

Check vraag:
Check de volgende randvoorwaarden:
•           Is de dichtheid van de bebouwing of warmtedichtheid voldoende?
•           Is er voldoende beschikbaarheid en leverings­zekerheid van




                                                                                     Uitgangspunt: Gemeenten hebben reeds een transitievisie warmte opgesteld.
            duurzame warmtebronnen?
•           Is er voldoende ruimte in de ondergrond voor warmte-infrastructuur?
•           In geval van (zeer) lage temperatuur­bronnen met een (collectieve)
            warmtepomp: is de netcapaciteit toereikend?
Zie ook: Toelichting Verschillende soorten warmtenetten.

Antwoord:




                                                                                     Doel: Het schema ondersteunt gemeenten in hoe er o.b.v. van de TVW actief kan worden
Indien alles ja.

Check vraag:
Kan naar verwachting in de komende 10 jaar gestart worden met de
realisatie van dit warmtenet?

Antwoord:




                                                                                     gecommuniceerd naar betrokken partijen voor het bieden van handelingsperspectief.
Ja.

Actie: communicatie & advies:
Warmtenet.
Communiceer naar bewoners, netbeheerder en overige stakeholders:
•           Voor deze wijk is een warmtenet de voor­keursoptie die
            verder wordt uitgewerkt.
Adviseer en ondersteun bij eventueel benodigde isolatiemaatregelen.


Scenario 3:

Vraag:
Is er voor de wijk een voorkeursoptie aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’
aangewezen in de TVW?

Antwoord:




                                                                                      Start
Ja.

Vraag:
Welke voorkeurstechniek is gekozen voor deze wijk?




                                                                                                                                     Nee
Gekozen optie:
Warmtenet.

Check vraag:
Check de volgende randvoorwaarden:
•           Is de dichtheid van de bebouwing of warmtedichtheid voldoende?




                                                                                                                                                                                                                                          Duurzaam gas, zoals groen gas en waterstof,
•           Is er voldoende beschikbaarheid en leverings­zekerheid van
            duurzame warmtebronnen?
•           Is er voldoende ruimte in de ondergrond voor warmte-infrastructuur?




                                                                                      Is er voor de wijk een voorkeursoptie
•           In geval van (zeer) lage temperatuur­bronnen met een (collectieve)
            warmtepomp: is de netcapaciteit toereikend?
Zie ook: Toelichting Verschillende soorten warmtenetten.




                                                                                                                                                                                                                                      zijn sluitstuk verduurzaming GO en geen route die
Antwoord:
Nee.




                                                                                      aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’                   Welke voorkeurstechniek is
Actie overig:
•            Verken keuzetool voor technische oplossingen & startanalyse update.
•            Doorloop proces met beoordelingscriteria.




                                                                                                                                      Ja                                                                                            je nu als gemeente kan kiezen. inzet is alleen mogelijk
•            Herijk de TVW (warmteprogramma) en geef duidelijkheid.

Gekozen optie:
Stapsgewijs isoleren & (tijdelijk) hybride.




                                                                                      aangewezen in de TVW?                                      gekozen voor deze wijk?
Let op: indien netverzwaring binnen enkele jaren in beeld is zorg dan dat de
isolatie in orde is. Zo niet, schaf (tijdelijk) hybride aan.




                                                                                                                                                                                                                                            in combinatie met hybride warmtepomp.
Actie: communicatie & advies:
Isoleren en hybride warmtepomp.
Communiceer naar bewoners:
•            Voor deze wijk is de uiteindelijke techniek nog niet bekend of de
             realisatie is pas over >10 jaar.
Focus op (stapsgewijs) isoleren en een hy­bride warmtepomp
bij vervanging cv-ketel.
Zodra eindbeeld waarschijnlijk is, dit ook communiceren.


Scenario 4:

Vraag:
Is er voor de wijk een voorkeursoptie aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’
aangewezen in de TVW?

Antwoord:
Ja.

Vraag:
Welke voorkeurstechniek is gekozen voor deze wijk?

Gekozen optie:
Warmtenet.




                                                                                                                                                    Volledig elektrische                                                                                                 Nog meerdere opties mogelijk/
Check vraag:
Check de volgende randvoorwaarden:
•           Is de dichtheid van de bebouwing of warmtedichtheid voldoende?




                                                                                                    Warmtenet                                                                                                        Hybride warmtepomp
•           Is er voldoende beschikbaarheid en leverings­zekerheid van
            duurzame warmtebronnen?
•           Is er voldoende ruimte in de ondergrond voor warmte-infrastructuur?
•           In geval van (zeer) lage temperatuur­bronnen met een (collectieve)




                                                                                                                                                       warmtepomp                                                                                                           keuze nog niet gemaakt
            warmtepomp: is de netcapaciteit toereikend?
Zie ook: Toelichting Verschillende soorten warmtenetten.

Antwoord:
Indien alles ja.

Check vraag:
Kan naar verwachting in de komende 10 jaar gestart worden met de
realisatie van dit warmtenet?

Antwoord:
Nee.

Gekozen optie:
Stapsgewijs isoleren & (tijdelijk) hybride.
Let op: indien netverzwaring binnen enkele jaren in beeld is zorg dan dat de
isolatie in orde is. Zo niet, schaf (tijdelijk) hybride aan.

Actie: communicatie & advies:
Isoleren en hybride warmtepomp.
Communiceer naar bewoners:
•            Voor deze wijk is de uiteindelijke techniek nog niet bekend of de
             realisatie is pas over >10 jaar.
Focus op (stapsgewijs) isoleren en een hy­bride warmtepomp
bij vervanging cv-ketel.
Zodra eindbeeld waarschijnlijk is, dit ook communiceren.




                                                                                      Check de volgende randvoorwaarden:                   Zijn of worden de gebouwen geschikt                                        Hybride is in principe bij alle                         Check de randvoorwaarden
Scenario 5:

Vraag:
Is er voor de wijk een voorkeursoptie aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’
aangewezen in de TVW?

Antwoord:




                                                                                                                                                                                                                      bouwjaren toepasbaar.
Ja.




                                                                                                                                           voor lage temperatuur (LT) afgifte                                                                                               van de opties links of eventueel
Vraag:




                                                                                         Is de dichtheid van de bebouwing of
Welke voorkeurstechniek is gekozen voor deze wijk?

Gekozen optie:
Volledig elektrische warmtepomp.




                                                                                                                                           (<55 graden)?                                                              Het toepassen van isolatie                             toch een keuze gemaakt kan
Check vraag:
Zijn of worden de gebouwen geschikt voor lage temperatuur




                                                                                         warmtedichtheid voldoende?
(LT) afgifte (<55 graden)?
In principe is LT geschikt bij:
•             Woningen gebouwd na 1992.
•             Woningen van na 1945 die voldoende zijn na-geïsoleerd




                                                                                                                                                                                                                      verbetert de prestatie.
              (tot de isolatiestandaard).
Zie ook: Toelichting Isolatie en LT-verwarming.




                                                                                         Is er voldoende beschikbaarheid en                                                                                                                                                          worden, of...
Antwoord:




                                                                                                                                           In principe is LT geschikt bij:
Ja.

Check vraag:




                                                                                                                                                                                                                      Binnen een wijk kunnen sommige
Is de netcapaciteit in de komende jaren toereikend? Check ook de mogelijkheden




                                                                                                                                                                                          Nee
voor een klein lokaal ZLT/bronnet.




                                                                                         leverings­zekerheid van duurzame
Antwoord:




                                                                                                                                              Woningen gebouwd na 1992.
Ja.

Actie: communicatie & advies:




                                                                                                                                                                                                                      woningen ook geschikt zijn voor de
Volledig elektrische warmtepomp.
Communiceer naar bewoners, netbeheerder en overige stakeholders:
•            Voor deze wijk is een elektrische warmtepomp-wijk de voorkeursoptie




                                                                                         warmtebronnen?
             die verder wordt uitgewerkt.




                                                                                                                                              Woningen van na 1945 die voldoende zijn
Adviseer en ondersteun bij eventueel benodigde isolatiemaatregelen.




                                                                                                                                                                                                                      volledig elektrische warmtepomp.
Scenario 6:

Vraag:




                                                                                         Is er voldoende ruimte in de ondergrond
Is er voor de wijk een voorkeursoptie aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’




                                                                                                                                              na-geïsoleerd (tot de isolatiestandaard).
aangewezen in de TVW?

Antwoord:




                                                                                                                                                                                                                      Als dit zo is heeft dat de voor-
Ja.

Vraag:




                                                                                         voor warmte-infrastructuur?
Welke voorkeurstechniek is gekozen voor deze wijk?

Gekozen optie:
Volledig elektrische warmtepomp.




                                                                                                                                                                                                                      keur, mits er niet op termijn een
Check vraag:
Zijn of worden de gebouwen geschikt voor lage temperatuur




                                                                                         In geval van (zeer) lage temperatuur­
(LT) afgifte (<55 graden)?




                                                                                                                                             Zie ook: Toelichting
In principe is LT geschikt bij:
•             Woningen gebouwd na 1992.
•             Woningen van na 1945 die voldoende zijn na-geïsoleerd




                                                                                                                                                                                                                      warmtenet voorzien is en let hier
              (tot de isolatiestandaard).
Zie ook: Toelichting Isolatie en LT-verwarming.




                                                                                         bronnen met een (collectieve) warmte-
Antwoord:




                                                                                                                                             Isolatie en LT-verwarming
Nee.

Toelichting:




                                                                                                                                                                                                                      ook op voldoende netcapaciteit.
•            Hybride is in principe bij alle bouwjaren toepasbaar.
•            Het toepassen van isolatie verbetert de prestatie.
•            Binnen een wijk kunnen sommige woningen ook geschikt zijn voor de




                                                                                         pomp: is de netcapaciteit toereikend?
             volledig elektrische warmtepomp. Als dit zo is heeft dat de voorkeur,
             mits er niet op termijn een warmtenet voorzien is en let hier ook
             op voldoende netcapaciteit.

Antwoord:
Ja.

Actie: communicatie & advies:




                                                                                                                                                                                                                                                                           Verken keuzetool voor technische
Hybride warmtepomp.
Communiceer naar bewoners, netbeheerder en overige stakeholders:
•            Voor deze wijk is een hybride warmtepomp-wijk de voorkeursoptie
             die verder wordt uitgewerkt. (Let op: geef hierbij aan waar volledig




                                                                                                                                                               Ja
             elektrische warmtepompen mogelijk zijn)
Ook hier geldt: isoleren waar mogelijk, met als doel een betere prestatie en




                                                                                         Zie ook: Toelichting
uiteindelijk de isolatiestandaard.




                                                                                                                                                                                                                                                                           oplossingen & startanalyse update.
Scenario 7:

Vraag:
Is er voor de wijk een voorkeursoptie aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’




                                                                                         Verschillende soorten warmtenetten
aangewezen in de TVW?




                                                                                                                                     Nee                                                                                                                                   Doorloop proces met beoordelingscriteria.
Antwoord:
Ja.

Vraag:
Welke voorkeurstechniek is gekozen voor deze wijk?




                                                                                                                                                                                                                                                                           Herijk de TVW (warmteprogramma) en
Gekozen optie:
Volledig elektrische warmtepomp.

Check vraag:
Zijn of worden de gebouwen geschikt voor lage temperatuur
(LT) afgifte (<55 graden)?
In principe is LT geschikt bij:




                                                                                                                                                                                                                                                                           geef duidelijkheid.
•             Woningen gebouwd na 1992.
•             Woningen van na 1945 die voldoende zijn na-geïsoleerd
              (tot de isolatiestandaard).
Zie ook: Toelichting Isolatie en LT-verwarming.




                                                                                                                                                        Is de netcapaciteit in de
Antwoord:
Ja.




                                                                                                    Indien alles ja
Check vraag:




                                                                                                                                                                                                          Check ook
Is de netcapaciteit in de komende jaren toereikend? Check ook de mogelijkheden
voor een klein lokaal ZLT/bronnet.




                                                                                                                                                      komende jaren toereikend?                                                      Ja
Antwoord:
Nee.




                                                                                                                                                                                                  de mogelijkheden voor
Gekozen optie:
Stapsgewijs isoleren & (tijdelijk) hybride.
Let op: indien netverzwaring binnen enkele jaren in beeld is zorg dan dat de
isolatie in orde is. Zo niet, schaf (tijdelijk) hybride aan.

Actie: communicatie & advies:
Isoleren en hybride warmtepomp.




                                                                                                                                                                                                een klein lokaal ZLT/bronnet.
Communiceer naar bewoners:
•            Voor deze wijk is de uiteindelijke techniek nog niet bekend of de
             realisatie is pas over >10 jaar.
Focus op (stapsgewijs) isoleren en een hy­bride warmtepomp
bij vervanging cv-ketel.
Zodra eindbeeld waarschijnlijk is, dit ook communiceren.




                                                                                                                                                               Ja                 Nee
Scenario 8:




                                                                                      Kan naar verwachting in de komende
Vraag:
Is er voor de wijk een voorkeursoptie aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’
aangewezen in de TVW?




                                                                                                                                                                                                                                                                        Stapsgewijs isoleren &
Antwoord:
Ja.




                                                                                         10 jaar gestart worden met de               Nee
Vraag:
Welke voorkeurstechniek is gekozen voor deze wijk?




                                                                                                                                                                                                                                                                        (tijdelijk) hybride                      Let op:
Gekozen optie:
Hybride warmtepomp.

Check vraag:




                                                                                         realisatie van dit warmtenet?
Zijn of worden de gebouwen geschikt voor lage temperatuur




                                                                                                                                                                                                                                                                                                    indien netverzwaring binnen
(LT) afgifte (<55 graden)?
In principe is LT geschikt bij:
•             Woningen gebouwd na 1992.
•             Woningen van na 1945 die voldoende zijn na-geïsoleerd
              (tot de isolatiestandaard).
Zie ook: Toelichting Isolatie en LT-verwarming.




                                                                                                                                                                                                                                                                                                   enkele jaren in beeld is zorg dan
Antwoord:
Ja.

Check vraag:
Is de netcapaciteit in de komende jaren toereikend? Check ook de mogelijkheden
voor een klein lokaal ZLT/bronnet.




                                                                                                                                                                                                                                                                                                   dat de isolatie in orde is. Zo niet,
Antwoord:
Ja.

Actie: communicatie & advies:
Volledig elektrische warmtepomp.




                                                                                                           Ja
Communiceer naar bewoners, netbeheerder en overige stakeholders:




                                                                                                                                                                                                                                                                                                     schaf (tijdelijk) hybride aan.
•            Voor deze wijk is een elektrische warmtepomp-wijk de voorkeursoptie
             die verder wordt uitgewerkt.
Adviseer en ondersteun bij eventueel benodigde isolatiemaatregelen.


Scenario 9:

Vraag:
Is er voor de wijk een voorkeursoptie aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’
aangewezen in de TVW?

Antwoord:
Ja.

Vraag:
Welke voorkeurstechniek is gekozen voor deze wijk?

Gekozen optie:
Hybride warmtepomp.




                                                                                      Warmtenet                                            Volledig elektrische warmtepomp                             Hybride warmtepomp                                               Isoleren en hybride warmtepomp
Check vraag:
Zijn of worden de gebouwen geschikt voor lage temperatuur
(LT) afgifte (<55 graden)?
In principe is LT geschikt bij:
•             Woningen gebouwd na 1992.
•             Woningen van na 1945 die voldoende zijn na-geïsoleerd
              (tot de isolatiestandaard).
Zie ook: Toelichting Isolatie en LT-verwarming.

Antwoord:




                                                                                      Communiceer naar bewoners, netbeheerder              Communiceer naar bewoners, netbeheerder                     Communiceer naar bewoners, netbeheerder en overige               Communiceer naar bewoners:
Nee.

Toelichting:
•            Hybride is in principe bij alle bouwjaren toepasbaar.
•            Het toepassen van isolatie verbetert de prestatie.
•            Binnen een wijk kunnen sommige woningen ook geschikt zijn voor de
             volledig elektrische warmtepomp. Als dit zo is heeft dat de voorkeur,




                                                                                      en overige stakeholders:                             en overige stakeholders:                                    stakeholders:                                                    • Voor deze wijk is de uiteindelijke
             mits er niet op termijn een warmtenet voorzien is en let hier ook
             op voldoende netcapaciteit.

Antwoord:
Ja.

Actie: communicatie & advies:




                                                                                      • Voor deze wijk is een warmtenet de voor­           • Voor deze wijk is een elektrische                         • Voor deze wijk is een hybride warmtepomp-wijk                     techniek nog niet bekend of de realisatie
Hybride warmtepomp.
Communiceer naar bewoners, netbeheerder en overige stakeholders:
•            Voor deze wijk is een hybride warmtepomp-wijk de voorkeursoptie
             die verder wordt uitgewerkt. (Let op: geef hierbij aan waar volledig
             elektrische warmtepompen mogelijk zijn)
Ook hier geldt: isoleren waar mogelijk, met als doel een betere prestatie en
uiteindelijk de isolatiestandaard.




                                                                                        keursoptie die verder wordt uitgewerkt.              warmtepomp-wijk de voorkeursoptie                            de voorkeursoptie die verder wordt uitgewerkt.                   is pas over >10 jaar.
Scenario 10:

Vraag:
Is er voor de wijk een voorkeursoptie aangewezen of als ‘zeer waarschijnlijk’
aangewezen in de TVW?




                                                                                      Adviseer en ondersteun bij eventueel                   die verder wordt uitgewerkt.                                 (Let op: geef hierbij aan waar volledig elektrische           Focus op (stapsgewijs) isoleren en een hy­
Antwoord:
Ja.

Vraag:
Welke voorkeurstechniek is gekozen voor deze wijk?




                                                                                      benodigde isolatiemaatregelen.                       Adviseer en ondersteun bij eventueel                           warmtepompen mogelijk zijn)                                   bride warmtepomp bij vervanging cv-ketel.
Gekozen optie:
Hybride warmtepomp.

Check vraag:
Zijn of worden de gebouwen geschikt voor lage temperatuur
(LT) afgifte (<55 graden)?
In principe is LT geschikt bij:




                                                                                                                                           benodigde isolatiemaatregelen.                              Ook hier geldt: isoleren waar mogelijk, met als doel een         Zodra eindbeeld waarschijnlijk is, dit ook
•             Woningen gebouwd na 1992.
•             Woningen van na 1945 die voldoende zijn na-geïsoleerd
              (tot de isolatiestandaard).
Zie ook: Toelichting Isolatie en LT-verwarming.

Antwoord:
Ja.




                                                                                                                                                                                                       betere prestatie en uiteindelijk de isolatiestandaard.           communiceren.
Check vraag:
Is de netcapaciteit in de komende jaren toereikend? Check ook de mogelijkheden
voor een klein lokaal ZLT/bronnet.

Antwoord:
Nee.

Gekozen optie:
Stapsgewijs isoleren & (tijdelijk) hybride.
Let op: indien netverzwaring binnen enkele jaren in beeld is zorg dan dat de
isolatie in orde is. Zo niet, schaf (tijdelijk) hybride aan.

Actie: communicatie & advies:
Isoleren en hybride warmtepomp.
Communiceer naar bewoners:
•            Voor deze wijk is de uiteindelijke techniek nog niet bekend of de
             realisatie is pas over >10 jaar.
Focus op (stapsgewijs) isoleren en een hy­bride warmtepomp
bij vervanging cv-ketel.
Zodra eindbeeld waarschijnlijk is, dit ook communiceren.


Informatie van toepassing op alle scenarios.
Actie: communicatie & advies:
Organisatorische aanpak en financiering.
Communiceer ook over de organisatorische aanpak en financiering, zoals




                                                                                                                                                                                                             Communiceer ook over de organisatorische aanpak en financiering, zoals collectieve inkoop, ontzor-
collectieve inkoop, ontzorging, bewonersinitiatieven, doe het zelf, en beschikbare
subsidies en financieringsmogelijkheden.




                                                                                                                Organisatorische aanpak en financiering
Aanvullende informatie:
Duurzaam gas, zoals groen gas en waterstof, zijn sluitstuk verduurzaming GO
en geen route die je nu als gemeente kan kiezen. inzet is alleen mogelijk in




                                                                                                                                                                                                             ging, bewonersinitiatieven, doe het zelf, en beschikbare subsidies en financieringsmogelijkheden.
combinatie met hybride warmtepomp.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>          Bijlage
          Toelichting op het stroomschema
          ‘TVW techniek en communicatie’
          Het stroomschema ‘TVW techniek en communicatie’ is een weergave                                Toelichting keuze techniek
          van het proces dat gemeenten kunnen doorlopen om betrokken                                     Er zijn drie voorkeurstechnieken mogelijk (warmtenet, volledig elektrische en hybride
                                                                                                         warmtepomp). De technieken hebben enkele randvoorwaarden die gemeenten (ambtenaren)
          partijen goed te informeren over hun plannen uit de transitievisie                             langsgaan als check.
          warmte (TVW). De tekst in het stroomschema dient als aanzet voor de
                                                                                                         Warmtenetten: indien aan alle checks wordt voldaan, volgt de vraag of je binnen de komende
          communicatie, en is niet leidend. Het communiceren van de plannen
                                                                                                         10 jaar verwacht dat het warmtenet wordt aangelegd. Het antwoord op deze vraag is
          biedt bewoners, gebouweigenaren en andere betrokken partijen                                   bepalend voor de manier waarop de gemeente kan communiceren naar betrokken partijen.
          duidelijkheid en handelingsperspectief.
                                                                                                         Randvoorwaarde
                                                                                                         Is er binnen 10 jaar een warmtenet? Communiceer dan over de mogelijke komst van
          Het bieden van dit handelingsperspectief gebeurt door een check te doen op de huidige TVW      het warmtenet en adviseer en ondersteun bij eventueel benodigde isolatiemaatregelen.
          en hierover nadrukkelijk(er) te communiceren. Wordt er in de komende 10 jaar mogelijk een      Is er geen warmtenet binnen 10 jaar? Communiceer dit en informeer bewoners en
          warmtenet aangelegd of is er voldoende netcapaciteit voor de realisatie van een wijk met       gebouweigenaren over de duurzame stappen die zij kunnen zetten, zoals isolatie en de
          volledig elektrische warmtepompen? Informeer bewoners, gebouweigenaren en andere               (tijdelijke) aanschaf van een hybride warmtepomp.
          betrokken partijen over de meest voor de hand liggende optie. Maak ook duidelijk dat dit nog
          geen definitieve keuze is en de haalbaarheid van de voorkeurstechniek nader verkend wordt      Elektrische warmtepompen: hiervoor geldt dat een woning na 1992 gebouwd moet zijn, of
          met de betrokken partijen. Dit biedt helderheid. Woningcorporaties kunnen hier vervolgens      dat een oudere woning voldoende na-geïsoleerd is (tot isolatiestandaard). De woning is dan
          hun renovatieplannen op afstemmen, netbeheerders geeft het informatie om prioriteiten te       qua isolatie geschikt voor een volledig elektrische warmtepomp. De vervolgvraag over de
          stellen bij het versterken van de infrastructuur, bewoners kunnen een betere afweging maken    netcapaciteit, is bepalend voor wanneer je betrokkenen laat investeren in deze techniek.
          welke verduurzamingsmaatregelen zij zelf kunnen treffen. Zo houden we de vaart in de
                                                                                                         Randvoorwaarde
          verduurzaming van de gebouwde omgeving.
                                                                                                         In veel gebieden loopt het laagspanningsnet tegen de maximale capaciteit aan, daarom
          Is er voor wijken nog geen keuzes gemaakt? Ook hier geldt dat communiceren naar de             volgt de vraag of de netcapaciteit toereikend is. Als het antwoord ‘ja’ is, moet duidelijk
          betrokken partijen belangrijk is. Voor bewoners en gebouweigenaren kan isoleren en/of          gecommuniceerd worden over de mogelijkheid tot volledig elektrische warmtepompen.
          (tijdelijk) een hybride warmtepomp aanschaffen dan een goede optie zijn.                       Is het antwoord ‘nee’, dan is isoleren een goede optie. De keuze voor een (tijdelijke) hybride
                                                                                                         warmtepomp is afhankelijk van de termijn die de netbeheerder nodig heeft om het net
          Hoe loop je het schema door?                                                                   te verzwaren. Geeft de netbeheerder aan dat netverzwaring binnen drie jaar mogelijk
          Het schema begint bij start, met de vraag: Is er voor een specifieke wijk binnen de TVW een    is? Communiceer dan dat betrokkenen het beste kunnen wachten, hun isolatie op orde
          voorkeursoptie is aangewezen?                                                                  kunnen brengen en dat ze over enkele jaren kunnen investeren in een volledig elektrische
                                                                                                         warmtepomp in plaats van een hybride warmtepomp.
          Is het antwoord ‘nee’, dan eindig je in de laatste kolom “Nog meerdere opties mogelijk/keuze
          nog niet gemaakt”, met de genoemde suggesties. Ook hierbij geldt dat communiceren over         Hybride warmtepompen: deze optie is geschikt in bijna alle situaties waarbij de bouwjaren/
          deze situatie belangrijk is, omdat het betrokkenen duidelijkheid biedt. Voor bewoners en       isolatieniveau niet voldoen aan die van de volledig elektrische warmtepomp, en waar geen
          gebouweigenaren kan investeren in isolatie en/of in een (tijdelijke) hybride warmtepomp een    warmtenet wordt aangelegd. In sommige gevallen is de hybride warmtepomp het eindbeeld
          goede optie zijn.                                                                              in combinatie met duurzaam gas, zoals groen gas of waterstof. Belangrijk om hierbij te
                                                                                                         vermelden, is dat duurzaam gas zeer beperkt beschikbaar is.
          Is het antwoord ‘ja’, dan ga je verder naar de voorkeurstechniek en loop je de
          randvoorwaarden na.




14 | De lokale warmtetransitie                                                                                                                                                      De lokale warmtetransitie | 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Vragen?
Mail naar nplw.helpdesk@rvo.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>