<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>NOTITIE

Project:      Transitievisie Warmte gemeente Assen                       Datum:    8 april 2020

Onderwerp: Analyse warmteaanbod en -vraag gemeente Assen                 Status:   Definitief

Auteur:       M.J. Berntsen                                              Co-lezer: Drs. J. van der Heide

Kenmerk:      18655MBEN2360327

              18655 2360327 M.J. Berntsen MSc MBEN



Introductie
Tijdens de sprintsessie in december 2019 is er gekeken wat de alternatieven zijn voor aardgas in de
gemeente Assen. Er is op hoofdlijnen in beeld gebracht wat de kansen en opgaven zijn per wijk. Deze
notitie gaat verder in op de mogelijkheden en richt zich met name op het uitdiepen van het potentieel
van de warmtebronnen om de Transitievisie Warmte verder vorm te geven. Daarbij wordt er nadrukkelijk
ingezoomd op de potentie van geothermische energie in de gemeente Assen en wat de mogelijkheden
hier voor zijn.

    1. Aanpak
Voor de Transitievisie Warmte voor de gemeente Assen brengen we eerst de warmtevraag in kaart.
Vervolgens zoomen we in op de potentie van de alternatieve warmtebronnen die in de sprintsessie zijn
benoemd en spiegelen dit met het praktisch potentieel en de inzetbaarheid van de warmtebron. Dan is
duidelijk wat de inzetbare potentie is van de warmtebronnen. Daarna doen we een analysevergelijking
tussen de alternatieven uit de startanalyse van het PBL en de door ons genoemde alternatieven in de
routekaart die is opgesteld tijdens de sprintsessie. Hieruit volgt wat de mogelijke warmtebronnen kunnen
zijn per wijk.

Vervolgens wordt gekeken naar de warmtevraag per wijk en de match gemaakt met de praktische
inzetbaarheid van de warmtebronnen. Er wordt ook gekeken naar de warmtevraag van bedrijven in de
gemeente Assen en of hier invulling aan kan worden gegeven. Hierna volgt per voorgedragen alternatief
een gedetailleerde beschrijving van het energieconcept met daarbij de energiebesparing, de CO2-
reductie en de praktische aandachtspunten. Daarnaast wordt er per energieconcept een globale raming
van de benodigde investering gemaakt.

    2. Gemeente Assen

2.1 Warmtevraag gemeente Assen
De huidige warmtevraag van de gebouwde omgeving in gemeente Assen is circa 2,015 miljoen GJ per
jaar. De warmtevraag is weergegeven in figuur 1 en is gebaseerd op een rapport van CE Delft en
openbare data.

           Warmtevraag gemeente Assen
        Overig
      (bedrijven,
        utiliteit)
          36%


                                                     Huishoudens
                                                         64%




Figuur 1 Warmtevraag gemeente Assen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Een deel van de totale warmtevraag is utiliteit met een koude vraag, dat betreft ongeveer 5 tot 6 procent
van de totale warmtevraag. De gemeente Assen heeft geen industrie, maar wel een aantal
supermarkten en grote bedrijven die restwarmte kunnen leveren. De Transitievisie Warmte gaat in op
woningen en bedrijven. Daarom is de warmtevraag voor bedrijven wel meegenomen in deze notitie.

2.2 Alternatieve warmtebronnen
Voor de sprintsessie in december 2019 zijn de mogelijke alternatieve warmtebronnen in kaart gebracht
en per warmtebron wat de mogelijke potentie is in relatie tot het aantal woningequivalenten in de
gemeente Assen. Om de warmtevraag van woningen, utiliteit en bedrijven vergelijkbaar te maken
rekenen we alles om naar dezelfde eenheid: woningequivalenten. In de woningequivalent is het totaal
aantal woningen plus alle vierkante meters utiliteit omgerekend naar equivalenten van 100 m². Figuur 2
laat de potentie van de warmtebronnen zien in relatie tot de warmtevraag van de gemeente Assen in
woningequivalenten.




Figuur 2 Potentie warmtebronnen

De potentie van biogas (uit mest, GFT, restafval en akkerbouw), biomassa (uit hout), restwarmte van
bedrijven en restwarmte uit rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) is lang niet afdoende om te voldoen
aan de warmtevraag in de gemeente Assen. Dat wil niet zeggen dat deze alternatieve warmtebronnen
niet benut kunnen worden. Ze zouden wellicht lokaal kunnen worden ingezet. De potentie van
bodemwarmte (open en gesloten WKO-systemen), geothermie en omgevingswarmte kan zich meten
met de warmtevraag van de gebouwde omgeving in de gemeente Assen. Zonthermie heeft ook potentie
om te dienen als alternatieve warmtebron, maar dient eerder aanvullend op een warmtepomp. In de
beschrijving van de alternatieve warmtebronnen in hoofdstuk 3 wordt de potentie ervan beschreven.

2.3 Alternatieve warmtebronnen in de regio
In de regio rondom Assen zijn er mogelijk andere alternatieve warmtebronnen die kansen bieden. De
potentie van biogas in de nabij gelegen gemeente Midden-Drenthe is groter dan in Assen. Ook er is
veel potentie voor industriële restwarmte in de Midden-Drenthe met een fabriek van Frieslandcampina
in Beilen en de afvalverwerkingscentrale van Attero in Wijster. Om deze warmtebronnen te benutten is
regionale afstemming benodigd. De scope van deze notitie richt zich op de potentie van warmtebronnen
in de gemeente Assen aangezien we die eerst goed in beeld willen hebben.

    3. Theoretisch en praktisch potentieel
Van een aantal alternatieve warmtebronnen is duidelijk dat het theoretisch potentieel groot genoeg is
om te voldoen aan de warmtevraag van de gebouwde omgeving in de gemeente Assen. Nu zoomen
we per alternatieve warmtebron verder in op het potentieel van de bron en of het zich ook praktisch
verleent als warmtebron.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>NOTITIE

3.1 Geothermie
De analyse van Assen die voor de sprintsessie van december 2019 is gemaakt laat zien dat de
theoretisch potentie van geothermie groot genoeg is voor de warmtevraag van de hele gebouwde
omgeving in de gemeente Assen. Data uit het Nationaal Georegister (NGR) laten zien dat er diep in de
grond (respectievelijk 5.500 en 7.500 meter) relatief veel geothermische energie te winnen is. De data
geeft de potentie weer per hectare. Van deze data is voor de sprintsessie een gemiddelde genomen en
vermenigvuldigt met de oppervlakte van Assen (in hectare) wat uitkomt op een theoretische potentie
van circa 4,298 miljoen GJ in de gemeente Assen. Dit getal geeft enkel de potentie weer zonder rekening
te houden met dan wel bovengrondse als ondergrondse obstakels en geeft daardoor een niet geheel
realistisch beeld van de potentie.

IF Technology heeft in 2018 een quickscan gemaakt van de potentie van geothermie in de gemeente
Assen. In de gemeente Assen is er potentie voor ondiepe geothermie (tot 1.500 meter) en reguliere
geothermie (1.500 tot 4.000 meter). De potentie voor ultra diepe geothermie (dieper dan 4.000 meter)
wordt een stuk lager ingeschat. Dit omdat er te weinig concrete informatie beschikbaar is over boringen
op deze dieptes en de potentie daarvan, maar het lijkt onwaarschijnlijk dat het gebied rondom Assen
geschikt is voor ultra diepe geothermie. De eerder benoemde 4,298 miljoen GJ lijkt daarom vooralsnog
niet aan te sluiten bij de scan van IF Technology die een realistischer inschatting maakt van de potentie.

Voor ondiepe geothermie heeft de formatie Zand van Brussel bruikbare zandlagen van significante dikte.
Op deze diepte kan een temperatuur van ongeveer 30 °C worden verwacht. Dit kan interessant zijn voor
een warmtenet met laag temperatuur. Voor reguliere geothermie blijkt dat de Slochteren formatie
potentie heeft met een temperatuur van circa 100 °C. Dit kan interessant zijn voor een warmtenet met
hoog temperatuur.

Onderzoek van TNO in 2015 laat zien dat de potentie voor geothermie op circa 3.000 meter diepte in
Assen wordt geschat op 20 tot 50 MWth. Figuur 3 laat twee kaarten zien van de potentie van geothermie
in Noord-Nederland. De linker kaart geeft de potentie weer zonder stimulatie, de rechter kaart met
stimulatie. Met stimuleren worden in het gesteente haarscheurtjes gemaakt zodat de doorlatendheid
van het gesteente verbetert waardoor het geschikter wordt voor warmtewinning. Dit verhoogt de potentie
van bron. De rechter kaart in figuur 3 laat de potentie van geothermie zien met stimulatie.




Figuur 3 Potentie geothermie. Zonder stimulatie links, met stimulatie rechts (TNO, 2015)

Uitgaande van 6.000 vollasturen van een geothermiesysteem, conform de richtlijnen van RVO, kan een
berekening worden gemaakt van de jaarlijkse potentie in GJ in de gemeente Assen. Tabel 1 laat een
realistischer beeld zien van de potentiële warmtewinning.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Tabel 1 Indicatie potentie geothermie Assen
  Vermogen           Vollasturen      Potentieel opbrengst MWh    Totaal in GJ
 20 – 50 MWth     6.000            120.000 – 300.000              432.000 – 1.080.000


Dit is de grove potentie in een scenario waarin het reservoir niet gestimuleerd wordt. Als het reservoir
gestimuleerd wordt dan neemt het vermogen van de bron toe tot circa 50 tot 100 MWth. Een
geothermiedoublet wordt ontworpen voor een minimale technische levensduur van 30 jaar. Afhankelijk
van de snelheid. Naar verwachting zal het enkele tientallen jaren duren voordat de aquifer na het
stopzetten van de warmte-onttrekking weer op temperatuur zal zijn. Voor ultra diepe geothermie is niet
duidelijk hoeveel tientallen jaren dit duurt.

De indicatie uit tabel 1 valt lager uit dan in de sprintsessie naar voren is gekomen. Doorgerekend met
de waarden uit tabel 1 kunnen ongeveer tussen de 11.000 en 28.000 woningequivalenten worden
voorzien van warmte van geothermie. Dit is ruim voldoende voor een rendabele business case.

Voorkeursgebieden geothermie
Het gebied in en rondom Assen is relatief complex voor geothermische energiewinning. Figuur 4 komt
uit de quickscan van IF Technology en laat onder andere zien waar gasvelden, waterwingebieden en
strategische breuklijnen zich bevinden. Met deze bodem- en grondelementen dient rekening gehouden
te worden. Ook geeft de kaart weer waar seismische activiteiten hebben plaatsgevonden, iets wat in
Groningen al tot veel problemen heeft geleid. Mogelijk door gaswinning worden op de plekken waar de
gele stippen zich bevinden aardbevingen met verschillende magnitude veroorzaakt. De zwarte lijn toont
bij nadering de A28.




Figuur 4 Kaart van voorkeursgebieden geothermie (IF Technology, 2018).

De gebieden die op de kaart worden aangeduid met I, II en III zijn de gebieden die het meest gunstig
zijn voor geothermie (in deze volgorde). Daarbij is er gekeken naar eventuele interactie met
gaswinningsvelden, waterwingebieden, seismiciteit en boringsvrije zones. Daarnaast wijst de studie van
IF Technology uit dat in Assen in de Slochteren formatie zo’n 100 graden Celsius wordt verwacht
waarmee een hoog temperatuur warmtenet tot de mogelijkheden behoort. De diepte is ook belangrijk
(zo’n 3.000 – 3.200 meter). De aangeduide gebieden laten zien dat er op die plekken dieper geboord
kan worden (donker paars) wat een hogere warmtepotentie betekent.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>NOTITIE

Wijken voor een warmtenet
Voor de midden of hoog temperatuur warmte uit de geothermiebron (afhankelijk van diepte van de
boring) is een hoog temperatuur warmtenet nodig. Daarbij is gekeken naar warmtedichtheid, aandeel
huurwoningen en aandeel appartementen om te bepalen waar in Assen de beste mogelijkheden zijn
voor het ontwikkelen van een warmtenet.

Het ontwikkelen en het aanleggen van een warmtenet vergen forse investeringen. Daarbij is een hoge
warmtedichtheid wenselijk. Immers, hoe hoger de dichtheid, hoe meer warmte er afgezet kan worden
en hoe efficiënter het warmtenet gebruikt kan worden. Het ligt niet voor de hand om in een buitengebied
waar het aantal woningen en daarmee de warmtevraag relatief laag is, aan te sluiten op een warmtenet.
Hoge warmtedichtheid is daarom van belang.

Het voordeel van huurwoningen is dat een groot cluster woningen direct via de woningcorporaties
bereikt kunnen worden. Op deze manier kunnen grote sprongen worden gerealiseerd om aan te sluiten
op een warmtenet. Daarnaast vinden woningcorporaties het doorgaans belangrijk om in te zetten op
duurzaamheid vanwege het sociale karakter dat ze hebben. Vanuit de landelijke politiek wordt
woningcorporaties een belangrijke rol toegedicht in de warmtetransitie. Het voordeel van appartementen
is dat de warmtedichtheid relatief groot is. Dit is voordelig voor het aansluiten op een warmtenet. Deze
drie factoren levert een aantal kansrijke gebieden op die aan te sluiten zijn op warmtenet, resulterend
in de kaart in figuur 5.

Figuur 5 laat een kaart zien van Assen die de buurten indeelt op kansrijkheid voor de aanleg van een
geothermisch warmtenet. Hierbij is gekeken naar factoren als warmtedichtheid, het aandeel
huurwoningen en het aandeel appartementen in de betreffende buurt. De donker groene buurten scoren
goed op deze factoren en genieten daarom de hoogste kansrijkheid om aangesloten te worden op een
geothermisch warmtenet. Zo hebben (delen van) de wijken De Lariks, Centrum en Noorderpark hebben
een relatief hoge warmtedichtheid, dat maakt het gebruik van een warmtenet efficiënter. Deze buurten
zijn gunstig voor het aansluiten op een geothermisch warmtenet.

Dat geldt ook, in iets mindere mate, voor delen van de wijken Assen-Oost, Assen-West, Pittelo, Peelo,
Marsdijk en Kloosterveen. Al deze wijken hebben aanknopingspunten voor het aansluiten op een
geothermisch warmtenet.




Figuur 5 Kansrijkheid wijken voor aanleg geothermisch warmtenet (IF Technology, 2018)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Vervolgstudie
In de quickscan van IF Technology van 2018 wordt herhaaldelijk nadrukkelijk aangegeven dat een
verdiepend onderzoek vast moet stellen wat de daadwerkelijke mogelijkheden zijn voor geothermie en
ook om uitsluitsel te geven over de exacte boorlocatie.

Om uitsluitsel te geven over de werkelijke haalbaarheid van geothermie zullen onder andere de
volgende onderwerpen moeten worden onderzocht:

    •   De permeabiliteit van de zandlagen van het Zand van Brussel voor het beoordelen van de
        geschiktheid van de formatie voor ondiepe geothermie.
    •   Een verdiepingsslag van de ondergrond omtrent interactie met gaswinningsvelden en breuken
        en de risico’s van seismische activiteiten.
    •   Een verdiepingsslag van de bovengrondse belangen als aanwezigheid en ligging van
        waterwingebieden, boringsvrije zones en de nabijheid van de gebouwde omgeving.
    •   Haalbaarheid en omvang van warmtenet door verdiepingsslag ondergrond en bovengrond.

De voorkeursgebieden uit figuur 4 (aangeduid met I, II en III) zullen naar alle waarschijnlijkheid hetzelfde
zijn bij de uitkomsten van een vervolgonderzoek. Geothermie wordt daarom meegenomen als eventueel
geschikte warmtebron.

3.2 Bodemwarmte
De theoretische potentie van bodemwarmte, dat is de potentie van open WKO en gesloten WKO
(bodemlus) bij elkaar, kan ruim worden voldaan aan de warmtevraag van de gebouwde omgeving in de
gemeente Assen. Er zit relatief veel energetische potentie in de bodem. De data hiervan komt uit het
Nationaal Georegister en stamt uit 2016. Deze komt nagenoeg overeen met de recente data uit de
Warmteatlas, een tool van RVO. Het warmtepotentieel is grofweg 17,8 miljoen GJ voor gesloten WKO-
systemen en 29,8 miljoen GJ voor open WKO-systemen. Daarmee wordt ruim voldaan aan de
warmtevraag van de gebouwde omgeving in Assen.

Belangrijke voorwaarde bij een open of gesloten WKO-systemen is dat er zowel een warmte als koude
vraag is door het aangesloten pand of aangesloten buurt. Bij WKO is het van belang dat de bodembron
wordt geregenereerd om de bron in balans te houden en niet uit te putten. Met name woningen hebben
een lage koude vraag ten opzichte van de warmtevraag. Hierdoor ontstaat er een overschot aan koude
in de bodem. Dit zorgt voor onbalans. Met het regenereren van de bron wordt er extra warmte in de
bron gestopt en de bron in balans gehouden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>NOTITIE

Voor de utiliteitsbouw is dit anders, hier is wel een koude vraag en daarom meer geschikt voor WKO-
systemen. De verschillende functies van de panden in Assen spelen om die reden een rol bij het
identificeren van buurten die interessant zijn voor WKO-systemen. Figuur 6 laat de functies van de
panden zien in de gemeente Assen.




Figuur 6 Functies panden in de gemeente Assen

Het leeuwendeel van de gebouwde omgeving heeft een woonfunctie, maar er is ook een gebied met
bedrijven wat mogelijk gebruik kan maken van WKO. WKO is ook kansrijk in ontwikkelingsgebieden,
maar er dient rekening gehouden te worden met ondergrondse interactie zoals waterwingebieden en al
bestaande WKO-installaties in de wijk of buurt. Dat heeft te maken met uitputting van de bodembron.
De warmte uit WKO is laag temperatuur, deze zal dus moeten worden opgewaardeerd met bijvoorbeeld
een warmtepomp.

Wijken voor WKO
Gezien de relatief hoge potentie van energie in de bodem kunnen we aannemen dat er aan de
warmtevraag van een wijk of buurt kan worden voldaan mits deze geschikt lijkt voor laag temperatuur
warmtevoorziening.

De wijken die mogelijk interessant kunnen zijn voor open en/of gesloten WKO-systemen zijn
Noorderpark, Assen-West, een deel van Marsdijk en een klein deel van Assen-Oost. In deze wijken
bevinden zich relatief veel panden met een kantoor- of gezondheidszorgfunctie. Kantoren en panden
met een gezondheidszorgfunctie hebben een koude vraag en zijn daarom meer geschikt voor WKO dan
woningen die een relatief lage koude vraag hebben. Het merendeel van de buurt in de wijk Assen-Oost
bevindt zich in de boringsvrije zone en ook deel van het Stadsbedrijvenpark Zuid bevindt zich hierin.
Hierdoor is warmtewinning uit de bodem niet mogelijk.

Nieuwbouwwoningen hebben een relatief lage warmtevraag waardoor WKO-systemen in combinatie
met een individuele bodem- of luchtwarmtepomp de warmtevraag kunnen invullen. Figuur 7 laat de
bouwperiode zien van de gebouwde omgeving in de gemeente Assen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Figuur 7 Bouwperiode panden gemeente Assen

Uit bovenstaand figuur is duidelijk dat de nieuwbouwwijken zich vooral in de randgebieden van de
gebouwde omgeving voordoen. Deze wijken zijn dan ook geschikt voor individuele oplossingen. De
wijken Kloosterveen, Marsdijk, Peelo en Assen-Oost bestaan voor (grote) delen uit nieuwbouw.

3.3 Omgevingswarmte
In plaats van de bodem te gebruiken als warmtebron kan ook lucht benut worden. In plaats van de
onttrekking van warmte uit de bodem wordt de warmte onttrokken uit de buitenlucht en door middel van
de warmtepomp afgegeven aan de woning. Aandachtspunt bij dit concept is de geluidsproductie door
de buitenunit van de warmtepomp. Ook moet er voor dit concept een laagtemperatuur afgiftesysteem
worden aangelegd. De potentie van deze warmtebron is net als bodemwarmte zeer groot.

3.4 Biogas
Tijdens de sprintsessie is de potentie van biogas geschat op circa 115.000 GJ. Dit is de potentie van
biogas afkomstig uit de gemeente Assen. Dit komt overeen met de energetische potentie uit een studie
van Greenspread. Op basis van dit getal kunnen circa 3.000 woningequivalenten worden voorzien van
warmte. Het voordeel van biogas is dat de huidige infrastructuur die gebuikt wordt om aardgas te
distribueren naar woningen intact kan blijven. De omvang van biogas (beschikbaarheid) is echter te
klein om een installatie rendabel te laten draaien. Daarnaast ligt het niet voor de hand om in Assen een
eigen afvalverbrander of GFT-vergister te ontwikkelen aangezien de toevoer ook in de toekomst laag
zal blijven en er al installaties bestaan in Wijster en Coevorden.

3.5 Biomassa hout
De potentie van deze warmtebron is dusdanig klein ten opzichte van de warmtevraag dat deze niet als
interessant alternatief wordt beschouwd. We gaan hiervan uit dat het hout afkomstig is uit Assen. Naast
de geringe potentie van zowel biogas als biomassa als alternatieve warmtebron heeft het nuttigen van
deze warmtebronnen negatieve gevolgen voor de luchtkwaliteit.

3.6 Riothermie
Met riothermie wordt er warmte uit het afvalwater van het riool gehaald. Er kan met een warmtewisselaar
in het omhulsel van de rioolbuis warmte worden gewonnen uit het riool. Met behulp van een
warmtepomp wordt de warmte opgewaardeerd tot warmte dat bruikbaar is voor het verwarmen van
gebouwen op lage temperatuurniveaus. Vanwege de minimale potentie heeft en de aanpassingen die
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>NOTITIE

gedaan moeten worden aan de riolering is riothermie niet meegenomen als alternatieve warmtebron en
houden we het bij de restwarmte uit de RWZI.

3.7 Restwarmte RWZI
De potentie voor restwarmte uit de RWZI is relatief laag ten opzichte van de andere alternatieve
warmtebronnen en komt uit op circa 141.000 GJ. Daarmee kunnen ongeveer 3.700 woningequivalenten
worden voorzien van warmte uit deze bron. De aanleg vergt echter een hoge investering aan de huidige
riolering en de warmte zal moeten worden opgewaardeerd met warmtepompen. De restwarmte uit de
RWZI kan in combinatie met WKO een interessante warmtebron zijn voor nieuwe woningen. De warmte
die wordt gewonnen uit de RWZI wordt dan gebruikt om de warmte terug te voeren in de bodembron en
deze zo te regenereren. Op deze manier blijft de warmtebron in balans. Het is wel van belang dat de
woningen die aangesloten worden op een WKO-systeem in combinatie met restwarmte RWZI nabij de
RWZI liggen.

3.8 Restwarmte bedrijven
Assen heeft weinig tot geen industrie. Er zijn wel een aantal bedrijven die als restwarmtebron kunnen
dienen. Zo zijn er supermarkten die condens warmte als laag temperatuur restwarmtebron kunnen
dienen. Hiermee kunnen relatief weinig woningequivalenten worden verwarmd. Voor buurten nabij deze
bedrijven kan dit een kans zijn. Echter, voor de schaal waarop de Transitievisie Warmte wordt opgesteld
is de restwarmte nu niet aan de orde.

De dichtstbijzijnde restwarmtebron met hoogwaardige restwarmte is de Frieslandcampina fabriek in
Beilen en iets verder in Wijster ligt de afvalverwerkingscentrale van Attero. Het aanleggen van een
warmtenet tussen Beilen en Assen of Wijster en Assen is het de hoge prijs niet waard. Restwarmte van
de industrie zal verder niet mee worden genomen als potentiële warmtebron in het restant.

3.9 Zonthermie
De energie van de zon kan gebruikt worden voor de opwekking van elektriciteit of van warmte. De
opwekking van warmte uit zonne-energie wordt zonthermie genoemd. Dit kan op woningniveau door
middel van een zonnecollector en boilervat en op grotere schaal door middel van een collectorveld.
Zonthermie levert met name warmte in de zomer terwijl voor ruimteverwarming de meeste warmte in de
winter nodig is. Dit betekent dat het alleen nuttig toepasbaar is voor ruimteverwarming in combinatie
met een andere techniek. In dit geval kan het als bron dienen voor het warmtenet als er een groot
collectorveld wordt gerealiseerd. Het potentieel is echter minimaal. Ter illustratie: in Almere is een
zonnecollectorveld van 7.000 m2 gerealiseerd, waarmee ruim 9 TJ wordt opgewekt (bron:
thermaflex/casestudies).

Een andere toepassing is op woningniveau, waarbij de zonnecollector op het dak wordt geplaatst en
gebruikt wordt voor de bereiding van warm tapwater (zonneboiler). De zonneboiler is goed toepasbaar
in combinatie met een individuele warmtepomp, maar wordt niet verder als alternatieve warmtebron
beschouwd om invulling te geven aan de totale warmtevraag in Assen.

3.10 Praktisch mogelijke warmtebronnen
Voor het vervolg van de notitie nemen we geothermie, bodemwarmte, omgevingswarmte en restwarmte
van de RWZI mee als alternatieve voorziening van de warmtevraag van de gebouwde omgeving in de
gemeente Assen. Daarnaast nemen we duurzaam gas mee als mogelijke terugvaloptie. Tabel 2 geeft
een overzicht van de potentie van de warmtebron, het aantal woningequivalenten dat hiermee kan
worden voorzien van warmte en welke wijken logisch zijn om te koppelen aan deze warmtebronnen. De
argumentatie voor deze wijken volgt in het volgende hoofdstuk.

Tabel 2 Overzicht warmtebronnen
  Warmtebron                      Potentie in GJ        Woningequivalenten   Logische wijken om aan te sluiten

 Geothermie                       432.000 – 1.080.000   11.000 – 28.000      De Lariks, Centrum, Pittelo (Noorderpark,
                                                                             Assen-Oost, Assen-West, Marsdijk bij
                                                                             grote potentie geothermie)
 Bodemwarmte/omgevingswarmte      Voldoende*            Voldoende            Assen-West,    Noorderpark,    Marsdijk,
                                                                             Kloosterveen, Peelo, alleen Diepstroeten
                                                                             van Assen-Oost
 Restwarmte RWZI                  141.000               3.700                Havenkanaal Noordzijde, Havenkanaal
                                                                             Zuidzijde
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>          Biogas                          115.000                     3.000                       Onder andere Pittelo, Peelo, Marsdijk I,
                                                                                                  Noorderpark, Baggelhuizen**
     *voldoende om te voorzien in de totale warmtevraag
     **biogas in beperkte hoeveelheid inzetbaar

            4. Vergelijking startanalyse PBL & Transitievisie
     In deze stap maken we de vergelijking tussen de voorkeursoplossing geopperd in de transitievisie en
     het scenario dat uit de startanalyse komt van PBL op wijk- en buurtniveau. De routekaart naar 2050 die
     tijdens de sprintsessie is opgesteld is een eerste concept, waarbij onder andere gekeken is naar de
     gebieds- en woningeigenschappen in de gemeente Assen. De startanalyse van PBL werkt met de
     aanname dat de alle woningen geïsoleerd zijn tot label B.

     Tabel 3 laat de voorkeursoplossing zien van de routekaart en van de startanalyse van PBL. Groen
     betekent dat de oplossing van PBL als de opgestelde routekaart overeenkomt, oranje dat dit voor een
     deel van oplossing(en) geldt en rood dat de oplossingen afwijken van elkaar. Er wordt daarnaast
     onderbouwd en mogelijk aangevuld op de voorgestelde voorkeursoplossingen. Voor de terugvaloptie in
     de onderstaande tabel geldt het volgende:

            -      De terugvaloptie is een all-electric oplossing met een individuele warmtepomp voor nieuwere
                   woningen vanaf circa 1992 in de betreffende wijk of buurt. Individuele warmtepompen in
                   combinatie met een all-electric oplossing is geschikt voor huizen na 1992. Ze zijn goed
                   geïsoleerd en hebben geen hoge temperaturen nodig om te verwarmen. Individuele
                   warmtepompen zijn daarnaast het meest efficiënt als ze op lagere temperatuur warmte leveren.

            -      De terugvaloptie is een hybride warmtepomp met duurzaam gas voor oudere woningen tot
                   circa 1992 in de betreffende wijk of buurt. Oudere woningen zijn slecht geïsoleerd. Er is
                   vergaande (en onrendabele) isolatie en aanpassingen nodig om oude woningen te kunnen
                   verwarmen met laag temperatuur warmte. Dit brengt te hogen kosten met zich mee. Een
                   oudere woning dient daarom rendabel te worden geïsoleerd. Daarmee kan een hybride
                   warmtepomp met duurzaam gas de woning van warmte voorzien.

     Dit zijn de terugvalopties per wijk of buurt tenzij anders weergegeven in de tabel.

    Tabel 3 Vergelijking startanalyse en routekaart
Wijk/locatie           PBL                Routekaart                 Aanvulling & onderbouwing                        Terugvaloptie
                       startanalyse       sprintsessie
Kloosterveen             Individuele     All-electric individueel,   Gedeeltelijk zelfde oplossing. Kloosterveen is
                         warmtepomp,     kleinschalig collectief     voornamelijk nieuwbouw, goed geïsoleerd,
                         warmtenet       eventueel icm               geschikt voor individuele bodem- of
                         MT/HT bron,     aquathermie                 luchtwarmtepompen. Kleinschalig collectief
                                                                     ook mogelijk. Warmtenet HT niet logisch voor
                                                                     nieuwbouw(wijken) want door goede isolatie
                                                                     is de woning geschikt voor laag temperatuur
                                                                     warmte. Het zou zonde zijn om de beperkte
                                                                     hoog temperatuur warmte te gebruiken voor
                                                                     deze wijk daar er genoeg laag temperatuur
                                                                     warmtebronnen zijn voor dit type wijk.
                                                                     Daarmee kan de hoog temperatuur warmte
                                                                     ingezet worden in wijken/buurten waar dat
                                                                     meer nodig is.
Marsdijk II              Individuele     All-electric individueel,   Gedeeltelijk zelfde oplossing. Marsdijk voor
                         warmtepomp,     kleinschalig collectief     grotendeels nieuwbouw. Goed geïsoleerd,
                         warmtenet       eventueel icm               geschikt voor individuele bodem- of
                         MT/HT           aquathermie                 luchtwarmtepompen. Kleinschalig collectief
                                                                     ook mogelijk. Warmtenet HT niet logisch voor
                                                                     nieuwbouw(wijken) want door goede isolatie
                                                                     is de woning geschikt voor laag temperatuur
                                                                     warmte. Het zou zonde zijn om de beperkte
                                                                     hoog temperatuur warmte te gebruiken voor
                                                                     deze wijk daar er genoeg laag temperatuur
                                                                     warmtebronnen zijn voor dit type wijk.
                                                                     Daarmee kan de hoog temperatuur warmte
                                                                     ingezet worden in wijken/buurten waar dat
                                                                     meer nodig is.
Pittelo                  Individuele     Rendabel Isoleren           Gedeeltelijk zelfde oplossing. Oudere            Uitbreiding (mogelijk)
                         warmtepomp,     i.c.m. hybride              woningen eerst isoleren. Beperkte                warmtenet centrum
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>    NOTITIE

                    warmtenet         warmtepomp met              beschikbaarheid biogas voor hybride
                    MT/HT, groen      duurzaam gas                warmtepomp, pas na 2030 (lange termijn)
                    gas met hybride   (Langere termijn:           mogelijk met waterstof. Afhankelijk van
                    warmtepomp        waterstof?)                 mogelijke locatie en vermogen van
                                                                  geothermieput aansluiting op HT warmtenet.
Marsdijk I          Individuele       Rendabel Isoleren           Gedeeltelijk zelfde oplossing. Richting het       Ketel met duurzaam gas
                    warmtepomp,       i.c.m. hybride              centrum oudere woningen, eerst isoleren.          (langere termijn: waterstof?)
                    warmtenet         warmtepomp met              Beperkte beschikbaarheid biogas voor
                    MT/HT             duurzaam gas                hybride warmtepomp, pas na 2030 (lange
                                      (Langere termijn:           termijn) mogelijk met waterstof. Afhankelijk
                                      waterstof?)                 van mogelijke locatie en vermogen van
                                                                  geothermieput aansluiting op HT warmtenet.
Peelo               Individuele       Rendabel Isoleren           Gedeeltelijk zelfde oplossing. Relatief meer      Ketel met duurzaam gas
                    warmtepomp,       i.c.m. hybride              nieuwbouw t.o.v. Pittelo. Beperkte                (langere termijn: waterstof?)
                    warmtenet         warmtepomp met              beschikbaarheid biogas voor hybride
                    MT/HT             duurzaam gas                warmtepomp, pas na 2030 (lange termijn)
                                      (Langere termijn:           mogelijk met waterstof. Afhankelijk van
                                      waterstof?)                 mogelijke locatie en vermogen van
                                                                  geothermieput aansluiting op HT warmtenet.
Noorderpark         Warmtenet         Rendabel Isoleren           Oudere woningen, isoleren.                        Uitbreiding (mogelijk)
                    MT/HT,            i.c.m. hybride              Aanknopingspunten voor aansluiten op              warmtenet centrum
                    warmtenet LT      warmtepomp met              warmtenet HT, indien genoeg warmte. HT-
                                      duurzaam gas                warmtepomp geschikt.
                                      (Langere termijn:
                                      waterstof?).
                                      Hoogbouw mogelijk
                                      klein-collectief (HT-
                                      warmtepomp)
Assen-Oost
Houtlaan,           Warmtenet         All-electric individueel,   Warmtenet MT/HT ligt niet voor de hand,
Vreebergen          MT/HT             kleinschalig collectief     betreft nieuwbouw. Geringe HT warmte
                                      eventueel icm               bewaren voor voorkeursgebieden/wijken.
                                      aquathermie                 Buurten liggen bovendien in de boringsvrije
                                                                  zone drinkwaterwinning. All-electric
                                                                  individueel, kleinschalig collectief logischer.
Het Palet (nieuwe   Warmtenet         All-electric individueel,   Nieuwe woningen, all-electric individueel of
deel van de         MT/HT             kleinschalig collectief     kleinschalig. Warmtenet HT/MT niet logisch.
Schildersbuurt)                                                   Geringe HT warmte bewaren voor
                                                                  voorkeursgebieden/wijken die het meer
                                                                  nodig hebben
Vredeveld,          Warmtenet         Rendabel Isoleren           Ondanks aanknopingspunten voor de wijken
Amelterhout, De     MT/HT             i.c.m. hybride              Vredenveld Noord en Zuid, het oude deel
Dorpen,                               warmtepomp met              Schildersbuurt en De Dorpen voor
Schildersbuurt                        duurzaam gas                aansluiten op warmtenet HT liggen deze
                                      (Langere termijn:           buurten in de boringsvrije zone
                                      waterstof?)                 drinkwaterwinning. Aansluiting op HT
                                                                  warmtenet onwaarschijnlijk. Hybride
                                                                  warmtepomp met biogas (waterstof lange
                                                                  termijn) geschikt of all-electric met
                                                                  individuele luchtwarmtepomp.
Sluisdennen         Individuele       Rendabel Isoleren           Oudere woningen, isoleren. Hybride                Ketel met duurzaam gas
                    warmtepomp        i.c.m. hybride              warmtepomp met biogas, waterstof op lange         (langere termijn: waterstof?)
                                      warmtepomp met              termijn i.v.m. beperkte beschikbaarheid
                                      duurzaam gas                biogas.
                                      (Langere termijn:
                                      waterstof?)
Diepstroeten        Individuele       All-electric individueel,   Zelfde oplossing. Ligt als enige buurt (samen
(Assen-Oost)        warmtepomp        kleinschalig collectief     met het GGZ terrein) in de boringsvrije zone.
                                      eventueel icm               Lucht of bodemwarmtepomp is hier mogelijk.
                                      aquathermie
Baggelhuizen,       Individuele       Rendabel Isoleren           Gedeeltelijke zelfde oplossing. Warmtenet         Ketel met duurzaam gas
Westerpark          warmtepomp,       i.c.m. hybride              HT niet logisch. Hybride warmtepomp               (langere termijn: waterstof?)
(Assen-West)        warmtenet         warmtepomp met              logischer.
                    MT/HT             duurzaam gas
                                      (Langere termijn:
                                      waterstof?)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>De Lariks            Warmtenet       HT/MT-warmtenet met      Gedeeltelijk zelfde oplossing. De wijk De      Uitbreiding (mogelijk)
                     MT/HT, groen    warmtepomp en            Lariks is aardig geschikt voor aansluiten op   warmtenet centrum
                     gas met ketel   aquathermie.             geothermisch warmtenet, het heeft in ieder
                                                              geval HT vraag. In deze wijk een eventueel
                                     LT-net voor nieuwe       een laag temperatuur-net voor nieuwe
                                     woningen (retour van     woningen.
                                     HT-net?)
Centrum, Assen       Warmtenet LT,   HT-warmtenet op          Gedeeltelijk zelfde oplossing. Deze wijken
Oud-Zuid,            warmtenet       geothermie               zijn aardig geschikt voor aansluiten op
Molenbuurt           MT/HT,                                   geothermisch warmtenet (HT). Afhankelijk
                     individuele                              van locatie geothermieput en hoeveelheid
                     warmtepomp,                              energie. Hybride warmtepomp op biogas als
                     groen gas met                            alternatief.
                     hybride
                     warmtepomp
De Maten             Individuele     Bronnet met WKO          Initiatief van ziekenhuis, RVB en andere       Geen terugvaloptie,
                     warmtepomp                               bedrijven voor een bronnet met WKO             voorkeursoptie is enige
                                                                                                             optie.
Buitengebied         Individuele     Nieuwere woningen:       Veelal zelfde oplossing. Door versnipperde     Ketel met duurzaam gas
(Loon, Rhee          warmtepomp,     all - electric, oudere   bouw en verschillende energie labels geen      (langere termijn: waterstof?)
Ubbena, Ter Aard,    groen gas met   woningen: hybride        eenduidige oplossing. Per buurt andere
Witten, Schieven,    ketel           warmtepomp               oplossing mogelijk, waarbij nieuwere
Anreep, en rest                                               woningen all-electric als voorkeur hebben en
buitengebied                                                  oudere woningen een hybride warmtepomp.
Bedrijventerrein                                              Maatwerk op basis van doelgroepen
Assen-Zuid                                                    (bedrijven/kantoren etc)
Bedrijventerrein                                              Maatwerk op basis van doelgroepen
Assen-Noord                                                   (bedrijven/kantoren etc)
Bedrijventerrein                                              Maatwerk op basis van doelgroepen
Assen-West                                                    (bedrijven/kantoren etc)
(Peelerpark en
Messchenveld) +
kazerne
Stadsbedrijvenpark                                            Zuidelijke deel van het Stadsbedrijvenpark
                                                              valt in de boringsvrije zone, hier is geen
                                                              WKO mogelijk. Maatwerk op basis van
                                                              doelgroepen (bedrijven/kantoren etc)



        5. Match warmtevraag- en aanbod
    De warmtevraag van de gebouwde omgeving in de gemeente Assen bedraagt circa 2,015 miljoen GJ.
    In een voorzichtig scenario betekent dat circa een kwart van de warmtevraag kan worden voorzien door
    geothermie. Uit de analyse van IF Technology en uit openbare data omtrent bouwjaren, woningdichtheid
    en warmtevraag weten we ongeveer welke wijken en buurten het meest kansrijk zijn om aan te sluiten
    op een centraal warmtenet voorzien van geothermische energie. Eerder heeft figuur 5 heeft aangetoond
    welke buurten het meest kansrijk zijn om als eerste aangesloten te worden op een warmtenet.

    Voor het aanleggen van een centraal warmtenet is minimaal midden tot hoog temperatuur nodig.
    Gebleken is dat geothermie de enige significante bron is die hoog of midden temperatuur kan leveren.
    De potentie geothermische energie bedraagt circa 432.000 tot 1.080.000 GJ. Voor deze analyse gaan
    we uit van de ondergrens: 432.000 GJ.

    Tabel 4 laat de meest kansrijke wijken zien met de daarbij horende warmtevraag per buurt. De wijken
    De Lariks en Centrum hebben de meeste buurten die een hoge kansrijkheid hebben voor het aansluiten
    op een geothermisch warmtenet. Andere wijken met mogelijkheden hiervoor zijn Noorderpark, Assen-
    Oost en Marsdijk. Echter, met de huidige uitgangspunten is de potentie van geothermie niet toereikend
    om deze wijken aan te sluiten op een geothermisch warmtenet. De Lariks en het Centrum zijn kansrijker
    vanwege de hoge warmtedichtheid en woningtypologie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>NOTITIE


Tabel 4 Match warmtevraag met geothermie
         Wijk                 Buurt                  Warmtevraag   Beschikbare warmte
                                                     (GJ/jaar)*    geothermie (GJ/jaar)

                                                                   432.000 (totaal)
 1.     De Lariks            Lariks Oost             34.710        397.290
                             Landgoed Lariks         18.625        378.665
                             Lariks West             32.490        346.175
                             Luchiesland Zuid        19.086        327.089
                             Zuid Molukse buurt      9.956         317.133
                             Luchiesland Noord       16.450        300.683
 2.     Centrum              Brinkkwartier           25.417        275.266
                             Ergoedkwartier          3.603         271.663
                             Overcingel              16.917        254.746
                             Oranjebuurt             26.232        228.514
                             Galgenveld              32.091        196.423
                             Koopmanskwartier        46.245        150.178
                             Cultureelkwartier       10.671        139.507
                             Oude Gasfabriek         6.729         132.778
                             De Hertenkamp           21.222        111.556
                             Asserbos                4.332         107.234
                             De Esch                 19.219        88.015
                             Bomenbuurt              16.728        71.287
                             Zuiderpark              16.984        54.303
 3.     Pittelo              Pittelo Zuid            10.071        44.232
                             Pittelo Midden          33.595        10.637
                             Pittelo Noord           28.820        -18.183



                             Recreatiepark Pittelo   1.882         -20.065
*Bron: Rekenmodel DWA

Tabel 5 laat zien dat met de uitgangspunten om de potentie van geothermie te bepalen, de wijken De
Lariks en Centrum geheel kunnen worden voorzien van geothermische warmte. Echter, er dient
rekening gehouden te worden met de mogelijk boorlocatie van de geothermieput en vanaf welke locatie
de warmte komt. Conform de voorkeursgebieden in figuur 4 zal een mogelijk geothermieput in het
buitengebied worden geboord. Het ligt voor de hand dat de wijk/wijken die tussen De Lariks en het
Centrum en de geothermieput ligt ook wordt aangesloten op het geothermisch warmtenet onder andere
door de relatief hoge kosten van het aanleggen van een warmtenet.

Om dit te illustreren, is de warmtevraag van de wijk Pittelo in tabel 5 meegenomen. Dit zou dus ook een
andere wijk kunnen zijn. Het is duidelijk dat de warmte uit geothermie maar voor een deel de
warmtevraag van de gebouwde omgeving in de gemeente Assen kan invullen. Dat betekent dat er ook
beperkte warmte is voor de warmtevraag van bedrijven in Assen. Daarbij dient wel gezegd te worden
dat er van de minimale potentie van de geothermiebron is uitgegaan. Als we uitgaan van de maximale
potentie (zonder stimulatie) zoals gegeven in de studie van TNO dan kunnen meer buurten worden
voorzien van warmte.

De rest van de warmtevraag in de gemeente Assen wordt ingevuld door duurzaam gas (biogas),
restwarmte uit de rioolwaterzuiveringsinstallatie, omgevingswarmte en bodemwarmte.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>5.1 Invulling warmtevraag
Figuur 8 laat de mogelijke energiemix zien in 2050. Dit is het potentiële aandeel van de alternatieve
warmtebronnen in de warmtevraag van de gebouwde omgeving in de gemeente Assen. De indeling is
gemaakt op basis van bovenstaande praktische potentie, maar berust nog wel op een aantal aannames.

                        Energiemix alternatieve
                           warmtebronnen
                                                            Geothermie
                                                               21%




                                                                     RWZI
                                                                      7%



                                                                 Duurzaam gas
     Bodemwarmte                                                      6%
    Omgevingswarmte
         66%


Figuur 8 Energiemix alternatieve warmtebronnen

    6. Energieconcepten
Nu duidelijk is welke alternatieve warmtebronnen de warmtevraag van de gebouwde omgeving in de
gemeente Assen kunnen invullen, lichten we de energieconcepten die hierbij horen toe. Het gaat om de
volgende varianten energieconcepten:

   I.    Warmtenet met geothermie
  II.    All-electric met:
              A. Warmtepomp op buitenlucht
              B. Warmtepomp met bodemlus
              C. Warmtepomp met WKO
 III.    Hybride warmtepomp met duurzaam gas

In de bijlagen I, II en III in hoofdstuk 8 wordt de technische werking van per energieconcept beschreven.
Er wordt gekeken naar de aandachtspunten van het energieconcept en de impact op de woning en het
publieke domein en er wordt er in zijn algemeenheid gekeken naar de aanschafkosten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>NOTITIE



     7. Investering, CO2-reductie en energiebesparing
In de tabellen 6A en 6B wordt per energieconcept een raming gegeven van de investeringskosten van
het energieconcept voor oude woningen (tot 1992) en nieuwe woningen (vanaf 1992). Dit is enkel een
indicatieve raming per woning en is exclusief eventueel benodigde maatregelen met betrekking tot het
verbeteren van de isolatiegraad. Daarnaast wordt er per energieconcept zowel de energiebesparing als
de CO2-reductie in kilogram per jaar weergegeven. De resultaten komen voort uit een
conceptenvergelijkingsmodel.


Tabel 6A Overzicht energieconcepten oude woningen
                    Oude woningen tot 1992
                       Referentie   Geothermie             Hybride warmtepomp
                       gas
 Investering1          € 2.000,-2   € 10.000 - € 15.000    € 5.000 - € 10.000
 Aardgas (m3)          1.294
 Groen gas (m3)                     3183                   470
 Elektriciteit (kWh)                1.144                  2.393
 CO2-emissie (kg)      2.445        1.204                  1.259
 CO2-reductie (kg)                  1.242                  1.187
 CO2-reductie (%)                   51%                    49%

Tabel 6B Overzicht energieconcepten nieuwe woningen
                    Nieuwe woningen vanaf 1992
                       Referentie   Warmtepomp op          Warmtepomp met          Centrale warmtepomp
                       gas          lucht                  bodemlus                met WKO
 Investering           € 2.000,-    € 5.000 - € 10.000     € 10.000 - € 15.000     € 10.000 - € 15.000
 Aardgas (m3)          703                                                         174
 Groen gas (m3)
 Elektriciteit (kWh)                2.328                  2.200                   915

 CO2-emissie (kg)      1.328        1.224                  1.157                   810
 CO2-reductie (kg)                  104                    171                     518
 CO2-reductie (%)                   8%                     13%                     39%
1. Investering per woning, exclusief isolerende maatregelen. Wanneer extra isolerende maatregelen getroffen moeten worden,
zijn de aanvullende investeringen indicatief € 20.000 - € 40.000,- per woning.
2. Enkel investering gasketel (inclusief montage etc.)
3. Benodigd groen gas voor piekketel
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>    8. Bijlagen


I. Warmtenet met geothermie                                                               Hoogtemperatuur

                                                                                         Middentemperatuur




Werking
Dit concept functioneert op hoog of midden temperatuurniveau, afhankelijk van de diepte van de bron.
Waarbij geldt hoe dieper hoe hoger de temperatuur. Diepe geothermie (dieper dan 4 km) levert hoog
temperatuur warmte. Regulier geothermie (tussen 1,5 – 4 km) levert midden temperatuur warmte.
Warmte uit een geothermiebron elders wordt via een warmtenet en een daarop aangesloten afleverset
aan het cv-systeem in de woning overgebracht. De set levert 60°C voor tapwaterverwarming en rond
de 70-80°C voor ruimteverwarming. De afleverset wordt aangesloten op radiatoren, convectoren of
vloerverwarming. Conventionele radiatoren zijn doorgaans niet geschikt. Een afleverset fungeert als
doorstroomtoestel, warmtapwater is daardoor altijd direct beschikbaar.

Praktische impact in woning beperkt
De ketel zal moeten worden vervangen door een warmte-afleverset. In plaats van een ketel op de
bovenste verdieping zal er een warmte-afleverset op de begane grond (meterkast?) worden geplaatst.
Het temperatuurbereik tot 70-80°C geeft een afleverset voldoende verwarmingsvermogen om de
meeste woningen zonder aanpassingen op temperatuur te kunnen houden.

Beschikbaarheid is beperkt
Het vaststellen van de precieze potentie vergt nader onderzoek, de bodemgeschiktheid in Assen lijkt
gunstig voor ondiepe en reguliere geothermie. Echter, er zijn veel ondergrondse elementen die
geothermie in Assen vermoeilijken zoals seismiciteit, waterwingebieden, boringsvrije zones,
gaswinningsvelden, breuklijnen.

 Gemiddelde impact op ruimtebeslag
In het publieke domein moet ruimte worden gereserveerd voor de aanleg van een geothermiebron. De
straat zal open moeten worden gemaakt voor de aanleg van distributieleidingen in de grond. De warmte-
afleverset in de woning wordt met het warmtenet in de straat verbonden.

Lage uitstoot van CO2
De CO2-uitstoot bij toepassing van geothermie komt significant lager uit dan gebruikelijk was met een
gasketel. De precieze uitstoot die nog resteert is situatie-afhankelijk.

Aanschafkosten gemiddeld
Aanleg van zowel het warmtenet als de geothermiebron zijn kostbaar, maar de kosten voor
noodzakelijke woningaanpassingen zijn laag. Dit concept is daardoor in de meeste gevallen goedkoper
dan all-electric, maar duurder ten opzichte van aardgas. Voor afgelegen woningen is een warmtenet
niet haalbaar.

Gemiddelde kosten in gebruik
Volgens Niet-Meer-Dan-Anders (NMDA) liggen de kosten voor de eindgebruiker in lijn met de referentie
op aardgas.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>NOTITIE

II-A. All-electric warmtepomp op buitenlucht
                                                                                           Laagtemperatuur




Werking
Een warmtepomp haalt warmte uit buitenlucht aangezogen met een ventilator die op of naast de woning
wordt geplaatst en verhoogt de bronwarmtetemperatuur naar 35-40°C voor aanvoer aan
vloerverwarming of convectoren. Conventionele radiatoren zijn doorgaans niet geschikt. De
warmtepomp verwarmt ook het tapwater, maar beschikt over onvoldoende vermogen om als
doorstroomtoestel te fungeren. Warmwater wordt daarom op een langzamer tempo bereid en gebufferd
in een voorraadvat.

 Praktische impact in woning hoog
Vanwege het relatief lage temperatuurniveau waarop de warmtepomp functioneert kan een
warmtepomp een stuk minder vermogen leveren dan een combiketel. Grondige aanpassingen aan
isolatiegraad van dak, gevel en vloer en het afgiftesysteem van woningen is daarom noodzakelijk. Om
voldoende frisse lucht in de woning te brengen is toepassing van een mechanisch ventilatiesysteem
dan noodzakelijk.

Beschikbaarheid is goed
Overal is bronenergie uit de buitenlucht beschikbaar. De elektriciteit voor de warmtepomp kan duurzaam
worden opgewekt met zon en wind.

 Gemiddelde impact op ruimtebeslag
In het publieke domein is de ruimtelijke impact beperkt. Het elektriciteitsnet is niet voldoende krachtig
meerdere warmtepompen tegelijk te voeden en zal daarom mogelijk moeten worden verzwaard
waardoor trottoirs moeten worden open gehaald. Op of naast de woning moet ruimte beschikbaar zijn
voor de buitenluchtcollector, in de woning moet ruimte beschikbaar zijn voor plaatsing van de
warmtepomp en een boiler. Een warmtepomp heeft de afmetingen van tafelmodel koelkast, een
boilervat is ongeveer 1,5 bij 0,5 meter in afmeting.

Voorwaardelijk lage uitstoot van CO2
De CO2-uitstoot van elektriciteitsproductie voor het Nederlandse elektriciteitsnet is hierin bepalend.

Aanschafkosten hoog
De combinatie van kosten in isolatie, ventilatie, warmteafgifte en installaties loopt hoog op. Er wordt
onvoldoende op energiekosten bespaard om deze terug te kunnen verdienen.

Gemiddelde kosten in gebruik
De elektriciteitsrekening is dankzij de energiezuinige warmtepomp relatief laag. Wel verbruikt een
warmtepomp op buitenlucht op zeer koude dagen relatief veel elektriciteit in vergelijking tot andere all-
electric concepten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>II-B. All-electric warmtepomp met bodemlus                                              Laagtemperatuur




Werking
Een warmtepomp haalt warmte uit de bodem met een bodemlus die op of naast de woning wordt
geplaatst en verhoogt de bronwarmtetemperatuur naar 35-40°C voor aanvoer aan vloerverwarming of
convectoren. De warmtepomp verwarmt ook het tapwater, maar beschikt over onvoldoende vermogen
om als doorstroomtoestel te fungeren. Er wordt daarom een voorraadvat (boiler) toegepast.

 Praktische impact in woning hoog
Ingrijpende verbouwingen zijn noodzakelijk. Een warmtepomp kan minder vermogen leveren dan een
combiketel. Grondige aanpassingen aan isolatiegraad van dak, gevel en vloer en het warmteafgifte en
ventilatiesysteem van de woning zijn daarom noodzakelijk. Geluidsproductie door de buitenunit kan een
aandachtspunt vormen.

 Beschikbaarheid is goed
Op de meeste plekken in Nederland is de bodem geschikt voor dit type gesloten
bodemenergiesystemen. Alternatief kan er warmte op beperktere diepte worden gewonnen met
toepassing van warmtekorven in plaats van een bodemlus. De elektriciteit voor de warmtepomp kan
duurzaam worden opgewekt met zon en wind.

 Gemiddelde impact op ruimtebeslag
In het publieke domein is de ruimtelijke impact beperkt, wel is het vaak noodzakelijk om het
elektriciteitsnet te verzwaren. Onder of naast de woning moet ruimte beschikbaar zijn voor de aanleg
van het bodemenergiesysteem, waarbij de omvang van de boorinstallatie een aandachtspunt vormt. In
de woning moet ruimte beschikbaar zijn voor plaatsing van de warmtepomp en een boiler.

Voorwaardelijk lage uitstoot van CO2
De CO2-uitstoot van het elektriciteitsnet is bepalend.

Aanschafkosten hoog
De combinatie van kosten in isolatie, ventilatie, warmteafgifte en installaties loopt hoog op en slechts
deels terugverdiend.

Lage kosten in gebruik
De elektriciteitsrekening valt dankzij de energiezuinige warmtepomp en relatief hoge
bronwarmtetemperatuur uit de bodem relatief laag uit.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>NOTITIE

II-C. All-electric warmtepomp met WKO                                                      Laagtemperatuur

                                                                                          Middentemperatuur




Werking
Een warmtepomp is aangesloten op een (lokaal) bronnet (circa 12°C) waarmee bronwarmte uit een
WKO-bron wordt aangevoerd en verhoogt dit naar 35-40°C voor aanvoer aan vloerverwarming of
convectoren. De warmtepomp verwarmt ook het tapwater, maar beschikt over onvoldoende vermogen
om als doorstroomtoestel te fungeren. Daarom wordt een boilervat toegepast. De WKO kan worden
gecombineerd met andere bronnen zoals een AWZI, oppervlaktewater, riothermie om de bron in balans
te houden. In plaats van een warmtepomp per woning kan er ook centraal een (HT-) warmtepomp met
WKO-bron worden gevestigd vanaf waar de warmte met een midden temperatuur warmtenet naar de
woningen worden gedistribueerd.

 Praktische impact in woning hoog
Ingrijpende verbouwingen zijn noodzakelijk. Een warmtepomp kan minder vermogen leveren dan een
combiketel. Grondige aanpassingen aan isolatiegraad van dak, gevel en vloer en het afgifte- en
ventilatiesysteem van de woning zijn daarom noodzakelijk.

Beschikbaarheid is goed
Op de meeste plekken in Nederland is de bodem geschikt voor dit type open bodemenergiesystemen.
Ook is er op veel plaatsen additionele bronwarmte beschikbaar om het systeem mee in balans te
houden, bijvoorbeeld oppervlaktewater of een AWZI. De elektriciteit voor de warmtepomp kan duurzaam
worden opgewekt met zon en wind.

 Gemiddelde impact op ruimtebeslag
In het publieke domein wordt een warmtenet aangelegd, en het is noodzakelijk om het elektriciteitsnet
te verzwaren. De WKO-bron neemt bovengronds slechts beperkte ruimte in. In de woning moet ruimte
beschikbaar zijn voor plaatsing van de warmtepomp en een boiler.

Voorwaardelijk lage uitstoot van CO2
De CO2-uitstoot van elektriciteitsproductie voor het Nederlandse elektriciteitsnet is hierbij bepalend.

 Aanschafkosten hoog
De combinatie van kosten in isolatie, ventilatie, warmteafgifte en installaties loopt hoog op. De kosten
voor aanleg van het bronnet en WKO-bron komen hier nog bovenop. In of op de woning zelf hoeft echter
niet in een bron geïnvesteerd te worden. Er wordt onvoldoende op energiekosten bespaard om de
meerkosten terug te kunnen verdienen.

Lage kosten in gebruik
De elektriciteitsrekening valt dankzij de energiezuinige warmtepomp en relatief hoge
bronwarmtetemperatuur uit de bodem relatief laag uit.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>III. Hybride warmtepomp                                                                Hoogtemperatuur
met duurzaam gas




Werking
Een warmtepomp verwarmt water tot 40°C, de warmtepomp haalt bronwarmte uit de buitenlucht (bodem
is ook mogelijk). Elders wordt via vergisting van GFT of andere organische reststromen biogas
geproduceerd en via een (bestaand gas)leidingnet naar de woning getransporteerd. Wanneer nodig
wordt water met een biogasgestookte ketel opgewarmd tot 60°C voor tapwaterverwarming en 40-90°C
voor ruimteverwarming. op de koudere dagen van het jaar. Om de warmte in de woning te brengen zijn
radiatoren, convectoren of vloerverwarming aangebracht. Een combiketel fungeert als
doorstroomtoestel, warmtapwater is daardoor altijd direct beschikbaar.

 Praktische impact nihil
De huidige ketel zal moeten worden vervangen door een combiketel. Het temperatuurbereik tot 90°C
geeft een combiketel voldoende verwarmingsvermogen om elke willekeurige woning op temperatuur te
kunnen houden. Dankzij de uitrusting met combiketel stelt dit concept geen absolute minimumvereisten
aan isolatiegraad of type afgiftesysteem en zijn daardoor de aanpassingen in de woning beperkt.

 Beschikbaarheid: laag
Het aanbod aan biogas is op dit moment zeer beperkt en zal volgens de sector in 2030 ongeveer 5%
van onze huidige gasconsumptie kunnen vervullen. Binnen de industrie en transportsector ontstaat naar
verwachting ook vraag naar deze hoogwaardige brandstof, waarbij geldt dat er voor deze sectoren
mogelijk geen alternatieven beschikbaar komen. Het is daarom de vraag hoeveel van de genoemde 5%
er ook echt beschikbaar kan worden gesteld voor verwarming van woningen.

 Gemiddelde impact op ruimtebeslag
In toevoeging op de combiketel wordt een kleine warmtepomp geplaatst, al dan niet geïntegreerd in één
apparaat. Op of naast de woning wordt een buitenluchtcollector geplaatst. Het gasnet zal waarschijnlijk
moeten worden verbeterd. Ook het elektriciteitsnetwerk zal mogelijk moeten worden verzwaard.

Uitstoot van CO2
Voor het elektraverbruik van de warmtepomp is de CO2-uitstoot van elektriciteit geproduceerd voor het
net bepalend. Verbranding van biogas wordt in de normeringen als CO 2-neutraal beschouwd.

Relatief lage kosten in aanschaf
De hybride warmtepomp is duurder dan een conventionele cv-ketel, maar dankzij beperkte eisen aan
bouwkundige kwaliteit van de woning blijven de kosten bij toepassing van dit concept relatief beperkt.




 18655MBEN2360327                                                                              20 / 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>NOTITIE


 Gemiddelde kosten in gebruik
Vergelijkbaar met wat gebruikelijk is. De energiekosten kunnen iets dalen, de onderhoudskosten iets
stijgen.




8.1 PBL Startanalyse – scenario’s




 18655MBEN2360327                                                                           21 / 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>8.2 PBL Startanalyse – temperatuurniveau




22 / 22        Op al onze diensten en mededelingen is DNR 2011 van toepassing.   18655MBEN2360327
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>