<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre> 
Formulier aanvraag instemming winningsplan ex artikel 34 lid 1 Mijnbouwwet (Mw) 
juncto artikel 24 Mijnbouwbesluit (Mb) 
 
Dit formulier dient ervoor om te zorgen dat de aanvraag om instemming voldoet aan de eisen die de Mijnbouwwet en Mijnbouwbesluit aan het 
opstellen van een winningsplan stelt. Indien de ruimte op het formulier te beperkt is dan kan worden verwezen naar een bijlage. 
 
Indienen in zesvoud bij: 
Ministerie van Economische Zaken 
Postbus 20101 
2500 EC  DEN HAAG  
 16.1</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre> 
 
Artikel 1) 
 Onderwerp Beschrijving 
Mw 34 lid 1 Verzoek om instemming voor een  
wijziging/actualisatie  van het 
winningsplan  
 
Westerveld   een winningsplan voor voorkomens in het 
continentaal plat vanaf de 3 zeemijlszone  
 
 een winningsplan voor voorkomens in Nederlands 
territoir tot 3 zeemijl  
De wijziging/actualisatie bestaat voornamelijk uit een 
vernieuwing van de seismische risico analyse en 
actualisatie van productie - en bodemdalings-
voorspellingen. 
 A) Algemene gegevens   
 A1.1) Naam indiener 
 Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. 
 A1.2) Adres 
 
 Postbus 28000 
9400 HH Assen  
 
 A1.3) Contactpersoon  
 
 A1.4) E-mail @shell.com  
 
 A1.5) Fax 
  
 
Mw 22 A1.6) Indiener  is houder van de vergunning 
 
 is uitvoerder cf artikel 22 Mw 
 
 
 
 A2) Winningsvergunninggebied(en)    winningsvergunning(en) 
- Drenthe II (K.B. 4/11/1968, laatstelijk 
gewijzigd d.d. 17 juli 2 007 bij beschikking ET-
EM-7075840)  
- Groningen (K.B. 30/5/1963)  
 
Mw 34 lid 1 
Mb 24 lid 1a  A2.1) Voorkomens koolwaterstoffen · Assen 
· Een 
· Eleveld 
· Vries-Noord 
· Vries-Centraal 
· Vries-Zuid 
· Zevenhuizen 
· Witterdiep 
Mb 24 lid 1a A2.2) Soort koolwaterstof die wordt 
gewonnen    olie 
  hoog calorisch gas 
  Groningen kwaliteit gas 
  laag calorisch gas 
  zwavelhoudend gas 
  aardgascondensaat 
 
Uit alle voorkomens wordt hoogca lorisch gas 
gewonnen.  
 
Mr 1.2.1 lid 3 A3) Bestaande of nieuwe winning 
   winningsplan voor reeds bestaande winning 
(inclusief voorziene uitbreiding)  
 
  winningsplan voor nieuwe winning 
 
Mw 38  A4) Samenloop vergunningen Wet 
milieubeheer  
 
  nee 
 
  ja: te weten:  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre> 
 
 B
) B
edrijfs- en productiegegevens  
 
M
w 35 lid 1  B
1) Beknopte beschrijving van het winningsplan 
 
De r
edenen voor de actualisatie van het winningsplan voor het Westerveld systeem zijn: 
 
1
. een vernieuwde seismische risico analyse 
2. de stopzetting van productie uit de velden Appelscha, Roden en Norg-Zuid 
3. een actualisatie van productie- en bodemdalingsvoorspellingen en  
4. voorziene activiteiten om de productie in stand te houden. 
 
H
et winn in
gsplan Westerveld omvat 8 producerende velden, zie voor de locaties paragraaf B3 . 
Het betreft 
hier de gasvelden (
voorkomens) Een, Eleveld, Witterdiep, Assen, Vries-Zuid, Vries-Centraal, Vries- N
oord 
en Zevenhuizen . 
Zeven van deze velden worden geproduceerd vanaf verschillende satellietlocaties 
w
aarvandaan de productie vervolgens p
er pijpleiding getransporteerd w
ordt naar de behandelingslocatie 
VRS-
4. Het betreft hier de satellietlocaties NOR-3 (Een), ELV (Eleveld), WIT (Witterdiep, Eleveld), ASN  
(
Assen) ,
 VRS-1 (Vries-Zuid), VRS-2 (Vries-Centraal) en ZVH (Zevenhuizen).Het voorkomen Vries- N
oord 
wordt geproduceerd vanaf de behandelingslocatie VRS -
4. Het geproduceerde gas wordt n
a behandeling 
(ontwaterd en op hogere druk gebracht)  
op de VRS-4 locatie per pijpleiding getransporteerd naar de 
l
ocatie Westerveld (WTV) e
n daar afgeleverd aan GasTerra b.v. 
 
H
et winningsplan Westerveld omvat voorts 3 aangeboorde maar momenteel niet producerende velden. 
Het betreft hier de velden Zevenhuizen West (locatie ZVH), Assen -
Zuid en Witten (locatie WIT). 
E
valuatieresultaten van de boringen naar deze velden g e
ven aan dat de winbare hoeveelheden gas 
w
aarschijnlijk zeer gering z
ullen zijn; er zijn momenteel geen winbare volumes aan deze velden 
to
egekend.  
 
D
e voorkomens A
ppelscha, Roden en Norg-Zuid maakten in het verleden ook deel uit van het 
w
inningsplan Westerveld. D
e productie in deze velden is echter inmiddels gestopt en de putten en 
p
roductielocaties ve
iliggesteld (“gesuspendeerd”). Ook zijn er op dit moment geen actieve 
h
eront w
ikkelingsplannen. D
e productie vanuit deze voorkomens wordt derhalve niet meer genoemd in dit 
winningsplan. D
e faciliteiten zijn nog wel onderdeel van het productiesysteem en worden als zodanig w
el 
vermeld  
in dit winningsplan. Ook zijn de contouren van deze drie voorkomens aangegeven op de 
o
verzichtskaart. D
e historische bodemdaling veroorzaakt door deze velden is vanzelfsprekend 
m
eegenomen in hoofdstuk C
. Bodembeweging. 
 
M
w 35 lid 
1c 
M
b 24 lid 
1c,d B
1.1) Beknopte beschrijving van wijze van winning door middel van (een) mijnbouwwerk(en) 
 
Het a
ardgas en aardgascondensaat dat op de locatie ELV onder lage druk gewonnen wordt, wordt 
v
ervolgens op de locatie W
TV gecomprimeerd en stroomt daarna tezamen met het onbehandelde g
as 
van de locatie s
 WIT en ASN en VRS-1 via de satelliet locatie VRS-2 naar de VRS-4 
b
ehandelingsinstallatie. Op  
VRS-4 wordt deze gasstroom samengevoegd met het gas van VRS- 4
 en het 
onbehandelde gas van de satellietlocatie s
 ZVH en NOR-3. 
 
O
p de behandelingslocatie VRS -
4 worden deze gecombineerd e
 gasstromen gecomprimeerd en middels 
druk en temperatuur b
ehandeling o
p specificatie gebracht en naar WTV getransporteerd voor aflevering 
aan GasTerra b.v.  
 
O
p 
de behandelingslocatie VRS-4 worden de met het gas meegeproduceerde vloeistoffen (water en 
a
ardg
ascondensaat) van het gas gescheiden. Deze vloeistoffen worden vanaf deze locatie afgevoerd.  
He
t aardgascondensaat wordt uiteindelijk in Delfzijl van het water gescheiden waarna het 
a
ardgascondensaat aan  
raffinaderijen wordt geleverd en het water bij Borg s
weer in de diepe ondergrond 
wordt geinjecteerd.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre> 
 
S
chematische voorstelling v
an de gas stromen 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre> 
 
Mb 24 lid 
1a 
 B2) Geologische beschrijving van voorkomen(s) 
 
Het gas is gevormd in de koollagen van het geologische  tijdperk Carboon. Vervolgens is het gas 
gemigreerd naar bovenliggende zandsteenlagen in het Rotliegend. Dit reservoir wordt afgesloten 
door het zout van de Zechstein formatie. 
Mb 24 lid 
1a 
Mb 24 lid 
1b B2.1) Geologische doorsnede van voorkomen(s) 
 
Doorsn ede Assen voorkomen 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre> 
 
 
Kaart Assen voorkomen  
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre> 
 
Doorsnede Assen -Zuid voorkomen 
 
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre> 
 
 
Kaart Assen -Zuid voorkomen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre> 
 
 
Doorsnede
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre> 
Doorsnede Een voorkomen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre> 
 
Kaart Een voorkomen  
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
Doorsnede Eleveld voorkomen 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
Kaart Eleveld voorkomen  
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
D
oorsnede Vries N
oord en Vries Centraal voorkomens 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
K
aart Vries Noord en Vries Centraal voorkomens </pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Doorsnede Vries-Zuid voorkomen 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
K
aart Vries-Zuid voorkomen </pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
D
oorsnede Zevenhuizen voorkomen </pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kaart Zevenhuizen voorkomen  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>    ww 35 lid | B3) Overzicht ligging voorkomens, gasputten  a    Mb 24 lid  ide    6°24'0°E 6°36'0"E    % Haren    53°10°0"N    Harum    | ZEVENHUIZEN    . EN _ VRIES(CENTRAAL  Levitt rn Tynaarlo “4  beads: Ten    EL] Niet ontwikkeld NAM gasveld  WB NAM Gaaveiden    6°12°0°E    In het navolgend overzichten zijn de bestaande locaties met de bijbehorende putten aangege    Producerende | Gesuspendeerde | Geabandonneer | Observatie  Putten Putten de Putten Putten In het Voorkomen    | noden |  | ten |  Zevenhuizen  Zevenhuizen West    ROD-1 (Roden-1)    ROD-2 (Roden-2)    ZVH (Zevenhuizen)  NoR-3(Norg-s) | 1 |  aps {appelscha) | |  NRZ (Norg-Zuid) |  VRS-1 (Vries  1  2    Appelscha    | viene |    Witterdiep  Eleveld  Witten   Assen Zuid    VRS-4 (Vries-4}  ASN (Assen)    WIT (Witten)    VRS-2 (Vries-2)    ELV (Eleveld    *Deze 2 observatieputten zijn geboord in het Norg veld (maakt geen deel uit van dit winningsplan)    </pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre> 
 
Mb 24 lid 
1d,e,g  B3.1) Situering mijnbouwwerken situatietekening /eventueel foto’s)  
 
locatie gesuspendeerd Gemeente  Provincie 
APS Ja Ooststellingwerf Fryslân 
ASN Nee Assen Drenthe 
WIT Nee Assen Drenthe 
ROD Ja Noorderveld Drenthe 
NRZ Ja Noorderveld Drenthe 
ELV Nee Aa en Hunze Drenthe 
WTV Nee Aa en Hunze Drenthe 
VRS-1 Nee Tynaarlo Drenthe 
VRS-2 Nee Tynaarlo Drenthe 
VRS-4 Nee Tynaarlo Drenthe 
 
 
 
Appelscha Satelliet  
 
 
Assen Satelliet  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre> 
Eleveld Satelliet  
 
-Zuid Satelliet 
 
-3 Satelliet  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre> 
Vries-1 satelliet 
 
Vries -2 satelliet 
 
Vries-4 Productie Faciliteit  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre> 
Witten satelliet 
 
 
Westerveld Productie Faciliteit  
 
Zevenhuizen satelliet  
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre> 
Roden-1 satelliet 
 
Roden -2 satelliet  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre> 
 
M
b 24 lid 
1e,f B
4) Overzicht boringen in voorkomen(s) 
 
H
et is mogelijk d
at er in de toekomst nog één of meerdere putten in de in dit winningsplan genoemde 
v
oorkomens geboord gaan worden .
Deze mogelijke activiteiten worden in sectie B5.2 genoemd.  
E
ind 2
015 is er een put, de VRS-10 put , vanaf de VRS-1 lokatie geboord naar het meest zuidelijke 
g
edeelte van het voorkomen  
Vries-Zuid. D
e NAM is voornemens om deze put in 2016 aan te sluiten en te 
pro
duceren. 
 
M
b 24 lid 
1g B
4.1) Schematische voorstelling putverbuizing(en) 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>    We 24lid | B4.1) Plaats en wijze waarop koolwaterstoffen in verbuizing treden    De putten zijn tussen 2700 en 3700 meter (verticaal) diep en verbonden met de gashoudende Rotliegend  formatie op een diepte tussen 2600 en 3250 meter beneden NAP (Normaal Amsterdams Peil) Zie ook  B.2.1.    Mb 24lid | BS) Productieontwikkelings strategie  In navolgend overzicht wordt het verwachte winningspercentage per voorkomen gegeven:  Verwachte Streef  Voorkomen winningspercentage | winningspercentage  Eleveld  9    Vries-Noord  Vries-Centraal  Vries-Zuid  Witterdiep  Zevenhuizen    Voor de Assen, Een, Vries-Zuid en Witterdiep voorkomens geldt dat het winningspercentage relatief laag  uitvalt, in verband met waterproductie en een matige kwaliteit van het reservoir.    2  2    afstand veilig uitgeschakeld worden. Niet alle faciliteiten kunnen op afstand gestart worden. Er vinden  regelmatig bezoeken plaats door operators voor controle en eventuele reparaties.    De productie uit alle voorkomens genoemd in dit winningsplan gebeurt met behulp van compressie op  VRS-4 (en tevens op WTV voor het deel van het Eleveld veld dat vanaf de locatie ELV wordt gewonnen).    yp 24lid | B5.2) Reservoir management  Voor alle voorkomens binnen dit winningsplan geldt dat er via regelmatige drukmetingen in de  productieputten informatie wordt verkregen over de ontwikkeling van drukken in de gasvoorkomens, ten  gevolge van gas/water productie en de instroom van water uit watervoerende lagen onder de  gasvoorkomens.  De algehele waterproductie wordt continu gecontroleerd op systeem niveau. Verschillende maatregelen  worden getroffen om waterproductie tegen te gaan.  Vries voorkomens (Noord/Centraal/Zuid)  De gashoudende voorkomens Vries-Centraal en Vries-Zuid bestaan grotendeels uit conglomeraten    Mb 24 lid | B5.1) Productie filosofie  De voorkomens genoemd in dit winningsplan worden dusdanig geproduceerd dat er maximaal gebruik  wordt gemaakt van de productiefaciliteiten. De locaties ASN, ELV, NOR-3, VRS-4, VRS-1, VRS-2, WIT,  ZVH en WTV worden voor een belangrijk deel op afstand bestuurd. De installaties kunnen altijd van    waarvan de productiviteit slecht is in vergelijking met de zandsteen reservoirs. Vries-Noord heeft meer  zandsteen in de gaszone en daardoor een betere productiviteit. De huidige Vries putten produceren naast  gas ook formatiewater. De gasproductie wordt geoptimaliseerd middels toepassing van “continuous foam”  installaties waarbij schuimende zeep onderin de put wordt ingebracht, door gecontroleerde onderbroken  productie om de druk onderin de productieputten te doen toenemen en door  waterpreventiemaatregelen.De productie van Vries-Zuid is snel gedaald door overmatige waterproductie.  Voor het Vries Zuid veld is eind 2015 een extra productieput geboord ter vervanging van de VRS-3C put  die in 1994 is geabandonneerd, waarna toen ook de locatie, VRS-3, is opgeruimd. Verder wordt er  gestudeerd op de mogelijkheid om op termijn nog een put te boren in het westelijke gedeelte van het  Vries Zuid veld.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre> 
E
en 
Door de lage permeabiliteit zal de productie van de h
uidige put doormiddel van onderbroken 
p
roductie c
ycli gebeuren. Dit betekent dat de put niet continu meer zal prod u
ceren maar met steeds langer 
wordende tijdsintervallen .
 
 
E
leveld  
D
it veld wordt geproduceerd vanaf 2 locaties, ELV (met putten E
LV-101 en ELV-102) en WIT (put WIT -
5). 
De ELV locatie wordt geproduceerd met behulp van b
ovengrondse compressie van het geprodu ce
erde 
gas; 
put ELV-101 produceert momenteel terwijl de productie van ELV-102 gestopt is. Put WIT-5 is b
egin 
2015  
in productie genomen. Deze put is geboord naar het noordelijk deel van het Eleveld voorkomen.  
 
A
ssen  
H
et voorkomen Assen laat een snelle afna m
e in productie zien, hoogstwaarschijnlijk veroorzaakt door 
w
aterproductie en zoutafzetting  
in de put . 
Mogelijkheden tot productieoptimalisatie worden bekeken om 
het niveau van de productie uit dit voorkomen te herstellen.  
 
W
itterdiep  
D
e reservoirdruk van d
it voorkomen wordt regelmatig gecontroleerd. Metingen suggereren dat er een 
l
angzame toestroom van gas naar de put plaatsvindt, door slechte communicatie tussen de verschillende 
ondergrondse co
mpartimenten van het voorkomen. Mochten verdere drukmetingen u i
twijzen dat niet alle 
ondergrondse compartimenten van het voorkomen geproduceerd worden d
an is
 het mogelijk dat er in de 
toekomst nog een extra put wordt geboord .
 
 
Z
evenhuizen  
A
ls gevolg van de lage reservoirdruk in de put vindt productie plaats doormidde l
 van onderbroken 
p
roductie c
ycli. De reservoirdruk wordt regelmatig gecontroleerd. H
et is mogelijk dat er in de toekomst een 
nieuwe p
ut naar het westelijk deel van het Zevenhuizen veld zal worden geboord. 
 
V
oor alle velden geldt dat n a
ast druk en compositie metingen ook integriteit metingen gedaan worden a
an 
de putten. Beide bronnen van informatie kunne n
 l
eiden to aanvullende productie optimalisatie interventies 
dan wel integriteit interventies waarvoor mogelijk een boorinstallatie nodig is.  
Ook het hydraulisch en 
ch
emisch stimuleren (fraccen/zuren) van een klein gedeelte van de putten behoort tot de mogelijkheden. 
 
 
M
w 35 lid 
1a,d 
M
b 24 lid 
1a 
0 B
5.3) Omvang winning (hoeveelheden per voorkomen/per jaar) 
 
De aanvraag om een winningsplan gaat uit van drie pr o
ductie scenarios aangezien (Low, Mid en High 
C
ase). Reden hiervoor is dat op voorhand niet precies de productie kan worden ingeschat.  
 
 
H
et l
age productie scenario (“Low Case”) gaat uit van de resterende hoeveelheden gas die o
p basis van 
een conservatiev e
 inschatting met de huidige putten geproduceerd kunnen worden. Hiertoe is met b
ehulp 
van een “decline curve analysis (DCA)” g
ekeken naar een trend in de afname van de productie 
s
troomsnelheid vs cumulatieve productie ,
 waarbij wordt aangenomen dat de produ ct
ie ophoudt wanneer 
de 
minimum stroomsnelheid van een put bereikt wordt. 
 
H
et m
idden productie scenario (“Mid Case”) gaat uit van de resterende hoeveelheden gas die o
p basis 
van een gemiddelde inschatting met de huidige putten geproduceerd kunnen w o
rden. Hierin zijn te
vens de 
verwachte  
productie profielen van de onlangs geboorde WIT-5 put en de eind 2015 geboorde p
ut in het 
Vries Zuid veld ( V
RS-10) meegenomen. Ook is hierin meegenomen de verwachte bijdrage aan de 
g
asproductie van verdere “continuous foam” in
jecties, productie optimalisatie e
n ontwateringsactiviteiten in 
putten in h
et Vries voorkomen. 
 
H
et h
oge productie scenario (“High Case”) gaat uit van de resterende hoeveelheden gas die o
p basis van 
een optimistische inschatting met de huidge putten geproduceerd kunnen worden. Hierin zijn tevens de 
“high case” p
roductie profielen van de WIT-5 put en de VRS-10 put meegenomen, alsook een verlengd  
g
asproductie p
rofiel ten gevolge van optimalisatie en ontwateringsactiviteiten in putten in het Vries 
v
oorkomen.  
 
In
 g
een van deze scenario’s zijn extreme omstandigheden meegenomen waardoor de productie 
b
ijvoorbeeld voor langere tijd stil zou kunnen komen te liggen.  
 
V
erder is er bij  
deze scenario’s vanuit gegaan dat eventuele extra productie n.a.v. het mogelijk op e
nig 
moment (weer) in
 productie nemen van de voorkomens Zevenhuizen West, Witten en Assen Zuid , 
gezien 
de geringe maximaal te verwachten extra productie, deze scenarios niet in belangrijke mate zal 
beinvloeden. </pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre> 
 
De werkelijke toekomstige productie zal zeer  waarschijnlijk binnen de aangegeven range van low-mid- high 
blijven; echter, afwijkingen van de voorspelling door onvoorziene omstandigheden van  
reservoir technische en/of economische aard zijn mogelijk .  Dit kan zich uiten in een ander fasering en/of 
ande re productie hoeveelheden. 
 
In onderstaande grafiek word t naast de historische productie van 2003-2015 ook de verwachte productie 
weergegeven (laag-midden-hoog scenario’s) van de nog te verwachten gasproductie uit de voor komens 
zoals  omschreven in dit winningsplan. 
 
 
Onderstaand is de h istorische jaarlijkse productie uit de voorkomens zoals opgenomen in  dit 
winningsplan omschreven: 
 
 
 
De verwachte totale productie uit de in dit winningsplan omschreven voorkomens zijn onderstaand 
weergegeven . De drie eerder genoemde scenario’s (low-mid-high) geven de onzekerheid aan met 
betrekking tot de nog te verwachten  hoeveelheden geproduceerd gas: 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>    Mb 24 lid  1i    wo n  = “  8 oo   N    puget roaicte [towcre | iardam_[ ones | aoe [ae | oo} nom |oo | amo | on  mijardnm3_| 0,275 | 0,312 | 0,242 | 0,160 | 0.133 | 0,064 | 0.059 | 0,061 _|  [Hudig plan Joa productie | igh Case | mijardnma | 0.615 | o522_[ 0406 | 0.40 | 0353 | 0.209 | oom | oz |    Huidig pian Cumulatief miljard Nm3    pig pln -comuiaiet | mien | mijrdns | aso | zwe | amen | azo | aman | amat | amen | aa |    Huidig plan Cumulatief miljard Nm3              re Westerveld         mitjard Nm3 0,    Mug plan Jaar productie High Case mitjard Nm3    Huldig plan - Cumulatief | towCase | milardNm3 | 25,345 } 25,345 | 25.345 | 25.345 |  Huidig plan - Cumulatief Mid Case miljard Nm3 26,554 | 26,554 | 26,554 | 26,554 | 26,554 |  Huidig plan - Cumulatief HighCase | _mijardNma | 28,342 | 28,422 28,598              Onderstaand is de verwachte productie per voorkomen (mid-case) zoals opgenomen in dit winningsplan  weergegeven.         miljard Nm3  miljard Nm3  miljard Nm3  ETT ard Nm3                        B5.4) Duur van de winning (per voorkomen)    De verwachte einddatum van de productie in het Westerveld systeem is volgens de huidige voorspellingen  gesteld op 2023, maar kan uitlopen tot 2028 volgens het hoge productie scenario. Het gedrag van de  bestaande en mogelijke toekomstige putten bij hoge waterproductie en de lage drukken die optreden  wanneer het veld bijna leeg is, is moeilijk te voorspellen. Om deze reden is de onzekerheidsmarge met  betrekking tot de precieze einddatum van productie aanzienlijk.   De winning zal worden beëindigd indien de totale kosten van de winning de opbrengsten van de winning  zullen overtreffen dan wel zoveel eerder indien door onvoorziene technische, geologische, geofysische of  andere oorzaak voortzetting van de winning niet plaats kan vinden.    B6) Stoffen die jaarlijks worden mee geproduceerd    Met de gasproductie worden water en aardgascondensaat meegeproduceerd. De geproduceerde  hoeveelheid water en aardgascondensaat is afhankelijk van de totale gasproductie. De hoeveelheid  aardgascondensaat wordt gegeven door de (aardgas-) Condensaat Gas Ratio (CGR) en het water door  de Water Gas Ratio (VGR). Navolgend overzicht geeft bij benadering de bijbehorende waarden van de  CGR en de WGR per voorkomen:    een ne    </pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre> 
E
leveld ~1
0 ~3
0 
N
org-Zuid ~1
0-16 ui
tgewaterd 
R
oden ~1
00 ui
tgewaterd 
V
ries-Noord ~7
0 ~5
00 
V
ries-Centraal ~4
0 ~3
00 
V
ries-Zuid ~3
7 ~5
0 
W
itterdiep ~
9 ~4
0  
Z
evenhuizen ~1
0 bi
jna uitgewaterd 
 
D
e waarden voor de WGR stijgen naarmate de druk van het reservoir afneemt.  
 
 
M
b 24 lid 
1i B
7) Jaarlijks eigengebruik bij winning 
 
V
oor eigen gebruik wordt op de  
locatie WTV per jaar ca. 0,02 mln Nm3 aangewend. 
 
O
p de centrale behandelingslocatie VRS -
4 wordt per jaar voor eigen gebruik (incl. fornuis + fakkel 
s
poelgas + fakkel waakvlam) ca. 0 ,
64 mln Nm3 gas aangewend. 
 
 
 
 
 
M
b 24 lid 
1j 
 B
8) Jaarlijks bij winning afgeblazen/afgefakkelde koolwaterstoffen  
 
H
et volume koolwaterstoffen dat jaarlijks op de locatie Westerveld (WTV)  
 w
ordt afgeblazen (ten gevolge 
van het afgaan van veiligheidskleppen dan wel onderhoud) is ca. 0 ,
001 mln Nm3. 
 
O
p de locatie VRS -
4 wordt per jaar gemiddeld 0,1 mln Nm3 gas afgefakkeld dan wel afgeblazen. 
 
D
eze
 gegevens zijn gebaseerd op de w
aarden uit de jaren 2011 t/m 2014 en dienen als indicatie gebruikt 
te worden voor de latere jaren.  
 
M
b 24 lid 
1k B
9) Jaarlijks bij winning in de ondergrond terug te brengen delfstoffen en andere stoffen 
 
H
et vrijkomende productiewater wordt uiteindelijk via e
en injectieput op de Borgsweer locatie g
eïnjecteerd 
in de diepe ondergrond.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre> 
 
 C
) Gegevens inzake bodembeweging als gevolg van de winning van 
koolwater s
toffen.  
(
Alleen in te vullen voor winningsplannen voor voorkomens gelegen aan de landzijde van de 3 zeemijlszone).  
 
M
w 
35 lid 
1f C
1) Aard van de bodembeweging 
 
þ 
 bodemdaling 
D
oor de winning van koolwaterstoffen uit olie -
 en gasvoerende gesteentelagen z a
l de druk in de poriën van 
het gesteente verminderen waardoor compactie van de olie -
 e
n gasvoerende lagen optreedt. Dit 
manifesteert zich aan de oppervlakte in de vorm van bodemdaling. Zie voor een uitgebreide beschrijving 
van het bodemdalingsproces “ B
odemdaling door Aardgaswinning –NAM- v
elden in Groningen, Friesland en 
het Noorden van Drenthe – 
Status Rapport 2015 en Prognose tot het jaar 2080 ” (EP201511213444) . 
 
þ 
 bodemtrilling 
C
ompactie van de olie -
 en gasvoerende lagen kan onderlinge beweging tussen gesteentelagen 
v
eroorzaken. Dit kan zich z
ich soms aan de oppervlakte manifesteren in de vorm van bodemtrillingen. 
 
M
ogelijkerwijs kan er in de toekomst enige productie plaatsvinden uit de voorkomens Assen -Z
uid, Witten en 
Zevenhuizen -
West. Gezien de zeer ger in
ge mogelijke volumes uit deze voorkomens worden deze verder 
niet meer behandeld in deel C. 
M
b 24 
lid 1m C
2.) Bodemdalingscontour (uiteindelijk verwachte mate van bodemdaling) 
 
G
ebaseerd op beschikbare gegevens over de ondergrond en het productiescenario  z
oals beschreven in 
sectie B5.3 is een prognose voor de bodemdaling ten gevolge van gaswinning voor de in dit winningsplan 
beschreven voorkomens opgesteld.  
 
D
e nog te verwachten bodemdaling door gaswinning uit de vo
orkomens zoals beschreven in
 dit 
winning s
plan is weergegeven in figuur C1. Naar verwachting zal deze worden bereikt in het jaar 2023. 
 
F
ig. C1 Nog te verwachten bodemdaling (2015 – 
2023) veroorzaakt door de gasproductie uit de 
vo
orkomens  
Assen, Een, Eleveld, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid,  Witterdiep en Zevenhuizen (
cm) 
is minder dan 2cm .De
 omvang van het gasvoerend gedeelte van het reservoir is in groen weergegeven , 
die 
van het watervoerend gedeelte in blauw.  
 
D
e nog te verwachten bodemdaling die wordt veroorzaakt door de gasproductie  u
it de individuele 
voorkomens  te
zamen  b
edraagt minder dan 2 cm. Aangezien een dergelijke daling kleiner is dan de 
onzekerheid van de berekening en het ook niet mogelijk is een dergelijke kleine daling met voldoende </pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>    precisie te meten, zijn er geen figuren getoond die de toekomstige bodemdalingcontouren tonen boven  deze individuele voorkomens. Eventuele toekomstige incrementele productie door interventies in bestaande  putten, nieuwe putten en/of compressie (op dit moment nog niet voorzien) zou kunnen leiden tot een ander  beeld. Indien er sprake is van een significante afwijking van het huidige plan en de daardoor veroorzaakte  bodemdaling, dan dient deze te worden beschreven in een herziening van dit winningsplan.    Enkele algemene kentallen van de in dit winningsplan beschreven voorkomens zijn samengevat in tabel C1.  Deze (gemiddelde) kentallen reflecteren een zeer vereenvoudigd model van de voorkomens. De omvang  van de voorkomens worden weergegeven in figuur C1, waarbij in groen het gasvoerend en in blauw het  watervoerend gedeelte is aangegeven van het reservoir dat expliciet wordt gemodelleerd in het reservoir  model. Dit reservoirmodel ligt ten grondslag aan de bodemdalingsberekeningen zoals gepresenteerd in dit  winningsplan.    Tabel C1. Enkele kentallen ter indicatie van de in dit winningsplan beschreven voorkomens. Tussen  haakjes worden de verschillen met het vorige winningsplan aangegeven    Eee [emd  | Druk in2015 [bar] |} 92 | 166 | 213 | 80 |} _ 260 |  Cm [10° bar" | 048 | 0,51 (0,50) | 0.491057) | 060 | 043(047) |  po Vries Centraal | Zevenhuizen | Witterdep |  |Drukin2015 [bar] | 9740 OO  Cm [10° bar!    De drukken in de tabel geven de gemiddelde reservoirdruk weer over de compartimenten.  Assen: Voor de bodemdalingsprognose is aangenomen dat alleen het gasvoerende gedeelte van  de Rottiegendes formatie (gemiddelde dikte13 m) ten gevolge van de gasproductie in druk zal  dalen. De totale Rotliegendes zandsteen formatie is ongeveer 155 m dik. De overige 142 mis  watervoerend en aangezien dit pakket in communicatie is met het Norg veld is hiervoor geen  verdere drukdaling aangenomen aangezien i.v.m UGS (“Under Ground Storage” ofwel  ondergrondse gas opslag) operaties de gemiddelde druk in het Norg veld gelijk zal blijven.  Assen: De einddruk van 145 bar geldt alleen voor het gasvoerende gedeelte. Voor het  watervoerende gedeelte is aangenomen dat deze niet depleteert en de druk op 308 bar (de gasdruk  tijdens de start van de gaswinning van het voorkomen Assen) blijft gehandhaafd.  Een: De einddruk van dit veld zal hoger liggen dan oorspronkelijk aangenomen door een lagere dan  vroeger aangenomen productie.  Vries Centraal: Het vorige winningsplan gaf het gemiddelde tussen de verwachte einddruk van gas-  en waterdruk. In het huidige winningsplan wordt de gasdruk aangegeven. In de berekeningen wordt  de waterdruk wel meegenomen.  Witterdiep: produceert niet meer en heeft tot 2015 slechter geproduceerd dan op basis van de  aanname in 2013.   C2.1)Verloop bodemdaling in tijd    In deze sectie wordt aandacht besteed aan de huidige status en het verwachte verloop in tijd van de  bodemdaling ten gevolge van winning uit de in dit winningsplan beschreven voorkomens gecombineerd met  de effecten van winning uit naburige gasvelden.    De meest recente uitgebreide bodemdalingsmeting in dit gebied heeft plaatsgevonden in het jaar 2013  (Meetregister bij de meetplannen Noord Nederland 2014). In figuur C2 wordt de in 2013 gemeten daling  (sinds de nulmeting in 1975) weergegeven op de peilmerken met de contouren van de gemodelleerde  bodemdaling door gaswinning.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre> 
 
F
ig. C2
: In 2013 gemeten daling in cm op de peilmerken (sinds 1975) en contourlijnen van de 
g
emo
delleerde bodemdaling ten gevolge van gaswinning uit  de in dit winningsplan beschreven 
vo
orkomens en naburige voorkomens.  
  
B
ij het opstellen van de prognose voor bodemdaling door gaswinning in dit gebied is uitgegaan van hetgeen 
beschreven is in rapport  
“Bodemdaling door Aardgaswinning –NAM- v
elden in Groningen, Friesland en het 
Noorden van Drenthe – 
Status Rapport 2015 en Prognose tot het jaar 208 0” (EP201511213444 )
. Dit model 
van de ondergrond is geactualiseerd met de laatste geologische en reservoir technische inzichten van de 
voorkomens zoals beschreven in dit winningsplan. Met dit vernieuwde model is de prognose voor de 
uiteindelijk te verwachten bodemdaling in dit gebied uitgevoerd.  
 
D
e onzekerheid in de uiteindelijk verwachte bodemdaling wordt bepaald door de onzekerheden in de bij de 
bereke
ning gebruikte invoergegevens (inclusief productie profielen) e
n de betrouwbaarheid van het 
gebruikte gesteentemechanische model. Het resultaat hiervan is dat de onzekerheid (1 maal de 
standaardafwijking)  w
ordt geschat op gemiddeld 25% (bereik: - 25 %
 tot + 25% van de berekende daling), 
met een minimum van 2 cm. Deze onzekerheidsschatting geldt in het algemeen voor velden die al langer 
produceren.  
 
F
iguren C 3
 en C4 tonen respectievelijk de totale bodemdaling als gev o
lg van gaswinning van de in dit 
winningsplan beschreven en naburige voorkomens voor respectievelijk het jaar 2025 en voor de situatie 
ruim na afloop van de in de winningsplannen beschreven productieprofielen (2080). Eventuele ontwikkeling 
van nieuwe velde n
 in de buurt van de Westerveld voorkomens en / of toenemende p
roductie door nieuwe 
putten en / of toepassen van compressie op bestaande velden die behoren tot de Westerveld voorkomens, 
voor zover niet b
eschreven in dit winningsplan, is niet meegenomen in de huidige prognose en zo
u kunnen  
leiden tot een ander beeld. </pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre> 
 
Fig. C 3: Bodemdalingprognose voor 2025  van de totale bodemdaling door gaswinning voor de in dit 
winningsplan beschreven voorkomens( op basis van de verwachte gasproductie) in combinatie met n aburige 
 aan. 
 
 
Fig. C 4: Verwachte eindsituatie (2080) van de totale bodemdaling voor de in dit winningsplan beschreven 
voorkomens (op basis van de verwachte gasproductie) in combinatie met naburige voorkomens. De 
contourlijnen geven de bodemdaling in cm aan . 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre> 
 
M
b 24 
lid 1p C
3) Risicoanalyse bodemtrilling 
 
In deze sectie wordt een risico analyse gepresenteerd voor drie vormen van mogelijke 
bodembewegingen/trillingen, te weten [1] g
eïnduceerde bevingen ten gevolge van productie , 
[2] 
bodembeweging als gevolg van reservoir zuur stimulatie en [3]  geïnduceerde bevingen ten gevolge van 
hydraulische stimulatie (frac ke
n). 
 
C
3.1 Risico voor bodemtrillingen als gevolg van ge ï
nduceerde bevingen door gasproductie 
D
e winning van aardolie en/of aardgas gaat gepaard met een daling van de druk in de ondergrond met als 
gevolg een verandering van de gesteentespanningen. Deze verandering van spanning kan leiden tot 
plotselinge bewegingen langs bestaande breuken, wa a
rdoor mogelijk een lichte aardbeving zou kunnen 
p
laatsvinden. In
 Nederland is/wordt uit ongeveer 140 olie- e
n gasvelden op het vasteland geproduceerd. 
Boven een beperkt aantal velden (ca. 20%) zijn bevingen geregistreerd waarvan in slechts 11 gevallen deze 
ook duidelijk aan het oppervlak voelbaar zijn geweest (Magnitude meer dan 2.0 op de schaal van Richter). 
 
In tabel C2 zijn voor de voorkomens , 
zoals genoemd in dit winningsplan, weergegeven of deze s
eismisch 
actief zijn  
geweest. Tevens zijn de bevingen weergegeven, met de grootste magnitude die in elk veld i
s 
geregistreerd. Hieruit blijkt dat alleen bij Eleveld aan het oppervlak duidelijk voelbare bevingen zijn 
geweest (de laatste in 20 1
4). 
 
T
abel C2  
Overzicht van historische seismiciteit in de voorkomens in het Westerveld Winningsplan.  P
er 
voorkomen is de  
beving met de grootste magnitude die ooit in dat veld is geregistreerd weergegeven.  
 
Voorkomen Historische bevingen Maximale gemeten magnitude Locatie Jaar
Assen nee - - -
Een nee - - -
Eleveld ja 2,8 Geelbroek (Zuid) 2004
Vries Centraal ja 1,2 Vries (West) 2008
Vries Noord ja 1,9 Winde 1996
Vries Zuid ja 1,5 Vries (Zuid) 2007
Witterdiep ja 1,7 Geelbroek (West) 2008
Zevenhuizen nee - - - 
 
O
nderstaande twee grafieken (
Fig C.5) g
even verder de observaties aan voor het aantal bevingen en de 
magnitudes van de bevingen per voorkomen. De laatste grafiek laat zien dat de laatste 6 jaar alleen 
bevingen boven Eleveld zijn geregistreerd.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre> 
 
Fig. C 5: Historische bevingen Westerveld Winningsplan en aantal bevingen per jaar voor voorkomens in 
dit winningsplan . Vanaf 1996 is het seismische netwerk voldoende accuraat om ook kleine (niet voelbare 
bevingen) betrouwbaar te kunnen registreren. De bovenste grafiek geeft de verdeling per jaar aan volgen s 
magnitude k lasses. De onderste figuur geeft de verdeling per jaar volgens voorkomen.  
 
Sinds het begin van de jaren negentig houden verschillende instanties, waaronder de overheid, 
kennisinstituten en mijnbouwmaatschappijen, zich gezamenlijk met deze problematiek bezig. Bevindingen 
zijn o.a. gedocumenteerd in een aantal rapportages zoals “Eindrapport multidisciplinair onderzoek naar de 
relatie tussen Gaswinning en Aardbevingen in Noord -Nederland; Begeleidingscommissie Onderzoek 
Aardbevingen, 1993“, “De relatie tussen schade aan gebouwen en lichte ondiepe aardbevingen in 
Nederland; TNO Bouw, 1998” en “Seismisch risico in Noord -Nederland; de Crook et al., KNMI, 1998” en 
“Kalibratiestudie schade door aardbevingen” TNO -034-DTM-2009-04435 (2009). 
 
Sinds 2002 zijn bovengenoemde instanties verenigd in het Technisch Platform Aardbevingen (TPA). 
Hiermee is alle aanwezige kennis op het gebied van aardtrillingen gebundeld en wordt deze optimaal 
ingezet met gebruikmaking van de meest actuele stand der techniek.  
 
In respons op het in het Mijnbouwbesluit gestelde met betrekking tot het uitvoeren van een risicoanalyse 
omtrent bodemtrillingen als gevolg van winning van olie of gas is onder begeleiding van het TPA een 
aantal studies uitgevoerd. De bevindingen zijn gedocumenteerd in de volgende rapporten: “Seismisch 
hazard van geïnduceerde aardbevingen; Wassing et al., TNO -NITG rapporten 03-185-C (2003), 03-186- C 
(2004), 04 -233- C (2004)“, “Seismic hazard due to small shallow induced earthquakes; van Eck et al., 
KNMI 2004” en “ Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit (DHAIS); TNO- rapport 
R10198, 2012)”. Tevens is in dit kader een samenvattend rapport uitgebracht waarin de resultaten van 
bovengenoemde studies zijn geïntegreerd ( Seismisch hazard van geïnducee rde aardbevingen, integratie 
van deelstudies ; TNO/KNMI, TNO 2012 R11139). Deze rapporten zijn gepubliceerd op 
http://www.nlog.nl/nl/hazards/subsidence.html . 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre> 
Recent heeft SodM een tijdelijke richtlijn voor Seismische Risico Analyse (SRA) gepubliceerd (methodiek 
voor risicoanalyse  omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning tijdelijke leidraad voor adressering 
mbb. 24.1.p, versie 1.2 , SodM, 1 februari 2016) die zowel voorziet in een consistente analyse van het 
seismisch risico op basis van veld -specifieke kwantitatieve parameters, alsook in een richtlijn voor 
maatregelen die passend zijn bij een bepaalde risicocategorie die uit de analyse volgt. De basis van de 
analyse wordt weergegeven door o nderstaand schema (Fig. C6) Alle velden binnen dit winningsplan 
.  
 
 
Fig. C6 : schematische weergave van de verschillende stappen en risico categorieën (I, II, III) in de 
seismische risico inventarisatie (conform SodM, 2016 ) 
 
 
Stap 1:  
In stap 1 worden alle voorkomens bekeken . De voorkomens die direct in risicocategorie I (zeer laag 
seismisch risico) vallen  worden gekarakteriseerd doordat ze:  
· Voorkomens zijn die niet seismisch actief zijn geweest  
· Voorkomens zijn waarvoor de kans laag is dat ze in de toekomst seis misch actief kunnen worden 
(volgens de DHAIS “Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit ” methodiek) 
en/of waarvoor op basis van reservoircompactie of mogelijke breukverplaatsing de waarde voor 
de mogelijke maximale bevingsmagnitude (Mmax) laag uitvalt (M < 2.5) 
· Voorkomens die niet meer produceren. 
 
Voorkomens die niet aan deze criteria voldoen schuiven door naar stap 2. 
 
Stap 2:  
In deze stap worden alle voorkomens bekeken die  
· seismisch actief zijn geweest en 
· een hogere toekomstige kans op seismiciteit hebben (volgens de DHAIS methodiek) en waarvoor 
op basis van reservoircompactie of mogelijke breukverplaatsing de waarde voor Mmax 
(“maximale bevingsmagnitude”) hoger uitvalt dan M=2.5  
 
In stap 2 wordt op basis van een risico matrix benadering het risico van geïnduceerde aardbevingen 
verder  gekwalificeerd. Figuur C7 geeft een schematische weergave van de verschillende factoren die 
bepalen of een  geïnduceerde beving kan resulteren in een sterke grondbeweging (de invloedfactoren 
ondergrond) en de  verschillende factoren die invloed hebben op de grootte van de mogelijke gevolgen (de 
invloedfactoren  bovengrond). 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
F
iguur C7 .
 Schematische weergave van de bedreigingen en gevolgen van geïnduceerde b
evingen en de 
verschillende invloedfactoren die daarbij een rol spelen (SodM, 2016).  
 
I
n de risico matrix analyse worden de verschillende factoren zoveel mogelijk kwantitatief geanalyseerd en 
op 
basis van de uitkomst per factor gerankt. Over de scores van d
e individuele factoren wordt 
gesommeerd, zodat een totaalscore voor zowel de invloedfactoren ondergrond als de invloedfactoren  
b
ovengrond wordt bepaald. Deze worden genormaliseerd met het maximaal te behalen aantal punten 
voor 
ondergrond cq. bovengrond en in de risico matrix tegen elkaar uitgezet waarmee kwalitatief een 
r
isicocategorie wordt bepaald .
 De voorkomens in dit Winningsplan zijn uitgewerkt in Figuur C9.  
 
 
 
F
iguur C 8
. De risicomatrix. De zwarte lijnen zijn lijnen van gelijk genormaliseerd risico. De verdeling in 
ca
tegorieën is gedaan op basis van 1/3 en 2/3 van het genormaliseerde risico. (SodM, 2016).  
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre> 
D
e mogelijke seismische dreiging in de risicomatrix (Fig. C8) volgt uit een analyse en score van de 
volgende invloedfactoren voor de ondergrond :
  
· Veld indicator DHAIS. Dit is een methode die beschrijft hoe – per voorkomen - de kans op het 
mogelijk optreden van een beving kan worden berekend aan de hand van ondergrondse 
kenmerken. 
· Realistisch sterkste beving (Mmax).Voor een realistische inschatting van de sterkste beving zijn 
twee verschillende benaderingen genomen:  
1. e
en bepaling van de compactieenergie die beschikbaar is in een producerend gasveld en kan 
l
eiden tot een beving en  
2. een maat voor de mogelijke bevingsmagnitude als de langste breuk in h
et producerende veld 
in
 zijn geheel in één keer in beweging zou komen.  
Methode [1] resulteert doorgaans in lagere waardes voor Mmax dan methode [2]. Dit kan er op 
duiden dat de totale hoeveelheid beschikbare energie die tot een beving kan leiden waarschi j
nlijk 
n
iet voldoende is om de grootste breuken in een veld in één keer in beweging te brengen.  
· Ligging van het voorkomen. In de SRA methodiek (SodM, 2016) wordt er een onderscheid 
gemaakt tussen velden ten noorden van de lijn Amsterdam-Arnhem en velden ten zuiden van 
deze lijn. Dit onderscheid is gemaakt op basis van observaties. Er is nog nooit een aardbeving 
waargenomen ten zuiden van de lijn Amsterdam-Arnhem. 
· Opslingering; de ondiepe ondergrond kan een opslingering veroorzaken van de seismische 
golven e
n wordt daarom boven het veld gekarakteriseerd. Voor relatief slappe ondergrond (veen, 
kl
ei) is dit effect groter dan voor relatief stevige ondergrond (zand) 
 
H
et mogelijke g
evolg van een beving volgt uit een analyse en score van de invloedfactoren bovengrond:  
b
evolkingsdichthei d
, industrie, speciale gebouwen, vitale infrastructuur en de aanwezigheid van dijken.  
· Voor de bepaling van de bevolkingsdichtheid wordt de CBS Statline data gebruikt; hierbij kr
ijgt de 
ca
tegorie flats/appartementencomplexen extra aandacht in de uiteindelijke score.  
· Industriële inrichtingen, speciale gebouwen en vitale infrastructuur en dijken worden in kaart 
gebracht m.b.v. de risicokaart. ( http://www.risicokaart.nl ) 
 
D
e laatst genoemde  
drie factoren (speciale gebouwen, vitale infrastructuur en de aanwezigheid van 
d
ijken) z i
jn van invloed op een mogelijk gevolgrisico voor schade en veiligheid.  Het is echter zeer 
o
nwaarschijnlijk dat de geïnduceerde bevingen kunnen leiden tot e
en dergelijk gevolgrisico omdat de 
b
evingen te zwak zullen zijn om een bedreiging te  
vormen voor deze objecten. Deze g
evolgen zijn tot nu 
toe dan ook nooit waargenomen.  
 
In
dien uit het voorgaande blijkt dat v o
orkomens binnen een Winningsplan in risico categorie III valle n
 
gaan  
deze door naar Stap 3 
 
S
tap 3:  
 
In
 d
eze stap worden alleen de voorkomens die in Categorie III vallen verder bestudeerd. Voor deze 
v
oorkomens  
dient een Kwantitatieve Risico Analyse uitgevoerd te worden. V
an alle bekende voorkomens in 
Nederland valt a ll
een het Groningen gasveld in deze categorie. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre> 
 
SR
A voor de voorkomens El
eveld, Assen, E
en, Vries Noord, Vries Centraal, Vries 
Zuid, Witterdiep en Zevenhuizen  
 
V
oor 
de voorkomens Eleveld, Assen, Een, Vries Noord, Vries Centraal, Vries Z u
id, Witterdiep en 
Zevenhuizen binnen het winningsplan Westerveld is
 het nodig gebleken om stap 2 te doorlopen, o
mdat 
ofwel de DHAIS kans en/of de Mmax een hogere waarde kennen dan de drempelwaarde die stap 1 van 
stap 2 scheidt. De parameters voor de mogelijke seismische dreiging en mogelijke gevolgen worden in 
stap 2 nader onderzocht.  
 
B
ijlage C
.1 geeft een overzicht van de w
aarden van de parameters die gebruikt worden in de formules 
zoals gehanteerd in de SRA (SodM, 2016). V
oor elke parameter kan een scor e
 worden gegeven waarbij 
de som van de scores een positie geeft in de risico matrix  (
Fig. C9 ).   
 
· 
De som van de scores van invloedfactoren ondergrond genormeerd voor de maximale score g
eeft 
d
e positie op de x-as.  
· De som van de scores invloedfactoren bovengrond genormeerd voor de maximale score g
eeft de 
d
e positie op de y-as weer (figuur C9). 
 
 
De score voor elke f
actor wordt weergeven in de onderstaande Tabel C4.  
 
T
abel 
C4 Kwantitatieve evaluaties (A) en daaruit voortkomende scores (B) voor de invloedfact o
ren 
onder -
 en bovengrond 
 
A 
 
 
i
nvloedfactoren ondergrond i
nvloedfactoren bovengrond 
V
oorkomen  K
ans op beven 
of
 
w
aargenomen 
be
vingen M
agnitude L
igging 
v
oorkomen Ops
lingering 
on
diepe 
ondergrond  B
evolkings
-dic
htheid 
a
antal 
i
nwoners 
pe
r km2 I
ndustriële 
i
nricht
ingen S
peciale gebouwen  
e
n  vitale 
infrastructuur D
ijken 
A
ssen P=42% 1
 methode 
t
ussen 3,1 -
3
,5 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond 500- 1
000  
m
et 
f
lats/app. Me
erdere 
direct boven 
h
et veld m
eerdere 
zi
ekenhuizen direct 
b
oven het veld se
cundaire dijk 
boven het veld 
E
en P=42% a
lle 
m
ethodes 
2
,6-3,0 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond <250 1
 binnen 5 
km rond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
binnen 5km rond het 
veld g
een dijk binnen 
5km rond het veld  
E
leveld M≥
1,5 minder 
dan 5 bevingen 
p
er jaar 1
 methode 
t
ussen 3,6 -
4
,0 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond 250-500  Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
binnen 5km rond het 
veld g
een dijk binnen 
5km rond het veld  
V
ries 
Centraal M≤1,5  1
 methode 
t
ussen 3,1 -
3
,5 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond <2
50 met 
flats/app. Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
d
irect boven het 
v
eld se
cundaire dijk 
b
innen 5 km rond 
h
et veld 
V
ries Noord  M≥
1,5 minder 
dan 5 bevingen 
p
er jaar 1
 methode 
t
ussen 3,6 -
4
,0 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond <2
50 met 
flats/app. Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
binnen 5km rond het 
veld g
een dijk binnen 
5km rond het veld  
V
ries Zuid M≥
1,5 minder 
dan 5 bevingen 
p
er jaar 1
 methode 
t
ussen 3,1 -
3
,5 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond 500- 1
000 
m
et 
f
lats/app. Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
b
innen straal van 
5
km van veld se
cundaire dijk 
b
innen 5 km rond 
h
et veld 
Wi
tterdiep  M≥
1,5 minder 
dan 5 bevingen 
per jaar 1
 methode 
t
ussen 3,6 -
4
,0 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond 250-500  Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
direct boven het 
veld g
een dijk binnen 
5km rond het veld  
Z
evenhuizen P
=19% 1
 methode 
t
ussen 3,1 -
3
,5 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond 250-500  Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
binnen 5km rond het 
veld g
een dijk binnen 
5km rond het veld  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre> 
B
 
 
 s
core invloedfactoren ondergrond s
core invloedfactoren bovengrond T
otaal score Voorkomen 
Kans op beven 
of 
waargenomen 
bevingen 
Magnitude 
Ligging 
voorkomen 
Opslingering  
Bevolkings-
dichtheid 
Industriële 
inrichtingen 
Speciale 
gebouwen en 
vitale 
infrastructuur  
Dijken  
Ondergrond 
(genormaliseer
d tegen 
maximale 
score van 14 )  
Bovengrond 
(genormaliseer
d tegen een 
maximum 
score van 16)  
A
ssen 2
 1
 2
 0
 3
 4
 4
 3
 0
.36 0
.88 
E
en 2
 1
 2
 0
 0
 2
 2
 0
 0
.36 0
.25 
E
leveld 3
 2
 2
 0
 1
 3
 2
 0
 0
.50 0
.38 
V
ries Centraal 2
 1
 2
 0
 1
 3
 3
 2
 0
.36 0
.56 
V
ries Noord 3
 2
 2
 0
 1
 3
 2
 0
 0
.50 0
.38 
V
ries Zuid  3
 1
 2
 0
 2
 3
 2
 2
 0
.43 0
.56 
Wi
tterdiep 3
 2
 2
 0
 1
 3
 3
 0
 0
.50 0
.44 
Z
evenhuizen 1
 1
 2
 0
 1
 0
 2
 0
 0
.29 0
.19 
 
 
U
itkomst van de Seismische Risico Analyse (SRA )
 
 
U
it de SRA analyse die uitgevoerd  is
 voor de voorkomens in dit winningsplan volgt dat alle voorkomens in 
Categorie I  
vallen (laagste categorie).  
 
 
F
ig. C
9 Uitkomst van de Seismische Risico Analyse (SRA). Alle voorkomens in dit winningspl a
n vallen in 
risico
 Categorie I. 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre> 
 
In
 sectie C4 en C5 wordt beschreven welke mogelijke risico’s en maatregelen gekoppeld zijn aan deze 
risicoklasse.  
 
In
 onderdeel C6 worden de schade beperkende maatregelen en condities voor eventuele 
vergoedingen in geval van schade uiteen g
ezet. 
 
 
C
3.2
 Risico voor bodembeweging als gevolg van zuurstimulatie van het reservoir 
D
e kans op eventuele bodembeweging als gevolg van een kortdurende zuurstimulatie is verwaarloosbaar. 
Dit is een activiteit die met grote regelmaat en wereldwijd in de olie en gas industrie toegepast wordt en 
voor zover bekend zijn dergelijke gevolgen nog nooit gerapporteerd .
 
 
C
3.3
 Risico voor bodembeweging als gevolg van frack stimulatie (fracken) van het reservoir 
 
F
racken -
 Algemeen 
O
m de gaswinning te bevorderen, of o p
 gang te brengen, zijn werkzaamheden op bestaande locaties 
m
ogelijk . 
Om de doorlatendheid van het gashoudende gesteente te vergroten gebruiken operators d
e frack-
techniek. Deze techniek wordt al sinds de jaren 50 regelmatig en succesvol toegepast in Nederland. Dankzij 
gebruik van deze techniek w
ordt er meer aardgas uit bestaande en nieuwe gasvelden geproduceerd.  
B
ij fracken  
wordt vloeistof onder hoge druk via de boorput in het gasveld gebracht. Door de hoge druk 
o
ntstaan op gecontroleerde wijze plaatselij k 
kleine scheuren in het gashoudende gesteente dat zich 
m
eestal op een diepte van ruim drie kilometer bevindt. Deze scheuren worden fracks genoemd. De vloeistof 
bestaat uit water (90%), chemicaliën (2%) en kleine keramiek korrels (8%). De korrels blijven a ls
 
o
pvulmiddel in het gesteente achter. Zij houden de gecreëerde scheuren open zodat het gas gemakkelijker 
naar de boorput kan stromen. Meer dan de helft van de vloeistof wordt weer teruggewonnen, de rest blijft 
achter in het gashoudende gesteente en kan d a
aruit niet vrijkomen. 
 
D
e werkzaamheden op de locaties waar gefrackt wordt en uitleg over de techniek staan b
eschreven o
p de 
website van NAM (nam.nl): Locatie -s
pecifieke informatie onder “Activiteiten” en algemene informatie over 
fracking onder “Techniek e
n Innovatie” – “
Optimalisatie aardgasproductie”. Onder de algemene informatie 
bevindt zich ook een document “Risico duiding conventioneel fracken in Nederland” waarin meer 
achtergrond informatie wordt gegeven.  
 
A
nalyse van een mogelijk s e
ismische dreiging 
D
e 
seismische dreiging geassocieerd met fracken in Nederland wordt als zeer laag ingeschat. In de 
a
fgelopen 50 jaar zijn in Nederland meer dan 220 fracks uitgevoerd. Hierbij zijn geen voelbare bevingen 
geconstateerd.  
 
E
en mogelijk s
cenario voor geïnducee r
de seismiciteit door injectie is wanneer een frack een breuk in het 
reservoir raakt en, via de frack, vloeistof onder druk in een breukzone zou kunnen komen. Dit zou kunnen 
resulteren in e
en verlaging van de normaalspanning op het breukvlak en mogelijk le i
den tot een aardbeving. 
Dit scenario heeft als voorwaarde dat de breuk kritisch gespannen moet zijn voordat de frack gezet wordt 
en dat de vloeistof in de breuk niet kan weglekken naar de formatie .
 
O
m d
eze dreiging te mitigeren wordt met behulp van seismiek van de diepe ondergrond op het niveau va n
 
het reservoir de aanwezigheid v
an breuken nagegaan. De posities van de gevonden breuken worden 
v
ergeleken met de verwachte positie van de frack. De positie van de frack wordt bepaald aan de hand van 
de locatie v a
n de put in het reservoir, de verwachte f
rack lengte en de verwachte richting waarin de frack 
groeit.  
 
O
p basis van de posities van de breuk en de frack wordt de afstand vanaf de put langs de frack naar de 
dichtstbijzijnde breuk berekend. De frack wordt altijd zo ontworpen dat de maximale lengte (gemeten vanaf 
de put) die de frack kan bereiken veel kleiner is dan de afstand naar de dichtstbijzijnde breuk. De kans dat 
de frack de breuk raakt  
wordt daarmee geminimaliseerd. 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre> 
D
at de kans op seismiciteit zeer klein is wordt bevestigd in het rapport van Witteveen en Bos (W&B) uit 
2013  
(Witteveen en Bos, “Aanvullend onderzoek naar m
ogelijke risico’s en gevolgen van de opsporing en 
winning van schalie -
 en steenkoolgas in Nederland”, Rapport aan Ministerie EZ, 2013). In dit rapport is
 een 
mogelijk verband tussen conventionele fracking en aardbevingen onderzocht, aan de hand van alle sinds 
1986 uitgevoerde conventionele fracs in Nederland en de waarnemingen van aardbevingen gedurende die 
periode. Hierin wordt ges te
ld dat er geen duidelijk verband is tussen fracks en aardbevingen. Van de 94 
b
estudeerde fracks kan er bij slechts 1 frack een mogelijk verband met een aan het oppervlak niet voelbare 
beving niet volledig uitgesloten worden.  
 
T
evens is het volume van de frac vloeistof dat gepompt wordt bij conventionele fracks relatief klein 
(eenmalig wordt maximaal enkele honderden  
m3 g
ebruikt). Zoals ook opgemerkt in het rapport van 
Witteveen en Bos uit 2013 en bijvoorbeeld in het shale gas rapport van de EU uit 2011  
(European U
nion, 
Directorate General for Internal Policies –
 Policy Department A:E co
nomic and Scientific Policy.  “Impacts 
of shale gas and shale oil extraction on the environment and on human health” IP/A/ENVI/ST/2011 -0
7, 
2011), zijn -
 ter vergelijking - de volumes die voor een typische frack in een s
chaliegas put nodig zijn vele 
malen groter dan de bovengenoemde volumes. Zie ook de NAM website pagina over fracking ( 
http://www.nam.nl/nl/technology -
and-innovation/optimization-natural-gas/fracking.html  )
, en in het 
b
ijzonder “Infographic: Het verschil tussen fracking en schaliegaswinning”.  
 
 
 
M
b 24 
lid 1q C
4) Omvang en aard van de schade  
 
C
 4.1 Algemeen  
 
B
ode
mdaling door gaswinning manifesteert zich aan de oppervlakte in de vorm van een platte, zeer 
g
elijkmatige schotel. D
ie schotel veroorzaakt een een zeer geringe helling van maximaal een paar 
ce
ntimeter over een kilometer a
fstand aan het maaiveld. Zoals in f
iguur C1 is aangegeven, bedraagt de nog 
te verwachten bodemdaling door gaswinning uit de in dit winningsplan beschreven voorkomens minder dan 
2 cm over een periode van meer dan 10 jaar.  
 
C
4.2 Schade aan openbare infrastructuur door bodembeweging  
 
O
mdat bodemdaling een geleidelijk en gelijkmatig verloop heeft, wordt geen directe schade aan 
infrastructuur verwacht. Niet uitgesloten is echter dat de bodemdaling gevolgen kan hebben voor het 
normale beheer en het onderhoud van waterkeringen en waterlopen. Voor  zo
ver dat beheer onvermijdelijk 
te maken meerkosten met zich meebrengt die, in overeenstemming met het gestelde in onderdeel C6, 
voor vergoeding in aanmerking komen dan rust op NAM de verplichting die schade overeenkomstig de 
regels van het burgerlijk recht te vergoeden. In sommige gevallen loopt dat via een hiertoe ingestelde 
commissie .
 In andere gevallen kunnen afspraken worden gemaakt in bilateraal verband m
et de 
betreffende waterschappen.  
 
N
aast bovengenoemde gevolgen door bodemdaling is ook v e
rder ond e
rzoek uitgevoerd naar de 
mogelijke schade a
an buisleidingen door potentiele a
ardbevingen (Deltares 2010 Schade aan buisleiding 
door aardbeving). Hierin wordt onder andere geconcludeerd dat m
ogelijke s
chade door geïnduceerde 
aardbevingen klein zal zijn  
(zowel in mogelijk aantal als ernst). 
 
C
4.3 Schade aan bouwwerken door bodembeweging  
 
O
mdat bodemdaling door gaswinning een geleidelijk en gelijkmatig verloop heeft en de resulterende 
vervorming (zoals scheefstand, kromming en horizontale rek) van de bovengrond zeer klein is, wordt geen 
directe schade aan bebouwing verwacht. Hierbij wordt verwezen naar “Studieresultaten betreffende 
ongelijkmatige zakkingen in verband met aardgaswinning in de provincie Groningen; een uitgave van de 
Commissie Bodemdaling door Aa r
dgaswinning; maart 1987”. 
 
D
e praktijkervaring met gasproductie in Nederland over  
de afgelopen jaren leert dat li
chte aardbevingen ten 
gevolge van gasproductie in de meeste gevallen niet leiden tot schade. Toch kan, zoals in de praktijk is 
gebleken en in de seismisch risico analyse (sectie C3) is beschreven, de kans op schade aan bebouwing in 
de nabije omgeving van het epicentrum van een geïnduceerde aardbeving niet worden uitgesloten.  
 
H
et belangrijkste mogelijke gevolg van lichte ge ï
nduceerde aardbeving e
n is schade aan bebouwing. Hierbij 
speelt zowel kwetsbaarheid van de bebouwing als de intensiteit van de beving een belangrijke rol. Al in 
1998 is voor Noord -N
ederland door het KNMI beschreven (de Crook et al., 1998) dat de maximaal te 
verwachten intensit e
it bij het optreden van een dergelijke geïnduceerde aardbeving ongeveer VI- V
II op de 
Europese Macroseismische Schaal is. Dat betekent (kwalitatief) dat in het ernstigste geval in de nabijheid </pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre> 
v
an het voorkomen lichte, niet constructieve schade kan optreden aan meerdere gebouwen en matige 
schade (lees, scheuren in muren tot constructieve schade in het uiterste geval) aan enkele gebouwen.  
 
D
it laatste wordt bevestigd door de resultaten van de seismische hazard studie van T N
O-N
ITG (Wassing et 
al., 2004). De o
mvang van het gebied waar mogelijk schade kan optreden w
ordt bepaald door de 
magnitude, de diepte en de duur van de beving en de lokale grondsamenstelling en aard en conditie van de 
bebouwing . 
Bij een beving die krachtig genoeg is om schade te veroorzaken , 
is het aantal potentiële 
schadegevallen binnen dit gebied sterk afhankelijk van de dichtheid van bebouwing, terwijl de mate van 
schade (geen, lichte, matige) op een bepaalde afstand van het epicentrum in grote mate wordt bepaald 
door het type bebouwing ,
 de staat van onderhoud en de lokale bodemgesteldheid . 
Deze afhankelijkheid 
wordt verder beschreven in het TNO rapport TNO -
034-DTM-2009-04435 e
n de belangrijkste factoren die 
het risico op schade bepalen zijn meegenomen in de “ in
vloedfactoren bovengrond” va n
 de Seismische 
Risico Analyse.  
 
C
4.4 Schade aan natuur en milieu door bodemdaling  
 
B
ij een daling van minder dan 2 cm
 in
 gebieden met een kunstmatig peilbeheer is de mate van bodemdaling 
aanzienlijk kleiner dan de jaarlijkse schommelingen in de waterstand  
(verschil zomer- e
n winterpeil). De 
waterhuishouding in het gebied dat wordt beïnvloed door bodemdaling ten gevolge van gaswinning, is in de 
loop van eeuwen tot stand gekomen en w
ordt te
genwoordig volledig kunstmatig geregeld. Waterpeilen zijn 
vastgelegd in peilbesluiten. Indien een relatieve stijging van het waterpeil t.o.v. het maaiveld de geldende 
norm dreigt te overschrijden, moet dit worden tegengaan door aanpassingen in de waterafvoer 
(compartimentering, versnelde afvoer waterbezwaar). Het waterschap  is
 verantwoordelijk voor het 
waterbeheer in het beheersgebied.  D
e bodemdaling boven de voorkomens is echter groter dan deze twee 
centimete r
 e
n indien nodig zullen afspraken worden gemaakt met de betreffende waterschappen om zorg te 
dragen dat de geldende n
ormen niet worden overschreden. 
 
C
4.5 risico duiding  
 
C
4.5.1  R
isico voor bodemtrillingen als gevolg van geïnduceerde bevingen  
A
lle voorkomens in dit winningsplan vallen in s
eismische risico categorie I . 
In deze paragraaf wordt verder 
uitleg gegeven wat d i
t betekent voor het veiligheidsrisico en schade risico. Ook is er een hoofdstuk 
in
gevoegd dat het r
isico van mogelijke toekomstige hydraulische stimulatie (fracken) o
p bodembewegingen 
beschrijft.  
 
ve
iligheidsrisico  
D
e maximaal w
aargenomen bevingen boven de in dit winningsplan genoemde voorkomens hebben 
g
eresulteerd in grond sn
elheden en ve
rsnellingen die ver onder de drempelwaarden liggen van een mogelijk 
veiligheidsrisico op basis van r
ichtlijnen die aangenomen worden voor de zwakste type bouwwerken ( S
BR 
(Stichting Bouw Research) ; 
tweede adviesbrief van de commissie Meijdam voor hazard en 
r
isicoberekeningen voor het Groningen gasveld (Tweede advies: Omgaan met hazard -
 e
n risicoberekingen 
in het belang van het handelingsperspectief voor Groningen, 29 oktober  
2015).  
 
D
e maximale b
erekende magnitudes voor de genoemde voorkomens zouden tot grondsnelheden en 
v
ersnellingen kunnen leiden die voor de  
zwakste type huizen een d
rempelwaarde overschrijdt. Echter de 
kans dat een aardbeving van deze magnitude plaats zal vi
nden is verwaarloosbaar klein. Deze stelling 
w
ordt o
nderbouwd d
oor de waarneming dat boven de 175 kleine velden er in geen enkel geval een beving 
is geregistreerd die gelijk of groter is dan de maximaal berekende magnitude.  
 
D
e b
ovengrondse invloedfactoren “industrie”, “speciale objecten” en “dijken” zouden een indirecte 
b
edreiging kunnen vormen voor de veiligheid van de bevolking. Daarbij kan gedacht worden a
an bv. het 
d
oorbreken van dijken. Echter, tot nu toe is er geen enkel geval bekend waarbij een g e
ïnduceerde 
a
ardbeving, via deze gevolgfactoren, heeft geleid tot een bedreiging voor de veiligheid.  
Daarbij moet 
v
ermeld worden dat deze observatie geldt voor bevingen tot een maximale magnitude van 3,6.  
 
D
aarnaast  
is op basis van TNO-onderzoek in Groningen aangegeven dat naar alle waarschijnlijkheid dit 
s
oort objecten sterker i
s dan de bovengenoemde zwakste type huizen (TNO rapport “Plaatsgebonden 
in
dividueel risico van panden in het invloedsgebied van het Groningenveld ”
, 26 mei 2015) . 
Dat betekent dat 
het onwaarschijnlijk is dat bevingen t/m magnitude 4 zullen leiden tot zodanige schade aan deze objecten 
dat deze zo
uden kunnen resulteren in een mogelijk risico voor de veiligheid.  
 
O
p basis van bovenstaande observaties wordt gesteld dat het onwaarschijnl i
jk is dat mogelijke 
g
eïnduceerde aardbevingen boven de voorkomens in dit winningsplan een directe danwel indirecte 
bedrei g
ing vormen voor de veiligheid.  
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre> 
O
m bovenstaande constateringen te visualiseren is de risicomatrix nogmaals afgebeeld in Fig. C10 maar nu 
gecorrigeerd voor het n
iet optreden van het gevolgrisico “industrie”, “speciale objecten” en “dijken”. Deze  
co
rrectie is
 alleen toegepast op de voorkomens die een mogelijke beving kunnen k
rijgen die kleiner is dan 
3,6. V
an alle voorkomens heeft deze correctie de grootste invloed op de voorkomens Assen, Vries- Z
uid en 
Vries -
Centraal, die op een klein residueel veiligheidsrisico uitkomen.  
 
 
 
F
ig. C
10 U
itkomst van de Seismische Risico Analyse (SRA) gecorrigeerd voor het niet optreden van een 
gevolgrisic o
 voor de factoren “industrie”, “speciale objecten” en “dijken”,  w
aar de Mmax in een voorkomen 
beneden de 3.6 blijft  
 
 
R
isico op schade  
G
eïnduceerde aardbevingen in de velden Bergermeer, Roswinkel en Groningen (alle in gebieden buiten dit 
winningsplan) h
ebb
en schade aan huizen toegebracht. Bij Roswinkel en Bergermeer waren dat bevingen 
boven een magnitude 3  
tot een maximale magnitude van 3,5. Boven het Groningen veld is ook schade 
g
emeld  
bij lichtere bevingen. De relatie tussen schade en bevingen wordt door de overheid en 
m
ijnondernemingen al vele jaren onderkend. Deze relatie wordt echter b
eïnvloed d
oor vele factoren, zoals 
de magnitude en diepte van de beving, de duur van de beving, de lokale grondsamenstelling en de aard en 
conditie van h
et gebouw. 
 
V
oor d
e bevingen boven de Westerveld voorkomens (Maximaal geregistreerde magnitude 2,8 boven 
E
leveld (2004) )
 geldt dat ze tot nu toe geleid hebben tot enkele schademeldingen.  
 
V
oor d
e duiding van een toekomstig risico is van belang dat het merendeel van de voo r
komens bijna leeg 
geproduceerd i
s w
at inhoudt dat productiesnelheden en hoeveelheden per jaar laag zijn en verder zullen 
afnemen. In vergelijkbare seismisch actieve velden is geobserveerd dat daarmee de kans op aardbevingen 
en schade eveneens af n
eemt. Tevens geldt voor de meeste gebieden boven deze voorkomens dat de 
s
amenstelling van de ondiepe ondergrond steviger is in vergelijk in
g met veel gebieden boven het Gronin g
en 
veld. Het betreft meer zand en  
minder veen en zachte klei (zie invloedfactor ondergrond element 
“
opslingering”). Daardoor zal bij een gelijke magnitude beving in dit gebied de opslingering door de ondiepe 
ondergrond  
geringer zijn dan in Groningen en daardoor het risico op schade lager zijn. 
 
H
oewel de kans als zeer klein wordt geschat, kunnen mogelijke bevingen die schade tot gevolg hebben niet 
geheel worden uitgesloten. O
p basis van de huidige inzichten is daarbij de verwachting dat deze schade  
b
eperkt zal blijven tot kleine scheuren in de muren (niet structurele schade) .
 In sommige gevallen ka
n dit 
leiden tot matige schade (lees, grotere scheuren in muren tot constructieve schade in het uiterste geval  a
an 
enkele gebouwen )
. De mate waarin dit op zou kunnen treden is sterk afhankelijk van de magnitude en 
d
iepte van de beving, de duur van de beving, de lokale grondsamenstelling en de aard en conditie van het 
gebouw.  
 
C
4.5.2
 Risico voor bodembeweging als gevolg van zuurstimulatie van het reservoir 
 
V
eiligheidsrisico en schade risico als gevolg van zuurstimulatie van de reservoirs in de voorkomens 
genoemd in dit winningsplan worden als verwaarloosbaar ingeschat .
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre> 
C
4.5.3 Risico voor bodembeweging als gevolg van frack stimulatie van het reservoir 
 
Het g e
nerieke veiligheidsrisico en schade risico als gevolg van mogelijke hydraulische frack stimulatie va
n 
de reservoirs in de voorkomens genoemd in dit winningsplan worden als verwaarloosbaar ingeschat.  
 
L
ocatie specifieke risico a
nalyse voor fracking 
Z
onder een s
pecifiek b
oorplan (voor nieuwe putten) of, in geval van het stimuleren van een bestaande put, 
een specifiek stimulatieplan voor een bepaalde p
ut met daarbij de relevante ondergrondse condities zo
als 
ondergrondse druk, is
 het niet mogelijk om een locatie specifieke risico analyse of duiding te g
even. Deze 
zal 
worden vastgelegd in een werkveiligheidsplan dat als onderdeel van een BARMM (
Besluit Algemene 
Regels Milieu Mijnbouw  
of opvolger daarvan) aanvraag ingediend zal worden b
ij elk gericht boorplan of put 
stimulatieplan.  
 
In
 die locatie specifieke risico  
analyse zal ingegaan worden op: 
- Status en integriteit van de put 
- Integriteit van de afdekkende lagen 
- Frack volumes en vloeistof samenstelling (chemicaliën) 
- Frack dimensies en afstand van gekarteerde breuken 
- Injectiedrukken en gevolg voor spanningscondities in het reservoir 
- Locatie van de put tov waterwin en intrekgebieden 
 
 
 
M
b 24 
lid 1r C
5) Maatregelen om bodembeweging te voorkomen / te beperken 
 
B
odemdaling  
G
ezien de nog te verwachten geringe effecten door bodemdaling als gevolg van de nog resterende 
gasproductie en omdat het hierbij gaat om produ ct
ie met behulp van al bestaande faciliteiten uit al 
p
roducerende voorkomens ,
 worden in verband met bodemdaling in
 het bestaande productieproces geen 
extra maatregelen voorzien. Dergelijke maatregelen zullen bij voorkeur bij het ontwerp van nieuwe plannen 
voor nieuwe winning in overweging worden genomen zodat daarover al in de ontwerpfase kan worden 
beslist.  
 
A
ardbevingen  
Z
oals vereist kan het KNMI met behulp van het huidige monitoringsnetwerk aardbevingen met een 
magnitude van 1,5 en groter lokaliseren.  
 
D
e leidraad (SodM 2016), geeft aan dat voor de voorkomens in risicoklasse I geen additionele 
monitoringmaatregelen hoeven te worden getroffen.  
 
E
ventuele verdere monitoring zal evenwel in overweging genomen worden. Hierover zal overleg met de 
omgeving plaa t
svinden. Hierbij kan gedacht worden aan het plaatsen van versnellingsmeters boven de 
s
eismisch actieve voorkomens in dit winningsplan (Eleveld en Vries; Witterdiep produceert niet meer -
 z
ie 
B5.3 en Fig. C5), zodat eventuele toekomstige aardbevingen nog beter in kaart gebracht en geanalyseerd 
kunnen worden.  
 
M
b 24 
lid 1s C
6) Maatregelen die gevolgen van schade door bodembeweging beperken of voorkomen 
Bodemdaling  
O
mdat gaswinning een geleidelijke en gelijkmatige bodemdaling zal veroorzaken, wordt geen schade aan 
bouwwerken verwacht. Indien als gevolg van bodemdaling door gaswinning de waterhuishouding of andere 
waterstaatkundige werken w
el in betekenende mate worden beïnvloed dan k
unnen waterhuishoudkundige 
maatregelen worden getroffen.  
Als met het nemen va n
 maatregelen niet alle door gaswinning veroorzaakte 
schade afdoende kan worden voorkomen dan rust op NAM de verplichting die schade overeenkomstig de 
regels van het burgerlijk recht te vergoeden.  
 
A
ardbevingen  
V
oor mogelijke schade veroorzaakt door aardbevingen die worden veroorzaakt door gaswinning rust op de 
NAM de verplichting deze te vergoeden overeenkomstig de regels van het burgerlijk recht. Er is een 
schaderegeling opgesteld voor schade veroorzaakt door aardbevingen als gevolg van gaswinning en/of 
opslag. Deze regeling is beschreven op de website w
ww.namplatform.nl  e
n in de folder “Bodemdaling”  
(w
ww.nam.nl )
. 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre> 
 
Ondertekening  
 
 
 
 
Naam:    
Functie: Asset Manager Land   
Datum: 23-02-2016 
Plaats: Assen  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre> 
B
ijlage C.1:  Parameterwaarden voor de bepaling van de DHAIS kans (A) en voor de bepaling van de 
realistisch sterkste beving (B) 
 
A 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
B 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
*Bij de bepaling van de breukhoogte is rekening gehouden met een scheefstand van het breukvlak van 25° t.ov. verticaal vlak 
 Veld gaskolom  
 
h [m] i
nitiële 
d
ruk 
P
ini 
[
bar] E
ind 
d
ruk 
[
bar] D
rukval
D
P 
[bar]  t
otale  
b
reuk  
l
engte  lb 
[
m] opp.  
voorko-
men A 
[m2] D
HAIS  
E
 D
HAIS  
B
 D
HAIS  
k
ans 
A
ssen 50 3
35 1
45  
1
90 
 7
254 3374802  2
.55 1.29 0.42 
Een 45 3
06 3
7  
2
69 
 1
3045  6
270228  2
.63 1.59 0.42 
Eleveld 100 3
77 2
5  
3
52 
 2
3221  1
2985075 2
.63 2.73 0.42 
Vries 
Centraal 73 3
56 1
43  
2
13 
 1
5000  6
000000  2
.63 2.62 0.42 
Vries Noord  1
38 3
56 2
03  
1
53 
 1
1000  4
000000  2
.36 3.39 0.42 
Vries Zuid  8
9 3
56 2
20  
1
36 
 2
9502  1
1737538 2
.63 4.07 0.42 
Witterdiep  1
00 3
43 4
3  
3
00 
 9
112 1197575  2
.55 7.26 0.42 
Zev
enhuizen 7
5 3
06 5
2 2
54 9
159 3645343  1
.17 2.08 0.19 
V
eld P
oisson’s  
r
atio br
euk-
 
ho
ogte  
w
 [m]* m
ax. breuklengte 
L [m] 
A
ssen 0
.2 5
5 3
489 
E
en 0
.2 5
0 2
137 
E
leveld 0
.2 1
10 5
210 
V
ries Centraal 0
.2 8
1 6
000 
V
ries Noord 0
.2 1
52 3
000 
V
ries Zuid  0
.2 9
8 3
559 
Wi
tterdiep 0
.2 1
10 4
000 
Z
evenhuizen 0
.2 8
3 2
704 </pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre> 
Formulier aanvraag instemming winningsplan ex artikel 34 lid 1 Mijnbouwwet (Mw) 
juncto artikel 24 Mijnbouwbesluit (Mb) 
 
Dit formulier dient ervoor om te zorgen dat de aanvraag om instemming voldoet aan de eisen die de Mijnbouwwet en Mijnbouwbesluit aan het 
opstellen van een winningsplan stelt. Indien de ruimte op het formulier te beperkt is dan kan worden verwezen naar een bijlage. 
 
Indienen in zesvoud bij: 
Ministerie van Economische Zaken 
Postbus 20101 
2500 EC  DEN HAAG  
 16.2</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre> 
 
Artikel 1) 
 Onderwerp Beschrijving 
Mw 34 lid 1 Verzoek om instemming voor een  
wijziging/actualisatie  van het 
winningsplan  
 
Westerveld   een winningsplan voor voorkomens in het 
continentaal plat vanaf de 3 zeemijlszone  
 
 een winningsplan voor voorkomens in Nederlands 
territoir tot 3 zeemijl  
De wijziging/actualisatie bestaat voornamelijk uit een 
vernieuwing van de seismische risico analyse en 
actualisatie van productie - en bodemdalings-
voorspellingen. 
 A) Algemene gegevens   
 A1.1) Naam indiener 
 Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. 
 A1.2) Adres 
 
  
 
 
 A1.3) Contactpersoon  
 
 A1.4) E-mail @shell.com  
 
 A1.5) Fax 
  
 
Mw 22 A1.6) Indiener  is houder van de vergunning 
 
 is uitvoerder cf artikel 22 Mw 
 
 
 
 A2) Winningsvergunninggebied(en)    winningsvergunning(en) 
- Drenthe II (K.B. 4/11/1968, laatstelijk 
gewijzigd d.d. 17 juli 2 007 bij beschikking ET-
EM-7075840)  
- Groningen (K.B. 30/5/1963)  
 
Mw 34 lid 1 
Mb 24 lid 1a  A2.1) Voorkomens koolwaterstoffen · Assen 
· Een 
· Eleveld 
· Vries-Noord 
· Vries-Centraal 
· Vries-Zuid 
· Zevenhuizen 
· Witterdiep 
Mb 24 lid 1a A2.2) Soort koolwaterstof die wordt 
gewonnen    olie 
  hoog calorisch gas 
  Groningen kwaliteit gas 
  laag calorisch gas 
  zwavelhoudend gas 
  aardgascondensaat 
 
Uit alle voorkomens wordt hoogca lorisch gas 
gewonnen.  
 
Mr 1.2.1 lid 3 A3) Bestaande of nieuwe winning 
   winningsplan voor reeds bestaande winning 
(inclusief voorziene uitbreiding)  
 
  winningsplan voor nieuwe winning 
 
Mw 38  A4) Samenloop vergunningen Wet 
milieubeheer  
 
  nee 
 
  ja: te weten:  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre> 
 
 B
) B
edrijfs- en productiegegevens  
 
M
w 35 lid 1  B
1) Beknopte beschrijving van het winningsplan 
 
De r
edenen voor de actualisatie van het winningsplan voor het Westerveld systeem zijn: 
 
1
. een vernieuwde seismische risico analyse 
2. de stopzetting van productie uit de velden Appelscha, Roden en Norg-Zuid 
3. een actualisatie van productie- en bodemdalingsvoorspellingen en  
4. voorziene activiteiten om de productie in stand te houden. 
 
H
et winn in
gsplan Westerveld omvat 8 producerende velden, zie voor de locaties paragraaf B3 . 
Het betreft 
hier de gasvelden (
voorkomens) Een, Eleveld, Witterdiep, Assen, Vries-Zuid, Vries-Centraal, Vries- N
oord 
en Zevenhuizen . 
Zeven van deze velden worden geproduceerd vanaf verschillende satellietlocaties 
w
aarvandaan de productie vervolgens p
er pijpleiding getransporteerd w
ordt naar de behandelingslocatie 
VRS-
4. Het betreft hier de satellietlocaties NOR-3 (Een), ELV (Eleveld), WIT (Witterdiep, Eleveld), ASN  
(
Assen) ,
 VRS-1 (Vries-Zuid), VRS-2 (Vries-Centraal) en ZVH (Zevenhuizen).Het voorkomen Vries- N
oord 
wordt geproduceerd vanaf de behandelingslocatie VRS -
4. Het geproduceerde gas wordt n
a behandeling 
(ontwaterd en op hogere druk gebracht)  
op de VRS-4 locatie per pijpleiding getransporteerd naar de 
l
ocatie Westerveld (WTV) e
n daar afgeleverd aan GasTerra b.v. 
 
H
et winningsplan Westerveld omvat voorts 3 aangeboorde maar momenteel niet producerende velden. 
Het betreft hier de velden Zevenhuizen West (locatie ZVH), Assen -
Zuid en Witten (locatie WIT). 
E
valuatieresultaten van de boringen naar deze velden g e
ven aan dat de winbare hoeveelheden gas 
w
aarschijnlijk zeer gering z
ullen zijn; er zijn momenteel geen winbare volumes aan deze velden 
to
egekend.  
 
D
e voorkomens A
ppelscha, Roden en Norg-Zuid maakten in het verleden ook deel uit van het 
w
inningsplan Westerveld. D
e productie in deze velden is echter inmiddels gestopt en de putten en 
p
roductielocaties ve
iliggesteld (“gesuspendeerd”). Ook zijn er op dit moment geen actieve 
h
eront w
ikkelingsplannen. D
e productie vanuit deze voorkomens wordt derhalve niet meer genoemd in dit 
winningsplan. D
e faciliteiten zijn nog wel onderdeel van het productiesysteem en worden als zodanig w
el 
vermeld  
in dit winningsplan. Ook zijn de contouren van deze drie voorkomens aangegeven op de 
o
verzichtskaart. D
e historische bodemdaling veroorzaakt door deze velden is vanzelfsprekend 
m
eegenomen in hoofdstuk C
. Bodembeweging. 
 
M
w 35 lid 
1c 
M
b 24 lid 
1c,d B
1.1) Beknopte beschrijving van wijze van winning door middel van (een) mijnbouwwerk(en) 
 
Het a
ardgas en aardgascondensaat dat op de locatie ELV onder lage druk gewonnen wordt, wordt 
v
ervolgens op de locatie W
TV gecomprimeerd en stroomt daarna tezamen met het onbehandelde g
as 
van de locatie s
 WIT en ASN en VRS-1 via de satelliet locatie VRS-2 naar de VRS-4 
b
ehandelingsinstallatie. Op  
VRS-4 wordt deze gasstroom samengevoegd met het gas van VRS- 4
 en het 
onbehandelde gas van de satellietlocatie s
 ZVH en NOR-3. 
 
O
p de behandelingslocatie VRS -
4 worden deze gecombineerd e
 gasstromen gecomprimeerd en middels 
druk en temperatuur b
ehandeling o
p specificatie gebracht en naar WTV getransporteerd voor aflevering 
aan GasTerra b.v.  
 
O
p 
de behandelingslocatie VRS-4 worden de met het gas meegeproduceerde vloeistoffen (water en 
a
ardg
ascondensaat) van het gas gescheiden. Deze vloeistoffen worden vanaf deze locatie afgevoerd.  
He
t aardgascondensaat wordt uiteindelijk in Delfzijl van het water gescheiden waarna het 
a
ardgascondensaat aan  
raffinaderijen wordt geleverd en het water bij Borg s
weer in de diepe ondergrond 
wordt geinjecteerd.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre> 
 
S
chematische voorstelling v
an de gas stromen 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre> 
 
Mb 24 lid 
1a 
 B2) Geologische beschrijving van voorkomen(s) 
 
Het gas is gevormd in de koollagen van het geologische  tijdperk Carboon. Vervolgens is het gas 
gemigreerd naar bovenliggende zandsteenlagen in het Rotliegend. Dit reservoir wordt afgesloten 
door het zout van de Zechstein formatie. 
Mb 24 lid 
1a 
Mb 24 lid 
1b B2.1) Geologische doorsnede van voorkomen(s) 
 
Doorsn ede Assen voorkomen 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre> 
 
 
Kaart Assen voorkomen  
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre> 
 
Doorsnede Assen -Zuid voorkomen 
 
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre> 
 
 
Kaart Assen -Zuid voorkomen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre> 
 
 
Doorsnede
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre> 
Doorsnede Een voorkomen 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre> 
 
Kaart Een voorkomen  
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
Doorsnede Eleveld voorkomen 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
Kaart Eleveld voorkomen  
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
D
oorsnede Vries N
oord en Vries Centraal voorkomens 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
K
aart Vries Noord en Vries Centraal voorkomens </pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Doorsnede Vries-Zuid voorkomen 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
K
aart Vries-Zuid voorkomen </pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
D
oorsnede Zevenhuizen voorkomen </pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kaart Zevenhuizen voorkomen  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>    ww 35 lid | B3) Overzicht ligging voorkomens, gasputten  a    Mb 24 lid  ide    6°24'0°E 6°36'0"E    % Haren    53°10°0"N    Harum    | ZEVENHUIZEN    . EN _ VRIES(CENTRAAL  Levitt rn Tynaarlo “4  beads: Ten    EL] Niet ontwikkeld NAM gasveld  WB NAM Gaaveiden    6°12°0°E    In het navolgend overzichten zijn de bestaande locaties met de bijbehorende putten aangege    Producerende | Gesuspendeerde | Geabandonneer | Observatie  Putten Putten de Putten Putten In het Voorkomen    | noden |  | ten |  Zevenhuizen  Zevenhuizen West    ROD-1 (Roden-1)    ROD-2 (Roden-2)    ZVH (Zevenhuizen)  NoR-3(Norg-s) | 1 |  aps {appelscha) | |  NRZ (Norg-Zuid) |  VRS-1 (Vries  1  2    Appelscha    | viene |    Witterdiep  Eleveld  Witten   Assen Zuid    VRS-4 (Vries-4}  ASN (Assen)    WIT (Witten)    VRS-2 (Vries-2)    ELV (Eleveld    *Deze 2 observatieputten zijn geboord in het Norg veld (maakt geen deel uit van dit winningsplan)    </pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre> 
 
Mb 24 lid 
1d,e,g  B3.1) Situering mijnbouwwerken situatietekening /eventueel foto’s)  
 
locatie gesuspendeerd Gemeente  Provincie 
APS Ja Ooststellingwerf Fryslân 
ASN Nee Assen Drenthe 
WIT Nee Assen Drenthe 
ROD Ja Noorderveld Drenthe 
NRZ Ja Noorderveld Drenthe 
ELV Nee Aa en Hunze Drenthe 
WTV Nee Aa en Hunze Drenthe 
VRS-1 Nee Tynaarlo Drenthe 
VRS-2 Nee Tynaarlo Drenthe 
VRS-4 Nee Tynaarlo Drenthe 
 
 
 
Appelscha Satelliet  
 
 
Assen Satelliet  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre> 
Eleveld Satelliet  
 
-Zuid Satelliet 
 
-3 Satelliet  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre> 
Vries-1 satelliet 
 
Vries -2 satelliet 
 
Vries-4 Productie Faciliteit  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre> 
Witten satelliet 
 
 
Westerveld Productie Faciliteit  
 
Zevenhuizen satelliet  
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre> 
Roden-1 satelliet 
 
Roden -2 satelliet  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre> 
 
M
b 24 lid 
1e,f B
4) Overzicht boringen in voorkomen(s) 
 
H
et is mogelijk d
at er in de toekomst nog één of meerdere putten in de in dit winningsplan genoemde 
v
oorkomens geboord gaan worden .
Deze mogelijke activiteiten worden in sectie B5.2 genoemd.  
E
ind 2
015 is er een put, de VRS-10 put , vanaf de VRS-1 lokatie geboord naar het meest zuidelijke 
g
edeelte van het voorkomen  
Vries-Zuid. D
e NAM is voornemens om deze put in 2016 aan te sluiten en te 
pro
duceren. 
 
M
b 24 lid 
1g B
4.1) Schematische voorstelling putverbuizing(en) 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>    We 24lid | B4.1) Plaats en wijze waarop koolwaterstoffen in verbuizing treden    De putten zijn tussen 2700 en 3700 meter (verticaal) diep en verbonden met de gashoudende Rotliegend  formatie op een diepte tussen 2600 en 3250 meter beneden NAP (Normaal Amsterdams Peil) Zie ook  B.2.1.    Mb 24lid | BS) Productieontwikkelings strategie  In navolgend overzicht wordt het verwachte winningspercentage per voorkomen gegeven:  Verwachte Streef  Voorkomen winningspercentage | winningspercentage  Eleveld  9    Vries-Noord  Vries-Centraal  Vries-Zuid  Witterdiep  Zevenhuizen    Voor de Assen, Een, Vries-Zuid en Witterdiep voorkomens geldt dat het winningspercentage relatief laag  uitvalt, in verband met waterproductie en een matige kwaliteit van het reservoir.    2  2    afstand veilig uitgeschakeld worden. Niet alle faciliteiten kunnen op afstand gestart worden. Er vinden  regelmatig bezoeken plaats door operators voor controle en eventuele reparaties.    De productie uit alle voorkomens genoemd in dit winningsplan gebeurt met behulp van compressie op  VRS-4 (en tevens op WTV voor het deel van het Eleveld veld dat vanaf de locatie ELV wordt gewonnen).    yp 24lid | B5.2) Reservoir management  Voor alle voorkomens binnen dit winningsplan geldt dat er via regelmatige drukmetingen in de  productieputten informatie wordt verkregen over de ontwikkeling van drukken in de gasvoorkomens, ten  gevolge van gas/water productie en de instroom van water uit watervoerende lagen onder de  gasvoorkomens.  De algehele waterproductie wordt continu gecontroleerd op systeem niveau. Verschillende maatregelen  worden getroffen om waterproductie tegen te gaan.  Vries voorkomens (Noord/Centraal/Zuid)  De gashoudende voorkomens Vries-Centraal en Vries-Zuid bestaan grotendeels uit conglomeraten    Mb 24 lid | B5.1) Productie filosofie  De voorkomens genoemd in dit winningsplan worden dusdanig geproduceerd dat er maximaal gebruik  wordt gemaakt van de productiefaciliteiten. De locaties ASN, ELV, NOR-3, VRS-4, VRS-1, VRS-2, WIT,  ZVH en WTV worden voor een belangrijk deel op afstand bestuurd. De installaties kunnen altijd van    waarvan de productiviteit slecht is in vergelijking met de zandsteen reservoirs. Vries-Noord heeft meer  zandsteen in de gaszone en daardoor een betere productiviteit. De huidige Vries putten produceren naast  gas ook formatiewater. De gasproductie wordt geoptimaliseerd middels toepassing van “continuous foam”  installaties waarbij schuimende zeep onderin de put wordt ingebracht, door gecontroleerde onderbroken  productie om de druk onderin de productieputten te doen toenemen en door  waterpreventiemaatregelen.De productie van Vries-Zuid is snel gedaald door overmatige waterproductie.  Voor het Vries Zuid veld is eind 2015 een extra productieput geboord ter vervanging van de VRS-3C put  die in 1994 is geabandonneerd, waarna toen ook de locatie, VRS-3, is opgeruimd. Verder wordt er  gestudeerd op de mogelijkheid om op termijn nog een put te boren in het westelijke gedeelte van het  Vries Zuid veld.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre> 
E
en 
Door de lage permeabiliteit zal de productie van de h
uidige put doormiddel van onderbroken 
p
roductie c
ycli gebeuren. Dit betekent dat de put niet continu meer zal prod u
ceren maar met steeds langer 
wordende tijdsintervallen .
 
 
E
leveld  
D
it veld wordt geproduceerd vanaf 2 locaties, ELV (met putten E
LV-101 en ELV-102) en WIT (put WIT -
5). 
De ELV locatie wordt geproduceerd met behulp van b
ovengrondse compressie van het geprodu ce
erde 
gas; 
put ELV-101 produceert momenteel terwijl de productie van ELV-102 gestopt is. Put WIT-5 is b
egin 
2015  
in productie genomen. Deze put is geboord naar het noordelijk deel van het Eleveld voorkomen.  
 
A
ssen  
H
et voorkomen Assen laat een snelle afna m
e in productie zien, hoogstwaarschijnlijk veroorzaakt door 
w
aterproductie en zoutafzetting  
in de put . 
Mogelijkheden tot productieoptimalisatie worden bekeken om 
het niveau van de productie uit dit voorkomen te herstellen.  
 
W
itterdiep  
D
e reservoirdruk van d
it voorkomen wordt regelmatig gecontroleerd. Metingen suggereren dat er een 
l
angzame toestroom van gas naar de put plaatsvindt, door slechte communicatie tussen de verschillende 
ondergrondse co
mpartimenten van het voorkomen. Mochten verdere drukmetingen u i
twijzen dat niet alle 
ondergrondse compartimenten van het voorkomen geproduceerd worden d
an is
 het mogelijk dat er in de 
toekomst nog een extra put wordt geboord .
 
 
Z
evenhuizen  
A
ls gevolg van de lage reservoirdruk in de put vindt productie plaats doormidde l
 van onderbroken 
p
roductie c
ycli. De reservoirdruk wordt regelmatig gecontroleerd. H
et is mogelijk dat er in de toekomst een 
nieuwe p
ut naar het westelijk deel van het Zevenhuizen veld zal worden geboord. 
 
V
oor alle velden geldt dat n a
ast druk en compositie metingen ook integriteit metingen gedaan worden a
an 
de putten. Beide bronnen van informatie kunne n
 l
eiden to aanvullende productie optimalisatie interventies 
dan wel integriteit interventies waarvoor mogelijk een boorinstallatie nodig is.  
Ook het hydraulisch en 
ch
emisch stimuleren (fraccen/zuren) van een klein gedeelte van de putten behoort tot de mogelijkheden. 
 
 
M
w 35 lid 
1a,d 
M
b 24 lid 
1a 
0 B
5.3) Omvang winning (hoeveelheden per voorkomen/per jaar) 
 
De aanvraag om een winningsplan gaat uit van drie pr o
ductie scenarios aangezien (Low, Mid en High 
C
ase). Reden hiervoor is dat op voorhand niet precies de productie kan worden ingeschat.  
 
 
H
et l
age productie scenario (“Low Case”) gaat uit van de resterende hoeveelheden gas die o
p basis van 
een conservatiev e
 inschatting met de huidige putten geproduceerd kunnen worden. Hiertoe is met b
ehulp 
van een “decline curve analysis (DCA)” g
ekeken naar een trend in de afname van de productie 
s
troomsnelheid vs cumulatieve productie ,
 waarbij wordt aangenomen dat de produ ct
ie ophoudt wanneer 
de 
minimum stroomsnelheid van een put bereikt wordt. 
 
H
et m
idden productie scenario (“Mid Case”) gaat uit van de resterende hoeveelheden gas die o
p basis 
van een gemiddelde inschatting met de huidige putten geproduceerd kunnen w o
rden. Hierin zijn te
vens de 
verwachte  
productie profielen van de onlangs geboorde WIT-5 put en de eind 2015 geboorde p
ut in het 
Vries Zuid veld ( V
RS-10) meegenomen. Ook is hierin meegenomen de verwachte bijdrage aan de 
g
asproductie van verdere “continuous foam” in
jecties, productie optimalisatie e
n ontwateringsactiviteiten in 
putten in h
et Vries voorkomen. 
 
H
et h
oge productie scenario (“High Case”) gaat uit van de resterende hoeveelheden gas die o
p basis van 
een optimistische inschatting met de huidge putten geproduceerd kunnen worden. Hierin zijn tevens de 
“high case” p
roductie profielen van de WIT-5 put en de VRS-10 put meegenomen, alsook een verlengd  
g
asproductie p
rofiel ten gevolge van optimalisatie en ontwateringsactiviteiten in putten in het Vries 
v
oorkomen.  
 
In
 g
een van deze scenario’s zijn extreme omstandigheden meegenomen waardoor de productie 
b
ijvoorbeeld voor langere tijd stil zou kunnen komen te liggen.  
 
V
erder is er bij  
deze scenario’s vanuit gegaan dat eventuele extra productie n.a.v. het mogelijk op e
nig 
moment (weer) in
 productie nemen van de voorkomens Zevenhuizen West, Witten en Assen Zuid , 
gezien 
de geringe maximaal te verwachten extra productie, deze scenarios niet in belangrijke mate zal 
beinvloeden. </pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre> 
 
De werkelijke toekomstige productie zal zeer  waarschijnlijk binnen de aangegeven range van low-mid- high 
blijven; echter, afwijkingen van de voorspelling door onvoorziene omstandigheden van  
reservoir technische en/of economische aard zijn mogelijk .  Dit kan zich uiten in een ander fasering en/of 
ande re productie hoeveelheden. 
 
In onderstaande grafiek word t naast de historische productie van 2003-2015 ook de verwachte productie 
weergegeven (laag-midden-hoog scenario’s) van de nog te verwachten gasproductie uit de voor komens 
zoals  omschreven in dit winningsplan. 
 
 
Onderstaand is de h istorische jaarlijkse productie uit de voorkomens zoals opgenomen in  dit 
winningsplan omschreven: 
 
 
 
De verwachte totale productie uit de in dit winningsplan omschreven voorkomens zijn onderstaand 
weergegeven . De drie eerder genoemde scenario’s (low-mid-high) geven de onzekerheid aan met 
betrekking tot de nog te verwachten  hoeveelheden geproduceerd gas: 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>    Mb 24 lid  1i    wo n  = “  8 oo   N    puget roaicte [towcre | iardam_[ ones | aoe [ae | oo} nom |oo | amo | on  mijardnm3_| 0,275 | 0,312 | 0,242 | 0,160 | 0.133 | 0,064 | 0.059 | 0,061 _|  [Hudig plan Joa productie | igh Case | mijardnma | 0.615 | o522_[ 0406 | 0.40 | 0353 | 0.209 | oom | oz |    Huidig pian Cumulatief miljard Nm3    pig pln -comuiaiet | mien | mijrdns | aso | zwe | amen | azo | aman | amat | amen | aa |    Huidig plan Cumulatief miljard Nm3              re Westerveld         mitjard Nm3 0,    Mug plan Jaar productie High Case mitjard Nm3    Huldig plan - Cumulatief | towCase | milardNm3 | 25,345 } 25,345 | 25.345 | 25.345 |  Huidig plan - Cumulatief Mid Case miljard Nm3 26,554 | 26,554 | 26,554 | 26,554 | 26,554 |  Huidig plan - Cumulatief HighCase | _mijardNma | 28,342 | 28,422 28,598              Onderstaand is de verwachte productie per voorkomen (mid-case) zoals opgenomen in dit winningsplan  weergegeven.         miljard Nm3  miljard Nm3  miljard Nm3  ETT ard Nm3                        B5.4) Duur van de winning (per voorkomen)    De verwachte einddatum van de productie in het Westerveld systeem is volgens de huidige voorspellingen  gesteld op 2023, maar kan uitlopen tot 2028 volgens het hoge productie scenario. Het gedrag van de  bestaande en mogelijke toekomstige putten bij hoge waterproductie en de lage drukken die optreden  wanneer het veld bijna leeg is, is moeilijk te voorspellen. Om deze reden is de onzekerheidsmarge met  betrekking tot de precieze einddatum van productie aanzienlijk.   De winning zal worden beëindigd indien de totale kosten van de winning de opbrengsten van de winning  zullen overtreffen dan wel zoveel eerder indien door onvoorziene technische, geologische, geofysische of  andere oorzaak voortzetting van de winning niet plaats kan vinden.    B6) Stoffen die jaarlijks worden mee geproduceerd    Met de gasproductie worden water en aardgascondensaat meegeproduceerd. De geproduceerde  hoeveelheid water en aardgascondensaat is afhankelijk van de totale gasproductie. De hoeveelheid  aardgascondensaat wordt gegeven door de (aardgas-) Condensaat Gas Ratio (CGR) en het water door  de Water Gas Ratio (VGR). Navolgend overzicht geeft bij benadering de bijbehorende waarden van de  CGR en de WGR per voorkomen:    een ne    </pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre> 
E
leveld ~1
0 ~3
0 
N
org-Zuid ~1
0-16 ui
tgewaterd 
R
oden ~1
00 ui
tgewaterd 
V
ries-Noord ~7
0 ~5
00 
V
ries-Centraal ~4
0 ~3
00 
V
ries-Zuid ~3
7 ~5
0 
W
itterdiep ~
9 ~4
0  
Z
evenhuizen ~1
0 bi
jna uitgewaterd 
 
D
e waarden voor de WGR stijgen naarmate de druk van het reservoir afneemt.  
 
 
M
b 24 lid 
1i B
7) Jaarlijks eigengebruik bij winning 
 
V
oor eigen gebruik wordt op de  
locatie WTV per jaar ca. 0,02 mln Nm3 aangewend. 
 
O
p de centrale behandelingslocatie VRS -
4 wordt per jaar voor eigen gebruik (incl. fornuis + fakkel 
s
poelgas + fakkel waakvlam) ca. 0 ,
64 mln Nm3 gas aangewend. 
 
 
 
 
 
M
b 24 lid 
1j 
 B
8) Jaarlijks bij winning afgeblazen/afgefakkelde koolwaterstoffen  
 
H
et volume koolwaterstoffen dat jaarlijks op de locatie Westerveld (WTV)  
 w
ordt afgeblazen (ten gevolge 
van het afgaan van veiligheidskleppen dan wel onderhoud) is ca. 0 ,
001 mln Nm3. 
 
O
p de locatie VRS -
4 wordt per jaar gemiddeld 0,1 mln Nm3 gas afgefakkeld dan wel afgeblazen. 
 
D
eze
 gegevens zijn gebaseerd op de w
aarden uit de jaren 2011 t/m 2014 en dienen als indicatie gebruikt 
te worden voor de latere jaren.  
 
M
b 24 lid 
1k B
9) Jaarlijks bij winning in de ondergrond terug te brengen delfstoffen en andere stoffen 
 
H
et vrijkomende productiewater wordt uiteindelijk via e
en injectieput op de Borgsweer locatie g
eïnjecteerd 
in de diepe ondergrond.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre> 
 
 C
) Gegevens inzake bodembeweging als gevolg van de winning van 
koolwater s
toffen.  
(
Alleen in te vullen voor winningsplannen voor voorkomens gelegen aan de landzijde van de 3 zeemijlszone).  
 
M
w 
35 lid 
1f C
1) Aard van de bodembeweging 
 
þ 
 bodemdaling 
D
oor de winning van koolwaterstoffen uit olie -
 en gasvoerende gesteentelagen z a
l de druk in de poriën van 
het gesteente verminderen waardoor compactie van de olie -
 e
n gasvoerende lagen optreedt. Dit 
manifesteert zich aan de oppervlakte in de vorm van bodemdaling. Zie voor een uitgebreide beschrijving 
van het bodemdalingsproces “ B
odemdaling door Aardgaswinning –NAM- v
elden in Groningen, Friesland en 
het Noorden van Drenthe – 
Status Rapport 2015 en Prognose tot het jaar 2080 ” (EP201511213444) . 
 
þ 
 bodemtrilling 
C
ompactie van de olie -
 en gasvoerende lagen kan onderlinge beweging tussen gesteentelagen 
v
eroorzaken. Dit kan zich z
ich soms aan de oppervlakte manifesteren in de vorm van bodemtrillingen. 
 
M
ogelijkerwijs kan er in de toekomst enige productie plaatsvinden uit de voorkomens Assen -Z
uid, Witten en 
Zevenhuizen -
West. Gezien de zeer ger in
ge mogelijke volumes uit deze voorkomens worden deze verder 
niet meer behandeld in deel C. 
M
b 24 
lid 1m C
2.) Bodemdalingscontour (uiteindelijk verwachte mate van bodemdaling) 
 
G
ebaseerd op beschikbare gegevens over de ondergrond en het productiescenario  z
oals beschreven in 
sectie B5.3 is een prognose voor de bodemdaling ten gevolge van gaswinning voor de in dit winningsplan 
beschreven voorkomens opgesteld.  
 
D
e nog te verwachten bodemdaling door gaswinning uit de vo
orkomens zoals beschreven in
 dit 
winning s
plan is weergegeven in figuur C1. Naar verwachting zal deze worden bereikt in het jaar 2023. 
 
F
ig. C1 Nog te verwachten bodemdaling (2015 – 
2023) veroorzaakt door de gasproductie uit de 
vo
orkomens  
Assen, Een, Eleveld, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid,  Witterdiep en Zevenhuizen (
cm) 
is minder dan 2cm .De
 omvang van het gasvoerend gedeelte van het reservoir is in groen weergegeven , 
die 
van het watervoerend gedeelte in blauw.  
 
D
e nog te verwachten bodemdaling die wordt veroorzaakt door de gasproductie  u
it de individuele 
voorkomens  te
zamen  b
edraagt minder dan 2 cm. Aangezien een dergelijke daling kleiner is dan de 
onzekerheid van de berekening en het ook niet mogelijk is een dergelijke kleine daling met voldoende </pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>    precisie te meten, zijn er geen figuren getoond die de toekomstige bodemdalingcontouren tonen boven  deze individuele voorkomens. Eventuele toekomstige incrementele productie door interventies in bestaande  putten, nieuwe putten en/of compressie (op dit moment nog niet voorzien) zou kunnen leiden tot een ander  beeld. Indien er sprake is van een significante afwijking van het huidige plan en de daardoor veroorzaakte  bodemdaling, dan dient deze te worden beschreven in een herziening van dit winningsplan.    Enkele algemene kentallen van de in dit winningsplan beschreven voorkomens zijn samengevat in tabel C1.  Deze (gemiddelde) kentallen reflecteren een zeer vereenvoudigd model van de voorkomens. De omvang  van de voorkomens worden weergegeven in figuur C1, waarbij in groen het gasvoerend en in blauw het  watervoerend gedeelte is aangegeven van het reservoir dat expliciet wordt gemodelleerd in het reservoir  model. Dit reservoirmodel ligt ten grondslag aan de bodemdalingsberekeningen zoals gepresenteerd in dit  winningsplan.    Tabel C1. Enkele kentallen ter indicatie van de in dit winningsplan beschreven voorkomens. Tussen  haakjes worden de verschillen met het vorige winningsplan aangegeven    Eee [emd  | Druk in2015 [bar] |} 92 | 166 | 213 | 80 |} _ 260 |  Cm [10° bar" | 048 | 0,51 (0,50) | 0.491057) | 060 | 043(047) |  po Vries Centraal | Zevenhuizen | Witterdep |  |Drukin2015 [bar] | 9740 OO  Cm [10° bar!    De drukken in de tabel geven de gemiddelde reservoirdruk weer over de compartimenten.  Assen: Voor de bodemdalingsprognose is aangenomen dat alleen het gasvoerende gedeelte van  de Rottiegendes formatie (gemiddelde dikte13 m) ten gevolge van de gasproductie in druk zal  dalen. De totale Rotliegendes zandsteen formatie is ongeveer 155 m dik. De overige 142 mis  watervoerend en aangezien dit pakket in communicatie is met het Norg veld is hiervoor geen  verdere drukdaling aangenomen aangezien i.v.m UGS (“Under Ground Storage” ofwel  ondergrondse gas opslag) operaties de gemiddelde druk in het Norg veld gelijk zal blijven.  Assen: De einddruk van 145 bar geldt alleen voor het gasvoerende gedeelte. Voor het  watervoerende gedeelte is aangenomen dat deze niet depleteert en de druk op 308 bar (de gasdruk  tijdens de start van de gaswinning van het voorkomen Assen) blijft gehandhaafd.  Een: De einddruk van dit veld zal hoger liggen dan oorspronkelijk aangenomen door een lagere dan  vroeger aangenomen productie.  Vries Centraal: Het vorige winningsplan gaf het gemiddelde tussen de verwachte einddruk van gas-  en waterdruk. In het huidige winningsplan wordt de gasdruk aangegeven. In de berekeningen wordt  de waterdruk wel meegenomen.  Witterdiep: produceert niet meer en heeft tot 2015 slechter geproduceerd dan op basis van de  aanname in 2013.   C2.1)Verloop bodemdaling in tijd    In deze sectie wordt aandacht besteed aan de huidige status en het verwachte verloop in tijd van de  bodemdaling ten gevolge van winning uit de in dit winningsplan beschreven voorkomens gecombineerd met  de effecten van winning uit naburige gasvelden.    De meest recente uitgebreide bodemdalingsmeting in dit gebied heeft plaatsgevonden in het jaar 2013  (Meetregister bij de meetplannen Noord Nederland 2014). In figuur C2 wordt de in 2013 gemeten daling  (sinds de nulmeting in 1975) weergegeven op de peilmerken met de contouren van de gemodelleerde  bodemdaling door gaswinning.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre> 
 
F
ig. C2
: In 2013 gemeten daling in cm op de peilmerken (sinds 1975) en contourlijnen van de 
g
emo
delleerde bodemdaling ten gevolge van gaswinning uit  de in dit winningsplan beschreven 
vo
orkomens en naburige voorkomens.  
  
B
ij het opstellen van de prognose voor bodemdaling door gaswinning in dit gebied is uitgegaan van hetgeen 
beschreven is in rapport  
“Bodemdaling door Aardgaswinning –NAM- v
elden in Groningen, Friesland en het 
Noorden van Drenthe – 
Status Rapport 2015 en Prognose tot het jaar 208 0” (EP201511213444 )
. Dit model 
van de ondergrond is geactualiseerd met de laatste geologische en reservoir technische inzichten van de 
voorkomens zoals beschreven in dit winningsplan. Met dit vernieuwde model is de prognose voor de 
uiteindelijk te verwachten bodemdaling in dit gebied uitgevoerd.  
 
D
e onzekerheid in de uiteindelijk verwachte bodemdaling wordt bepaald door de onzekerheden in de bij de 
bereke
ning gebruikte invoergegevens (inclusief productie profielen) e
n de betrouwbaarheid van het 
gebruikte gesteentemechanische model. Het resultaat hiervan is dat de onzekerheid (1 maal de 
standaardafwijking)  w
ordt geschat op gemiddeld 25% (bereik: - 25 %
 tot + 25% van de berekende daling), 
met een minimum van 2 cm. Deze onzekerheidsschatting geldt in het algemeen voor velden die al langer 
produceren.  
 
F
iguren C 3
 en C4 tonen respectievelijk de totale bodemdaling als gev o
lg van gaswinning van de in dit 
winningsplan beschreven en naburige voorkomens voor respectievelijk het jaar 2025 en voor de situatie 
ruim na afloop van de in de winningsplannen beschreven productieprofielen (2080). Eventuele ontwikkeling 
van nieuwe velde n
 in de buurt van de Westerveld voorkomens en / of toenemende p
roductie door nieuwe 
putten en / of toepassen van compressie op bestaande velden die behoren tot de Westerveld voorkomens, 
voor zover niet b
eschreven in dit winningsplan, is niet meegenomen in de huidige prognose en zo
u kunnen  
leiden tot een ander beeld. </pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre> 
 
Fig. C 3: Bodemdalingprognose voor 2025  van de totale bodemdaling door gaswinning voor de in dit 
winningsplan beschreven voorkomens( op basis van de verwachte gasproductie) in combinatie met n aburige 
 aan. 
 
 
Fig. C 4: Verwachte eindsituatie (2080) van de totale bodemdaling voor de in dit winningsplan beschreven 
voorkomens (op basis van de verwachte gasproductie) in combinatie met naburige voorkomens. De 
contourlijnen geven de bodemdaling in cm aan . 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre> 
 
M
b 24 
lid 1p C
3) Risicoanalyse bodemtrilling 
 
In deze sectie wordt een risico analyse gepresenteerd voor drie vormen van mogelijke 
bodembewegingen/trillingen, te weten [1] g
eïnduceerde bevingen ten gevolge van productie , 
[2] 
bodembeweging als gevolg van reservoir zuur stimulatie en [3]  geïnduceerde bevingen ten gevolge van 
hydraulische stimulatie (frac ke
n). 
 
C
3.1 Risico voor bodemtrillingen als gevolg van ge ï
nduceerde bevingen door gasproductie 
D
e winning van aardolie en/of aardgas gaat gepaard met een daling van de druk in de ondergrond met als 
gevolg een verandering van de gesteentespanningen. Deze verandering van spanning kan leiden tot 
plotselinge bewegingen langs bestaande breuken, wa a
rdoor mogelijk een lichte aardbeving zou kunnen 
p
laatsvinden. In
 Nederland is/wordt uit ongeveer 140 olie- e
n gasvelden op het vasteland geproduceerd. 
Boven een beperkt aantal velden (ca. 20%) zijn bevingen geregistreerd waarvan in slechts 11 gevallen deze 
ook duidelijk aan het oppervlak voelbaar zijn geweest (Magnitude meer dan 2.0 op de schaal van Richter). 
 
In tabel C2 zijn voor de voorkomens , 
zoals genoemd in dit winningsplan, weergegeven of deze s
eismisch 
actief zijn  
geweest. Tevens zijn de bevingen weergegeven, met de grootste magnitude die in elk veld i
s 
geregistreerd. Hieruit blijkt dat alleen bij Eleveld aan het oppervlak duidelijk voelbare bevingen zijn 
geweest (de laatste in 20 1
4). 
 
T
abel C2  
Overzicht van historische seismiciteit in de voorkomens in het Westerveld Winningsplan.  P
er 
voorkomen is de  
beving met de grootste magnitude die ooit in dat veld is geregistreerd weergegeven.  
 
Voorkomen Historische bevingen Maximale gemeten magnitude Locatie Jaar
Assen nee - - -
Een nee - - -
Eleveld ja 2,8 Geelbroek (Zuid) 2004
Vries Centraal ja 1,2 Vries (West) 2008
Vries Noord ja 1,9 Winde 1996
Vries Zuid ja 1,5 Vries (Zuid) 2007
Witterdiep ja 1,7 Geelbroek (West) 2008
Zevenhuizen nee - - - 
 
O
nderstaande twee grafieken (
Fig C.5) g
even verder de observaties aan voor het aantal bevingen en de 
magnitudes van de bevingen per voorkomen. De laatste grafiek laat zien dat de laatste 6 jaar alleen 
bevingen boven Eleveld zijn geregistreerd.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre> 
 
Fig. C 5: Historische bevingen Westerveld Winningsplan en aantal bevingen per jaar voor voorkomens in 
dit winningsplan . Vanaf 1996 is het seismische netwerk voldoende accuraat om ook kleine (niet voelbare 
bevingen) betrouwbaar te kunnen registreren. De bovenste grafiek geeft de verdeling per jaar aan volgen s 
magnitude k lasses. De onderste figuur geeft de verdeling per jaar volgens voorkomen.  
 
Sinds het begin van de jaren negentig houden verschillende instanties, waaronder de overheid, 
kennisinstituten en mijnbouwmaatschappijen, zich gezamenlijk met deze problematiek bezig. Bevindingen 
zijn o.a. gedocumenteerd in een aantal rapportages zoals “Eindrapport multidisciplinair onderzoek naar de 
relatie tussen Gaswinning en Aardbevingen in Noord -Nederland; Begeleidingscommissie Onderzoek 
Aardbevingen, 1993“, “De relatie tussen schade aan gebouwen en lichte ondiepe aardbevingen in 
Nederland; TNO Bouw, 1998” en “Seismisch risico in Noord -Nederland; de Crook et al., KNMI, 1998” en 
“Kalibratiestudie schade door aardbevingen” TNO -034-DTM-2009-04435 (2009). 
 
Sinds 2002 zijn bovengenoemde instanties verenigd in het Technisch Platform Aardbevingen (TPA). 
Hiermee is alle aanwezige kennis op het gebied van aardtrillingen gebundeld en wordt deze optimaal 
ingezet met gebruikmaking van de meest actuele stand der techniek.  
 
In respons op het in het Mijnbouwbesluit gestelde met betrekking tot het uitvoeren van een risicoanalyse 
omtrent bodemtrillingen als gevolg van winning van olie of gas is onder begeleiding van het TPA een 
aantal studies uitgevoerd. De bevindingen zijn gedocumenteerd in de volgende rapporten: “Seismisch 
hazard van geïnduceerde aardbevingen; Wassing et al., TNO -NITG rapporten 03-185-C (2003), 03-186- C 
(2004), 04 -233- C (2004)“, “Seismic hazard due to small shallow induced earthquakes; van Eck et al., 
KNMI 2004” en “ Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit (DHAIS); TNO- rapport 
R10198, 2012)”. Tevens is in dit kader een samenvattend rapport uitgebracht waarin de resultaten van 
bovengenoemde studies zijn geïntegreerd ( Seismisch hazard van geïnducee rde aardbevingen, integratie 
van deelstudies ; TNO/KNMI, TNO 2012 R11139). Deze rapporten zijn gepubliceerd op 
http://www.nlog.nl/nl/hazards/subsidence.html . 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre> 
Recent heeft SodM een tijdelijke richtlijn voor Seismische Risico Analyse (SRA) gepubliceerd (methodiek 
voor risicoanalyse  omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning tijdelijke leidraad voor adressering 
mbb. 24.1.p, versie 1.2 , SodM, 1 februari 2016) die zowel voorziet in een consistente analyse van het 
seismisch risico op basis van veld -specifieke kwantitatieve parameters, alsook in een richtlijn voor 
maatregelen die passend zijn bij een bepaalde risicocategorie die uit de analyse volgt. De basis van de 
analyse wordt weergegeven door o nderstaand schema (Fig. C6) Alle velden binnen dit winningsplan 
.  
 
 
Fig. C6 : schematische weergave van de verschillende stappen en risico categorieën (I, II, III) in de 
seismische risico inventarisatie (conform SodM, 2016 ) 
 
 
Stap 1:  
In stap 1 worden alle voorkomens bekeken . De voorkomens die direct in risicocategorie I (zeer laag 
seismisch risico) vallen  worden gekarakteriseerd doordat ze:  
· Voorkomens zijn die niet seismisch actief zijn geweest  
· Voorkomens zijn waarvoor de kans laag is dat ze in de toekomst seis misch actief kunnen worden 
(volgens de DHAIS “Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit ” methodiek) 
en/of waarvoor op basis van reservoircompactie of mogelijke breukverplaatsing de waarde voor 
de mogelijke maximale bevingsmagnitude (Mmax) laag uitvalt (M < 2.5) 
· Voorkomens die niet meer produceren. 
 
Voorkomens die niet aan deze criteria voldoen schuiven door naar stap 2. 
 
Stap 2:  
In deze stap worden alle voorkomens bekeken die  
· seismisch actief zijn geweest en 
· een hogere toekomstige kans op seismiciteit hebben (volgens de DHAIS methodiek) en waarvoor 
op basis van reservoircompactie of mogelijke breukverplaatsing de waarde voor Mmax 
(“maximale bevingsmagnitude”) hoger uitvalt dan M=2.5  
 
In stap 2 wordt op basis van een risico matrix benadering het risico van geïnduceerde aardbevingen 
verder  gekwalificeerd. Figuur C7 geeft een schematische weergave van de verschillende factoren die 
bepalen of een  geïnduceerde beving kan resulteren in een sterke grondbeweging (de invloedfactoren 
ondergrond) en de  verschillende factoren die invloed hebben op de grootte van de mogelijke gevolgen (de 
invloedfactoren  bovengrond). 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
F
iguur C7 .
 Schematische weergave van de bedreigingen en gevolgen van geïnduceerde b
evingen en de 
verschillende invloedfactoren die daarbij een rol spelen (SodM, 2016).  
 
I
n de risico matrix analyse worden de verschillende factoren zoveel mogelijk kwantitatief geanalyseerd en 
op 
basis van de uitkomst per factor gerankt. Over de scores van d
e individuele factoren wordt 
gesommeerd, zodat een totaalscore voor zowel de invloedfactoren ondergrond als de invloedfactoren  
b
ovengrond wordt bepaald. Deze worden genormaliseerd met het maximaal te behalen aantal punten 
voor 
ondergrond cq. bovengrond en in de risico matrix tegen elkaar uitgezet waarmee kwalitatief een 
r
isicocategorie wordt bepaald .
 De voorkomens in dit Winningsplan zijn uitgewerkt in Figuur C9.  
 
 
 
F
iguur C 8
. De risicomatrix. De zwarte lijnen zijn lijnen van gelijk genormaliseerd risico. De verdeling in 
ca
tegorieën is gedaan op basis van 1/3 en 2/3 van het genormaliseerde risico. (SodM, 2016).  
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre> 
D
e mogelijke seismische dreiging in de risicomatrix (Fig. C8) volgt uit een analyse en score van de 
volgende invloedfactoren voor de ondergrond :
  
· Veld indicator DHAIS. Dit is een methode die beschrijft hoe – per voorkomen - de kans op het 
mogelijk optreden van een beving kan worden berekend aan de hand van ondergrondse 
kenmerken. 
· Realistisch sterkste beving (Mmax).Voor een realistische inschatting van de sterkste beving zijn 
twee verschillende benaderingen genomen:  
1. e
en bepaling van de compactieenergie die beschikbaar is in een producerend gasveld en kan 
l
eiden tot een beving en  
2. een maat voor de mogelijke bevingsmagnitude als de langste breuk in h
et producerende veld 
in
 zijn geheel in één keer in beweging zou komen.  
Methode [1] resulteert doorgaans in lagere waardes voor Mmax dan methode [2]. Dit kan er op 
duiden dat de totale hoeveelheid beschikbare energie die tot een beving kan leiden waarschi j
nlijk 
n
iet voldoende is om de grootste breuken in een veld in één keer in beweging te brengen.  
· Ligging van het voorkomen. In de SRA methodiek (SodM, 2016) wordt er een onderscheid 
gemaakt tussen velden ten noorden van de lijn Amsterdam-Arnhem en velden ten zuiden van 
deze lijn. Dit onderscheid is gemaakt op basis van observaties. Er is nog nooit een aardbeving 
waargenomen ten zuiden van de lijn Amsterdam-Arnhem. 
· Opslingering; de ondiepe ondergrond kan een opslingering veroorzaken van de seismische 
golven e
n wordt daarom boven het veld gekarakteriseerd. Voor relatief slappe ondergrond (veen, 
kl
ei) is dit effect groter dan voor relatief stevige ondergrond (zand) 
 
H
et mogelijke g
evolg van een beving volgt uit een analyse en score van de invloedfactoren bovengrond:  
b
evolkingsdichthei d
, industrie, speciale gebouwen, vitale infrastructuur en de aanwezigheid van dijken.  
· Voor de bepaling van de bevolkingsdichtheid wordt de CBS Statline data gebruikt; hierbij kr
ijgt de 
ca
tegorie flats/appartementencomplexen extra aandacht in de uiteindelijke score.  
· Industriële inrichtingen, speciale gebouwen en vitale infrastructuur en dijken worden in kaart 
gebracht m.b.v. de risicokaart. ( http://www.risicokaart.nl ) 
 
D
e laatst genoemde  
drie factoren (speciale gebouwen, vitale infrastructuur en de aanwezigheid van 
d
ijken) z i
jn van invloed op een mogelijk gevolgrisico voor schade en veiligheid.  Het is echter zeer 
o
nwaarschijnlijk dat de geïnduceerde bevingen kunnen leiden tot e
en dergelijk gevolgrisico omdat de 
b
evingen te zwak zullen zijn om een bedreiging te  
vormen voor deze objecten. Deze g
evolgen zijn tot nu 
toe dan ook nooit waargenomen.  
 
In
dien uit het voorgaande blijkt dat v o
orkomens binnen een Winningsplan in risico categorie III valle n
 
gaan  
deze door naar Stap 3 
 
S
tap 3:  
 
In
 d
eze stap worden alleen de voorkomens die in Categorie III vallen verder bestudeerd. Voor deze 
v
oorkomens  
dient een Kwantitatieve Risico Analyse uitgevoerd te worden. V
an alle bekende voorkomens in 
Nederland valt a ll
een het Groningen gasveld in deze categorie. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre> 
 
SR
A voor de voorkomens El
eveld, Assen, E
en, Vries Noord, Vries Centraal, Vries 
Zuid, Witterdiep en Zevenhuizen  
 
V
oor 
de voorkomens Eleveld, Assen, Een, Vries Noord, Vries Centraal, Vries Z u
id, Witterdiep en 
Zevenhuizen binnen het winningsplan Westerveld is
 het nodig gebleken om stap 2 te doorlopen, o
mdat 
ofwel de DHAIS kans en/of de Mmax een hogere waarde kennen dan de drempelwaarde die stap 1 van 
stap 2 scheidt. De parameters voor de mogelijke seismische dreiging en mogelijke gevolgen worden in 
stap 2 nader onderzocht.  
 
B
ijlage C
.1 geeft een overzicht van de w
aarden van de parameters die gebruikt worden in de formules 
zoals gehanteerd in de SRA (SodM, 2016). V
oor elke parameter kan een scor e
 worden gegeven waarbij 
de som van de scores een positie geeft in de risico matrix  (
Fig. C9 ).   
 
· 
De som van de scores van invloedfactoren ondergrond genormeerd voor de maximale score g
eeft 
d
e positie op de x-as.  
· De som van de scores invloedfactoren bovengrond genormeerd voor de maximale score g
eeft de 
d
e positie op de y-as weer (figuur C9). 
 
 
De score voor elke f
actor wordt weergeven in de onderstaande Tabel C4.  
 
T
abel 
C4 Kwantitatieve evaluaties (A) en daaruit voortkomende scores (B) voor de invloedfact o
ren 
onder -
 en bovengrond 
 
A 
 
 
i
nvloedfactoren ondergrond i
nvloedfactoren bovengrond 
V
oorkomen  K
ans op beven 
of
 
w
aargenomen 
be
vingen M
agnitude L
igging 
v
oorkomen Ops
lingering 
on
diepe 
ondergrond  B
evolkings
-dic
htheid 
a
antal 
i
nwoners 
pe
r km2 I
ndustriële 
i
nricht
ingen S
peciale gebouwen  
e
n  vitale 
infrastructuur D
ijken 
A
ssen P=42% 1
 methode 
t
ussen 3,1 -
3
,5 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond 500- 1
000  
m
et 
f
lats/app. Me
erdere 
direct boven 
h
et veld m
eerdere 
zi
ekenhuizen direct 
b
oven het veld se
cundaire dijk 
boven het veld 
E
en P=42% a
lle 
m
ethodes 
2
,6-3,0 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond <250 1
 binnen 5 
km rond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
binnen 5km rond het 
veld g
een dijk binnen 
5km rond het veld  
E
leveld M≥
1,5 minder 
dan 5 bevingen 
p
er jaar 1
 methode 
t
ussen 3,6 -
4
,0 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond 250-500  Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
binnen 5km rond het 
veld g
een dijk binnen 
5km rond het veld  
V
ries 
Centraal M≤1,5  1
 methode 
t
ussen 3,1 -
3
,5 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond <2
50 met 
flats/app. Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
d
irect boven het 
v
eld se
cundaire dijk 
b
innen 5 km rond 
h
et veld 
V
ries Noord  M≥
1,5 minder 
dan 5 bevingen 
p
er jaar 1
 methode 
t
ussen 3,6 -
4
,0 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond <2
50 met 
flats/app. Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
binnen 5km rond het 
veld g
een dijk binnen 
5km rond het veld  
V
ries Zuid M≥
1,5 minder 
dan 5 bevingen 
p
er jaar 1
 methode 
t
ussen 3,1 -
3
,5 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond 500- 1
000 
m
et 
f
lats/app. Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
b
innen straal van 
5
km van veld se
cundaire dijk 
b
innen 5 km rond 
h
et veld 
Wi
tterdiep  M≥
1,5 minder 
dan 5 bevingen 
per jaar 1
 methode 
t
ussen 3,6 -
4
,0 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond 250-500  Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
direct boven het 
veld g
een dijk binnen 
5km rond het veld  
Z
evenhuizen P
=19% 1
 methode 
t
ussen 3,1 -
3
,5 t
en noorden 
v
an de lijn  
A
msterdam-
Arnhem <1
0% slappe 
g
rond 250-500  Me
erdere 
binnen 5 km 
r
ond het 
v
eld m
eerdere 
publieksgebouwen 
binnen 5km rond het 
veld g
een dijk binnen 
5km rond het veld  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre> 
B
 
 
 s
core invloedfactoren ondergrond s
core invloedfactoren bovengrond T
otaal score Voorkomen 
Kans op beven 
of 
waargenomen 
bevingen 
Magnitude 
Ligging 
voorkomen 
Opslingering  
Bevolkings-
dichtheid 
Industriële 
inrichtingen 
Speciale 
gebouwen en 
vitale 
infrastructuur  
Dijken  
Ondergrond 
(genormaliseer
d tegen 
maximale 
score van 14 )  
Bovengrond 
(genormaliseer
d tegen een 
maximum 
score van 16)  
A
ssen 2
 1
 2
 0
 3
 4
 4
 3
 0
.36 0
.88 
E
en 2
 1
 2
 0
 0
 2
 2
 0
 0
.36 0
.25 
E
leveld 3
 2
 2
 0
 1
 3
 2
 0
 0
.50 0
.38 
V
ries Centraal 2
 1
 2
 0
 1
 3
 3
 2
 0
.36 0
.56 
V
ries Noord 3
 2
 2
 0
 1
 3
 2
 0
 0
.50 0
.38 
V
ries Zuid  3
 1
 2
 0
 2
 3
 2
 2
 0
.43 0
.56 
Wi
tterdiep 3
 2
 2
 0
 1
 3
 3
 0
 0
.50 0
.44 
Z
evenhuizen 1
 1
 2
 0
 1
 0
 2
 0
 0
.29 0
.19 
 
 
U
itkomst van de Seismische Risico Analyse (SRA )
 
 
U
it de SRA analyse die uitgevoerd  is
 voor de voorkomens in dit winningsplan volgt dat alle voorkomens in 
Categorie I  
vallen (laagste categorie).  
 
 
F
ig. C
9 Uitkomst van de Seismische Risico Analyse (SRA). Alle voorkomens in dit winningspl a
n vallen in 
risico
 Categorie I. 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre> 
 
In
 sectie C4 en C5 wordt beschreven welke mogelijke risico’s en maatregelen gekoppeld zijn aan deze 
risicoklasse.  
 
In
 onderdeel C6 worden de schade beperkende maatregelen en condities voor eventuele 
vergoedingen in geval van schade uiteen g
ezet. 
 
 
C
3.2
 Risico voor bodembeweging als gevolg van zuurstimulatie van het reservoir 
D
e kans op eventuele bodembeweging als gevolg van een kortdurende zuurstimulatie is verwaarloosbaar. 
Dit is een activiteit die met grote regelmaat en wereldwijd in de olie en gas industrie toegepast wordt en 
voor zover bekend zijn dergelijke gevolgen nog nooit gerapporteerd .
 
 
C
3.3
 Risico voor bodembeweging als gevolg van frack stimulatie (fracken) van het reservoir 
 
F
racken -
 Algemeen 
O
m de gaswinning te bevorderen, of o p
 gang te brengen, zijn werkzaamheden op bestaande locaties 
m
ogelijk . 
Om de doorlatendheid van het gashoudende gesteente te vergroten gebruiken operators d
e frack-
techniek. Deze techniek wordt al sinds de jaren 50 regelmatig en succesvol toegepast in Nederland. Dankzij 
gebruik van deze techniek w
ordt er meer aardgas uit bestaande en nieuwe gasvelden geproduceerd.  
B
ij fracken  
wordt vloeistof onder hoge druk via de boorput in het gasveld gebracht. Door de hoge druk 
o
ntstaan op gecontroleerde wijze plaatselij k 
kleine scheuren in het gashoudende gesteente dat zich 
m
eestal op een diepte van ruim drie kilometer bevindt. Deze scheuren worden fracks genoemd. De vloeistof 
bestaat uit water (90%), chemicaliën (2%) en kleine keramiek korrels (8%). De korrels blijven a ls
 
o
pvulmiddel in het gesteente achter. Zij houden de gecreëerde scheuren open zodat het gas gemakkelijker 
naar de boorput kan stromen. Meer dan de helft van de vloeistof wordt weer teruggewonnen, de rest blijft 
achter in het gashoudende gesteente en kan d a
aruit niet vrijkomen. 
 
D
e werkzaamheden op de locaties waar gefrackt wordt en uitleg over de techniek staan b
eschreven o
p de 
website van NAM (nam.nl): Locatie -s
pecifieke informatie onder “Activiteiten” en algemene informatie over 
fracking onder “Techniek e
n Innovatie” – “
Optimalisatie aardgasproductie”. Onder de algemene informatie 
bevindt zich ook een document “Risico duiding conventioneel fracken in Nederland” waarin meer 
achtergrond informatie wordt gegeven.  
 
A
nalyse van een mogelijk s e
ismische dreiging 
D
e 
seismische dreiging geassocieerd met fracken in Nederland wordt als zeer laag ingeschat. In de 
a
fgelopen 50 jaar zijn in Nederland meer dan 220 fracks uitgevoerd. Hierbij zijn geen voelbare bevingen 
geconstateerd.  
 
E
en mogelijk s
cenario voor geïnducee r
de seismiciteit door injectie is wanneer een frack een breuk in het 
reservoir raakt en, via de frack, vloeistof onder druk in een breukzone zou kunnen komen. Dit zou kunnen 
resulteren in e
en verlaging van de normaalspanning op het breukvlak en mogelijk le i
den tot een aardbeving. 
Dit scenario heeft als voorwaarde dat de breuk kritisch gespannen moet zijn voordat de frack gezet wordt 
en dat de vloeistof in de breuk niet kan weglekken naar de formatie .
 
O
m d
eze dreiging te mitigeren wordt met behulp van seismiek van de diepe ondergrond op het niveau va n
 
het reservoir de aanwezigheid v
an breuken nagegaan. De posities van de gevonden breuken worden 
v
ergeleken met de verwachte positie van de frack. De positie van de frack wordt bepaald aan de hand van 
de locatie v a
n de put in het reservoir, de verwachte f
rack lengte en de verwachte richting waarin de frack 
groeit.  
 
O
p basis van de posities van de breuk en de frack wordt de afstand vanaf de put langs de frack naar de 
dichtstbijzijnde breuk berekend. De frack wordt altijd zo ontworpen dat de maximale lengte (gemeten vanaf 
de put) die de frack kan bereiken veel kleiner is dan de afstand naar de dichtstbijzijnde breuk. De kans dat 
de frack de breuk raakt  
wordt daarmee geminimaliseerd. 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre> 
D
at de kans op seismiciteit zeer klein is wordt bevestigd in het rapport van Witteveen en Bos (W&B) uit 
2013  
(Witteveen en Bos, “Aanvullend onderzoek naar m
ogelijke risico’s en gevolgen van de opsporing en 
winning van schalie -
 en steenkoolgas in Nederland”, Rapport aan Ministerie EZ, 2013). In dit rapport is
 een 
mogelijk verband tussen conventionele fracking en aardbevingen onderzocht, aan de hand van alle sinds 
1986 uitgevoerde conventionele fracs in Nederland en de waarnemingen van aardbevingen gedurende die 
periode. Hierin wordt ges te
ld dat er geen duidelijk verband is tussen fracks en aardbevingen. Van de 94 
b
estudeerde fracks kan er bij slechts 1 frack een mogelijk verband met een aan het oppervlak niet voelbare 
beving niet volledig uitgesloten worden.  
 
T
evens is het volume van de frac vloeistof dat gepompt wordt bij conventionele fracks relatief klein 
(eenmalig wordt maximaal enkele honderden  
m3 g
ebruikt). Zoals ook opgemerkt in het rapport van 
Witteveen en Bos uit 2013 en bijvoorbeeld in het shale gas rapport van de EU uit 2011  
(European U
nion, 
Directorate General for Internal Policies –
 Policy Department A:E co
nomic and Scientific Policy.  “Impacts 
of shale gas and shale oil extraction on the environment and on human health” IP/A/ENVI/ST/2011 -0
7, 
2011), zijn -
 ter vergelijking - de volumes die voor een typische frack in een s
chaliegas put nodig zijn vele 
malen groter dan de bovengenoemde volumes. Zie ook de NAM website pagina over fracking ( 
http://www.nam.nl/nl/technology -
and-innovation/optimization-natural-gas/fracking.html  )
, en in het 
b
ijzonder “Infographic: Het verschil tussen fracking en schaliegaswinning”.  
 
 
 
M
b 24 
lid 1q C
4) Omvang en aard van de schade  
 
C
 4.1 Algemeen  
 
B
ode
mdaling door gaswinning manifesteert zich aan de oppervlakte in de vorm van een platte, zeer 
g
elijkmatige schotel. D
ie schotel veroorzaakt een een zeer geringe helling van maximaal een paar 
ce
ntimeter over een kilometer a
fstand aan het maaiveld. Zoals in f
iguur C1 is aangegeven, bedraagt de nog 
te verwachten bodemdaling door gaswinning uit de in dit winningsplan beschreven voorkomens minder dan 
2 cm over een periode van meer dan 10 jaar.  
 
C
4.2 Schade aan openbare infrastructuur door bodembeweging  
 
O
mdat bodemdaling een geleidelijk en gelijkmatig verloop heeft, wordt geen directe schade aan 
infrastructuur verwacht. Niet uitgesloten is echter dat de bodemdaling gevolgen kan hebben voor het 
normale beheer en het onderhoud van waterkeringen en waterlopen. Voor  zo
ver dat beheer onvermijdelijk 
te maken meerkosten met zich meebrengt die, in overeenstemming met het gestelde in onderdeel C6, 
voor vergoeding in aanmerking komen dan rust op NAM de verplichting die schade overeenkomstig de 
regels van het burgerlijk recht te vergoeden. In sommige gevallen loopt dat via een hiertoe ingestelde 
commissie .
 In andere gevallen kunnen afspraken worden gemaakt in bilateraal verband m
et de 
betreffende waterschappen.  
 
N
aast bovengenoemde gevolgen door bodemdaling is ook v e
rder ond e
rzoek uitgevoerd naar de 
mogelijke schade a
an buisleidingen door potentiele a
ardbevingen (Deltares 2010 Schade aan buisleiding 
door aardbeving). Hierin wordt onder andere geconcludeerd dat m
ogelijke s
chade door geïnduceerde 
aardbevingen klein zal zijn  
(zowel in mogelijk aantal als ernst). 
 
C
4.3 Schade aan bouwwerken door bodembeweging  
 
O
mdat bodemdaling door gaswinning een geleidelijk en gelijkmatig verloop heeft en de resulterende 
vervorming (zoals scheefstand, kromming en horizontale rek) van de bovengrond zeer klein is, wordt geen 
directe schade aan bebouwing verwacht. Hierbij wordt verwezen naar “Studieresultaten betreffende 
ongelijkmatige zakkingen in verband met aardgaswinning in de provincie Groningen; een uitgave van de 
Commissie Bodemdaling door Aa r
dgaswinning; maart 1987”. 
 
D
e praktijkervaring met gasproductie in Nederland over  
de afgelopen jaren leert dat li
chte aardbevingen ten 
gevolge van gasproductie in de meeste gevallen niet leiden tot schade. Toch kan, zoals in de praktijk is 
gebleken en in de seismisch risico analyse (sectie C3) is beschreven, de kans op schade aan bebouwing in 
de nabije omgeving van het epicentrum van een geïnduceerde aardbeving niet worden uitgesloten.  
 
H
et belangrijkste mogelijke gevolg van lichte ge ï
nduceerde aardbeving e
n is schade aan bebouwing. Hierbij 
speelt zowel kwetsbaarheid van de bebouwing als de intensiteit van de beving een belangrijke rol. Al in 
1998 is voor Noord -N
ederland door het KNMI beschreven (de Crook et al., 1998) dat de maximaal te 
verwachten intensit e
it bij het optreden van een dergelijke geïnduceerde aardbeving ongeveer VI- V
II op de 
Europese Macroseismische Schaal is. Dat betekent (kwalitatief) dat in het ernstigste geval in de nabijheid </pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre> 
v
an het voorkomen lichte, niet constructieve schade kan optreden aan meerdere gebouwen en matige 
schade (lees, scheuren in muren tot constructieve schade in het uiterste geval) aan enkele gebouwen.  
 
D
it laatste wordt bevestigd door de resultaten van de seismische hazard studie van T N
O-N
ITG (Wassing et 
al., 2004). De o
mvang van het gebied waar mogelijk schade kan optreden w
ordt bepaald door de 
magnitude, de diepte en de duur van de beving en de lokale grondsamenstelling en aard en conditie van de 
bebouwing . 
Bij een beving die krachtig genoeg is om schade te veroorzaken , 
is het aantal potentiële 
schadegevallen binnen dit gebied sterk afhankelijk van de dichtheid van bebouwing, terwijl de mate van 
schade (geen, lichte, matige) op een bepaalde afstand van het epicentrum in grote mate wordt bepaald 
door het type bebouwing ,
 de staat van onderhoud en de lokale bodemgesteldheid . 
Deze afhankelijkheid 
wordt verder beschreven in het TNO rapport TNO -
034-DTM-2009-04435 e
n de belangrijkste factoren die 
het risico op schade bepalen zijn meegenomen in de “ in
vloedfactoren bovengrond” va n
 de Seismische 
Risico Analyse.  
 
C
4.4 Schade aan natuur en milieu door bodemdaling  
 
B
ij een daling van minder dan 2 cm
 in
 gebieden met een kunstmatig peilbeheer is de mate van bodemdaling 
aanzienlijk kleiner dan de jaarlijkse schommelingen in de waterstand  
(verschil zomer- e
n winterpeil). De 
waterhuishouding in het gebied dat wordt beïnvloed door bodemdaling ten gevolge van gaswinning, is in de 
loop van eeuwen tot stand gekomen en w
ordt te
genwoordig volledig kunstmatig geregeld. Waterpeilen zijn 
vastgelegd in peilbesluiten. Indien een relatieve stijging van het waterpeil t.o.v. het maaiveld de geldende 
norm dreigt te overschrijden, moet dit worden tegengaan door aanpassingen in de waterafvoer 
(compartimentering, versnelde afvoer waterbezwaar). Het waterschap  is
 verantwoordelijk voor het 
waterbeheer in het beheersgebied.  D
e bodemdaling boven de voorkomens is echter groter dan deze twee 
centimete r
 e
n indien nodig zullen afspraken worden gemaakt met de betreffende waterschappen om zorg te 
dragen dat de geldende n
ormen niet worden overschreden. 
 
C
4.5 risico duiding  
 
C
4.5.1  R
isico voor bodemtrillingen als gevolg van geïnduceerde bevingen  
A
lle voorkomens in dit winningsplan vallen in s
eismische risico categorie I . 
In deze paragraaf wordt verder 
uitleg gegeven wat d i
t betekent voor het veiligheidsrisico en schade risico. Ook is er een hoofdstuk 
in
gevoegd dat het r
isico van mogelijke toekomstige hydraulische stimulatie (fracken) o
p bodembewegingen 
beschrijft.  
 
ve
iligheidsrisico  
D
e maximaal w
aargenomen bevingen boven de in dit winningsplan genoemde voorkomens hebben 
g
eresulteerd in grond sn
elheden en ve
rsnellingen die ver onder de drempelwaarden liggen van een mogelijk 
veiligheidsrisico op basis van r
ichtlijnen die aangenomen worden voor de zwakste type bouwwerken ( S
BR 
(Stichting Bouw Research) ; 
tweede adviesbrief van de commissie Meijdam voor hazard en 
r
isicoberekeningen voor het Groningen gasveld (Tweede advies: Omgaan met hazard -
 e
n risicoberekingen 
in het belang van het handelingsperspectief voor Groningen, 29 oktober  
2015).  
 
D
e maximale b
erekende magnitudes voor de genoemde voorkomens zouden tot grondsnelheden en 
v
ersnellingen kunnen leiden die voor de  
zwakste type huizen een d
rempelwaarde overschrijdt. Echter de 
kans dat een aardbeving van deze magnitude plaats zal vi
nden is verwaarloosbaar klein. Deze stelling 
w
ordt o
nderbouwd d
oor de waarneming dat boven de 175 kleine velden er in geen enkel geval een beving 
is geregistreerd die gelijk of groter is dan de maximaal berekende magnitude.  
 
D
e b
ovengrondse invloedfactoren “industrie”, “speciale objecten” en “dijken” zouden een indirecte 
b
edreiging kunnen vormen voor de veiligheid van de bevolking. Daarbij kan gedacht worden a
an bv. het 
d
oorbreken van dijken. Echter, tot nu toe is er geen enkel geval bekend waarbij een g e
ïnduceerde 
a
ardbeving, via deze gevolgfactoren, heeft geleid tot een bedreiging voor de veiligheid.  
Daarbij moet 
v
ermeld worden dat deze observatie geldt voor bevingen tot een maximale magnitude van 3,6.  
 
D
aarnaast  
is op basis van TNO-onderzoek in Groningen aangegeven dat naar alle waarschijnlijkheid dit 
s
oort objecten sterker i
s dan de bovengenoemde zwakste type huizen (TNO rapport “Plaatsgebonden 
in
dividueel risico van panden in het invloedsgebied van het Groningenveld ”
, 26 mei 2015) . 
Dat betekent dat 
het onwaarschijnlijk is dat bevingen t/m magnitude 4 zullen leiden tot zodanige schade aan deze objecten 
dat deze zo
uden kunnen resulteren in een mogelijk risico voor de veiligheid.  
 
O
p basis van bovenstaande observaties wordt gesteld dat het onwaarschijnl i
jk is dat mogelijke 
g
eïnduceerde aardbevingen boven de voorkomens in dit winningsplan een directe danwel indirecte 
bedrei g
ing vormen voor de veiligheid.  
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre> 
O
m bovenstaande constateringen te visualiseren is de risicomatrix nogmaals afgebeeld in Fig. C10 maar nu 
gecorrigeerd voor het n
iet optreden van het gevolgrisico “industrie”, “speciale objecten” en “dijken”. Deze  
co
rrectie is
 alleen toegepast op de voorkomens die een mogelijke beving kunnen k
rijgen die kleiner is dan 
3,6. V
an alle voorkomens heeft deze correctie de grootste invloed op de voorkomens Assen, Vries- Z
uid en 
Vries -
Centraal, die op een klein residueel veiligheidsrisico uitkomen.  
 
 
 
F
ig. C
10 U
itkomst van de Seismische Risico Analyse (SRA) gecorrigeerd voor het niet optreden van een 
gevolgrisic o
 voor de factoren “industrie”, “speciale objecten” en “dijken”,  w
aar de Mmax in een voorkomen 
beneden de 3.6 blijft  
 
 
R
isico op schade  
G
eïnduceerde aardbevingen in de velden Bergermeer, Roswinkel en Groningen (alle in gebieden buiten dit 
winningsplan) h
ebb
en schade aan huizen toegebracht. Bij Roswinkel en Bergermeer waren dat bevingen 
boven een magnitude 3  
tot een maximale magnitude van 3,5. Boven het Groningen veld is ook schade 
g
emeld  
bij lichtere bevingen. De relatie tussen schade en bevingen wordt door de overheid en 
m
ijnondernemingen al vele jaren onderkend. Deze relatie wordt echter b
eïnvloed d
oor vele factoren, zoals 
de magnitude en diepte van de beving, de duur van de beving, de lokale grondsamenstelling en de aard en 
conditie van h
et gebouw. 
 
V
oor d
e bevingen boven de Westerveld voorkomens (Maximaal geregistreerde magnitude 2,8 boven 
E
leveld (2004) )
 geldt dat ze tot nu toe geleid hebben tot enkele schademeldingen.  
 
V
oor d
e duiding van een toekomstig risico is van belang dat het merendeel van de voo r
komens bijna leeg 
geproduceerd i
s w
at inhoudt dat productiesnelheden en hoeveelheden per jaar laag zijn en verder zullen 
afnemen. In vergelijkbare seismisch actieve velden is geobserveerd dat daarmee de kans op aardbevingen 
en schade eveneens af n
eemt. Tevens geldt voor de meeste gebieden boven deze voorkomens dat de 
s
amenstelling van de ondiepe ondergrond steviger is in vergelijk in
g met veel gebieden boven het Gronin g
en 
veld. Het betreft meer zand en  
minder veen en zachte klei (zie invloedfactor ondergrond element 
“
opslingering”). Daardoor zal bij een gelijke magnitude beving in dit gebied de opslingering door de ondiepe 
ondergrond  
geringer zijn dan in Groningen en daardoor het risico op schade lager zijn. 
 
H
oewel de kans als zeer klein wordt geschat, kunnen mogelijke bevingen die schade tot gevolg hebben niet 
geheel worden uitgesloten. O
p basis van de huidige inzichten is daarbij de verwachting dat deze schade  
b
eperkt zal blijven tot kleine scheuren in de muren (niet structurele schade) .
 In sommige gevallen ka
n dit 
leiden tot matige schade (lees, grotere scheuren in muren tot constructieve schade in het uiterste geval  a
an 
enkele gebouwen )
. De mate waarin dit op zou kunnen treden is sterk afhankelijk van de magnitude en 
d
iepte van de beving, de duur van de beving, de lokale grondsamenstelling en de aard en conditie van het 
gebouw.  
 
C
4.5.2
 Risico voor bodembeweging als gevolg van zuurstimulatie van het reservoir 
 
V
eiligheidsrisico en schade risico als gevolg van zuurstimulatie van de reservoirs in de voorkomens 
genoemd in dit winningsplan worden als verwaarloosbaar ingeschat .
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre> 
C
4.5.3 Risico voor bodembeweging als gevolg van frack stimulatie van het reservoir 
 
Het g e
nerieke veiligheidsrisico en schade risico als gevolg van mogelijke hydraulische frack stimulatie va
n 
de reservoirs in de voorkomens genoemd in dit winningsplan worden als verwaarloosbaar ingeschat.  
 
L
ocatie specifieke risico a
nalyse voor fracking 
Z
onder een s
pecifiek b
oorplan (voor nieuwe putten) of, in geval van het stimuleren van een bestaande put, 
een specifiek stimulatieplan voor een bepaalde p
ut met daarbij de relevante ondergrondse condities zo
als 
ondergrondse druk, is
 het niet mogelijk om een locatie specifieke risico analyse of duiding te g
even. Deze 
zal 
worden vastgelegd in een werkveiligheidsplan dat als onderdeel van een BARMM (
Besluit Algemene 
Regels Milieu Mijnbouw  
of opvolger daarvan) aanvraag ingediend zal worden b
ij elk gericht boorplan of put 
stimulatieplan.  
 
In
 die locatie specifieke risico  
analyse zal ingegaan worden op: 
- Status en integriteit van de put 
- Integriteit van de afdekkende lagen 
- Frack volumes en vloeistof samenstelling (chemicaliën) 
- Frack dimensies en afstand van gekarteerde breuken 
- Injectiedrukken en gevolg voor spanningscondities in het reservoir 
- Locatie van de put tov waterwin en intrekgebieden 
 
 
 
M
b 24 
lid 1r C
5) Maatregelen om bodembeweging te voorkomen / te beperken 
 
B
odemdaling  
G
ezien de nog te verwachten geringe effecten door bodemdaling als gevolg van de nog resterende 
gasproductie en omdat het hierbij gaat om produ ct
ie met behulp van al bestaande faciliteiten uit al 
p
roducerende voorkomens ,
 worden in verband met bodemdaling in
 het bestaande productieproces geen 
extra maatregelen voorzien. Dergelijke maatregelen zullen bij voorkeur bij het ontwerp van nieuwe plannen 
voor nieuwe winning in overweging worden genomen zodat daarover al in de ontwerpfase kan worden 
beslist.  
 
A
ardbevingen  
Z
oals vereist kan het KNMI met behulp van het huidige monitoringsnetwerk aardbevingen met een 
magnitude van 1,5 en groter lokaliseren.  
 
D
e leidraad (SodM 2016), geeft aan dat voor de voorkomens in risicoklasse I geen additionele 
monitoringmaatregelen hoeven te worden getroffen.  
 
E
ventuele verdere monitoring zal evenwel in overweging genomen worden. Hierover zal overleg met de 
omgeving plaa t
svinden. Hierbij kan gedacht worden aan het plaatsen van versnellingsmeters boven de 
s
eismisch actieve voorkomens in dit winningsplan (Eleveld en Vries; Witterdiep produceert niet meer -
 z
ie 
B5.3 en Fig. C5), zodat eventuele toekomstige aardbevingen nog beter in kaart gebracht en geanalyseerd 
kunnen worden.  
 
M
b 24 
lid 1s C
6) Maatregelen die gevolgen van schade door bodembeweging beperken of voorkomen 
Bodemdaling  
O
mdat gaswinning een geleidelijke en gelijkmatige bodemdaling zal veroorzaken, wordt geen schade aan 
bouwwerken verwacht. Indien als gevolg van bodemdaling door gaswinning de waterhuishouding of andere 
waterstaatkundige werken w
el in betekenende mate worden beïnvloed dan k
unnen waterhuishoudkundige 
maatregelen worden getroffen.  
Als met het nemen va n
 maatregelen niet alle door gaswinning veroorzaakte 
schade afdoende kan worden voorkomen dan rust op NAM de verplichting die schade overeenkomstig de 
regels van het burgerlijk recht te vergoeden.  
 
A
ardbevingen  
V
oor mogelijke schade veroorzaakt door aardbevingen die worden veroorzaakt door gaswinning rust op de 
NAM de verplichting deze te vergoeden overeenkomstig de regels van het burgerlijk recht. Er is een 
schaderegeling opgesteld voor schade veroorzaakt door aardbevingen als gevolg van gaswinning en/of 
opslag. Deze regeling is beschreven op de website w
ww.namplatform.nl  e
n in de folder “Bodemdaling”  
(w
ww.nam.nl )
. 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre> 
 
Ondertekening  
 
 
 
 
Naam:    
Functie: Asset Manager Land   
Datum: 23-02-2016 
Plaats: Assen  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre> 
B
ijlage C.1:  Parameterwaarden voor de bepaling van de DHAIS kans (A) en voor de bepaling van de 
realistisch sterkste beving (B) 
 
A 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
B 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
*Bij de bepaling van de breukhoogte is rekening gehouden met een scheefstand van het breukvlak van 25° t.ov. verticaal vlak 
 Veld gaskolom  
 
h [m] i
nitiële 
d
ruk 
P
ini 
[
bar] E
ind 
d
ruk 
[
bar] D
rukval
D
P 
[bar]  t
otale  
b
reuk  
l
engte  lb 
[
m] opp.  
voorko-
men A 
[m2] D
HAIS  
E
 D
HAIS  
B
 D
HAIS  
k
ans 
A
ssen 50 3
35 1
45  
1
90 
 7
254 3374802  2
.55 1.29 0.42 
Een 45 3
06 3
7  
2
69 
 1
3045  6
270228  2
.63 1.59 0.42 
Eleveld 100 3
77 2
5  
3
52 
 2
3221  1
2985075 2
.63 2.73 0.42 
Vries 
Centraal 73 3
56 1
43  
2
13 
 1
5000  6
000000  2
.63 2.62 0.42 
Vries Noord  1
38 3
56 2
03  
1
53 
 1
1000  4
000000  2
.36 3.39 0.42 
Vries Zuid  8
9 3
56 2
20  
1
36 
 2
9502  1
1737538 2
.63 4.07 0.42 
Witterdiep  1
00 3
43 4
3  
3
00 
 9
112 1197575  2
.55 7.26 0.42 
Zev
enhuizen 7
5 3
06 5
2 2
54 9
159 3645343  1
.17 2.08 0.19 
V
eld P
oisson’s  
r
atio br
euk-
 
ho
ogte  
w
 [m]* m
ax. breuklengte 
L [m] 
A
ssen 0
.2 5
5 3
489 
E
en 0
.2 5
0 2
137 
E
leveld 0
.2 1
10 5
210 
V
ries Centraal 0
.2 8
1 6
000 
V
ries Noord 0
.2 1
52 3
000 
V
ries Zuid  0
.2 9
8 3
559 
Wi
tterdiep 0
.2 1
10 4
000 
Z
evenhuizen 0
.2 8
3 2
704 </pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen  Ministerie van Economische Zaken    &)         > Retauradres Postbus 24037 2490 AA Oen Haag    Ministerie van Economische Zaken  Directie Energie en Omgeving   T.a.v. mevrouw M.A.C. Van der Salm  Postbus 20401   2500 EK DEN HAAG    Datum  Betreft    30 juni 2016  advies wijziging winningsptan Westerveld    Geachte mevrouw Van der Salm,    Naar aanleiding van uw verzoek van 30 mei 2016, betreffende het gewijzigde  winningsplan Westerveld, ingediend door Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.  (NAM) op 23 februari 2016, berichten wij u het volgende.    Procesverloop   NAM heeft op 20 december 2013 een wijziging van het winningsplan Westerveld  ingediend. Dit winningsplan heeft NAM aangevuld op 2/ mei 2014, waarna  Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) en TNO op 15 september 2014 advies hebben  uitgebracht aan het Ministerie van Economische Zaken.    Gelet op de toenemende vragen vanuit de samenteving en de voorziene wijziging  van de Mijnbouwwet is het instemmingsbesluit over het winningsplan Westerveld  door het Ministerie van Economische Zaken aangehouden. Recent is besloten om  winningsplannen breder te toetsen dan voorheen en ook risico's voor  omwonenden, gebouwen en infrastructuur mee te laten wegen in de beoordeling  van het winningsplan. Dit betekent dat de beoordeling van de gevolgen van  aardbevingen niet langer wordt beperkt tot de "seismische hazard” (seismische  dreiging), maar wordt uitgebreid naar het seismische risico. NAM heeft op 23  februari 2016 een bijgewerkt winningsplan Westerveld ingediend, Het  oorspronkelijke winningsplan uit december 2013 en het addendum, dat EZ in  oktober 2014 heeft ontvangen, zijn door NAM aangevuld met een nieuwe  beoordeling van het seismische risico. Bovendien is de tekst geactualiseerd,    Op 30 mei 2016 heeft het Ministerie van Economische Zaken SodM gevraagd om  deze nieuwe beoordeling van het seismische risico te toetsen en om na te gaan of  de geactualiseerde tekst van de overige paragrafen invloed heeft op het eerdere  advies van 15 september 2014,    SodM heeft besloten om een nieuwe integrate beoordeling van het winningsplan  uit te voeren en het Ministerie van Economische Zaken van een nieuw advies ten  aanzien van het winningsplan Westerveld te voorzien. Voor de beoordeling heeft  SodM advies gevraagd aan TNO ten aanzien van de verificatie van de  berekeningen op de onderdelen doelmatige winning, bodemdaling en seismische  risico analyse. Op 16 jum 2016 heeft SodM hierover bijgevoegd advies van TNO  ontvangen.    Staatstaezicht op de Mijnen    Bezoekadres  Henn Faasdreef 312  2492 IP Den Haag    Postadres  Postbus 24037  2490 AA Den Haag    T 070 379 8400 (aigemeen)  F 070 379 8455 (algemeen)    sodm@minez.al  www.sodm.ni    Behandeld door  ir. G. Jharap    T 070 379 8473  Ons kenmerk  16099439    Uw kenmerk    Bijtage(n)  i</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16099439    Beschrijving Westerveld winningsplan   Het winningsplan Westerveld omvat de acht voorkomens Een, Eleveld, Witterdiep,  Assen, Vries-Zuid, Vries-Centraa!, Vries-Noord en Zevenhuizen. Verder omvat het  winningsplan ook drie aangeboorde, maar niet producerende velden, te weten  Zevenhuizen West, Assen-Zuid en Witten. Voor deze drie voorkomens geeft NAM  aan dat de evaluatie van de boringen geen winbare hoeveelheden gas heeft  opgeleverd. De velden Appelscha, Roden en Norg-Zuid, ook in dit winningsplan  opgenomen, zijn uit geproduceerd.    Reden voor wijziging winningsplan   NAM heeft een wijziging van het winningsplan ingediend om de voorspellingen van  productie en van bodemdaling te actualiseren en omdat de productie uit de veiden  Appelscha, Roden en Norg-Zuid is gestaakt. NAM heeft voor deze velden geen  ontwikkelingsplannen voor de toekomst. Tevens heeft NAM een nieuwe seismische  risico analyse gemaakt.    Planmatig beheer   Alle velden worden middels een 3 traps-compressiesysteem geproduceerd. NAM  verwacht de productie tot het eind van het jaar 2028 voort te kunnen zetten.  De verwachte volumetrische en dynamische GIIP en het streef  winningspercentage per veld is weergegeven in onderstaande tabel    Veld Statische Dynamische Streef  GIIP GIIP winnings-  (miljard (miljard percentage  Nm?) Nm’)   Assen 0,75 0,47 68%   Een 0,65 0,23 20%   Eleveld 0,95 0,87 97%   Vries-Noord 0,45 0,37 70%   Vries-   Centraal 0,31 0,32 83%   Vries-Zuid 0,55 0,44 40%   Witterdiep 0,7 0,5 61%   Zevenhuizen 0,14 0,13 81%    TNO merkt op dat de doelmatigheid van de voorgenomen winning in de velden  binnen het winningsplan Westerveld over het algemeen is toegenomen ten  opzichte van het vigerende winningsplan. Verder zegt TNO dat de  reservoirkwaliteit varieert van veld tot veld en dat dit wordt weerspiegeld in de  streefwinningspercentages. Van de velden binnen het Westerveld cluster komt de  resterende productie vooral uit de velden Eleveld en Vries Zuid. Vries Centraal  produceert naar verwachting de komende 5 jaar nog ca. 100 miljoen Nm.  Productie uit de overige velden zal naar verwachting minder dan 50 miljoen Nm?  bedragen. Het gehele cluster zal per 2028 uit geproduceerd zijn.    Pagina 2 van 7</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16099439    TNO is van mening dat het winningsplan getuigt van doelmatige winning. In  aansluiting hierop vindt SodM de genoemde winningspercentages in  overeenstemming met de principes van planmatig beheer.    Verwachte bodemdaling   NAM heeft in 2013 een bodemdalingsmeting uitgevoerd in het winningsgebied van  het Westerveld cluster (Meetregister meetplannen Noord Nederland 2014). Het  resultaat van de meting uit 2013 heeft zij weergegeven in figuur C2 van het  winningsplan. In deze figuur heeft NAM de gemeten waarden van de peilmerken  weergegeven tezamen met de contouren van de gemodelleerde bodemdaling als  gevolg van de gaswinning. Het bodemdalingsmodel heeft NAM geactualiseerd met  de meeste recente reservoir parameters, productie profielen en geijkt aan de  bodemdalingsmetingen tussen 1975 en 2013 [Bron: NAM-rapport “Bodemdaling  door Aardgaswinning -NAM-velden in Groningen, Friesland en het Noorden van  Drenthe- Status Rapport 2015 en Prognose tot het jaar 2080”  (EP201511213444))}. Met dit geactualiseerd en geverifieerd model heeft NAM een  prognose van de te verwachten bodemdaling tot het jaar 2025 (Figuur C3, einde  van de winning) en het jaar 2080 (Figuur C4, verwachte eindsituatie) gemaakt.  Voor deze voorspelling geeft NAM een onzekerheidsmarge van +25% op die  resulteert in een marge van £2 cm per voorspelde contour.    wiek    Oli    </pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16099439    De verwachte eindsituatie van de bodemdaling in het jaar 2080 voor het  Westerveld winningsplan is gegeven in Figuur C4 (zie hieronder). De nog te  verwachten bodemdaling in de periode 2015 tot 2025, veroorzaakt door de  resterende productie uit de voorkomens van de Westerveld cluster, wordt geschat  op minder dan 2 cm.    De beschreven bodemdalingsprognose is door TNO geverifieerd en reëel  bevonden. Wel dient opgemerkt te worden dat de berekeningen zijn gebaseerd op  het meest waarschijnlijke productiescenario (mid case). Het is onduidelijk of  pessimistische en optimistische productiescenario’s en onzekerheden in  reservaireigenschappen in de bepaling van de onzekerheidsmarge zijn betrokken.  SodM adviseert daarom NAM inzichtelijk te taten maken hoe de  onzekerheidsmarge is bepaald.    Risico analyse zuur- en frackstimulatie   NAM vermeld in het winningsplan dat zij mogelijk zuur- en frackstimulatie gaat  toe passen. Het generieke veiligheidsrisico en schade risico als gevolg van  mogelijke zuur- en frackstimulatie van de reservoirs in de velden genoemd in dit  winningsplan worden als verwaarloosbaar ingeschat. De locatie specifieke risico  analyse, wil NAM opnemen in een werkveiligheidsplan als onderdeel van een  BARMM (Besluit Algemene Regels Milieu Mijnbouw) of een  omgevingsvergunningsaanvraag indienen voor elk boorplan of put stimulatieplan.    SodM kan de uitspraak van NAM ten aanzien van het veiligheidsrisico en het risico  op schade niet verifiëren omdat er in het winningsplan onvoldoende onderbouwing  is gegeven. In de nieuwe mijnbouwwet wordt een gedetailleerde risicoanalyse  voor reservoirstimulatie onderdeel van het werkprogramma voor stimulering van  putten. De minimale eisen voor het werkprogramma gaan worden beschreven in  de Mijnbouwregeling. Vooruitlopend op deze wijziging van de mijnbouwwet en  mijnbouwregeling adviseert SodM om een voorwaarde op te nemen in het  instemmingsbesluit van het winningsplan waarbij NAM uiterlijk vier weken vóór  aanvang van de zuur- en/of frackstimulatie, een locatie specifieke risico analyse  moet indienen ten genoegen van de Inspecteur-generaal der Mijnen, die  tenminste in gaat op de volgende onderwerpen:    1. Status en integriteit van de put   2. Integriteit van de afdekkende lagen   3. Frack- of zuurvolumes en vloeistof samenstelling van de te gebruiken   chemicaliën   Injectiedrukken en gevolg voor spanningscondities in het reservoir   Frack dimensies, afstand van gekarteerde breuken en het seismisch risico   Locatie van de put ten opzichte van drink- en grondwatergebieden   Geochemische interacties tussen de gebruikte vloeistof en   gesteente/afsluitende lagen (incl. oplossingsverschijnselen)   8. Het afvoerplan van de uitgewerkte chemicaliën (uitgewerkt zuur en/of frac  vloeistoffen)    Naur</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16099439    Risico analyse bodemtrilling   NAM heeft een analyse gemaakt van het seismisch risico als gevolg van de  gaswinning uit de onderhavige voorkomens. Hiervoor heeft zij gebruik gemaakt  van de “Methodiek voor risicoanalyse omtrent geinduceerde bevingen door  gaswinning; tijdelijke leidraad voor adressering Mbb 24.1 versie 1.2”. Voor alle  velden is een niveau 2 - risico matrix - analyse uitgevoerd om het risico ten  gevolge van geinduceerde aardbevingen kwalitatief in kaart te brengen.   De uitkomst van de seismische risico analyse voor de voorkomens Assen, Eleveld,  Een, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Witterdiep en Zevenhuizen, is dat  alie velden in categorie I valien (Figuur C9). TNO heeft de analyse geverifieerd en  verschilt op enkele punten van inzicht bij de classificatie van invloedfactoren.  Echter, TNO kan zich vinden in de positie van de diverse velden in de risicomatrix,  zoals door NAM bepaald.    Aard en omvang van schade  NAM voert verschillende argumenten aan om de kwalitatieve bepaling van het  veiligheidsrisico te duiden en de aard en omvang van de schade te kwalificeren:    e _NAM stelt dat de bevingen waargenomen bij de velden Witterdiep, Vries  en Eleveld hebben geresulteerd in grondsnelheden en -versnellingen die  onder de drempelwaarden liggen van het veiligheidsrisico dat is bepaald  aan de hand van de richtlijnen voor de zwakste type bouwwerken  (Stichting Bouw Research), de tweede adviesbrief van de commissie  Meijdam voor hazard en risicoberekeningen voor het Groningen gasveld  (Tweede advies: Omgaan met hazard- en risicoberekeningen in het belang  van het handelingsperspectief voor Groningen, 29 oktober 2015).   e _NAM stelt dat de kans op een aardbeving met de maximaal berekende  magnitudes die kan leiden tot een veiligheidsrisico voor de zwakste type  huizen, verwaartoosbaar klein is. Voor de 175 kleine velden heeft NAM  waargenomen dat in geen enkel geval een beving is geregistreerd die  gelijk of groter is dan de maximaal berekende magnitude.   e _NAM heeft het risico geanalyseerd dat de bovengrondse invloedfactoren  “industrie”, “speciale objecten” en “dijken” een indirecte bedreiging  kunnen vormen voor de veiligheid van de bevolking. Zij concludeert dat er  tot nu toe geen enkel geval bekend is van een geïnduceerde beving met  een maximale magnitude van 3,6 die heeft geleid tot een bedreiging voor  de veiligheid. Daarnaast zegt NAM, op basis van TNO-onderzoek in  Groningen, dat naar alle waarschijnlijkheid dit soort “speciale objecten”  sterker zijn dan de bovengenoemde zwakste type huizen (TNO rapport  “Plaatsgebonden individueel risico van panden in het invloedgebied van  het Groningenveld”, 26 mei 2015). NAM visualiseert dit door de  risicomatrix te “corrigeren”.   e NAM stelt dat de geregistreerde bevingen boven de Westerveld  voorkomens (bijv. veld Eleveld, 2004, magnitude 2.8) hebben geleid tot  enkele schademeldingen. NAM geeft aan dat de toekomstige kans op  schade af zal nemen omdat het merendeel van de voorkomens bijna leeg  geproduceerd zijn wat inhoudt dat de productiesnetheden en</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16099439    hoeveelheden per jaar laag zijn en verder zullen afnemen. Bij  vergelijkbare seismisch actieve velden heeft NAM geobserveerd dat de  kans op aardbevingen en schade daarmee afneemt.   e NAM stelt dat voor de meeste gebieden boven deze velden de  samenstelling van de ondiepe ondergrond steviger is in vergelijking met  veel gebieden boven het Groningenveld. Het betreft meer zand en minder  veen en zachte klei, waardoor bij een gelijke magnitude beving in dit  gebied de opslingering door de ondiepe ondergrond geringer zal zijn dan  voor soortgelijke bevingen in Groningen. Hierdoor wordt het risico op  schade lager geacht.    Gebaseerd op deze in het winningsptan genoemde argumenten, concludeert NAM  dat het onwaarschijnlijk is dat geïnduceerde aardbevingen boven de velden in dit  winningsplan, een directe dan wel indirecte bedreiging vormen voor de veiligheid.  Echter NAM kan bevingen die mogelijke tot schade leiden, niet geheel uitsluiten.  Op basis van de huidige inzichten is daarbij de verwachting dat deze schade  beperkt zal blijven tot kleine scheuren in de muren (niet structurele schade). In  sommige gevallen kan dit leiden tot matige schade.    Voor de monitoring van de seismische activiteit rondom de Westerveld velden zal  NAM gebruik maken van het huidige meetnet van de KNMI. De detectiegrens voor  trillingen van dit netwerk ligt in het gebied van het onderhavige winningsplian op  minder dan 1,5 op de schaal van Richter. Er rust op NAM de verplichting om deze  schade overeenkomstig de regels van het burgerlijk wetboek te vergoeden.    SodM kan de uitspraak van NAM ten aanzien van de aard en omvang van schade  niet verifiëren, omdat in het winningsplan de volgende gegevens en analyses  ontbreken:   1. Overzicht van de gemeten grondsnelheden en grondversneltingen.   2. Overzicht van de schademeldingen en de aard van de schade.   3. Analyse van de relatie tussen de grondsnelheden/-versnellingen en de  aard en omvang van de gerapporteerde schade. Deze analyse zou  geplaatst moeten worden in het kader van vergelijkbare analyses voor  andere velden en de kalibratiestudie schade door aardbevingen (TNO-  rapport, TNO-034-DTM-2009-04435, 11 november 2009) en de SBR  Richtlijn-A.   4. Analyse van de relatie tussen de bevingen en de productie(sneiheid).   5. Rapportage van waargenomen relaties bij andere actieve velden.   6. Overige onderbouwende rapporten en analyses.    SodM is van mening dat NAM deze gegevens alsnog moet aanleveren zodat een  beoordeling van de aard en omvang van de schade gemaakt kan worden alvorens  advies over instemming met het winningsplan uit te brengen.    Op basis van de seismisch risico analyse in het ingediende winningsplan  Westerveld kan worden geconcludeerd dat voor de velden in het winningsplan de  veiligheid niet in het geding is (alte velden kwalificeren in categorie I).    Dit betekent dat, in afwachting van de aanvullende gegevens, de productie op  basis van het vigerende winningsplan doorgang kan vinden.</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16099439    Indien SodM echter tijdens de procedure op basis van nieuwe informatie  constateert dat de bodembeweging niet verloopt conform het vigerende  winningsplan of constateert dat er mogelijk toch consequenties zijn voor de  veiligheid, dan kan de winning alsnog worden stilgelegd.    Advies    SodM heeft het winningsplan voigens de gebruikelijke methode op planmatig  beheer beoordeeld en komt tot de conclusie dat het plan voldoet aan de wettelijke  eisen en overeenstemt met de principes van planmatig beheer.    SodM heeft de bodemdalingsprognose van de NAM geverifieerd en reëel  bevonden. SodM adviseert wel om NAM inzichtelijk te laten maken hoe de  onzekerheidsmarge is bepaald.    SodM heeft de conclusies van NAM ten aanzien van het veiligheidsrisico en het  risico op schade wegens onvoldoende onderbouwing niet kunnen beoordelen.    SodM adviseert u om het winningsplan Westerveld aan te houden en NAM te  verzoeken het winningsplan aan te vullen met de volgende gegevens:    1. Overzicht van de gemeten grondsnelheden en grondversnellingen.  2. Overzicht van de schademneldingen en de aard van de schade.    3. Analyse van de relatie tussen de grondsneiheden/-versnellingen en de  aard en omvang van de gerapporteerde schade. Deze analyse zou  geplaatst moeten worden in het kader van vergelijkbare analyses voor  andere velden en de kalibratiestudie schade door aardbevingen (TNO-  rapport, TNO-034-DTM-2009-04435, 11 november 2009) en de SBR  Richtlijn-A.   4. Analyse van de relatie tussen de bevingen en de productie(snelheid).   Rapportage van waargenomen relaties bij andere actieve velden.   6. Overige onderbouwende rapporten en analyses.    ui    Ik vertrouw er op u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>    ey for life — nn    Retouradres: Postbus 80015 3508 TA Utrecht    Staatstoezicht op de Mijnen  T.a.v. mevrouw G. Jharap  Postbus 24037   2490 AA DEN HAAG    Onderwerp  adviesverzoek winningsplan Westerveld    Geachte mevrouw Jharap,    Naar aanleiding van uw verzoek van 19 mei 2016 om advies in het kader van de  beoordeling van het geactualiseerde winningsplan Westerveld, ingediend door de  Nederlandse Aardolie Maatschappij N.V. (verder NAM), berichten wij u het  volgende.    Doelmatigheid van de voorgenomen winning   Ten opzichte van het vigerende winningsplan is de doelmatigheid van de  voorgenomen winning in de velden binnen het winningsplan Westerveld over het  algemeen iets toegenomen. De reservoirkwaliteit varieert van veld tot veld. Dit  wordt weerspiegeld in de verwachte en streefwinningspercentages. Deze  percentages zijn een indicatie voor een doelmatige winning   Van de velden binnen het Westerveld cluster komt de resterende productie vooral  uit de velden Eleveld en Vries Zuid. Vries Centraal produceert naar verwachting  de komende 5 jaar nog ca. 100 miljoen Nm°. Productie uit de overige velden zal    naar verwachting minder dan 50 miljoen Nm? bedragen. Het gehele cluster zal per    2023 uitgeproduceerd zijn.    Bodemdaling   TNO heeft de bodemdaling per veld geverifieerd op basis van de door NAM  aangeleverde parameters. De door NAM gebruikte parameters zijn gebaseerd op  een ondergrond model, dat is opgesteld aan de hand van daadwerkelijke  bodemdalingsmetingen tussen 1975 en 2013. Bron: NAM-rapport “Bodemdaling  door Aardgaswinning -NAM-velden in Groningen, Friesland en het Noorden van  Drenthe- Status Rapport 2015 en Prognose tot het jaar 2080”  (EP201511213444).   De resterende bodemdating blijft voor alle velden beneden de 2 cm. De  berekeningen zijn gebaseerd op het mid case (verwachte) scenario van de  bodemdalingsprognose. Voor een high case scenario kan de bodemdaling  navenant hoger uitvallen. TNO adviseert om de high case per voorkomen op te  vragen bij de operator.    Princetonlaan 6  3584 CB Utrecht  Postbus 80015  3508 TA Utrecht    www.tno nl    T +31 88 866 42 56    Datum  16 juni 2016    Onze referentie  AGE 16-10.064    Contactpersoon  Drs G. Remmelts    E-mail  gijs.remmelts@tno.nl    Ooorkiesnummer  +31 88 866 45 28    Op opdrachten aan TNO pn de Algemene  Voorwaarden voor opdrachten aan TNO.  zoals gedeponeerd bij de Griffie van de  Rechtbank Den Haag en de Kamer van  Koophandel Den Haag van toepassing  Deze algemane voorwaarden kunt u tevens  vinden op www Ino nl.   Op verzoek zenden wij u deze toe    Handelsragstemummer 27376655</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>    TNO innovation  OO eee for life nn    Datum   16 juni 2016  NAM geeft een onzekerheid van 25% voor de uitkomsten van de Onze referentie  bodemdalingsberekeningen zonder aan te geven waarop deze onzekerheid is AGE 16-10.064  gebaseerd. De grootste onzekerheid in de bodemdaling is momenteel gerelateerd  aan de onzekerheid in de toekomstige gasproductie (low-mid-high case). Immers,  aangezien de gasvelden in het Westerveld winningsplan al jaren produceren.  kunnen de voor bodemdaling relevante reservoireigenschappen met enige  zekerheid uit de monitoringsgegevens worden afgeleid.    Blad  2/4    Risicoschatting op basis van de leidraad seismisch risico   De NAM heeft voor alle velden in deze aanvraag een seismische risico analyse  uitgevoerd. Dit, omdat de DHAIS classificatie voor alle velden een niet te  verwaarlozen kans op beven geeft.    NAM heeft het risico van geïnduceerde aardbevingen gekwalificeerd met de  risicomatrixbenadering. TNO verschilt op enkele punten van inzicht bij de  classificatie van invloedsfactoren:   e _ Voor Vries Centraal scoort de ondergrondse invloedsfactor één punt  hoger dan bij NAM. Er is een beving van 1,5 waargenomen, die zowel  binnen een straal van 3 km rondom het veld Vries Centraal, als rond het  veld Vries Zuid is gelokaliseerd. NAM kent die beving alleen toe aan Vries  Zuid. Gezien de onzekerheid in de plaatsbepaling van de haard van de  beving rekent TNO deze beving aan beide velden toe bij het opstellen van  de SRA;   e _De bovengrondse invloeden worden bij Assen één punt lager berekend,  terwijl die bij Eleveld één punt hoger en bij Vries Noord en Vries Zuid twee  punten hoger uitkomen. Dit op grond van het al of niet voorkomen van  dijken of andere infrastructuur.   Deze verschillen in factoren geven voor de positie in de risicomatrix geen  significant verschil.</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>         for life mmm    Datum  16 juni 2016    Ne  til Nee                                              06    Vri EN    it  06  Vries cy C EN 05  vies Z .  \ o Elevelt  Witterdiep o 04  o “Kleveld &  Vri  Een © 02  0.2 Oo  Zevenhuizen  01  0.1    0 01 02 03 04 05 06 07 08 09 1  invloedsfactor ondergrond    Figuur. Risicomatrix. In zwart de positie van de velden volgens de berekeningen van NAM  en in blauw de aangepaste positie van op basis van de berekeningen van TNO. NB Vries  Zuid (NAM) en de door TNO aangepaste positie van Vries Noord en Vries Centraal zijn  dezelfde. Alle velden bevinden zich binnen de SRA risico categorie |.    o  b         invioedsfactor bovengrond  Oo  a         Bevindingen  TNO is van mening, dat het winningsplan getuigt van doelmatige winning.    De bodemdalingsprognose is adequaat berekend. De grootste onzekerheid in de  prognose is de hoeveelheid productie en de daarbij gepaard gaande depletie van  de gasvelden. TNO beveelt aan om de high case per voorkomen op te vragen bij  de operator en deze informatie aan het winningsplan toe te voegen.    TNO kan zich vinden in de positie van de diverse velden in de risicomatrix, zoals  gegeven door de NAM (zie figuur).</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>    innovation    mn nn HN) for life memmen ennn    In algemene zin is het waardevol om operators te vragen om hun kwantificering  van de invloedsfactoren in de risicomatrix te ondersteunen met een afbeelding van  de brongegevens.    Met vriendelijke groet,    Dr. 1.C. Kroon  Hoofd Adviesgroep Economische Zaken    Datum  16 juni 2016    Onze referantie  AGE 16-10.064    Blad  4/4</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>         1 0 0 0 1 0 2 6 8    AAL    > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag    Ministerie van Economische Zaken  Directie Energie en Omgeving   T.a.v. mevrouw M.A.C. Van der Salm  Postbus 20401   2500 EK DEN HAAG    minute    Datum 10 oktober 2016  Betreft advies winningsplan Westerveld    Parafenroute    Paraaf Medeparaaf                Verzendwijze: Per post    Datum verzending                 Staatstoezicht op de Mijnen    Ministerie van Economische Zaken    Medeparaaf                    Staatstoezicht op de Mijnen  Henri Faasdreef 312   Postbus 24037   2490 AA Den Haag    T 070 379 8400 (algemeen)  F 070 379 8455 (algemeen)    sodm@nunez.nl (algemeen)  www.sodm.n!    Behandeld door    Ons kenmerk  16152380    Uw kenmerk    Kopie aan  Div   LET   MUM         Bijlage(n)  1    Datum afdoen    Attaenummar ralatia</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen  ä Ministerie van Economische Zaken         > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag    +o : : Staatstoezicht op de Mijnen  Ministerie van Economische Zaken P i    Directie Energie en Omgeving Bezoekadres    Henri Faasdreef 312    Tav en 2492 JP Den Haag  Postbus 20401 Postadres  2500 EK DEN HAAG Postbus 24037    2490 AA Den Haag    T 070 379 8400 (algemeen)  F 070 379 8455 (algemeen)    sodm@minez.nl  www.sodm.nl    Behandeld door    Datum 11 oktober 2016   Betreft advies winningsplan Westerveld Ons kenmerk  16152380  Uw kenmerk   Bijlage: TNO advies Westerveld   Bijlage(n)   Geachte mevrouw van der Salm, 1    Naar aanleiding van uw adviesverzoek betreffende het gewijzigde winningsplan  Westerveld, ingediend door Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (NAM) op 11  september 2016, berichten wij u het volgende.    Procesverloop   NAM heeft op 20 december 2013 een wijziging van het winningsplan Westerveld  ingediend. Dit winningsplan heeft NAM aangevuld op 27 mei 2014, waarna SodM  en TNO op 15 september 2014 advies hebben uitgebracht aan het Ministerie van  Economische Zaken. Gelet op de toenemende vragen vanuit de samenleving en de  voorziene wijziging van de Mijnbouwwet is het instemmingsbesluit over het  winningsplan Westerveld aangehouden. Recent is besloten om winningsplannen  breder te toetsen en ook risico's voor omwonenden, gebouwen en infrastructuur  mee te laten wegen in de beoordeling van het winningsplan. Dit betekent dat de  beoordeling van de gevolgen van aardbevingen niet langer wordt beperkt tot de  “seismische hazard” (seismische dreiging), maar wordt uitgebreid naar het  seismische risico. NAM heeft op 23 februari 2016 een bijgewerkt winningsplan  Westerveld ingediend. Het oorspronkelijke winningsplan uit december 2013 en het  addendum, dat EZ in oktober 2014 heeft ontvangen, zijn door NAM aangevuld met  een nieuwe beoordeling van het seismische risico. Bovendien is de tekst  geactualiseerd.   Op 30 mei 2016 heeft het Ministerie van Economische Zaken SodM gevraagd om  deze nieuwe beoordeling van het seismische risico te toetsen en om na te gaan of  de geactualiseerde tekst van de overige paragrafen invloed heeft op het eerdere  advies van 15 september 2014. Het resultaat van deze beoordeling heeft SodM  per brief van 12 juli 2016 kenbaar gemaakt aan het Ministerie. In deze brief is  geadviseerd om aanvullende gegevens op te vragen bij NAM zodat een aantal  stellingen in het winningsplan onderbouwd konden worden.   Naar aanleiding van de brief van SodM en verder overleg met het Ministerie, heeft  NAM op 11 september 2016 een gewijzigd winningsplan Westerveld ingediend.  Voor de beoordeling van het gewijzigde winningsplan heeft SodM advies gevraagd  aan TNO voor de verificatie van de berekeningen op de onderdelen doelmatige  winning, bodemdaling en de seismische risico analyse.    Pagina 1 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    Op 4 oktober 2016 heeft SodM hierover het bijgevoegd advies van TNO  ontvangen. Middels deze brief ontvangt u mijn advies.    Beschrijving Westerveld winningsplan   Het winningsplan Westerveld omvat 11 gasvelden t.w. Assen, Assen-Zuid, Een,  Eleveld, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Witten, Witterdiep, Zevenhuizen  en Zevenhuizen-West. Het gros van deze velden zijn al geruime tijd in productie.  NAM verwacht voor velden Zevenhuizen-West, Assen-Zuid, Witten en Witterdiep  enkel productie in het meest optimistische scenario aangezien de winbare  hoeveelheden zeer gering zijn. De velden Appelscha, Roden en Norg-Zuid die  historisch gezien deel uitmaakten van dit winningsplan, zijn uit geproduceerd.  NAM heeft geen plannen om de productie uit deze voorkomens te hervatten.    Reden voor wijziging winningsplan   NAM heeft een wijziging van het winningsplan ingediend omdat zij een vernieuwde  risicoanalyse heeft gemaakt van de geïnduceerde seismiciteit die kan optreden als  gevolg van de gaswinning uit de diverse velden. Tevens heeft NAM de  productievoorspellingen en de te verwachten bodemdaling geactualiseerd voor de  velden in het winningsplan.    Planmatig beheer   NAM verwacht dat de productie van de velden in het Westerveld systeem tot het  jaar 2023 zal voortduren in het meest waarschijnlijke productie scenario en tot  het jaar 2028 in het hoge, meest optimistische productie scenario. De verwachte  volumes voor de gasvelden (GIIP) en de winningspercentages per veld zijn  weergegeven in onderstaande tabel:         Pagina 2 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre> 
   
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    invloedsfactor bovengrond         "0.0 0.2 0.4 0.6 0.8 1.0    invloedstactor ondergrond  Figuur D2: Uitkomst van de Seismische Risico Analyse (SRA). Alle voorkomens in dit winningsplan vaflen in  risico Categorie |.    Het resultaat van de SRA analyse voor de gasvelden in dit winningsplan is grafisch  weergegeven in bovenstaande figuur (winningsplan p.28). Uit de analyse van NAM  volgt dat alle gasvelden in de laagste seismische risicogroep vallen (categorie I).    Pagina 6 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre> 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen  q Ministerie van Economische Zaken         > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag    en: : : Staatstoezicht de Mijnen  Ministerie van Economische Zaken op i  Bezoekadres    Directie Energie en Omgeving Henri Faasdreef 312  2492 JP Den Haag    Postbus 20401 Postadres    2500 EK DEN HAAG Postbus 24037  2490 AA Den Haag    T 070 379 8400 (algemeen)  F 070 379 8455 (algemeen)    sodm@minez.nl  www.sodm.nl    Behandeld door    Datum 11 oktober 2016 nn    Betreft advies winningsplan Westerveld Ons kenmerk  16152380    Uw kenmerk    Bijlage: TNO advies Westerveld    Geachte mevrouw    Naar aanleiding van uw adviesverzoek betreffende het gewijzigde winningsplan  Westerveld, ingediend door Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (NAM) op 11  september 2016, berichten wij u het volgende.    Bijlage(n)  1    Procesverloop   NAM heeft op 20 december 2013 een wijziging van het winningsplan Westerveld  ingediend. Dit winningsplan heeft NAM aangevuld op 27 mei 2014, waarna SodM  en TNO op 15 september 2014 advies hebben uitgebracht aan het Ministerie van  Economische Zaken. Gelet op de toenemende vragen vanuit de samenteving en de  voorziene wijziging van de Mijnbouwwet is het instemmingsbesluit over het  winningsplan Westerveld aangehouden. Recent is besloten om winningsplannen  breder te toetsen en ook risico's voor omwonenden, gebouwen en infrastructuur  mee te laten wegen in de beoordeling van het winningsplan. Dit betekent dat de  beoordeling van de gevolgen van aardbevingen niet langer wordt beperkt tot de  “seismische hazard” (seismische dreiging), maar wordt uitgebreid naar het  seismische risico. NAM heeft op 23 februari 2016 een bijgewerkt winningsplan  Westerveld ingediend. Het oorspronkelijke winningsplan uit december 2013 en het  addendum, dat EZ in oktober 2014 heeft ontvangen, zijn door NAM aangevuld met  een nieuwe beoordeling van het seismische risico. Bovendien is de tekst  geactualiseerd.   Op 30 mei 2016 heeft het Ministerie van Economische Zaken SodM gevraagd om  deze nieuwe beoordeling van het seismische risico te toetsen en om na te gaan of  de geactualiseerde tekst van de overige paragrafen invloed heeft op het eerdere  advies van 15 september 2014. Het resultaat van deze beoordeling heeft SodM  per brief van 12 juli 2016 kenbaar gemaakt aan het Ministerie. In deze brief is  geadviseerd om aanvullende gegevens op te vragen bij NAM zodat een aantal  stellingen in het winningsplan onderbouwd konden worden.   Naar aanleiding van de brief van SodM en verder overleg met het Ministerie, heeft  NAM op 11 september 2016 een gewijzigd winningsplan Westerveld ingediend.  Voor de beoordeling van het gewijzigde winningsplan heeft SodM advies gevraagd  aan TNO voor de verificatie van de berekeningen op de onderdelen doelmatige  winning, bodemdaling en de seismische risico analyse.    Pagina 1 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre> 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    1. Status en integriteit van de te behandelen put   2. Integriteit van de afdekkende lagen   3. Hydraulische- of zuurvolumes en vloeistof samenstelling van de te  gebruiken chemicaliën   4. Injectiedrukken en gevolgen voor spanningscondities in het reservoir   5. Afstanden tot gekarteerde breuken en het seismisch risico van de operatie   6. Locatie van de put ten opzichte van drink- en grondwatergebieden   7. Geochemische interacties tussen de gebruikte vloeistoffen en  gesteente/afsluitende lagen (incl. oplossingsverschijnselen)   8. Het afvoerplan van de uitgewerkte chemicalién (uitgewerkt zuur en/of    stimulatie vloeistoffen)    Risico analyse bodemtrilling   NAM heeft een analyse gemaakt van het seismisch risico (SRA) als gevolg van de  gaswinning uit de onderhavige gasvelden (bijlage 3). Hiervoor heeft zij gebruik  gemaakt van de methodiek “risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door  gaswinning tijdelijke leidraad voor adressering mbb. 24. 1.p, versie 1.2, SodM, 1  februari 2016”,   De gasvelden Assen-Zuid, Witten en Zevenhuizen-West zullen volgens het  verwachte mid-case scenario niet produceren, waardoor er geen drukdaling zal  plaatsvinden. NAM verwacht in het high case productie scenario voor deze velden  dat de drukdaling gering zal zijn, waarmee de kans op seismiciteit voor dit  scenario “verwaarloosbaar” is. Volgens de methodiek is verdere analyse (“Stap 2”  van de SRA ) voor deze velden niet nodig.   TNO kan zich vinden in deze analyse voor de velden Assen-Zuid, Witten en  Zevenhuizen-West. Mocht de productie uit deze velden in de toekomst de high  case scenario’s overschrijden, dan adviseert TNO om de seismische risico analyse  voor deze velden opnieuw uit te voeren.   SodM onderschrijft de analyse van TNO ten aanzien van deze velden. SodM  adviseert om in het geval dat het duidelijk wordt dat de productie uit de velden  Assen-Zuid, Witten en Zevenhuizen-West de voorspellingen in het winningsplan  dreigen te gaan overschrijden, NAM een actualisatie van de seismische risico  analyse voor deze velden te laten indienen en het winningsplan te actualiseren.    Voor het beoordelen van het seismische risico voor gasvelden Eleveld, Assen, Een,  Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Witterdiep en Zevenhuizen is het nodig  om de risico matrix te gebruiken (“Stap 2” van de SRA). Voor elke factor die  bepaald is voor de onder- en bovengrond wordt een score gegeven waarbij de  som van de scores een positie geeft in de risico matrix; de som van de scores  voor “invloedfactoren ondergrond” geeft de positie op de x-as en de som van de  scores voor “invloedfactoren bovengrond” geeft de positie op de y-as weer.    Pagina 5 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    invloedsfactor bovengrond         0.0 0.2 0.4 0.6 0.8 1.0    invioedsfactor ondergrond  Figuur D2: Uitkomst van de Seismische Risico Analyse (SRA). Alle voorkomens in dit winningsptan vallen in  risico Categorie 1.    Het resultaat van de SRA analyse voor de gasvelden in dit winningsplan is grafisch  weergegeven in bovenstaande figuur (winningsplan p.28). Uit de analyse van NAM  volgt dat alle gasvelden in de laagste seismische risicogroep vallen (categorie I).    Pagina 6 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre> 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>    BN Staatstoezicht op de Mijnen  . Ser Ministerie van Economische Zaken  Pease         > Retouradres Postbus 24037 2490 AA Den Haag  wo. : : Staatstoezicht op de Mijnen  Ministerie van Economische Zaken    Directie Energie en Omgeving Bezoekadres    Henri Faasdreef 312  2492 JP Den Haag    Postbus 20401 Postadres    2500 EK DEN HAAG Postbus 24037  2490 AA Den Haag    T 070 379 8400 (algemeen)  F 070 379 8455 (algemeen)    sodm@minez.nt  www.sodm.nl    Behandeld door    Datum 10 oktober 2016  Betreft advies winningsplan Westerveld Ons kenmerk  16152380    Uw kenmerk    Bijlage(n)  Bijlage: TNO advies Westerveld !    Geachte mevrouw    Naar aanleiding van uw adviesverzoek betreffende het gewijzigde winningsptan  Westerveld, ingediend door Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (NAM) op 11  september 2016, berichten wij u het volgende.    Procesverloop   NAM heeft op 20 december 2013 een wijziging van het winningsplan Westerveld  ingediend. Dit winningsplan heeft NAM aangevuld op 27 mei 2014, waarna SodM  en TNO op 15 september 2014 advies hebben uitgebracht aan het Ministerie van  Economische Zaken. Gelet op de toenemende vragen vanuit de samenleving en de  voorziene wijziging van de Mijnbouwwet is het instemmingsbesluit over het  winningsplan Westerveld aangehouden. Recent is besloten om winningsplannen  breder te toetsen en ook risico's voor omwonenden, gebouwen en infrastructuur  mee te laten wegen in de beoordeling van het winningsplan. Dit betekent dat de  beoordeling van de gevolgen van aardbevingen niet langer wordt beperkt tot de  "seismische hazard” (seismische dreiging), maar wordt uitgebreid naar het  seismische risico. NAM heeft op 23 februari 2016 een bijgewerkt winningsplan  Westerveld ingediend. Het oorspronkelijke winningsplan uit december 2013 en het  addendum, dat EZ in oktober 2014 heeft ontvangen, zijn door NAM aangevuld met  een nieuwe beoordeling van het seismische risico. Bovendien is de tekst  geactualiseerd.   Op 30 mei 2016 heeft het Ministerie van Economische Zaken SodM gevraagd om  deze nieuwe beoordeling van het seismische risico te toetsen en om na te gaan of  de geactualiseerde tekst van de overige paragrafen invloed heeft op het eerdere  advies van 15 september 2014. Het resultaat van deze beoordeling heeft SodM  per brief van 12 juli 2016 kenbaar gemaakt aan het Ministerie. In deze brief is  geadviseerd om aanvullende gegevens op te vragen bij NAM zodat een aantal  stellingen in het winningsplan onderbouwd konden worden.   Naar aanleiding van de brief van SodM en verder overleg met het Ministerie, heeft  NAM op 11 september 2016 een gewijzigd winningsplan Westerveld ingediend.  Voor de beoordeling van het gewijzigde winningsplan heeft SodM advies gevraagd    Pagina 1 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre> 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre> 
           
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre> 
              
         
          
           
           
                
          
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    invloedsfactor bovengrond         "0.0 0.2 0.4 0.6 0.8 1.0    invioedsfactor ondergrond  Figuur D2: Uitkomst van de Seismische Risico Analyse (SRA). Alle voorkomens in dit winningsplan vallen in  risico Categorie f.    Het resultaat van de SRA analyse voor de gasvelden in dit winningsplan is grafisch  weergegeven in bovenstaande figuur (winningsplan p.28). Uit de analyse van NAM  volgt dat alle gasvelden in de laagste seismische risicogroep vallen (categorie I).    Pagina 6 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    TNO constateert dat de risicoanalyse is uitgevoerd volgens de SRA-leidraad en kan  zich vinden in de toedeling tot de laagste risicogroep (categorie I). SodM  onderschrijft de analyse van TNO, met de aanvulling dat de reeds bevende velden  Eleveld en Vries-Zuid dicht bij de grens met categorie II liggen met waarden van  0,315. Voor deze risicogroep geldt dat seismisch monitoren met het bestaande  KNMI netwerk volstaat. Het huidige KNMI monitoringsnetwerk kan aardbevingen  met een magnitude van 1,5 en groter lokaliseren. NAM geeft aan dat zij bereid is  aanvullende metingen te doen.    Jaar van  schademelding | Ostwmbeving | Bevendvera | Att metdngen |    ME ECN  EC eve                                    SodM stelt vast dat in het gasveld Eleveld historisch gezien en nog in het recente  verleden, veelvuldig bevingen zijn opgetreden (in totaal 46). De zwaarste daarvan  (M > 2,0) zijn in de omgeving duidelijk gevoeld en hebben tot schademeldingen  geleid (zie ook volgende paragraaf). Daarnaast wordt de productie uit het  bevende voorkomen Vries-Zuid (maximale gemeten magnitude 1,5) middels de  put Vries-10 weer opgestart. Op dit moment worden in deze omgeving de  grondbewegingen aan het oppervlak nog niet geregistreerd. Het zijn deze  grondbewegingen die de schade aan bouwwerken veroorzaken. SodM adviseert  hierom NAM in de omgeving van de Eleveld en Vries-Zuid gasvelden, aanvullende  monitoring te laten uitvoeren in de vorm van het plaatsen van enkele  versnellingsopnemers. Daarnaast adviseert SodM om NAM een  risicobeheerssysteem voor de bevende voorkomens uit dit winningsplan te laten  opstellen en implementeren.    Schade door bodembeweging en mitigerende maatregelen   NAM kan de kans op schade aan bebouwing in de nabije omgeving van het  epicentrum van een geïnduceerde aardbeving niet uitsluiten. In het ernstigste  geval kan een geïnduceerde beving leiden tot het ontstaan van lichte, niet  constructieve schade aan meerdere gebouwen en matige schade aan enkele  gebouwen. NAM zegt dat dit wordt bevestigd door de resultaten van de seismische  hazard studie van TNO-NITG. In deze studie geven berekeningen van de  maximale horizontale pieksnelheden voor de Vries en Eleveld gasvelden aan dat er  een kleine kans op schade bestaat door geïnduceerde bevingen.    Pagina 7 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre>   
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre> 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 141 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 141 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 142 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 142 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 143 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    1.0    0.8    0.6    0.4    invloedsfactor bovengrond    0.2         0.  4.0 0.2 0.4 0.6 0.8 1.0    invioedsfactor ondergrond  Figuur D2: Uitkomst van de Seismische Risico Analyse (SRA). Alle voorkomens in dt winningsplan vatten in  risico Categorie |.    Het resultaat van de SRA analyse voor de gasvelden in dit winningsplan is grafisch  weergegeven in bovenstaande figuur (winningsplan p.28). Uit de analyse van NAM  volgt dat alle gasvelden in de laagste seismische risicogroep vallen (categorie I).    Pagina 6 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 143 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 144 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 144 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 145 ======================================================================

<pre>  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 145 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 146 ======================================================================

<pre> 
     
 
          
                      
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 146 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 147 ======================================================================

<pre> 
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 147 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 148 ======================================================================

<pre>              TNO innovation  for life = Ee    Datum   4 oktober 2016  Voor velden behorende tot risicocategorie | volstaat seismisch monitoren met het Onze referentie  bestaande seismisch meetnet van het KNMI®. De NAM geeft in haar winningsplan _ 16-10.083  aan, dat zij eventueel bereid is aanvullende metingen te doen. als de omgeving  dat wenst.    Huidige niet-producerende velden    Voor alle momenteel niet-producerende velden in het winningsplan geldt, dat zij  op basis van de DHAIS classificatie een te verwaarloze kans op beven hebben    Blad  3/3    TNO-AGE kan zich hierin vinden Echter, als de productie uit de velden Assen-  Zuid, Witten en Zevenhuizen-West het huidige NAM high case scenario  overschrijdt, dan stelt TNO-AGE voor om opnieuw per veld te bekijken, of een  seismische risicoanalyse noodzakelijk is    Het risico voor bodembeweging als gevolg van putstimutatie  TNO-AGE acht het risico op bodembeweging als gevolg van zuurstimulatie van  het reservoir vanuit de put verwaarloosbaar op grond van de huidige informatie.    Het risico voor bodembeweging als gevolg van hydraulische stimulatie van het  reservoir in zichzelf is klein“. Procedureel gezien zal de NAM voorafgaand aan het  uitvoeren van een hydraulisch frack-operatie een gedetailleerd plan ten genoegen  van de IGM moeten overleggen, waarin het risico voor die specifieke operatie  nader wordt geanalyseerd Daarom is dit effect hier niet verder geëvalueerd door  TNO-AGE    Bevindingen  Samenvattend, TNO-AGE  e is van mening, dat het winningsplan getuigt van doelmatige winning  « verwacht een maximale bodemdaling van ~3 cm  « constateert, dat de risicoanalyse is uitgevoerd volgens de SRA-leidraad  en kan zich vinden in de toedeling tot de laagste risicogroep (categorie |)    Met vriendelijke groeten,    Hoogachtend,           oofd Adviesgroep Economische Zaken         ® Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning  tijdelijke leidraad voor adressering mbb. 24.1.p, versie 1.2, SodM, 1 februari 2016   zie rapport Witteveen en Bos, “Aanvullend onderzoek naar mogelijke risico's en  gevolgen van de opsporing en winning van schalie- en steenkoolgas in  Nederland”, Rapport aan Ministerie EZ. 2013</pre>

====================================================================== Einde pagina 148 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 149 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 149 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 150 ======================================================================

<pre>    Technische commissie bodembeweging    1  ,    > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag    Technische commissie    woe . bodembewegin  Ministerie van Economische Zaken eging    Directie Energie en Omgevin Postadres  gd Postbus 20401    Postbus 20401 2500 EK Den Haag  2500 EK DEN HAAG T 088 042 5718  www.tchb.n}    secretaris@tcbb.nl    Ons kenmerk  TCBB / 16189114    Uw kenmerk  161016    Bijlage(n)    06 DEC 2016  Datum    Betreft Tcbb-advies winningsplan Westerveld    Geachte mevrouw EN    Op 19 oktober 2016 heeft u het winningsplan Westerveld, d.d. 9  september 2016 van de Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (hierna  NAM) voor advies aan de Technische commissie bodembeweging (Tcbb)  voorgelegd.    Het opgestelde advies van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM)  (kenmerk: 16152380, d.d. 13 oktober 2016) heeft u bijgevoegd. Tevens  heeft u het advies van TNO-Geologische dienst van Nederland (TNO)  (kenmerk: 16-10.083 d.d. 4 oktober 2016) aan Sodm bijgevoegd.    Het gewijzigd winningsplan Westerveld omvat de voorkomens Assen,  Assen-Zuld, Een, Eleveld, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Witten,  Witterdiep, Zevenhuizen en Zevenhulzen-West,    De Tcbb heeft het winningsplan getoetst aan het criterium risico van  schade ten gevolg van bodembeweging uit de Mijnbouwwet en het  Mijnbouwbesluit. Zij heeft kennis genomen van de adviezen van SodM en  TNO.    De Tcbb onderscheidt in haar advies de twee componenten die zich  voordoen bij bodembeweging, te weten bodemdaling en bodemtrilling.         De Tcbb merkt op dat deze beide kennisgebieden In ontwikkeling zijn en  dat er ontwikkelingen zijn in de acceptatie van bodemdaling en  bodemtrilling. De Tcbb heeft ook in dat licht gekeken naar dit onderhavige  Winningsplan. In een afzonderlijke brief zullen wij u adviseren in de  toekomst de adviesaanvragen anders in te richten, waarbij de vraag of  een berekend risico acceptabel is expliciet aan de orde komt en de  adviezen ook voor technisch niet ingewijden (zoals regionale en lokale  overheden) begrijpelijk zijn.    Pagina 1 van 4</pre>

====================================================================== Einde pagina 150 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 151 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 151 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 152 ======================================================================

<pre>    Technische commissie  bodembeweging    Ons kenmerk  TCBB / 16189114    Bodemdaling   In onderdeel C2, pagina 22 van het winningsplan, geeft de NAM de  verwachte bodemdaling, veroorzaakt door de gaswinning (tussen 2016 en  2023) uit de in dit winningsplan beschreven voorkomens, De verwachte  bodemdaling voor ieder individueel voorkomen wordt geschat op minder  dan 2 cm.   Ook geeft de NAM in het winningsplan een prognose van de totale  bodemdaling als gevolg van de gaswinning uit de in het winningsplan  genoemde voorkomens en de omliggende voorkomens (waaronder het  Groningen veld in het noordoosten) voor 2025. De verwachte totale  bodemdaling in 2025 ligt tussen 2 cm (Een) en 10 cm (Vries-Noord).    Daarnaast heeft de NAM in het winningsplan weergeven de verwachte  eindsituatie in 2080 van de totale bodemdaling als gevolg van de  gaswinning uit de In het winningsplan genoemde voorkomens en de  omliggende voorkomens. De totale bodemdaling in 2080 ligt tussen 2 cm  (Een) en 12 cm (Vries-Noord).    Omdat de te verwachten bodemdaling geleidelijk en gelijkmatig optreedt  wordt er geen directe schade aan infrastructuur, bebouwing of natuur en  milieu verwacht. Er wordt niet uitgesloten dat de bodemdaling gevolgen  kan hebben voor het normale beheer en onderhoud van waterkeringen en  waterlopen, De Tcbb acht het van belang dat er overeenstemming komt  met het verantwoordelijke waterschap over de te nemen maatregelen.  Het winningsplan geeft niet duidelijk aan of deze overeenstemming  bestaat.    De Tcbb concludeert dat het aannemelijk is dat de bodemdaling in het  diepste punt van de bodemdalingskom van de voorkomens Assen, Assen-  Zuid, Een, Eleveld, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Witten,  Witterdlep, Zevenhuizen en Zevenhuizen-West in de periode tussen 2016  en 2023 niet meer dan 2-3 cm bedraagt.    Bodemtrilling   De aanvrager geeft, op basis van de risicoanalyse in onderdeel D van het  winningsplan, per voorkomen aan wat de kans is op een geïnduceerde  beving met significante schade door de gaswinning.    - Assen 42% met een onzekerheidsmarge van 8%   - Assen-Zuid verwaarioosbaar (mid-case)   - Een 42% met een onzekerheidsmarge van 8%   - Witten verwaarloosbaar (mid-case)   - Zevenhuizen 19% met een onzekerheidsmarge van 5%  - Zevenhuizen-West verwaarloosbaar (mid-case)    De voorkomens Eleveld, Vries- Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid en  Wittendiep zijn ingedeeld in de categorie van voorkomens waar    Pagina 2 van 4</pre>

====================================================================== Einde pagina 152 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 153 ======================================================================

<pre>    Technische commissie  bodembeweging    Ons kenmerk  TCBB / 16189114    aardbevingen zijn opgetreden. In deze voorkomens zijn tot 2014 jaarlijks  aardbevingen waargenomen met een magnitude boven 1,5 op de schaal  van Richter.    De NAM heeft volgens de Seismisch Risico Analyse (SRA) voor  voorkomens Assen, Eleveld, Een, Eleveld, Vries- Noord, Vries-Centraal,  Vries-Zuid, Witterdiep en Zevenhuizen de Risico Matrix (stap 2 van de  SRA) toegepast. De NAM concludeert uit het resultaat van de SRA dat alle  voorkomens In dit winningsplan vallen in EMS schaal VI-VII (Categorie í).    Verwijzend naar het onderzoek van Deltares over schade aan  buisleidingen door aardbeving uit 2010 is de verwachting dat de kans op  schade door geïnduceerde aardbevingen aan buisleidingen klein zal zijn.    Er wordt niet uitgesloten dat de bodemtrilling gevolgen kan hebben voor  schade aan gebouwen. Dit kan betekenen dat in de nabijheid van een  voorkomen mogelijk tot matige schade (scheuren in muren tot  constructieve schade) kan optreden aan gebouwen, afhankelijk van de  kwetsbaarheid (type en onderhoud) van het gebouw en de intensiteit van «  de beving. Uit resultaten van de seismische hazard studie van TNO-NITG  uit 2012 met ook de voorkomens Eleveld en Vries bevestigen de  berekeningen dat er een kleine kans op schade bestaat door geïnduceerde  bodemtrillingen boven of rondom de Eleveld en Vries voorkomens.    Uit het historisch overzicht in het winningsplan komt naar voren dat voor  het voorkomen Eleveld zestien schademeldingen, gerelateerd aan  bodemtrilling van dit voorkomen, zijn geweest.    De Tcbb merkt op dat uit de nog uit te voeren onderzoeken Inzake het  Groningenveld mogelijk kan blijken dat ook voor sommige kleinere velden  de grens van magnitude 3,9 op de schaal van Richter kan worden  overschreden, Als er ook voor Westerveld redenen blijken te zijn om de  Mmax van 3,9 te herzien, dan zal de NAM het winningsplan alsnog  moeten actualiseren.    Slotsom   De Tcbb kan zich vinden in een maximale te verwachten additionele  bodemdaling van 2-3 cm. in het winningsgebied, concludeert dat de  seismische risicoanalyse is uitgevoerd volgens de SRA leidraad, en  onderschrijft de indeling in categorie 1 (EMS VI-VII) van de veiden die  reeds bevingen hebben vertoond. Op grond hiervan heeft de Tcbb geen  bezwaar om onder voorwaarden in te stemmen met het winningsplan  Westerveld.    Pagina 3 van 4</pre>

====================================================================== Einde pagina 153 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 154 ======================================================================

<pre>    Technische commissie  bodembeweging    Ons kenmerk  TCBB / 16189114    De Tcbb adviseert aan de instemming de voorwaarden te verbinden die  door SodM/TNO zijn voorgesteld, inclusief de risicoanalyse zuur-en  hydraulische reservoir stimulatie, alsmede de eis dat alvorens reservoir  stimulatie toe te passen seismisch meetinstrumentarlum boven of nabij  het te stimuleren voorkomen te plaatsen en in werking te hebben.    Met vriendelijke groet,           Pagina 4 van 4</pre>

====================================================================== Einde pagina 154 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 155 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 155 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 156 ======================================================================

<pre>    Mijnraad    Aan   De Minister van Economische Zaken  t.a.v. de Directeur Energie en Omgeving  Postbus 20401   2500 EK Den Haag    Datum Uw kenmerk Ons kenmerk Bijlage(n)  ETM-EO/16062472 MIJR/ 16081110 3  10 JUN 2016    Betreft: Advies Mijnraad winningsplan Groningenveld 2016    Bij brief van 20 april 2016’ heeft u de Mijnraad advies gevraagd over het winnings-  plan? van Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (NAM) voor de winning van kool-  waterstoffen uit het gasvoorkomen Groningen gasveld. In de voorgenomen wijziging  van de Mijnbouwwet krijgen decentrale overheden en de Mijnraad adviesrecht over  winningsplannen. U hebt vooruitlopend daarop betrokken provincies, gemeenten,  waterschappen en de velligheidsreglo Groningen gevraagd om advies over het  ingediende winningsplan. U vraagt de Mijnraad alle adviezen overziend’ een  eindadvies voor het ontwerp-instemmingsbesluit (en de bijbehorende voorschriften) te  geven.    Over advisering door de Mijnraad    Het advies over het instemmingsbestult voor het winningsplan voor het Groningenveld  is een van de eerste adviezen over een winningsplan die de Mijnraad in zijn nieuwe rol  uitbrengt. De Mijnraad beoogt, ook bij toekomstige winningsplannen, in een construc-  tief richtinggevend en breed advies te voorzien.    Vooraf enkele opmerkingen over de Inhoudelijk vernieuwde positie en rolopvatting van  de Mijnraad die aansluiten bij de veranderende context voor de besluitvorming over de  ondergrond:   e het afwegingskader verbreedt zich: niet alleen de economische context van  efficiënt omgaan met bodemschatten en de leveringszekerheid zijn van belang,  maar ook aandacht voor de effecten op veiligheid, veiligheidsgevoel en schade  bovengronds spelen bij de advisering een rol‘;   tegelijk wordt ook het omgevingsbeleid omvattender: het proces dat is ingezet om  een structuurvisie voor de ondergrond (STRONG) vast te stellen maakt trans-    1 Zie bijlage 1.   2 Zie bijlage 2.   3 Zie bijlage 3 voor een overzicht. Naast de adviezen van provincies, gemeenten en water-  schappen zijn er ook adviezen van de Veiligheldsregio Groningen, de Technische commissie  bodembeweging (Tcbb), het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) en de Groningen Scientific  Advisory Committee (SAC).   * Zie bijvoorbeeld de verbreding met betrekking tot de grondrechten van burgers (artikel 2 en 8  van het Europees verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele  vrijheden) in overwegingen 39.5 en 40.4 In de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak  van de Raad van State over het instemmingsbesluit van de Minister van EZ voor het winnings-  plan 2013 voor het Groningenveld (201501544/1/A4).    Secretariast: Postbus 93144 1 www.demijnraad.n!  2509 AC Den Haag</pre>

====================================================================== Einde pagina 156 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 157 ======================================================================

<pre>    Mijnraad    parante en integrale afwegingen mogelijk voor activiteiten In de ondergrond in  relatie tot het bovengrondse ruimtegebruik;   e er worden hogere eisen gesteld aan het besluitvormingsproces: het bij de besluit-  vorming betrekken van bewoners, die vertrouwen in de overheid moeten houden  of herwinnen, is een belangrijk onderdeel;   « te verwachten is dat de energietransitie en andere toekomstige ontwikkelingen  zullen leiden tot een groter en meer divers gebruik van de ondergrond dan nu;  toekomstig mogelijk gebruik van de ondergrond verdient meer aandacht;   e daarbij vindt besluitvorming plaats in een tijdsgewricht waarin bijvoorbeeld de  klimaatafspraken van eind 2015 In Parijs en de rechterlijke uitspraak In de  Urgenda-zaak de tijdgeest kleur geven.   De voorgenomen veranderingen in de mijnbouwregelgeving (van marktordeping naar   meer omgevingsgericht; advisering door decentrale overheden; verbreding van de   adviesbevoegdheid van de Mijnraad) zijn hier de weerslag van.    In het bijzondere geval van het Groningenveld speelt bovendien dat herstel van het  veiligheidsgevoel en het vertrouwen van de Inwoners van Groningen essentieel Is voor  de legitimiteit van besluiten van de overheid over het gebruik van de diepe ondergrond  In heel Nederland,    In dit licht streeft de vernieuwde Mijnraad met zijn bredere, muitidisciplinatre samen-  stelling naar een meer complete advisering. Het gaat daarbij niet alleen over de inzet  van kennis en techniek in het winningsplan, maar ook over de institutionele en maat-  schappelijke inbedding daarvan, daarbij onder meer gebruikmakend van de adviezen  van de decentrale overheden, onderzoeksinstituten, toezichthouder en andere  adviseurs.    Ook voor de regionale overheden is dit de eerste keer dat zij over het winningsplan  Groningen mogen adviseren. De Mijnraad herkent de context waarin deze adviezen tot  stand zijn gekomen. De adviezen laten zien hoe complex de materie is, zowel in tech-  nisch als In organisatorisch opzicht.    Staat van kennis over het Groningenveld    De kennisontwikkeling over seismiciteit in het Groningenveld als gevolg van gas-  productie Is pas goed op gang gekomen na de aardbeving bij Huizinge in augustus  2012. Sindsdien heeft een in omvang en Intensiteit unieke studie-inspanning door NAM  en kennisontwikkeling door verscheidene andere partijen geleid tot meer begrip en een  betere modellering van het aardbevingsgedrag van het Groningenveld. Dit komt  duidelijk tot uiting in het ingediende winningsplan.    Winning van gas uit het Groningenveld betekent onvermijdelijk het ondergronds  opbouwen van potentiële seismische energie, samenhangend met de drukvermindering  in het ondergrondse reservoir. Deze geaccumuleerde energie kan gedeeltelijk vrij-  komen ín de vorm van aardbevingen. Een bovengrens van de totale seismische  energie kan redelijk worden geschat aan de hand van totale productie uit het veld en  de geconstrueerde geomechanische modellen. Voorspellingen over frequentie en  magnitude van individuele bevingen in de toekomst kennen echter aanzienlijke  onzekerheden. In dit kader spreekt Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) In zijn advies  de verwachting uit dat jaarlijkse hoeveelheid en zwaarte van de bevingen afhangen    S In uw advlesverzoek geeft u aan voor het instemmingsbesluit vooruitlopend op de wijziging van  de Mijnbouwwet al zoveel mogelijk te handelen conform de voorgestelde wijziging.    Secretariaat: Postbus 93144 2 www .demijnraad.ni  2509 AC Den Haag</pre>

====================================================================== Einde pagina 157 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 158 ======================================================================

<pre>         Mijnraad    van de snelheid waarmee de reservoir druk daalt. De Mijnraad onderschrijft dat  tragere winning de afgelopen twee jaar heeft geleid tot minder bevingen, maar een  robuuste voorspellende waarde voor de langere termijn Is nog niet aangetoond®. De  Mijnraad is er dan ook nlet van overtuigd dat — zoals SodM stelt - het vertrouwen dat  het systeem regelbaar is toegenomen is. Voor de korte termijn (3 à 4 jaar) zou dit als  statistisch aannemelijk kunnen worden beschouwd. Voor langere termijn ontbreekt de  kennisbasis en zijn de verdere studies essentieel. Hierbij dient gebruik gemaakt te  worden van de veelheid aan gegevens die het nieuwe meetnet oplevert.   De risicoverlagende werking van het vermijden van selzoensfluctuaties In de gas-  productie en ook de optimale verdeling van gaswinning over deelgebieden zijn op dit  moment slechts hypotheses. Zij kunnen naar het oordeel van de Mijnraad (nog) niet  de basis vormen van beleid. Met name de regionale spreiding van winning in deel-  gebieden geeft gemeenten zorg over mogelijke lokale negatieve effecten. De kennis  ontbreekt echter om aan te geven of deze zorgen terecht zijn. De Mijnraad stelt in dit  advies daarom dat met de huidige stand van kennis de vermindering van de totale  productie belangrijker is dan regionale spreiding.    Het Ingediende studie- en data-acquisitieplan bevat een groot aantal activiteiten die  onder andere de bovengenoemde leemten In kennis adresseren, Een duidelijke  prioritering In onderwerpen en het benoemen van de bijbehorende deadlines ont-  breken echter. De Mijnraad adviseert In dit kader om In het studieplan een grotere  nadruk te leggen op de vergroting van kennis over de relatie tussen omvang van de  winning, variaties in de tijd (fluctuaties en geleldelijke effecten) en de plaats (regionale  spreiding) en het seismisch risico, door het vergroten van het geomèchanische begrip  in aanvulling op de tot nu toe gehanteerde puur statistische benadering.   Daarnaast dient het onderzoek zich te verbreden van een puur kwantitatieve  benadering van risico op overlijden naar methodes om, al dan niet kwantitatief, het  risico op schade en maatschappelijke onrust systematisch in de besluitvorming mee te  nemen.   Bij de prioritering zou inbreng van decentrale overheden gevraagd moeten worden,  ook om te waarborgen dat ook minder direct mijnbouw-technische onderwerpen  voldoende accent krijgen, zoals bijvoorbeeld onderzoek naar het voorkomen van  schade aan monumenten, die een belangrijke functie voor de lokale identiteit kunnen  hebben.    Compenseren (door herinjectie van een gas zoals stikstof) Is de enige manier om  drukdaling te voorkomen en daarmee de enlge manier om de oorzaak van seismicitelt  in de kern weg te nemen of In leder geval te verminderen. In het winningsplan wordt  handhaving van de druk in het reservoir door stikstofinjectie nauwelijks behandeld en  ook SodM acht dit niet van belang. De Mijnraad Is van mening dat gezien het  reducerend effect op selsmiciteit deze mogelijkheid als optie voor de langere termijn  echter wél verder onderzocht moet worden, zowel In technische als economische zin.    Meet- en regelprotocol    De Mijnraad steunt SodM in zijn kritiek op het meet-en regelprotocol. De keuze voor  de signaalparameters bij schade lijkt willekeurig. De wetenschappelijke onderbouwing  is duidelijk veel zwakker dan die van de dreigings- en risicoanalyse. Daarbij moet    $ In andere woorden: het is nog niet duidelijk of vertraagde winning van het resterende gas-  volume leidt tot een lagere vrijkomende seismische energie of slechts tot een vertraging in het  vrijkomen daarvan (“het trager afspelen van de film”). Ook is nog niet duidelijk of vertraagde  winning leidt tot een andere verhouding tussen grote en kleine bevingen.    Secretartaat: Postbus 93144 3 www.deminraad.ni  2509 AC Den Haag</pre>

====================================================================== Einde pagina 158 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 159 ======================================================================

<pre>    Mijnraad    nogmaals worden opgemerkt dat het weliswaar mogelijk is gebleken om de frequentie  van aardbevingen lokaal te verminderen door productiebeperkingen, maar dat het  (positieve dan wel negatieve) effect hiervan op het langdurig risico van schade en  overlijden nog niet kan worden aangetoond. Ook de door SodM voorgestelde  alarmwaarden ontberen een robuuste onderbouwing.   Verder suggereert het protocol een regelbaarheid van de risico's van schade en over-  lijden die In werkelijkheid wellicht niet terecht zal blijken te zijn. Deze schijnzekerheid  dient vermeden te worden aangezien in het slechtste geval over een paar jaar  zwaardere bevingen kunnen optreden.    De Mijnraad adviseert daarom dat NAM, SodM en Tcbb in samenwerking komen tot  een maatschappelijk breed gedragen alarmeringssysteem, door ook de regio bij de  keuze voor signaalparameters en grenswaarden te betrekken. Tegelijkertijd dient  duidelijk te zijn dat meer monitoring en begripsvorming noodzakelijk zijn om de  langtermijneffecten vast te stellen. Het protocol heeft dus een tijdelijk en lerend  karakter.    Veiligheid en schade    De Mijnbouwwet schrijft voor dat de vergunninghouder alle maatregelen neemt die  redelijkerwijs van hem verwacht kunnen worden om te voorkomen dat schade wordt  veroorzaakt en dat de velligheid wordt geschaad”.    In het winningsplan worden de veiligheid en het veiligheidsrisico op Individueel niveau  adequaat beschreven. Dat geldt nog niet voor het groepsrisico: er zijn nog verschillen-  de meningen over definitie en berekening hlervan die kunnen leiden tot misverstanden  in de regio.   Belangrijk is verder dat het in kaart brengen en berekenen van industriële en Infra-  structurele risico's achtergebleven is en een kwantitatieve risicoanalyse hiervoor nog  ontbreekt. Een gecoördineerde inspanning van NAM, Rijksoverheid, decentrale over-  heden en private partijen is hier vereist.    We waarderen de oprechte pogingen van NAM om werk te maken van de maat-  schappelijke zorgen, maar constateren dat dit nog wel verdere ontwikkeling behoeft. In  het winningsplan richt NAM zich met name op het risico In enge zin (ILPR® 10°), maar  te weinig op het voorkomen van schade. Hier ligt een belangrijke uitdaging voor  verbetering.   Anderzijds wordt In de adviezen van de decentrale overheden het begrip veiligheid  zeer breed gehanteerd, waarin de veiligheidsbeleving een belangrijke nlet-  gedefinieerde rol speelt. De hiermee verbonden suggestie dat er geen onzekerheden  mogen bestaan en absolute velligheid geboden kan worden, is niet reëel en daarmee  onverstandig.   Er is een duidelijke noodzaak voor een algemeen hanteerbare veiligheidsnorm die ook  maatschappelijk wordt begrepen en gedragen. Het is noodzakelijk dat de lokale over-  heden hierin participeren en hun verantwoordelijkheld nemen.    De noties In het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid? over het omgaan met  onzekerheid en het afleggen van verantwoording zijn onvoldoende In het winningsplan  vormgegeven. NAM bagatelliseert de D1/D2-schade als ‘ongemak’. Het onvelligheids-    7 Zie artikel 33 van de Mijnbouwwet.  $ ILPR staat voor Inside Local Personal Risk.  * Onderzoeksraad voor Velligheid, Aardbevingsrisico’s in Groningen, pagina 17 en 18.    Secretariaat: Postbus 93144 4 www .deminrasd. ni  2509 AC Den Haag</pre>

====================================================================== Einde pagina 159 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 160 ======================================================================

<pre>    Mijnraad    gevoel van de inwoners hangt zeker ook samen met ervaren schade, zichtbare schade,  schade op schade en de noodzakelijke maatregelen ter voorkoming van schade.    Materiële schade moet zo mogelijk voorkomen worden (maatregelen aan winningszijde  én versterkingsoperatie), schademeldingen moeten adequaat afgehandeld worden,  maar de beleving van onveiligheid moet ook aandacht krijgen. Het lijkt verstandig om  naast het monitoren van een adequate schadeafwikkeling onder verantwoordelijkheid  van de NCG ook een gestructureerde monitoring van de veiligheidsbeleving te laten  uitvoeren. De beleving van veiligheld kan dan bij toekomstige afwegingen en bij te  nemen maatregelen een rol gaan spelen.    Advies    De meeste decentrale overheden adviseren primair niet in te stemmen met het   winningsplan. De Mijnraad heeft begrepen dat niet instemmen met het ingediende   winningsplan zou betekenen dat:   - de gaswinning uit het Groningenveld stil zou komen te liggen, met de  bijbehorende consequenties voor de gasvoorzlening;   -  6f dat de Minister een nieuw instemmingsbesluit zou moeten nemen op basis van  een eerder winningsplan van NAM.   Belde situaties zijn ongewenst. Het gaat er dus om zo goed mogelijk regels en voor-   waarden te verbinden aan instemming met het nu Ingediende winningsplan?®,    De Mijnraad adviseert de Minister om in te stemmen met het winningsplan, maar daar-  bij het onderstaande In voorschriften of beperkingen of anderszins te verwerken.    Productieniveau   Over het Groningenveld is nog maar weinig ‘zekere kennis’, waaronder ook beperkte  kennis over de beïnvloedbaarheid van aardbevingen. Wel Is gebleken dat de productie-  beperkingen van de afgelopen tijd ook een reductie in aardbevingen hebben  opgeleverd. Nu minder winnen levert daarmee tijd op, tijd die goed gebruikt kan  worden:   - voor de versterking van woningen, gebouwen en infrastructuur;   - voor het uitbreiden van kennis.   Maar tegelijkertijd Is het Groningenveld onmisbaar voor de gasvoorziening,    De Mijnraad adviseert daarom om in het instemmingsbesluit het productieniveau zo  laag mogelijk te kiezen met Inachtneming van de leveringszekerheid. Met inacht-  neming van de leveringszekerheid betekent dan het betrekken van de meest recente  inzichten van GTS over de hoeveelheid gas uit het Groningenveld die minimaal nodig is  voor de gasvoorziening In het Instemmingsbesluit. De Mijnraad adviseert tevens dat  NAM de ondergrens van de productie waarbij het veld nog operationeel doelmatig kan  worden geëxploiteerd, bekend maakt. In dit licht verdient het ook aanbeveling de  opslag van Norg vanaf nu integraal te betrekken in besluitvorming voor het Groningen-  veld en dus ook onderdeel te maken van het winningsplan.    Bij het bepalen van deze minimumhoeveelheid kan de eis van ‘vlakke’ winning worden  meegenomen, maar dit zal resulteren in een hogere minimale hoeveelheid om op die  manier selzoensfluctuaties te voorkomen of te minimaliseren. Daarbij dient het  onbekende mogelijk gunstige effect van een hogere ‘vlakke’ winning te worden  afgewogen tegen het zekere voordeel - meer tijd voor onderzoek en versterking - van    10 Bij de meeste decentrale overheden is dat hun zogeheten ‘subsidiaire’ advies.    Secretariaat: Postbus 93144 5 www .demijnraad.ni  2509 AC Den Haag</pre>

====================================================================== Einde pagina 160 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 161 ======================================================================

<pre>    Mijnraad    een lagere winning met seizoensfluctuaties. De Mijnraad adviseert om ‘vlakke’ winning  na te streven om continuïteit van recent ingezet beleid te waarborgen en om het  mogelijk te maken over een langere periode meetgegevens te verzamelen voor de  evaluatie van deze strategie.    Looptijd  De doorlooptijd van de gehele procedure van opstellen winningsplan — adviezen  inwinnen — ontwerp-Instemmingsbesluit opstellen — inspraakperiode — inspraak    verwerken — rechterlijke toetsing is lang. Bij een te kort gekozen looptijd van het  instemmingsbesluit gaan de procedures voor opeenvolgende actualisaties van het  winningsplan door elkaar lopen. Beter Is het de looptijd van instemmingsbeslult lang  genoeg te kiezen; de Mijnraad stelt 5 jaar voor. Dan zou wel moeten worden voorzien  in een ijkmoment na 2 jaar. Dat wil zeggen: een expliciete beantwoording van de  vraag of nieuw verworven kennis of andere zaken (waaronder de voortgang van het  schadeherstel) voldoende reden zijn om opnieuw te kijken naar instemmingsbesluit of  winningsplan.    Onderzoek   Gezien de cruciale rol die kennis speelt, is het wenselijk om het vertrouwen in die  kennis van alle betrokkenen zo groot mogelijk te maken. Dat betekent dat de  kennisontwikkeling open en onafhankelijk moet zijn. Tot nu toe heeft vooral NAM  geïnvesteerd In kennisontwikkeling, nu is het zaak om het onderzoek onafhankelijk op  te zetten en te financieren, In lijn met de aanbevelingen in het Ow-rapport!!.    Veiligheid   De Mijnraad adviseert de Minister te bevorderen dat er - publiek beschikbaar - Inzicht  komt in de veiligheidsrisico’'s als gevolg van de gaswinning voor industriële Installaties  en infrastructuur.   Daarnaast adviseert de Mijnraad de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) een  gestructureerde monitoring van de veiligheidsbeleving te laten uitvoeren, zodat de  beleving van veiligheid bij toekomstige afwegingen en bij te nemen maatregelen een  rol kan gaan spelen.    Schade   De Mijnraad adviseert de NAM binnen twee jaar een rekensystematiek te laten  ontwikkelen voor het kwantificeren van het risico op schade, vergelijkbaar met de  huidige rekensystematiek voor het risico op overlijden. Dit betekent het meenemen  van DS1'!? en DS2 in de risicoanalyses al dan niet via een statistische koppeling aan  het optreden van DS3 en hoger.   Daarnaast dient het onderzoek zich te verbreden naar methodes om, al dan niet  kwantitatief, het risico op schade en maatschappelijke onrust systematisch in  besluitvorming te kunnen nemen.         MN oorzitter Mijnraad    11 Onderzoeksraad voor Velligheid, Aardbevingsrisico’s in Groningen, pagina 91.  22 DS staat voor Damage Sate.    Secretariaat: Postbus 93144 6 www.demijnrasd. ni  2508 AC Den Haag</pre>

====================================================================== Einde pagina 161 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 162 ======================================================================

<pre>    Mijnraad    Bijlage 1 Adviesverzoek    Secretariast: Postbus 93144 7 www.demijnraad.nl  2509 AC Den Haag</pre>

====================================================================== Einde pagina 162 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 163 ======================================================================

<pre>         > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag    De voorzitter van de Mijnraad  Postbus 20401  2500 EK Den Haag    Datum 20 april 2016  Betreft Verzoek tot advles met betrekking tot winningsplan Groningenveld 2016    Geachte heer    De gaswinning In Groningen heeft voor veel overlast gezorgd In de regio en heeft  het gevoel van velligheld en vertrouwen van de bewoners aangetast,  Kenmerkend voor de aardbevingsproblematiek in Groningen Is dat deze uniek Is  In de wereld en gepaard gaat met veel onzekerheden. Het kabinet heeft veel In  gang gezet om de velligheid en de leefbaarheid voor de inwoners van Groningen  te verbeteren door de schade te herstellen, gebouwen en infrastructuur te  versterken en het economisch potentieel te vergroten. De besluitvorming Is  complex, te meer omdat het mensen raakt. De veiligheid van de Inwoners In  Groningen staat daarbij voorop.    In de voorgenomen wijziging van de Mijnbouwwet wordt beoogd om velligheld  voor burgers expliciet en structureel een plaats te geven In het  besluitvormingsproces rondom de gaswinning In Groningen. Daarnaast zullen  decentrale overheden en de Mijnraad adviesrecht krijgen over winningsplannen.  Hlermee worden de maatregelen die zijn aangekondigd naar aanlelding van het  rapport van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid over de aardbevingen in  Groningen geïmplementeerd. Vooruitlopend op deze wetswliziging handelen we  met het oog op het komende instemmingsbeslult voor het Groningenveld nu al  zoveel mogelijk conform de voorgestelde wijziging van de Mijnbouwwet.    Elnd 2015 heeft het kabinet besloten de voorlopige voorziening van de Raad van  State voor het gasjaar 2015-2016 te volgen en daarmee de gaswinning uit het  Groningenveld te beperken tot 27 mlijard kubieke meter met ruimte voor meer    productie als dat nodig Is om de leveringszekerheld te waarborgen. Als gevolg van    de uitspraak van de Raad van State moet uiterlijk 1 oktober 2016 door de  minister van Economische Zaken een nieuw Instemmingsbesluit worden genomen  over de gaswinning in Groningen.    Met deze brief stuur Ik u het winningsplan 2016, incluslef het technische  addendum, dat de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) heeft Ingediend en  op basis waarvan het nieuwe instemmingsbesluit zal worden opgesteld. Het   winningsplan is vanaf vandaag ook digitaal beschikbaar voor allen op de website  www.namplatform.nl van NAM.    Ministerie van Bconomische Zaken    Directorast-generaal  Energie, Telecom &  Mededinging   Directie Energie en Omgeving  Bazcekadres  Bezuldenhoutseweg 73   2594 AC Den Hasg    Postbus 20401  2500 EX Den Haag    Fuctuuradres  Postbus 16180  2500 BD Den Haag    Overheldsidentificatianr  00000001003214369000    T 070 379 8911 (algemaan)  www rijksoverheld.nl/ez    Behandeld daar    Ons kenmerk  DGETM-EO / 16062472  Uw kanmerk    Bijlage(n)  ‘4    Pagina 1 van 3</pre>

====================================================================== Einde pagina 163 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 164 ======================================================================

<pre>    Dlrectoraat-genaraal  Energie, Telecom &  Mededinging   Directies Energie en Omgeving    Ons kenmerk  DGETM-EO / 16062472  Winningsplan    Op 1 april 2016 heeft de NAM het geactualiseerde winningsplan inclusief het  technische addendum, het meet- en regelprotoco! en het study and data  acquisition plan Ingediend. Het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) heeft de  afgelopen twee weken het winningsplan gecheckt op compleetheid. Naar  aanleiding hiervan heeft NAM enkele correcties doorgevoerd In het winningsplan  en de bijbehorende documenten. SodM heeft aangegeven dat zij verwacht dat zij  op basis van het voorliggende winningsplan advles kan geven over het  winningsplan. SodM merkt op dat zij ervan uitgaat dat NAM voor 1 mel 2016  aanvullende berekeningen indient van het maatschappelijk risico.    De komende zes weken hebben de betrokken provincies, gemeenten,  waterschappen en de veiligheidsregio Groningen de tijd hun advies te geven op  het geactualiseerde winningsplan. Ik wil u vragen, al deze adviezen overziend,  een additioneel advies ten aanzien van het ontwerp-Instemmingsbesluit te geven.  Op basis van het winningsplan en de gevraagde advlezen zal vervolgens het  ontwerp-instemmingsbesluit worden opgesteld en begin juli 2016 ter inzage  worden gelegd. Deze terinzagelegging geeft alle betrokkenen de gelegenheid om  zienswijzen In te dienen. Ingegeven door de uitspraak van de Raad van State  streeft het kabinet ernaar voor 1 oktober 2016 een definitief instemmingsbesluit  op basis van het nieuwe winningsplan te nemen over de gaswinning uit het  Groningenveld vanaf 1 oktober 2016. Onderstaande afbeelding geeft het proces  naar het gaswinningsbesluit Groningen weer,    Ho eon Ve AEs bei Greate ages okta er zero  8  B w e mn  Sy 7  le 7 a  + Aa — ™  BEGIN APRIL EMD MEI  NAM geeft wictnngsgkan ant Gaan de Staatanericht op de Mijnen,  mina van Eqonomiache Zaken met: Technische Commanie Bodessbeenging,  : bodembewrgng Srovinces, gemeanten, waterichsppen a de  saariikee hoevedheden Ma nesad adverren over het winniagspian  - Tijdsduur wining Nur  Reader's omgeang F  © e o Re 1  B |  ay |  "a. _— a? A MA a —_ A 2  SS 7 i" _ou 2  EIND SEPTEMBER JUU- MEDIO AUGUSTUS BEGIN JULI  Oatwutiel geswirwingsbeths: gereed lederean kan seageren op het concept  gesweoingsbedun    Pagina 2 van 3</pre>

====================================================================== Einde pagina 164 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 165 ======================================================================

<pre>    Directoraat-generaal  Energie, Telecom &  Mededinging   Directie Energie en Omgeving    Ons kenmerk    DGETM-EO / 16062472  Wetsvoorstel tot wijziging van de Mijnbouwwet    Met het proces naar het gaswinningsbesluit toe, wordt vooruit gelopen op de  voorgenomen wijziging van de Mijnbouwwet. Eind november 2015 is een  wetsvoorstel tot wijziging van de Mijnbouwwet naar de Tweede Kamer gestuurd,  In de voorgestelde wetswijziging wordt veiligheid een expliciete toetsingsgrond.    Tevens beschrijft het wijzigingsvoorstel dat het aantal adviseurs dat om advies  over een winningsplan wordt gevraagd, wordt uitgebreid. Waar eerst alleen Tcbb  en SodM adviseerden, schrijft de wetswijziging voor dat ook de colieges van  Gedeputeerde Staten van de betrokken provincie(s), de colleges van  Burgemeester en Wethouders van de gemeente(n), het dagelijks bestuur van de  Waterschap(pen) en de Mijnraad adviesrecht krijgen. Vanwege de bijzondere  omstandigheden In Groningen met betrekking tot de aardbevingen zal het  winningspian in dit gevat ook worden voorgelegd aan de Veiligheidsregio  Groningen.    Wat betekent dit concreet?   Bijgesloten vindt u het winningsplan en het technische addendum waarover Ik uw  advies vraag. Zodra Ik de adviezen van de betrokken waterschappen, provincies,  gemeenten, SodM, Tcbb en de velligheidsregio over het geactualiseerde  winningsplan heb ontvangen, stuur fk u deze adviezen toe. Graag zie ik, al deze  adviezen overziend, uw eindadvies op het winningsplan tegemoet. Hlervoor heeft  u een termijn van zeven weken vanaf vandaag verwacht Ik uw advies.                    De Minister van Bconomische Zaken,          Dire r rgie en Omgeving  MinisteNe Van Economische Zaken    Pagina 3 van 3</pre>

====================================================================== Einde pagina 165 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 166 ======================================================================

<pre>    Mijnraad    Bijlage 2 Documenten winningsplan    NAM, Oplegnotitie — Winningsplan Groningen-gasveld 2016  NAM, Winningsplan Groningen Gasveld 2016 [EP201604259068]    NAM, Supplement to the Technical Addendum for Winningsplan Groningen 2016,  Subsidence, Development of Seismicity, Maatschappelijk Veiligheidsrisico,  Epistemic Uncertainties [EP201604263106]    NAM, Gaswinning Groningen Meet — en Regelprotocol Aardbevingen  [EP201603202517]    NAM, Study and Data Acquisition Plan Induced Selsmicity In Groningen, Update  Post-Winningsplan 2016 [EP201604200072]    NAM, Technical Addendum to the Winningsplan Groningen 2016 Production,  Subsidence, Induced Earthquakes and Seismic Hazard and Risk Assessment in the  Groningen Field (201603238413)    Secretariaat: Postbus 83144 11 www.demijnraad.nl    2508 AC Den Haag</pre>

====================================================================== Einde pagina 166 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 167 ======================================================================

<pre>    Mijnraad    Bijtage 3 Ontvangen adviezen    OONDUAUNE    Advies Staatstoezicht op de Mijnen   Advies van de Technische commissie bodembeweging [TCBB / 16081535)  Advies van Gedeputeerde Staten van Groningen   Advies van Gedeputeerde Staten van Drenthe   Advies van het College van B&W van Aa en Hunze   Advies van het College van B&W van Appingedam   Advies van het College van B&W van Bedum   Advies van het College van B&W van Bellingwedde   Advies van het College van B&W van De Marne    ‚ Advies van het College van B&W van Delfzij!   . Advies van het Coliege van B&W van Eemsmond   . Advies van het College van B&W van Groningen   . Advies van het College van B&W van Haren   . Advies van het College van B&W van Hoogezand-Sappemeer   ‚ Advies van het College van B&W van Leek   . Advies van het College van B&W van Loppersum   . Advies van het College van B&W van Menterwolde   . Advies van het College van B&W van Noordenveld   . Advies van het College van B&W van Oldambt   . Advies van het College van B&W van Pekela   . Advies van het College van B&W van Slochteren   ‚ Advies van het College van B&W van Ten Boer   ‚ Advies van het College van B&W van Tynaarlo   ‚ Advies van het College van B&W van Veendam   . Advies van het College van B&W van Winsum   . Advies van het College van B&W van Zuidhorn   . Advies van het Dagelijks Bestuur van waterschap Hunze en Aa's  ‚ Advies van het Dagelijks Bestuur van waterschap Noorderzijlvest  ‚ Advles van het bestuur van Veiligheidsregio Groningen   ‚ Final Note on NAM's Winningsplan Groningen 2016; Groningen Scientific Advisory    Committee, 23 May 2016    Secretariaat: Postbus 93144 12 www .demijnraad.ni    2509 AC Den Haag</pre>

====================================================================== Einde pagina 167 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 168 ======================================================================

<pre>16.7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 168 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 169 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen  8 Ministerie van Economische Zaken         » Retouradres Postbus 24037 2400 AA Den Haag    . - . Staatstoezicht op de Mijnen  Ministerie van Economische Zaken 4  Bezoekadres    Directie Energie en Omgevin Henri Faasdreef 312  2492 IP Den Haag    Postbus 20401 Postadres  2500 EK DEN HAAG Postbus 24037    2490 AA Den Haag  T 070 379 8400 (algemeen)  F O70 379 B455 (algemeen)    sadm @minez.al  wwe. SOdm.al    Datum 11 oktober 2016 ii    Betreft advies winningsplan Westerveld Ons kenmerk  16152380    Uy kenmerk    Bijlage: TNO advies Westerveld  Bijlage(n)    Geacht    Naar aanleiding van uw adviesverzoek betreffende het gewijzigde winningsplan  Westerveld, ingediend door Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (NAM) op 11  september 2016, berichten wij u het volgende.    Procesverloop   NAM heeft op 20 december 2013 een wijziging van het winningsplan Westerveld  ingediend. Dit winningsplan heeft NAM aangevuld op 27 mei 2014, waarna SodM  en TNO op 15 september 2014 advies hebben uitgebracht aan het Ministerie van  Econornische Zaken. Gelet op de toenemende vragen vanuit de samenleving en de  voorziene wijziging van de Mijnbouwwet is het instemmingsbesluit over het  winringsplan Westerveld aangehouden. Recent is besloten om winningsplannen  breder te toetsen en ook risico's voor omwonenden, gebouwen en infrastructuur  mee te laten wegen in de beoordeling van het winningsplan. Dit betekent dat de  beoordeling van de gevolgen van aardbevingen niet langer wordt beperkt tot de  "seismische hazard" (seismische dreiging), maar wordt uitgebreid naar het  seismische risico. NAM heeft op 23 februari 2016 een bijgewerkt winningsplan  Westerveld ingediend. Het oorspronkelijke winningsplan uit december 2013 en het  addendum, dat EZ in oktober 2014 heeft ontvangen, zijn door NAM aangevuld met  een nieuwe beoordeling van het seismische risico. Bovendien is de tekst  geactuatiseerd.   Op 30 mei 2016 heeft het Ministerie van Economische Zaken SodM gevraagd om  deze nieuwe beoordeling van het seismische risico te toetsen en om na te gáan of  de geactualiseerde tekst van de overige paragrafen invloed heeft op het eerdere  advies van 15 september 2014. Het resultaat van deze beoordeling heeft SodM  per brief van 12 juli 2016 kenbaar gemaakt aan het Ministerie. In deze brief is  geadviseerd om aanvullende gegevens op te vragen bij NAM zodat seen aantal  stellingen in het winningsplan onderbouwd konden worden.   Naar aanleiding van de brief van SodM en verder overleg met het Ministerie, heeft  NAM op 11 september 2016 een gewijzigd winningsplan Westerveld ingediend.  Voor de beoordeling van het gewijzigde winningsplan heeft SodM advies gevraagd  aan TNO voor de verificatie van de berekeningen op de onderdelen doelmatige  winning, bodemdaling en de seismische risico analyse,    Pagina 1 van 9</pre>

====================================================================== Einde pagina 169 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 170 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    Op 4 oktober 2016 heeft SodM hierover het bijgevoegd advies van TNO  ontvangen. Middels deze brief ontvangt u mijn advies.    Beschrijving Westerveld winningsplan   Het winningsplan Westerveld omvat 11 gasvelden t.w, Assen, Assen-Zuid, Een,  Eleveld, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Witten, Witterdiep, Zevenhuizen  en Zevenhuizen-West. Het gros van deze velden zijn al geruime tijd in productie.  NAM verwacht voor velden Zevenhuizen-West, Assen-Zuid, Witten en Witterdiep  enkel productie in het meest optimistische scenario aangezien de winbare  hoeveelheden zeer gering zijn. De velden Appelscha, Roden en Norg-Zuid die  historisch gezien deel uitmaakten van dit winningsplan, zijn uit geproduceerd.  NAM heeft geen plannen om de productie uit deze voorkomens te hervatten.    Reden voor wijziging winningspian   NAM heeft een wijziging van het winningsplan ingediend omdat zij een vernieuwde  risicoanalyse heeft gemaakt van de geïnduceerde seismiciteit die kan optreden als  gevolg van de gaswinning uit de diverse velden. Tevens heeft NAM de  productievoorspellingen en de te verwachten bodemdaling geactualiseerd voor de  velden in het winningsplan.    Planmatig beheer   NAM verwacht dat de productie van de velden in het Westerveld systeem tot het  jaar 2023 zal voortduren in het meest waarschijnlijke productie scenario en tot  het jaar 2028 in het hoge, meest optimistische productie scenario. De verwachte  volumes voor de gasvelden (GIIP) en de winningspercentages per veld zijn  weergegeven in onderstaande tabel:         Pagina 2 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 170 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 171 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    TNO constateert dat de variërende reservoir kwaliteit en de water productie in de  diverse velden een grote invloed hebben op de winningspercentages. De nog te  winnen gas volumes komen voornamelijk uit de velden Eleveld (ca. 700 miljoen  Nm3) en Vries Zuid (ca 400 miljoen Nm3). NAM bestudeert de mogelijkheden om  de productie van een aantal velden te verhagen. Hieronder vallen de drie velden  Zevenhuizen-West, Assen-Zuid en Witten. TNO is van mening dat de winning  doelmatig is, gezien de reservoirkwaliteit en het productiegedrag van de  betrokken velden. Verder vindt zij dat NAM voldoende initiatieven onderneemt om  de productie te optimaliseren. SodM onderschrijft de conclusie van TNO en vindt  de winning van de diverse velden in overeenstemming met de principes van  planmatig beheer.    Verwachte bodemdaling   NAM heeft in 2013 een bodemdalingsmeting uitgevoerd in het winningsgebied van  het Westerveld cluster (Meetregister meetplannen Noord Nederland 2014). Het  resuitaat van de meting uit 2013 heeft zij weergegeven in figuur C1 van het  winningsplan. In deze Figuur heeft NAM de gemeten waarden van de peilmerken  weergegeven tezamen met de contouren van de gemodelleerde bodemdaling ats  gevolg van de gaswinning. Het bodemdalingsmodel heeft NAM geactualiseerd met  de meeste recente reservoir pararneters, productie profielen en geijkt aan de  bodemdalingsmetingen tussen 1975 en 2013 [Bron: NAM-rapport “Bodemdaling  door Aardgaswinning -NAM-velden in Groningen, Friesland en het Noorden van  Drenthe- Status Rapport 2015 en Prognose tot het jaar 2080”  (EP201511213444)], Met dit geactualiseerde en geverifteerde model heeft NAM  een prognose van de te verwachten bodemdaling tot het jaar 2025 (Figuur C4,  einde van de winning) en het jaar 2080 (Figuur CS, verwachte eindsituatie)  gemaakt.   De nog te verwachten bodemdaling in de periode 2016 tot 2023, veroorzaakt door  de resterende productie uit de velden van de Westerveld cluster, wordt door NAM  geschat op minder dan 2 cm. Hiervoor heeft NAM de onzekerheden in het gedrag  van de aquifers in haar analyse meegenomen.    TNO kan zich vinden in de resultaten voor het mid-case scenaria en onderschrijft  deze waarden als de onzekerheid in de compactiecoéfficiént niet wordt  meegenomen. TNO heeft voor de bepaling van haar “worst case scenario” de  onzekerheid in de compactiecoëfficiënt gecombineerd met het hoge productie  scenario, In dit geval bedraagt de maximate nog te verwachten bodemdaling voor  alle velden minder dan 2 cm en voor het veld Zevenhuizen nog minder dan 3 cm  tot het einde van de winningsperiode. Op basis van de verificatie door TNO  onderschrijft SodM de bodemdalingsanalyses in het winningsplan.    Pagina 3 van B</pre>

====================================================================== Einde pagina 171 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 172 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht ap de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    Schade door bodemdaling en mitigerende maatregeten   NAM vermeld in het winningsplan dat de nog te verwachten bodemdaling als  gevolg van de gaswinning uit de velden in het cluster Westerveld, minder dan 2  cm zal bedragen. Zij geeft verder aan dat deze bodemdaling een geleidelijk en  gelijkmatig verloop heeft en de resulterende vervorming van de bovengrond zeer  klein is. Om deze reden verwacht zij dat geen directe schade aan infrastructuur en  bebouwing. NAM kan echter niet uitstuiten dat de bodemdaling gevolgen kan  hebben voor het normale beheer en het onderhoud van waterkeringen en  waterlopen. De totale bodemdaling boven de voorkomens is groter dan twee  centimeter en waar nodig zal NAM afspraken maken met de betreffende  waterschappen om zorg te dragen dat de geldende normen niet worden  overschreden. Indien de waterhuishouding of waterstaatkundige werken worden  beïnvloed dan kunnen waterhuishoudkundige maatregelen worden getroffen. Als  met het nemen van maatregelen niet alle door gaswinning veroorzaakte schade  afdoende kan worden voorkomen dan rust op NAM de verplichting die schade  overeenkomstig de regels van het burgerlijk recht te vergoeden.   SodM onderschrijft de stelling van NAM dat het effect van de resterende  bodemdaling gering zal zijn en dat in principe geen extra maatregelen  noodzakelijk zijn. In het winningsplan wordt echter niet inzichtelijk gemaakt welke  maatregelen er zijn getroffen voor de gevolgen van de reeds opgetreden  bodemdaling. SodM adviseert om NAM inzichtelijk te laten maken welke afspraken  er met het Waterschap zijn gemaakt. Verder moet NAM aangeven bij welke  bodemdaling er additionele maatregelen noodzakelijk zijn om de nadelige  gevolgen van de bodemdaling te voorkomen of beperken en welke maatregelen  dan zullen worden genomen.    Risico analyse zuur- en hydraulische stimulatie   NAM vermeld dat zij kort durende zuur- en hydraulische stimulatie kan gaan  toepassen om de productiviteit van een slecht producerende put te verbeteren. De  kans op bodembeweging als gevolg van deze stimulatie behandelingen wordt als  verwaarloosbaar ingeschat. Indien NAM in de toekomst concrete plannen heeft om  een put te gaan stimuleren zal zij een locatie specifieke risico analyse uitvoeren en  deze opnemen in het werkveiligheidsplan voor putwerkzaamheden.    SodM kan de uitspraak van NAM ten aanzien van het veiligheidsrisico en het risico  op schade niet veriftëren omdat er onvoldoende onderbouwing is gegeven. NAM  vermeldt dat zij de specifieke risico analyse zal uitvoeren en deze zal opnemen in  het werkveiligheidsptan voor putwerkzaamheden. In de nieuwe Mijnbouwwet  wordt een gedetailleerde risicoanalyse gevraagd vaor reservoirstimulatie als  onderdeel van het werkprogramma voor stimulering van putten. De minimale  eisen voor het werkprogramma worden beschreven in de bijbehorende nieuwe  Mijnbouwregeling. Vooruitlopend ap de wijziging van de Mijnbouwwet en  Mijnbouwregeling adviseert SodM om een voorwaarde op te nemen in het  instemrningsbesluit van het winningsplan. In deze voorwaarde dient NAM uiterlijk  vier weken vóór aanvang van de zuur- en/of hydraulische stimulatie een locatie  specifieke risico analyse in te dienen, ten genoegen van de Inspecteur-generaal  der Mijnen, die in gaat op de volgende onderwerpen:    Pagina 4 van &</pre>

====================================================================== Einde pagina 172 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 173 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    Status en integriteit van de te behandelen put   Integriteit van de afdekkende lagen   Hydraulische- of zuurvolumes en vloeistof samenstelling van de te  gebruiken chemicaliën   Injectiedrukken en gevolgen voor spanningscondities in het reservoir  Afstanden tot gekarteerde breuken en het seismisch risico van de operatie  Locatie van de put ten opzichte van drink- en grondwatergebieden  Geochemische interacties tussen de gebruikte vloeistoffen en  gesteente/afsluitende lagen (incl. oplossingsverschijnselen)   Het afvoerplan van de uitgewerkte chemicaliën (uitgewerkt zuur en/of  stimulatie vloeistoffen)    Nm    Nous    2    Risico analyse bodemtrilling   NAM heeft een analyse gemaakt van het seismisch risico (SRA) als gevolg van de  gaswinning uit de onderhavige gasvelden (bijlage 3). Hiervoor heeft zij gebruik  gemaakt van de methodiek “risicoanatyse omtrent geïnduceerde bevingen door  gaswinning tijdelijke teidraad voor adressering mbb. 24.1.p, versie 1.2, SodM, 1  februari 2016”.   De gasvelden Assen- Zuid, Witten en Zevenhuizen-West zullen volgens het  verwachte mid-case scenario niet produceren, waardoor er geen drukdaling zal  plaatsvinden, NAM verwacht in het high case productie scenario voor deze velden  dat de drukdaling gering zal zijn, waarmee de kans op seismiciteit voor dit  scenario “verwaarloosbaar” is. Volgens de methodiek is verdere analyse (“Stap 2”  van de SRA ) voor deze velden niet nodig.   TNO kan zich vinden in deze analyse voor de velden Assen-Zuid, Witten en  Zevenhuizen-West. Mocht de productie uit deze velden in de toekomst de high  case scenario’s overschrijden, dan adviseert TNO om de seismische risico analyse  voor deze velden opnieuw uit te voeren.   SadM onderschrijft de analyse van TNO ten aanzien van deze velden. SodM  adviseert om in het geval dat het duidelijk wordt dat de productie uit de velden  Assen-Zuid, Witten en Zevenhuizen-West de voorspellingen in het winningsplan  dreigen te gaan overschrijden, NAM een actualisatie van de seismische risico  analyse voor deze velden te laten indienen en het winningsptan te actualiseren.    Voor het beoordelen van het seismische risico voor gasvelden Eleveld, Assen, Een,  Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Witterdiep en Zevenhuizen is het nodig  om de risico matrix te gebruiken (“Stap 2” van de SRA). Voor elke factor die  bepaald is voor de ander- en bovengrond wordt een score gegeven waarbij de  som van de scores een positie geeft in de risica matrix; de som van de scores  voor “invloedfactoren ondergrond” geeft de positie op de x-as en de som van de  scores voor “invloedfactoren bovengrond” geeft de positie op de y-as weer.    Pagma 5 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 173 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 174 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk    16152380    1.0    0.8    0.6    0.4    invloedsfactor bovengrond    0.2         0.  2.0 0.2 0.4 0.6 0.8 1.0    invloedsfactor ondergrand  Figuur D2 Uitkomst van de Seismische Risico Anelyse (SRA). Alle voorkomens in dàt winningsplan vafien in  risico Categorie f.    Het resultaat van de SRA analyse voor de gasvelden in dit winningsplan is grafisch  weergegeven in bovenstaande figuur (winningsplan p.28). Uit de analyse van NAM  volgt dat alle gasvelden in de laagste seismische risicogroep vallen (categorie I).    Pagina 6 van &</pre>

====================================================================== Einde pagina 174 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 175 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenmerk  16152380    TNO constateert dat de risicoanalyse is uitgevoerd volgens de SRA-leidraad en kan  zich vinden in de toedeling tot de laagste risicogroep (categorie I}. SodM  onderschrijft de analyse van TNO, met de aanvulling dat de reeds bevende velden  Eleveld en Vries-Zuid dicht bij de grens met categorie II liggen met waarden van  0,315. Voor deze risicogroep geldt dat seismisch monitoren met het bestaande  KNMI netwerk volstaat. Het huidige KNMI monitoringsnetwerk kan aardbevingen  met een magnitude van 1,5 en groter lokaliseren. NAM geeft aan dat zij bereid is  aanvullende metingen te doen.         SodM stelt vast dat in het gasveld Eleveld historisch gezien en nog in het recente  verleden, veelvuldig bevingen zijn opgetreden (in totaal 46). De zwaarste daarvan  {M > 2,0) zijn in de omgeving duidelijk gevoeld en hebben tot schademeldingen  geleid (zie ook volgende paragraaf). Daarnaast wordt de productie uit het  bevende voorkomen Vries-Zuid (maximale gemeten magnitude 1,5) middels de  put Vries-10 weer opgestart. Op dit moment worden in deze omgeving de  grondbewegingen aan het oppervlak nog niet geregistreerd. Het zijn deze  grondbewegingen die de schade aan bouwwerken veroorzaken. SodM adviseert  hierom NAM in de omgeving van de Eleveld en Vries-Zuid gasvelden, aanvullende  monitoring te laten uitvoeren in de vorm van het plaatsen van enkele  versnellingsopnemers. Daarnaast adviseert SodM om NAM een  risicobeheerssysteem voor de bevende voorkomens uit dit winningsptan te laten  opstellen en implementeren.    Schade door bodembeweging en mitigerende maatregelen   NAM kan de kans op schade aan bebouwing in de nabije omgeving van het  epicentrum van een geïnduceerde aardbeving niet uitsluiten. In het ernstigste  geval kan een geïnduceerde beving leiden tot het ontstaan van lichte, niet  constructieve schade aan meerdere gebouwen en matige schade aan enkele  gebouwen. NAM zegt dat dit wordt bevestigd door de resultaten van de seismische  hazard studie van TNO-NITG. In deze studie geven berekeningen van de  maximale horizontale pieksnelheden voor de Vries en Eleveld gasvelden aan dat er  éen kleine kans op schade bestaat door geïnduceerde bevingen.    Pagina ? van &</pre>

====================================================================== Einde pagina 175 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 176 ======================================================================

<pre>    Staatstoezicht op de Mijnen    Ons kenimerk  16152380    De omvang van het gebied waar mogelijk schade kan optreden wordt bepaald door de magnitude, de  diepte en de duur van de beving en de lokale grondsamenstelling en aard en conditie van de  bebouwing. Bij een beving die krachtig genoeg is om schade te veroorzaken, is het aantal potentiële  schadegevallen binnen dit gebied sterk afhankelijk van de dichtheid van bebouwing, terwijl de mate  van schade op een bepaalde afstand van het epicentrum in grote mate wordt bepaald door het type  bebouwing, de staat van onderhoud en de lokale bodemgesteldheid. Deze afhankelijkheid werdt  verder beschreven in het TNO rapport en is aok meegenomen in de gevolgde leidraad voor de  bepaling van het seismisch risico. NAM geeft in het winningsplan aan dat de historische  schademeldingen voor “lichte, niet constructieve schade” hebben gezorgd en dat deze vergoed zijn (of  worden) wanneer het duidelijk is dat zij de schade heeft veroorzaakt. Overeenkomstig de regels van  het burgerlijk recht rust op de NAM de verplichting om schade veroorzaakt door aardbevingen die  worden veroorzaakt door de gaswinning, te vergoeden.    Advies   SodM concludeert dat het winningsplan Westerveld voldoet aan de wettelijke eisen  en overeenstemt met de principes van planmatig beheer. SodM adviseert u om  onder de volgende voorwaarde in te stemmen met het winningsplan:    1. NAM dient voor t maart 2017 inzichtelijk te maken welke afspraken  set het Waterschap zijn gemaakt en bij welke hoeveelheid  bodemdaling er maatregelen noodzakelijk worden om nadelige  gevolgen te voorkomen of te beperken.   2. NAM dient bij overschrijding van de productie in het “high-case  productie scenario“ van de velden Assen-Zuid, Witten en  Zevenhuizen-West de seismisch risico analyse te actualiseren en een  wijziging winningsplan in te dienen.   3. NAM dient, in overleg met het Koninklijk Nederland Meteorologisch  instituut, voor 1 juni 2017 enkele versnellingsmeters boven de Eleveid  en Vries-Zuid gasvelden te installeren en operationeel te hebben.   4. NAM dient voor 1 juni 2017, ten genoegen van de Inspecteur-generaal  der Mijnen, voor de bevende velden in dit winningspian een  risicobeheerssysteern te ontwikkelen en operationeel te hebben.    Ik vertrouw er op u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.    Hoogachten    = Ear Engineering    Pagina 8 van 8</pre>

====================================================================== Einde pagina 176 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 177 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 177 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 178 ======================================================================

<pre>         TNO innovation  for life mn nnn    Prineetoniaan 6  3984 OB Utrecht    Postbus 80015  R  eo enves Postbus 80013 3603 7A Utrecht 3508 TA Utrecht    Staatstoezicht i: ä hi cove tro m8  ostbus 24037 T +3) 88 866 42 56  2490 AA DEN HAAG  led htt  Datum    4 oktober 2016    Onze referentie  16-10 083  Onderwerp Contactpersoon    Advies Westerveld  E-mail    Geachte NN nn    Naar aanleiding van uw verzoek van 12 september 2015 (per email) om advies in a  het kader van de beoordeling van het geactualiseerde winningsplan Westerveld,  ingediend door de Nederlandse Aardolie Maatschappij N.V, (verder NAM).    berichten wij u het volgende Op acchachien ac: THO op de Aigerere  Vounwaarden voor gpcractian ar THC.  Dar gedeponeerd bn de Gre var de  Het winningsplan betreft de velden Assen, Een Eleveld Vries-Noard Vries. Rechter Dar aag on da Kmer van  Centraal Vries-Zuid, Zevenhuizen, Witterdiep, Witten, Assen-Zuid en oee eene verdes  Zevenhuizen-West. De laatste vier veiden zijn momenteel niet in productie. NAM eren op en vn    den «:  geeft aan, dat er voor de mid case van het winningsplan geen winbare volumesin © *mm orde ei sen we    deze velden aanwezig zijn. NAM bestudeerd de mogelijkheid deze velden alsnog Hardatsregstermmar 27176555  în productie te nemen.    Doeimatigheid van de winning   Ten opzichte van het vigerende winningsplan is de doelmatigheid van de  voorgenomen winning in de velden binnen het winningsplan Westerveld over het  algemeen iets toegenomen.    De reservoirkwaliteit varieert van veld tot veld, hetgeen wordt weerspiegeld in de  verwachte winningspercentages Daarnaast beperkt de waterproductie de  gasproductie in verschillende putten.    Van de velden binnen het Westerveld cluster komt de resterende productie vooral  uit de velden Eleveld (ca 700 miljoen Nm°) en Vries Zuid (ca 409 miljoen Nm).  Vries Centraal produceert naar verwachting de komende 5 jaar nog ca. 100  milioen Nm. Productie uit de overige velden zat naar verwachting minder dan 50  miljoen Nm’ bedragen. Het gehele cluster zal raar verwachting per 2023  uitgepraduceerd zijn. In het high case scenarío zou dít uit kunnen lopen tot 2028.    Het is in deze laafste fase van productie lastig le voorspellen hoe de velden zullen  produceren. NAM bestudeert de mogelijkheid om de productie van een aantal  velden te verhogen. Dit betreft onder meer de drie velden, die momenteel niet  produceren. Mogelijke projecten betreffen nieuwe boringen en eventueel het</pre>

====================================================================== Einde pagina 178 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 179 ======================================================================

<pre>         TNO innovation  forlife nen ennn    Datum   4 oktober 2016  stimuleren van putten (fracken). Of deze projecten doorgang zullen vinden ís Onze raferentie  afhankelijk van de economische haalbaarheid. t6-10.083   Blad    TNO-AGE is van mening dat, gezien de reservoirkwaliteit en het praductiegedrag 23  van de betrokken velden, de winning doelmatig is en dat de NAM voldoende  initiatieven neemt om de praductie te optimaliseren.    Bodemdaling   NAM heeft de resterende bodemdaling berekend van de gasvelden in  winningsplan Westerveld. Parameterwaarden zijn gekalibreerd op basis van de  periodieke metingen, die sinds 1975 zijn uitgevoerd (2013 voor het laatst).    NAM geeft aan, dat de nog resterende bodemdaling minder dan 2 cm zal  bedragen (figuur C3 uit het winningsplan) voor zowel het mid-case scenario per  veld afzonderlijk als de integrale bodemdaling voor aile velden samen. De  integrale bodemdaling sinds het begin van de gasproductie, inctusief de  bederndaling door productie uit velden in de omgeving. is gegeven in figuur C5  van het winningspian.    TNO-AGE kan zich vinden in de resultaten voor het mid-case scenario De NAM  geeft in haar winningsplan een adequate beschrijving van de onzekerheid in de  berekeningen van de bodemdaling.    TNO-AGE heeft voor de eigen bodemdatingsberekening de Orzekerheid in  compactiecoëfficiënt gecombineerd met het hoge productie scenario (high-case).  De maximale bodemdaling bedraagt dan =3 cm.    NAM heeft een maximale bodemdaling berekend van onder de 2 cm. TNO-AGE  komt op hetzelfde resultaat uit, in het geval de onzekerheid in de  compactiecoëfficiënt niet wordt meegenomen.    Risicoschatting op basis van de leidraad seismisch risico    Huidige producerende velden  Voor alie producerende velden in het winningsplan geldt, dat zij op basis van de    DHAIS classificatie een niet te verwaartoze kans op beven hebben, of reeds  hebben gebeefd!. Dit verplicht de NAM voor al deze velden een seismische risico  analyse uit te voeren? Volgens de NAM vallen alle velden in het winningsplan in  risicocategorie !.    TNO-AGE constateert, daf de risicoanalyse is uitgevoerd volgens de SRA-leidraad  en kan zich vinden in de toedeling tot de laagste risicogroep (categorie I).    ! Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit (DHAIS). TNO-  rapport R10198, 2042   ? Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning  tijdelijke leidraad voor adressering mbb. 24 1.p. versie 3.2, SooM, 1 februari 2016</pre>

====================================================================== Einde pagina 179 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 180 ======================================================================

<pre>         TNO innovation  for life mmm    Datum  4 oktober 2016    Voor velden behorende tot risicocategorie | volstaat seismisch monitoren met het Onze referentie  bestaande seismisch meetnet van het KNMI. De NAM geeft in haar winningsplan —_i6-10.083  aan, dat zij eventueel bereid is aanvullende metingen te doen, als de omgeving  Blad  dat wenst. 4a    Huidige niet-ocoducerende velden    Voor alle momentee! niet-producerende velden in het winningsplan geldt, dat zij  op basis van de DHAIS classificatie een te verwaarloze kans op beven hebben    TNO-AGE kan zich hierin vinden Echtet, als de productie uit de velden Assen-  Zuid, Witten en Zevenhuizen-West het huidige NAM high case scenario  overschrijdt, dan stelt TNO-AGE voor am opnieuw per veld te bekijken, of een  seismische risicoanalyse noodzakelijk is.    Het risico voor bodembeweging als gevolg van putstimutatie  TNO-AGE acht het risico op bodembeweging als gevolg van zuurstimutatie van  het reservoir vanuit de put verwaarloosbaar op grond van de huidige informatie    Het risico voor bodembeweging als gevolg van hydraulische stimulatie van het  reservoir in zichzelf is klein“. Procedureel gezien zal de NAM voorafgaand aan het  uitvoeren van een hydraulisch frack-operatie een gedetailleerd plan ten genoegen  van de IGM moeten overleggen, waarin het risico voor die specifieke operatie  nader wordt geanalyseerd Oaarom is dit effect hier niet verder geëvalueerd door  TNO-AGE    Bevindingen  Samenvattend, TNO-AGE  * is van mening, dat het winningsplan getuigt van doelmatige winning.  * _ verwacht een maximale bodemdaling van -3 cm  * constateert, dat de risicoanalyse is uitgevoerd volgens de SRA-leidraad  en kan zich vinden in de toedeling tot de teagste risicogroep (categorie !).    Met vriendefiike groeten,         Hoofd Adviesgroep Fconomische Zaken         * Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning  tijdelijke leidraad voor adressering mbb. 24 1.p, versie 1.2, SodM, 1 februari 2016  * zie rapport Witteveen en Bos, “Aanvullend onderzoek raar mogelijke risico's en  gevolgen van de opsporing en winning van schatie- en steenkoolgas in  Nederland”, Rapport aan Ministerie EZ, 2014</pre>

====================================================================== Einde pagina 180 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 181 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 181 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 182 ======================================================================

<pre>    Gemeente Assen  16.8    Contactpersoon Dh: mn  Telefoon nn    NAM  Bezoekadres Noordersingel 33    Postbus 28000 Uw kenmerk    Bijlagen 1  Datum 7 februari 2017    Verzenddatum Li  "|    Onderwerp Motie gemeenteraad Assen over gaswinning    Geachte as  Graag brengen wij bijgevoegde motie van afkeuring van de gemeenteraad van Assen onder uw  aandacht. De motie. waarin de gemeenteraad zich uitspreekt over de communicatie en handelswijze  van de NAM rond winning van gas uit Put Vries-10, is 2 februari jl. vastgesteld.    Wij hopen u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.    Met vriendelijke groet.  burgeme         T. Dijkstra    AAI Out      </pre>

====================================================================== Einde pagina 182 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 183 ======================================================================

<pre>    How MNN AN    Za VAT a ae    @ PvvA an SP.    Motie    Onderwerp: Motie van treurnis communicatie en handelswijze NAM    De gemeenteraad van Assen, in vergadering bijeen op 2 februari 2017,    Constaterende dat:   - de NAM zowel per mail als tiidens een bewonersbijeenkomst eerder in 2016 heeft  aangegeven dat er geen gas zal worden gewonnen uit put Vries-10 zolang er geen bestuit  door EZ is genomen op het nieuwe winningsplan Westerveld;   - de NAM in een mail heeft bevestigd dat put Vries-10 tussen Kerst en Oud& Nieuw  gebruiksklaar is gemaakt en dat sinds 2 weken de put dus definitief aan staat;   -__dat de NAM hiermee in strijd met haar eigen toezegging voortijdig begonnen is met het  winnen van gas;   -__de NAM tijdens de informatie bijeenkomst op 17 januari jl. in Marsdijk (en in Loon) de onrust  niet heeft kunnen wegnemen over de gaswinning en de mogelijke gevolgen voor de  inwoners van Marsdijk en de inwoners niet heeft kunnen geruststellen;  de inwoners van Marsdijk als gevolg een handtekeningenactie zijn gestart “Stop Gas winning  Marsdijk Nu”;   - het college van B&W van Assen in zijn advies aan EZ over het winningsplan Westerveld heeft  benadrukt: “voor een adequate invulling van het burgerperspectief, zoals u in het  adviesverzoek aangeeft, is gedegen, transparante en consistente communicatie een absolute    voorwaarde”.    Spreekt uit :  de handelwijze van de NAM om niet te wachten op het besluit van EZ en te beginnen met    gaswinning uit put Vries-10, en de slechte c.q. het gebrek aan communicatie door de NAM    ernstig te betreuren,  En verzoekt het college deze motie onder de aandacht te brengen van de NAM en van EZ.    En gaat over tot de orde van de dag.</pre>

====================================================================== Einde pagina 183 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 184 ======================================================================

<pre>    „Ondert send door.    PydA         CU                                    Stemverhouding:  — - , 5  . Stadsparil Taen  P¥Ch 366 SP . CDA vvD OpaAssen  PoP LINKS  - : — | er : er wee  voor | : i  A : i  .- | ; |  Teper | |  1  1    L         Deze motie is  g Aangenomen 4    verwerpen    ‘reetrokken    </pre>

====================================================================== Einde pagina 184 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 185 ======================================================================

<pre>16.9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 185 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 186 ======================================================================

<pre>         Daarnaast vindt het kabinet het van groot belang dat het Diractorsat-generaal  burgerperspectief in de besluitvorming wordt meegenomen. Om Energie, Telecom &  hieraan tegemoet te komen wordt de uniforme openbare Mededinging  voorbereidingsprocedure in beginsel toegepast bij zowel instemming Dlrectie Energie en Omgeving  met nieuwe winnings- en opslagplannen, als bij de wijziging van deze ons kenmerk  plannen. Dit houdt in dat ontwerpbestuiten ter inzage worden gelegd DGETM.EG / 16095929  met de mogelijkheid tot het indienen van zienswijzen. Om verder   invulling te geven aan het burgerperspectief krijgen, naast de huidige   wettelijke adviseurs (SodM, Tcbb en Mijnraad), ook provincies,   gemeenten en waterschappen adviesrecht. Daarnaast vindt er   gedurende de periode van terinzagelegging van het ontwerpbesluit ook   een informatieavond plaats voor belangstellenden.    Verzoek tot advies winningsplan Westerveld   Op 12 september ji. heeft NAM een verzoek tot instemming voor het  aangepaste winningsplan Westerveld ingediend. Het winningsplan is  aangepast naar aanleiding van het eerder uitgebrachte advies van SodM  van eind juni 2016. U vindt het aangepaste winningsplan als bijlage bij  deze brief. Onderdeel van dit winningsplan is een confidentieel document  dat bedrijfsgevoelige gegevens bevat. Het document is daarom niet  openbaar en wij verzoeken hier als zodanig mee om te gaan.    Zaals hier bij procedure is aangegeven ontvangt u -zodra wij dit hebben  ontvangen- per e-mail het advies van SodM en de Tcbb.    Wij verzoeken u om binnen 14 weken na dagtekening van deze brief,  advies uit te brengen ten aanzien van het winningsplan Westerveld.    Specifieke informatiesessie    Zoals hierboven al is aangegeven, wordt per winningsplan een specifieke  informatiesessie georganiseerd. Voor deze sessie worden de provincie(s),  gemeenten en waterschappen uitgenodigd, die binnen het winnings- of  opslaggebied vallen van het desbetreffende plan.    8 november a.s. van 10.00 tot 12.00 uur op het provinciehuis Drenthe,  Westerbrink 7 in Assen.    Hiervoor ts reeds op 7 oktober jl. per mail een uitnodiging verstuurd.    Achtergrond Winnings- en opstagplannen   In een winnings- of opslagplan wordt beschreven hoe er gewonnen of  opgeslagen gaat worden en wat de te verwachte seismische risico's zijn.  De scope is dus de ondergrond en de veiligheid (van omwonenden en  infrastructurele werken).    Procedure   Wanneer de minister van Economische Zaken, in haar hoedanigheid als  bevoegd gezag, van een operator een verzoek tot instemming met een  winnings- of opslagplan ontvangt, wordt het betreffende winnings- of  opstagplan ter advisering voorgelegd aan de betrokken provincie(s),  gemeente(n) en waterschap{pen}). De betrokken overheden hebben 14  weken de tijd om advies uit te brengen,    Pagina 2 van 4</pre>

====================================================================== Einde pagina 186 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 187 ======================================================================

<pre>         Paraltel aan het verzoek tot advies aan de betrokken overheden, wordt Oirectoraat-generaat  staatstoezicht op de Mijnen (SodM) verzecht om binnen 6 weken advies energie. Taletom &   uit te brengen. Zodra dit advies is ontvangen wordt deze aan de Mededinging  betrokken overheden gestuurd. Directie Energie en Omgeving  Vervolgens wordt het advies van SodM samen met het winningsplan ter OA ocozo  advisering voorgelegd aan de Technische commissie bodembescherming   (Tcbb). De Tcbb heeft 4 weken de tijd om advies uit te brengen. Zodra   het advies is ontvangen, wordt ook deze aan u gestuurd.    2 weken na ontvangst van het advies van SodM, wordt een overleg  georganiseerd, waar de betrokken overheden specifieke vragen kunnen  stellen naar aanleiding van het betreffende winnings- of opslagplen. In  beginsel zuilen hierbij ook SadM en de operator aanwezig zijn.    Na ontvangst van de adviezen van de betrokken overheden wordt in  principe binnen 4 weken advies gevraagd aan de Mijnraad. De Mijnraad  ontvangt naast het betreffende winnings- of opslagplan. alle uitgebrachte  adviezen.    Vervolgens zal een ontwerpbesluit worden opgesteld, waarin de adviezen  worden meegewogen. Tijdens de 6 weken durende ter inzage legging van  het ontwerpbesluit. kan een ieder zienswijzen indienen. Ook wordt er een  bewonersavond georganiseerd, waar men vragen kan stellen over het  pian.    Als laatste wordt het definitieve besluit opgesteld. Dit besluit is vatbaar  voor beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State,          MT-lid directie Energie en Omgeving    Pagina 3 van 3</pre>

====================================================================== Einde pagina 187 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 188 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 188 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 189 ======================================================================

<pre>    Gemeente Assen  16.10    Contactpersoon    Nederlandse Aardolie Maatschappij Telefoon    Bezoekadres Noordersingel 33  EEn Uw brief van  ostbus 28000    Uw kenmerk  9400 HH ASSEN Ons kenmerk 2016-04538    Datum 14 december 2016  Verzenddatum 1 / 12    Onderwerp Stoppen opstarten gaswinning put Vries-10    Op vrijdag 2 december jl. hebben wij van u twee mails ontvangen over de winning van aardgas uit de  put Vries-10. Uw mails zijn een reactie op het bestuurlijk overleg van 30 november.    Wij stellen het zeer op prijs dat u terugkomt op uw eerdere besluit om op dit moment de productie te  starten uit put Vries-10. Uw besluit doet recht aan door u gedane toezeggingen over het niet  produceren uit de put Vries-10 richting onze inwoners en ons. (De betreffende stukken hebben wij u  eerder gemaild). Wij gaan er vanuit dat conform de wens van de 2e Kamer eerst het proces van  advies, zienswijze en eventueel beroep wordt doorlopen.    Met betrekking tot de gedachtenlijn in uw mails berichten wij u het volgende.    In de brief van minister Kamp aan de 2° Kamer lezen wij het volgende:   “Tijdens het vragenuur van 16 juni 2015 is gesproken over een voorgenomen gaswinning door NAM  in Drenthe. Tijdens de mondelinge beantwoording is in algemene zin aangegeven dat er bij winning  uit kleine velden een winningsplan moet komen en dat omwonenden, gemeenten en provincies hierop  zienswijzen kunnen indienen. Dit is ook bevestigd in de beantwoording van aanvullende schriftelijke  vragen van het lid Dik-Faber (CU), waarin is aangegeven dat “in alle gevallen waarbij op basis van  boringen besloten wordt om gas te gaan winnen, een nieuw of gewijzigd winningsplan ingediend  moet worden” (Kamerstukken 2015-2016, Aanhangsel van de Handelingen, 57)”    In het geval van Vries-10 is er een nieuwe boring geweest op basis waarvan door u besloten is om  gas te gaan winnen. U heeft hiervoor een winningsplan ingediend. In dit Winningsplan Westerveld is  voor Vries-10 sprake van een te winnen hoeveelheid van 0,6 Miljard M3 (high case). Hiermee  onderkent u dat er geen bestaande vergunning is en dat een nieuw winningsplan nodig is. Het Sodm  heeft in haar advies op het winningsplan niet aangegeven dat de aangevraagde hoeveelheid deels al  vergund is en onderkent hiermee dat een nieuw winningsplan nodig is.    Los van de vraag of er wel of geen vigerend Winningsplan is, moeten wij constateren dat het oude  Winningsplan niet voldoet aan de zaken die door de Onderzoeksraad voor de veiligheid zijn  geconstateerd. Zo is het oude winningsplan niet getoetst op de veiligheid van burgers en  infrastructuur (seismische risico analyse). Wij zijn dan ook van mening dat er niet kan worden  teruggevallen op een winningsplan waarin geen rekening is gehouden met zo een belangrijk aspect.    In uw mail lezen wij het volgende:  “De NAM heeft in 2016 een wijziging van het winningsplan ingediend. Bij het indienen van het  gewijzigde winningsplan heeft NAM op verzoek van de Minister rekening gehouden met de lopende    Pastanes Te loge Toe Gare Wilt u bij een reactie ap  Postbus 30018, Gado RA Assen 140597 info@assen nl NL28BNGHO285000497 deze bref het kenmerk en de  Stachurs mys beten tnv Gemeente Assen datum vermelden?    Noordersingel 33, 9401 FW Assen (0592) 366 595 www.assen.nl</pre>

====================================================================== Einde pagina 189 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 190 ======================================================================

<pre>    Gemeente Assen  Ons kermerk 2075 04628  Pagina 2 van 2    wijziging van de Mijnbouwwet en de daarin opgenomen aangescherpte eisen voor winningsplannen.  In dit winningsplan is ook een seismische risicoanalyse opgenomen. Deze seismische risicoanalyse    geeft volgens de Minister geen aanleiding om de voorgenomen productie uit Vries-10 niet op te  starten.”    Wij kunnen deze gedachtenlijn niet volgen. In het Sodm rapport lezen wij namelijk dat er wel een  kans bestaat op bevingen en schades als gevolg van, onder andere, de winning uit put Vries-10.  Daarnaast is er juist door de minister aan de Tweede Kamer toegezegd, dat er een adviesrecht wordt  toegepast in deze situaties.    Wij vinden nogmaals dat conform de wens van de 2e Kamer eerst het proces van advies, zienswijze  en eventueel beroep moet worden doorlopen.    Naar aanfeiding van de mails heeft er ook telefonisch contact plaatsgevonden. Hieruit blijkt dat u  ondanks toezeggingen en andere genoemde argumenten het genoemde proces niet wilt afwachten.  Wij betreuren dit in hoge mate.    Op 21 december staat een bestuurlijk overleg gepland waarin wij dit onderwerp verder met u zullen  bespreken.    Mede namens de colleges van burgemeester en wethouders van de gemeenten Aa en Hunze en  Tynaarlo,                Met vriendelijke groet,  burgemeester en wethouders,           T. Dijkstra       </pre>

====================================================================== Einde pagina 190 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 191 ======================================================================

<pre>    iui    |    Kaki    |    0    0    L    S    6    v         l    Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.    De Minister van Economische Zaken Uw ref.. DGETM-EO / 16115980  T.a.v. mr. J.H. Brouwer, plv. Directeur Energiemarkt  Postbus 20401  2500 EK DEN HAAG  Brief ref. EP201609202456    Datum: 9 september 2016    Betreft: Aanbieden gewijzigd Winningsplan Westerveld    Uwe Excellentie,    Op 29 augustus 2016 is de meest recente versie van het winningsplan Westerveld in detail  besproken met medewerkers van Staatstoezicht op de Mijnen en uw ministerie. De  voorgestelde wijzigingen uit dit overleg zijn als bijlage bij deze brief toegevoegd.    Gaarne verzoeken wij u de procedure tot instemming met het winningsplan te hervatten.    Voor eventuele vragen of een nadere toelichting verwijs ik graag door naar de heer MN  MR ge afdeling Vergunaingen en Omgevingsmanagement. Hij is bereikbaar op    telefoonnummer MMM of per email: shell.com.    Hoogachtend,  Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.              sset Manager Lan    Schepersmaat 2 Postbus 28000 T +31 (0)592 369111  9405 TA Assen 9400 HH Assen BTW NL-801315670.B01 www.nam.nl  Nederlandse Aardolie Maatschappij B V is statutair gevest gd te 's-Gravenhage - Handelsregister no 04008869</pre>

====================================================================== Einde pagina 191 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 192 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 192 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 193 ======================================================================

<pre>    @  Sy  NAM    Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.    Aanvraag Instemming Winningsplan  Westerveld</pre>

====================================================================== Einde pagina 193 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 194 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 194 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 195 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 195 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 196 ======================================================================

<pre>    Formulier aanvraag instemming winningsplan ex artikel 34 lid 1 Mijnbouwwet (Mw)  juncto artikel 24 Mijnbouwbesluit (Mb)    indienen in 6-voud bij:   Ministerie van Economische Zaken  Directie Energieproductie   Postbus 20101   2500 EC DEN HAAG    Verzoek om instemming voor een L_} een winningsplan voor voorkomens in het  wijziging/actualisatie van het continentaal plat vanaf de 3 zeemijlszone  winningsplan  DJ een winningsplan voor voorkomens in Nederlands  Westerveld territoir tot 3 zeemijl  De wijziging/actualisatie bestaat voornamelijk uit een  vernieuwing van de seismische risico analyse en  actualisatie van productie- en bodemdalings-    voorspellingen  A) Algemene gegevens Oe  A1.1) Naam indiener Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.    A1.2) Adres Postbus 28000  9400 HH Assen  A1.3) Contactpersoon    A1.6) Indiener DJ is houder van de vergunning  [] is uitvoerder cf artikel 22 Mw    A2) Winningsvergunningsgebied(en) |_| winningsvergunning(en)  - Drenthe I) (K.B. 4/11/1968, laatstelijk  gewijzigd d.d. 17 juli 2007 bij beschikking ET-  EM-7075840)  - Groningen (K.B. 30/5/1963)    Mw 34 lid 1 A2.1) Voorkomens koolwaterstoffen Assen Witten   Mb 24 lid 1a Assen-Zuid Witterdiep   Een Zevenhuizen  Eleveld Zevenhuizen-West  Vries-Noord   Vries-Centraal   Vries-Zuid   olie   hoog calorisch gas    Mb 24 lid 1a A2.2) Soort koolwaterstof die wordt  [] Groningen kwaliteit gas  CL)  LJ    gewonnen    laag calorisch gas  zwavelhoudend gas  ÒJ aardgascondensaat    Uit alle voorkomens wordt hoogcalorisch gas  gewonnen.    Mr 1.2.1 lid 3 A3) Bestaande of nieuwe winning winningsplan voor reeds bestaande winning  er voorziene uitbreiding)  winningsplan voor nieuwe winning    A4) Samenloop vergunningen Wet XI nee  milieubeheer [] ja: te weten:    </pre>

====================================================================== Einde pagina 196 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 197 ======================================================================

<pre>    | B) Bedrijfs- en productiegegevens    Mw 35 lid  1c   Mb 24 lid  ted    B1) Beknopte beschrijving van het winningsplan  De redenen voor de actualisatie van het winningsplan voor het Westerveld systeem zijn:    1. een vernieuwde seismische risico analyse   2. de stopzetting van productie uit de velden Appelscha, Roden en Norg-Zuid  3. een actualisatie van productie- en bodemdalingsvoorspellingen en   4. voorziene activiteiten om de productie in stand te houden.    Het winningsplan Westerveld omvat 11 gasvelden (voorkomens):    Gasveld Locatie    Zevenhuizen-West ZVH    Sectie B3 geeft een overzicht van de ligging van de locaties. Alle productie wordt per pijpleiding  getransporteerd naar de behandelingslocatie VRS-4. Het geproduceerde gas wordt na behandeling  (ontwaterd en op hogere druk gebracht) op de VRS-4 locatie per pijpleiding getransporteerd naar de  locatie Westerveld (WTV) en daar afgeleverd aan GasTerra B.V.    De voorkomens Appelscha, Roden en Norg-Zuid maakten in het verleden ook deel uit van het  winningsplan Westerveld. De productie in deze velden is echter inmiddels gestopt en de putten en  productielocaties zijn veiliggesteld (“gesuspendeerd”). Ook zijn er op dit moment geen actieve  herontwikkelingsplannen. De productie vanuit deze voorkomens wordt derhalve niet meer genoemd in dit  winningsplan. De faciliteiten zijn nog wel onderdeel van het productiesysteem en worden als zodanig wel  vermeld in dit winningsplan. Ook zijn de contouren van deze drie voorkomens aangegeven op de  overzichtskaart. De historische bodemdaling veroorzaakt door deze velden is vanzelfsprekend  meegenomen in sectie C. Bodemdaling.    De nieuwe bodemdalingsprognose gzeft minder bodemdaling aan dan de prognose in het vorige  winningsplan: de verwachte bodemdaling door toekomstige productie uit de velden beschreven in dit  winningsplan is minder dan 2 cm. Ce seismische risicoanalyse laat zien dat de voorkomens in dit  winningsplan in de laagste seismische risicocategorie vallen.    Het winningsplan zal aangepast worden als de bodemdaling of seismische risicoanalyse afwijkt van de  prognose zoals in dit winningsplan beschreven. Als voorzien wordt dat de cumulatieve productie uit een  voorkomen gaat uitkomen boven de prognose van de uiteindelijke cumulatieve productie zoals in dit  winningsplan beschreven, zal dit besproken worden met de regulerende overheden. Eventuele  toekomstige activiteiten op de locaties (b.v. compressie) of in het reservoir (b.v. extra putten) zullen de  gangbare vergunningsprocedures volgen en behoeven geen aanpassing van het winningsplan.    B1.1) Beknopte beschrijving van wijze van winning door middel van (een) mijnbouwwerk(en)    De onbehandelde productie van de verschillende satellietlocaties komt samen op de behandelingslocatie  VRS-4, zoals in de figuur hieronder is aangegeven. Productie van locatie ELV wordt onder lage druk  gewonnen en op de locatie WTV gecomprimeerd om de VRS-4 locatie te kunnen bereiken.    Op de behandelingslocatie VRS-4 werden de met het gas meegeproduceerde vloeistoffen (water en  aardgascondensaat) van het gas gescheiden. Deze vloeistoffen worden vanaf deze locatie afgevoerd.  Het aardgascondensaat wordt uiteindelijk in Delfzijl van het water gescheiden waarna het  aardgascondensaat aan raffinaderije1 wordt geleverd en het water bij Borgsweer in de diepe ondergrond  wordt geïnjecteerd.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 197 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 198 ======================================================================

<pre>    De resulterende gasstroom wordt op VRS-4 via druk- en temperatuurbehandeling op specificatie gebracht  en naar WTV getransporteerd voor aflevering aan GasTerra B.V.    Schematische voorstelling van de gasstromen    </pre>

====================================================================== Einde pagina 198 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 199 ======================================================================

<pre>    Mb 24 lid  1a    Mb 24 lid  ja  Mb 24 lid  1b    B2) Geologische beschrijving van voorkomen(s)   Het gas is gevormd in de koollagen van het geologische tijdperk Carboon. Vervolgens is het gas  gemigreerd naar bovenliggende zandsteenlagen in het Rotliegend. Dit reservoir wordt afgesloten  door een dikke zoutlaag van de Zechstein for natie.    B2.1) Geologische doorsnede van voorkomen(s)    Bijlage 4 bevat voor elk voorkomen een doorsnede en kaart van de Top Rotliegend. De figuren zijn  naar een bijlage verplaatst om de leesbaarhe d van het document te verbeteren.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 199 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 200 ======================================================================

<pre>    B3) Overzicht ligging voorkomens, gasputten    Mb 24 lid  ide    Horan  er    Bact gi    ae yy \ ZEVENHUIZEN ROOEN  N mons ae    oe    ZEVENHUZEN WEST    Leeder  Vennen    Roden  Zevenhuizen  Zevenhuizen-West    Witterdiep  Eleveld  Witten  Assen-Zuid    *Deze 2 observatieputten zijn geboord in het Norg veld (maakt geen deel uit van dit winningsplan)    </pre>

====================================================================== Einde pagina 200 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 201 ======================================================================

<pre>    Mb 24 lid  1deg    B3.1) Situering mijnbouwwerken situatietekening /eventueel foto    Overzicht mijnbouwlocaties, gesorteerd per gemeente    Gemeente Provincie _ |   Ooststellingwerf  AS Assen   ELV Aa en Hunze   NR   NO         Noorderveld Drenthe    [Drenthe |   VRS-1 Nee  RST Ne ee  |VRS-4 | Nee Tynnazarlo  [WIV [Nee | AaenHunze | Drenthe |  WT [Nee sd Assen sd (Drenthe |    ZV en         Ss   N   Z Noorderveld  R3   H         Foto's van mijnbouwlocaties, alfabetisch gesorteerd    Appelscha Satelliet (APS    Assen Satelliet (ASN    </pre>

====================================================================== Einde pagina 201 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 202 ======================================================================

<pre>    Eleveld Satelliet (ELV)         10</pre>

====================================================================== Einde pagina 202 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 203 ======================================================================

<pre>    Roden-1 satelliet (ROD-1)    5  Q'  QO,  Ep  ä  a  oa  @  a  3)  1  cH  a  ke)  oa  x    </pre>

====================================================================== Einde pagina 203 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 204 ======================================================================

<pre>    Vries-1 satelliet (VRS-1)    14-10-2003 GUAM    Vries-2 satelliet (VRS-2)    </pre>

====================================================================== Einde pagina 204 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 205 ======================================================================

<pre>    Westerveld Productie Faciliteit (WTV    Witten satelliet (WIT         13</pre>

====================================================================== Einde pagina 205 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 206 ======================================================================

<pre>    B4) Overzicht boringen in voorkomen(s)    Het is mogelijk dat er in de toekomst nog één of meerdere putten in de in dit winningsplan genoemde  voorkomens geboord gaan worden. Mogelijke activiteiten worden in sectie B5.2 genoemd.  Eventuele toekomstige activiteiten zullen de gangbare vergunningsprocedures volgen.    B4.1) Schematische voorstelling putverbuizing(en)    </pre>

====================================================================== Einde pagina 206 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 207 ======================================================================

<pre> 
   
 
 
 
 
 
 
 
            
   
</pre>

====================================================================== Einde pagina 207 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 208 ======================================================================

<pre> 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 208 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 209 ======================================================================

<pre>    In onderstaande grafiek wordt naast de historische productie van 2003-2015 ook de verwachte productie  weergegeven (Low-Mid-High scenario's) van de nog te verwachten gasproductie uit de voorkomens zoals  omschreven in dit winningsplan.    rote onp darts  wee  _— en rr    he ae    PESSE ESS    ures         Onderstaande tabel geeft de historische jaarlijkse productie uit de voorkomens zoals opgenomen in dit  winningsplan.    De volgende tabel geeft de verwachte totale productie uit de voorkomens zoals opgenomen in dit  winningsplan. De drie eerder genoemde scenario’s (Low-Mid-High) geven de onzekerheid aan met  betrekking tot de nog te verwachten hoeveelheden geproduceerd gas.         17</pre>

====================================================================== Einde pagina 209 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 210 ======================================================================

<pre>    dd ddeddesddesddaddnaden  addenda  edna:  eeen  eea SSNS SHARES  eea  eeens  edge as  eed:    edad  wo SNARES NESE SANG SNAANEE  dede ddadeneadaadeaRddee  dadadada   DAA    Vries-Noord  Vries-Centraal  Vries-Zuid    000  000 0,000 0,000 0,000 0,000  | 0,277 | o2s1 | o217 | oos1 | ooeo | ooss | ooss | ooso |    0,    Cumulatieve verwachte product    Winningsplan Westerveld |Mcase| 0,275 | 0312 | 0242 | o160 | 0,133 | 0064 | 0059 } ooe1 | o    28,765    28,657    28,201    27,683    | 26,414 | 26,940 | 27,349 |    nningsplan Westerveld [Mcasel 25,525 | 25,836 | 26078 | 26,238 | 26,371 | 26,434 | 26,493 | 26554 | 26554 | 26554 | 26554 | 26554 | 26554 |  | H.case | 27,961    (per voorkomen)    ing    5.4) Duur van de winni    B    De verwachte einddatum van de productie in het Westerveld systeem is volgens de huidige voorspellingen  gesteld op 2023, maar kan uitlopen tot 2028 volgens het hoge productiescenario. Het gedrag van de    bestaande en mogelijke toekomstige putten is moeilijk te voorspellen aangezien het veld bijna leeg is.  Hierdoor is de onzekerheidsmarge met betrekking tot de precieze einddatum van productie aanzienlijk.    productie zullen overtreffen dan wel zoveel eerder indien door onvoorziene technische of andere oorzaak    De winning zal worden beëindigd indien de totale kosten van de productie de opbrengsten van de  voortzetting van de winning niet plaats kan vinden.         18</pre>

====================================================================== Einde pagina 210 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 211 ======================================================================

<pre>    Mb 24 lid  ti         B6) Stoffen die jaarlijks worden mee geprcduceerd    Met de gasproductie worden water en aardgascondensaat meegeproduceerd. De geproduceerde  hoeveelheid water en aardgascondensaat is afhankelijk van de totale gasproductie. De hoeveelheid  aardgascondensaat wordt gegeven door de (aardgas-) Condensaat Gas Ratio (CGR) en het water door  de Water Gas Ratio (WGR). Navolgend overzicht geeft bij benadering de waarden van de CGR en de  WGR per voorkomen:    pasen TT    Assen-Zuid    A  A  wen A    Zevenhuizen bijna uitgewaterd    De waarden voor de WGR stijgen naarmate de druk in het reservoir afneemt.    “1    B7) Jaarlijks eigengebruik bij winning  Voor eigen gebruik wordt op de locatie WTV per jaar ca. 0,02 min Nm3 aangewend.    Op de centrale behandelingslocatie VRS-4 wordt per jaar voor eigen gebruik (incl. fornuis + fakkel  spoelgas + fakkel waakvlam) ca. 0,64 min Nm3 gas aangewend.    B8) Jaarlijks bij winning afgeblazen/afgefakkelde koolwaterstoffen    Het volume koolwaterstoffen dat jaarlijks op de locatie Westerveld (WTV) wordt afgeblazen (ten gevolge  van het afgaan van veiligheidskleppen dan wel onderhoud) is ca. 0,001 mln Nm3.    Op de locatie VRS-4 wordt per jaar gemiddeld 0,1 min Nm3 gas afgefakkeld dan wel afgeblazen. Het  volume op VRS-4 is hoger dan op Westerveld aangezien op de VRS-4 locatie de daadwerkelijke  gasbehandeling plaatsvindt om gas op specificatie te kunnen afleveren, terwijl op WTV slechts  compressie plaatsvindt.    Deze gegevens zijn gebaseerd op de waarden uit de jaren 2011 t/m 2014 en dienen als indicatie gebruikt  te worden voor de latere jaren.    B9) Jaarlijks bij winning in de ondergrond terug te brengen delfstoffen en andere stoffen    Het vrijkomende productiewater wordt via een injectieput op de Borgsweer locatie geïnjecteerd in de diepe  ondergrond.    19</pre>

====================================================================== Einde pagina 211 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 212 ======================================================================

<pre>    mn C) Gegevens inzake bodemdaling als gevolg van de winning van koolwaterstoffen.            C1) Aard van de bodemdaling                       Door de winning van koolwaterstoffen uit olie- en gasvoerende gesteentelagen zal de druk in de poriën van  het gesteente verminderen waardoor compactie van de olie- en gasvoerende lagen optreedt. Dit  manifesteert zich aan de oppervlakte in de vorm van bodemdaling. Zie voor een uitgebreide beschrijving  van het bodemdalingsproces “Bodemdaling door Aardgaswinning -NAM-velden in Groningen, Friesland en  het Noorden van Drenthe- Status Rapport 2015 en Prognose tot het jaar 2080” (EP201511213444).                                 C2) Gekalibreerde bodemdaling en bodemdalingprognoses (uiteindelijk verwachte mate van  bodemdaling)                      Gekalibreerd bodemdalingsmodel  De meest recente uitgebreide bodemdalingsmeting in dit gebied heeft plaatsgevonden in het jaar 2013  (Meetregister bij de meetplannen Noord Nederland 2014). Deze en alle andere beschikbare metingen uit  het verleden zijn gebruikt om een bodemdalingsmodel te kalibreren. In figuur C1 wordt de in 2013 op de  peilmerken gemeten daling sinds de nulmeting in 1975 weergegeven door punten. De blauwe lijnen geven  de contouren van de gemodelleerde bodemdaling door gaswinning.                                4 =  2 & 91.028" .  «** pr                        Figuur C1: In 2013 gemeten daling in cm op de peilmerken (sinds 1975) en contourlijnen van de  gemodelleerde bodemdaling voor het jaar 2013 ten gevolge van gaswinning uit de in dit winningsplan  beschreven voorkomens én naburige voorkomens.                      Om inzicht te verkrijgen over de kwaliteit van het model ten opzichte van historische metingen is boven de  in dit winningsplan genoemde producerende voorkomens een meetpunt geselecteerd waar meerdere  keren in de tijd bodemdaling is gemeten. Figuur C2 toont de resultaten voor deze meetpunten. Tevens  laat dit figuur de nog te verwachten totale bodemdaling zien. Deze totale bodemdaling wordt veroorzaakt  door productie uit het voorkomen zelf en de bodemdaling die wordt veroorzaakt door omliggende  producerende voorkomens. De tijdelijke stijging die te zien is in de modelresultaten voor punten boven  Een en Zevenhuizen wordt veroorzaakt door de injectie van gas in de Norg gasbuffer.                                   20</pre>

====================================================================== Einde pagina 212 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 213 ======================================================================

<pre>         01280044 Vries-Noord    1980 199% 2000 2010 2020 200 2040 200 1980 1996 2000 2010 2070 DW 2040 2050 1980 1996 2000 2010 2020 200 2040 2050    01288023 Vries-Centraal 01288133 Viries-Zuid 01788211 Assen    ECCE NEIGES: ECCE IE IE "ivan 1980 2000 WO 300 200 W000 3030  o126S0r9 Eleveld 01268017 Witterdie: ad    1900 1990 200 20i0 2070 20 2080 20% 1e 199 2000 2010 2020 NW MEO 2050  oo per    Figuur C2: Vergelijking van gemeten (groene punten) en voorspelde bodemdaling voor een peilmerk  boven ieder producerend voorkomen genoemd in dit winningsplan. De meetonzekerheid in de metingen  (gekozen als één standaard deviatie) bedraagt 4mm per meetpunt. De blauwe lijn toont de voorspelde  bodemdaling op deze locatie, met de onzekerheid (licht blauwe gebied) op de uiteindelijke bodemdaling.  De minimale onzekerheid voor de voorspelling is +/- 2cmn.    Meer informatie over de bodemdalingsmodellering en prognoses is terug te vinden in het rapport  “Bodemdaling door Aardgaswinning -NAM-velden in Groningen, Friesland en het Noorden van Drenthe-  ognose tot het jaar 2080” (EP201511213444)'.         ‘ http://s00.static-shell.com/content/dam/shell-new/local/business/nam-2/Downloads/pdf/rapportages-  bodemdaling/status-report-december-2015.pdf    21</pre>

====================================================================== Einde pagina 213 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 214 ======================================================================

<pre>    Toekomstige bodemdaling    De nog te verwachten bodemdaling door gaswinning uit de voorkomens zoals beschreven in dit  winningsplan is weergegeven in figuur C32. De nog te verwachten bodemdaling die wordt veroorzaakt door  gasproductie uit de voorkomens in dit winningsplan bedraagt minder dan 2 cm. Aangezien het niet  mogelijk is een dergelijke kleine daling met voldoende precisie te meten, zijn er verder geen figuren getoond  die de toekomstige bodemdaling tonen boven de individuele voorkomens. Indien een significante afwijking  van de bodemdaling plaatsvindt ten opzichte van de huidige voorspelling, zal deze worden beschreven in  een herziening van het winningsplan.    Figuur C3: Nog te verwachten bodemdaling die wordt veroorzaakt door gasproductie uit de voorkomens in  dit winningsplan (2016 — 2023). De omvang van het gasvoerend gedeelte van de reservoirs is in groen  weergegeven, die van het watervoerend gedeelte in blauw. Aangezien de verwachte bodemdaling minder  dan 2cm is, zijn geen contouren getekend.    Figuur C4 toont de totale bodemdaling als gevolg van gaswinning voor het jaar 2025. Figuur C5 toont de  situatie ruim na afloop van de in dit winningsplan beschreven productieprofielen (het jaar 2080).    Het dient benadrukt te worden dat Figuur C4 en C5 de totale bodemdaling geven als gevolg van gaswinning  uit de in dit winningsplan genoemde voorkomens én de omliggende voorkomens (waaronder het Groningen  veld in het noordoosten), waar Figuur C3 de (bijna afwezige) bodemdaling laat zien door de productie van  voorkomens beschreven in dit winningsplan.    Onzekerheid in verwachte bodemdaling    Bijlage 1 in dit winningsplan geeft een overzicht van de kentallen die gebruikt zijn in de berekening van de  bodemdaling. Deze bijlage beschrijft ook de onzekerheidsanalyse voor deze bodemdalingsprognose  resulterend in een maximum en minimum bodemdalingscenario. De analyse laat zien dat ook in het  maximale scenario de verdere bodemdaling als gevolg van gaswinning uit de in dit winningsplan genoemde  voorkomens in de toekomst onder de 2 cm blijft.         ? In het verwachte “Mid Case” productiescenario zullen de voorkomens Assen-Zuid, Witten en Zevenhuizen-West niet  produceren. Mogelijke bodemdaling in het “High case” productiescenario wordt beschreven in de  onzekerheidsanalyse beschreven in Bijlage 1.    22</pre>

====================================================================== Einde pagina 214 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 215 ======================================================================

<pre>    Figuur C4: Prognose van de totale bodemdaling als gevolg van gaswinning uit de in dit winningsplan  genoemde voorkomens en de omliggende voorkomens voor 2025. De contourlijnen geven de bodemdaling  in cm aan.    Figuur C5: Verwachte eindsituatie (2080) van de totale bodemdaling als gevolg van gaswinning uit de in dit  winningsplan genoemde voorkomens en de omliggende voorkomens. De contourlijnen geven de  bodemdaling in cm aan         23</pre>

====================================================================== Einde pagina 215 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 216 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 216 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 217 ======================================================================

<pre> 
 
 
                  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 217 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 218 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 218 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 219 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 219 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 220 ======================================================================

<pre>    Vv  E  ©  ©  E  ©   8  hmm  S   b   &   8   >   £    0.2 0.4 0.6 0.8 1.0    invloedsfactor ondergrond    Figuur D2: Uitkomst van de Seismische Risico Analyse (SRA). Alle voorkomens ín dit winningsplan vallen in  risico Categorie |.    In sectie D3 en D4 wordt beschreven welke mogelijke risico's en maatregelen gekoppeld zijn aan deze  risicocategorie. In onderdeel! D5 worden de schade beperkende maatregelen en condities voor eventuele  vergoedingen in geval van schade uiteengezet.    D3) Omvang en aard van de schade  D3.1 Schade aan openbare infrastructuur door bodemtrillingen    In het verleden is onderzoek uitgevoerd naar de mogelijke schade aan buisleidingen door potentiele  aardbevingen!“ Hierin wordt onder andere geconcludeerd dat mogelijke schade door geïnduceerde  aardbevingen klein zal zijn (zowel in mogelijk aantal als ernst).    D3.2 Schade aan bouwwerken door bodemtrillingen    De praktijkervaring met gasproductie in Nederland over de afgelopen jaren leert dat lichte aardbevingen ten  gevolge van gasproductie in de meeste gevallen niet leiden tot schade. Toch kan de kans op schade aan  bebouwing in de nabije omgeving van het epicentrum van een geïnduceerde aardbeving niet worden uitgesloten.  Hierbij speelt zowel kwetsbaarheid van de bebouwing als de intensiteit van de beving een belangrijke rol. Al in  1998 is voor Noord-Nederland door het KNMI beschreven’ dat de maximaal te verwachten intensiteit bij het  optreden van een dergelijke geïnduceerde aardbeving ongeveer VI-VII op de Europese Macroseismische Schaal  is. Dat betekent (kwalitatief) dat in het ernstigste geval in de nabijheid van het voorkomen lichte, niet  constructieve schade kan optreden aan meerdere gebouwen en matige schade (lees, scheuren in muren tot  constructieve schade in het uiterste geval) aan enkele gebouwen. Dit laatste wordt bevestigd door de resultaten  van de seismische hazard studie van TNO-NITG'®.In deze studie zijn ook voor de Vries en Eleveld voorkomens         * Deltares 2010 Schade aan buisleiding door aardbeving  1 1 Deares en Dost, 2012, TNO 2012 R11139    28</pre>

====================================================================== Einde pagina 220 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 221 ======================================================================

<pre> 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 221 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 222 ======================================================================

<pre> 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 222 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 223 ======================================================================

<pre> 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 223 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 224 ======================================================================

<pre> 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 224 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 225 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 225 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 226 ======================================================================

<pre>    Bijlage 3: Samenvatting SRA en gebruikte gegevens m.b.t. de SRA voor de  voorkomens in dit winningsplan    Samenvatting SRA    Recent heeft SodM een tijdelijke richtlijn voor Seismische Risico Analyse (SRA) gepubliceerd (methodiek voor  risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning tijdelijke leidraad voor adressering mbb. 24.1.p,  versie 1.2, SodM, 1 februari 2016). De SRA gaat uit van het schema zoals getoond in Figuur 3.1.    Screening Potentieel  Stap |         Figuur 3.1: Schematische weergave van de verschillende stappen en risico categorieën (1, Il, III) in de seismische  risico inventarisatie (conform SodM, 2016)    Stap 1:  In stap 1 worden alle voorkomens bekeken. De voorkomens die direct in risicocategorie | (zeer laag seismisch  risico) vallen worden gekarakteriseerd doordat ze:   e _Voorkomens zijn die niet seismisch actief zijn geweest.   e Voorkomens zijn waarvoor de kans laag is dat ze in de toekomst seismisch actief kunnen worden (volgens  de DHAIS “Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit” methodiek) en/of waarvoor op  basis van reservoircompactie of mogelijke breukverplaatsing de waarde voor de mogelijke maximale  bevingsmagnitude (Mmax) laag uitvalt (M < 2,5).   e _Voorkomens die niet meer produceren.    Voorkomens die niet aan deze criteria voldoen schuiven door naar stap 2.    Stap 2:  In deze stap worden alle voorkomens bekeken die  e seismisch actief zijn geweest en  e een hogere toekomstige kans op seismiciteit hebben (volgens de DHAIS methodiek) en waarvoor op basis  van reservoircompactie of mogelijke breukverplaatsing de waarde voor Mmax (“maximale  bevingsmagnitude”) hoger uitvalt dan M=2,5    In stap 2 wordt op basis van een risico matrix benadering het risico van geïnduceerde aardbevingen verder  gekwalificeerd. Figuur 3.2 geeft een schematische weergave van de verschillende factoren die bepalen of een  geïnduceerde beving kan resulteren in een sterke grondbeweging (de “invloedfactoren ondergrond”) en de  verschillende factoren die invloed hebben op de grootte van de mogelijke gevolgen (de “invloedfactoren  bovengrond”).</pre>

====================================================================== Einde pagina 226 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 227 ======================================================================

<pre>    | Invioedfactoren  - Veld indicator DHAIS    - Realistisch sterkste         Figuur 3.2: Schematische weergave. van de bedreigingen en gevolgen van geïnduceerde bevingen en de  verschillende invloedfactoren die daarbij een rol spelen (So M, 2076).    In de risico matrix analyse worden de verschillende factoren zoveel mogelijk kwantitatief geanalyseerd en op basis  van de uitkomst per factor gerankt. Over de scores van de individuele factoren wordt gesommeerd, zodat een  totaalscore voor zowel de invloedfactoren ondergrond als de invloedfactoren bovengrond wordt bepaald. Deze  worden genormaliseerd met het maximaal te behalen aantal punten voor ondergrond cq. bovengrond en in de risico  matrix tegen elkaar uitgezet waarmee kwalitatief een risicocategorie wordt bepaald (zie figuur 3.3).    1         0 01 02 03 04 OS 06 OF O8 03 1  invioedstactor ondergrond    Figuur 3.3: De risicomatrix. De zwarte lijnen zijn lijnen van gelijk genormaliseerd risico. De verdeling in categorieën is  gedaan op basis van 1/3 en 2/3 van het genormaliseerde risico. (SodM, 2016).    De mogelijke seismische dreiging volgt uit een analyse en score van de volgende invloedfactoren voor de  ondergrond:  e Veld indicator DHAIS. Dit is een methode die beschrijft hoe — per voorkomen - de kans op het mogelijk  optreden van een beving kan worden berekenc aan de hand van ondergrondse kenmerken.  e Realistisch sterkste beving (Mmax).Voor een realistische inschatting van de sterkste beving zijn twee  verschillende benaderingen genomen:  1. een bepaling van de compactie-energie die beschikbaar is in een producerend gasveld en kan leiden tot  een beving en  2. een maat voor de mogelijke bevingsmagnitude als de langste breuk in het producerende veld in zijn  geheel in één keer in beweging zou komer.    35</pre>

====================================================================== Einde pagina 227 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 228 ======================================================================

<pre> 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 228 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 229 ======================================================================

<pre>    De combinatie van de parameterwaarden geven een kans op beven voor een bepaald voorkomen gedurende de    productietijd.    DP/P ‚228%    DP/P,;<28%    B > 0,86 en 1,015 Es 1,33: P,= 0.19 0.05         De waarden die zijn gebruikt in de bepaling van de DHAIS kans zijn gegeven in Tabel 3.1.    Tabel 3.1: Invoergegevens voor de bepaling van de DHAIS en de DHAIS kansen    Reservoir Verwachte  dikte / Initiële totale  gaskolom** druk drukdaling   (bar) (bar)    Assen  Een  Eleveld    Vries-  Centraal    Vries-Noord  Vries-Zuid  Witterdiep  Zevenhuizen  Assen-Zuid  Witten    Zevenhuizen-  West    Maximale Aantal  waargenomen aardbevingen    <5 per jaar  <5 per jaar  <5 per jaar  <5 per jaar  <5 per jaar  <5 per jaar  <5 per jaar  <5 per jaar  <5 per jaar  <5 per jaar    <5 per jaar    DHAIS    DHAIS  B    42%   42%  bevend veld  bevend veld  bevend veld  bevend veld  bevend veld   19%   verwaarloosbaar    verwaarloosbaar    verwaarloosbaar         * De getoonde drukdaling en de DHAIS waarden van de voorkomens Assen-Zuid, Witten en Zeveshuizen-West zijn volgens het High Case  productie scenario. Omdat in het verwachte scenario deze voorkomens niet zuilen produceren zal er geen drukdaling plaatsvinden en is de DHAIS    kans voor deze voorkomens in de Mid Case verwaarloosbaar.    ** Voor de DHAIS berekening wordt zowel! de hoogte van de gaskolom als de totale reservoir dikte beschouwd. Het minimum van deze twee wordt  gekozen voor de berekening van de “B” waarde zoals voorgeschreven door de DHAIS methodiek.    Realistisch sterkste beving    Naast de kans op beven, wordt ook de waarde voor de realistisch sterkste beving (Mmax) bepaald om tot een  oordeel te komen of een niveau 2 analyse noodzakelijk is. Er worden twee methoden gebruikt om de Mmax waarde  te bepalen: op basis van breukgeometrie en op basis van energiebalans. In de Seismisch Risico Analyse leidraad  worden beide methoden gebruikt. Voor de berekeningen van de Mmax is uitgegaan van de standaardwaarden voor  de “stress drop” en “partitie coëfficiënt” die gegeven zijn in de leidraad (respectievelijk 5 MPa en 0,01). De veld  specifieke waarden die benodigd zijn voor de berekeningen en de uitkomsten voor de Mmax staan vermeld in Tabel  3.2 (behalve voor de voorkomens met verwaarloosbare DHAIS kans, zoals Assen-Zuid, Witten, Zevenhuizen-West).    Tabel 3.2: invoergegevens voor de bepaling van de Mmax, en de Mmax waarden volgens de twee methoden    Langste  breuklengte  Voorkomen (km)    Assen  Een  Eleveld    Vries-Centraal    Vries-Noord  Vries-Zuid  Witterdiep  Zevenhuizen    Poisson's ratio    Breukhoogte Mmax    {m)    energiebalans    Mmax  breukslip         37</pre>

====================================================================== Einde pagina 229 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 230 ======================================================================

<pre>    Stap 2: Risico matrix   De voorkomens Assen-Zuid, Witten en Zevenhuizen-West zullen volgens het verwachte “Mid Case” scenario niet  produceren waardoor er geen drukdaling zal plaatsvinden. Ook in het high case productie scenario voor deze  voorkomens zal de drukdaling gering zijn, waarmee de kans op seismiciteit voor dit scenario volgens de DHAIS  methodiek “verwaarloosbaar” is. Volgens de SRA zijn verdere analyses in stap 2 voor deze voorkomens niet nodig.  Voor de voorkomens Eleveld, Assen, Een, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Witterdiep en Zevenhuizen  binnen het winningsplan Westerveld is het nodig gebleken om de risico matrix te gebruiken (“Stap 2" van de SRA).  Voor elke factor die bepaald is voor de onder- en bovengrond wordt een score gegeven waarbij de som van de  scores een positie geeft in de risico matrix.    In dit deel van de bijlage worden de figuren en tabellen getoond die gebruikt zijn om tot een risicobeoordeling te  komen. Figuur 3.4, 3.5 en 3.6 tonen de situaties voor respectievelijk “Bevolkingsdichtheid”, “Industriële inrichtingen”,  “Speciale gebouwen en vitale infrastructuur” en “Dijken”. Figuur 3.7 toon de kaart van de grondsoorten in de ondiepe  ondergrond kaart om de mate van opslingering te bepalen. Tabel 3.3 A en B toont de evaluatie en scores voor de  invloedfactoren. De risico matrix is afgebeeld in Figuur D2 (sectie D van dit winningsplan).         38</pre>

====================================================================== Einde pagina 230 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 231 ======================================================================

<pre>    «” —    .    he  Figuur 3.4: Overzicht van de bevolkingsdichtheid boven de in dit winningsplan genoemde voorkomens.    moe    = ei    traal, -Zuid)    an  -Noo  " bet "    ies ( i)    a    </pre>

====================================================================== Einde pagina 231 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 232 ======================================================================

<pre>    Figuur 3.5: Overzicht van de industriële inrichtingen (rode punt), ziekenhuizen (groene plus) onderwijsinstellingen  (groene driehoek), tehuizen (groene x) en publieksgebouwen (groene ruit) boven de in dit winningsplan genoemde  voorkomens. De rode cirkels geven de 5 km straal rond voorkomens aan die relevant is voor de SRA.    =         Figuur 3.6: Overzicht van de dijken. De rode cirkels geven de 5 km straal rond voorkomens aan die relevant is voor de  SRA.</pre>

====================================================================== Einde pagina 232 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 233 ======================================================================

<pre>         EN klasse ‘special study soils’  CI] klasse ‘stijve grond’  GN Klasse ‘slappe grond’    Figuur 3.7: Overzicht van de grondsoorten in de ondiepe ondergrond om de mate van opslingsring te bepalen    Uit de analyse op basis van bovenstaande figuren volgen de scores voor de verschillende factoren. Deze zijn per  voorkomen inclusief onderbouwing en uitkomst, weergegeven in Tabel 3.3.    41</pre>

====================================================================== Einde pagina 233 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 234 ======================================================================

<pre>       
      
    
    
  
 
   
   
 
   
  
     
  
      
   
   
        
</pre>

====================================================================== Einde pagina 234 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 235 ======================================================================

<pre> 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 235 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 236 ======================================================================

<pre>    Bijlage 4: Geologische kaarten voor de voorkomens    Doorsnede Assen voorkomen    K ASN-1  400 800 1200 1600 Fao 2400 2800 3200 3600 4000 4400    W-E Cross section of the Assen Field    A A'  Sw E 8  8 8    | Developed Gesfieid    8 ts If  m TVWAP)  als om u  wo ——  NAM WIPLA Drew. nr. EP201506200338002 Pv12_ELEVELD_FF_AMS_310ct14_Post-Drill.pet    400 800 1200 1600 2000 2400 2800 3200 00 4000 4400</pre>

====================================================================== Einde pagina 236 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 237 ======================================================================

<pre>    Kaart Assen voorkomen  290000 231000 232000 _ _ 233000 _ 234000                                       LEGEND  MD developed aasteid PV12_ELEVELD_PF_AMS_310ct14_Post-Orilpet f  + om um Ai depth in metres below HAP  ee Contour interval: 50  | Assen  afm Top Rotliegend          NAM wesertendse Aardote Mij BV |_ Project: WAPLA    45</pre>

====================================================================== Einde pagina 237 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 238 ======================================================================

<pre>    Doorsnede Assen-Zuid voorkomen    ade    xm”         N-S Cross section of the Assen-Zuid Field    -3100    papal wna    3190               3200 3250 -3300  ended    han    „30 me    mannen ede    Ì    00 0    =  -         eere FTP TEE OT OE Ee DF 8 PE  0 3200 eo 3000    46</pre>

====================================================================== Einde pagina 238 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 239 ======================================================================

<pre>    Kaart Assen-Zuid voorkomen  233000    A                     Assen-Zuid    Top Rotliegend    (RO)         NAM Nederlandse Aardolie Mij BV    Project: WPLA |    Author. Land Asset              Date: August 2015 | Drew. No: EP201508209348001                   47</pre>

====================================================================== Einde pagina 239 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 240 ======================================================================

<pre>    8    1440 1520 1600 1000 1780 1840 1920 2000 0 20 200 220    NW-SE Cross section of the Een Field         1380 140 1520 won 1080 1780 1800 0 200 2080 2000 230    008z- OS cow- Osa: OOLZ- oss. oo One Oost: ost: 00e” Oz:    USWOYIO0A Udy apausi00g</pre>

====================================================================== Einde pagina 240 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 241 ======================================================================

<pre>    Kaart Een voorkomen  219000 220000 22-000 222000         Groningen  NAM    Project name:   Een _and_ZVH_Feb2012_Mariana_Deterministic.pet  All depths In metres below NAP   Coordinate Projection: RD   Contour Interval: 50 m    Top Rotliegend    (RO)  Nederlandse Aardolie MijBV_|_ Project: WIPLA Author: Land Asset | Date: Aug 2015 [Draw. No.: EP201507215380003    </pre>

====================================================================== Einde pagina 241 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 242 ======================================================================

<pre>    os    WT4  00 800 1200    A t  NNW    -940 2960 _  -2580 <2800 -2720 -2640    -$120         3000 -3000 3620 3440 3300 380 200  ed    EEE Devetapes Gestes    GLEVELD_FP_AMB_31Oct14_Post-Drit_ARPR_P13_EPr.pet    be  nae  ARPR Orew. pr EP201507200 101002  400 ono $200 1000         WTS K WITS & ELV-101 ' ELV-102  Pawo pS 3200 3000 4000 Projected 5àus0o 5200 | 6000 6400 6800 7200    NNW-SSE Cross section of the Eleveld Field         Eleveld North Eleveld Main  vertical 4  (All depths in on TVWAP)  q m  a ed  ame  TI TP PP PLLA PFE FTE IL PERT BP EL PRG FOIE FAP BR OIE OE I A eee ere ee eee pe ee ee ep eere een  2400 2000 300 3000 0 woo 4800 5200 5000 6000 6400 6800 7200    Oros oost:    cie    Ods 08996 Oost CE Ovve- OBE oes- oor:    U9WOYJOOA pjeAefJ epeus1oog</pre>

====================================================================== Einde pagina 242 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 243 ======================================================================

<pre>    Kaart Eleveld voorkomen                   Project name:  ELEVELD_FF_AMS_310ct14_Post-Dri_ARPR_P13_EPr.pet  All depths in metres below NAP    Projection. RD  Contour interval: 20m |    e 500 1000m  oo                   NAM                 Eleveld  Top Rotliegend    (RO)         51</pre>

====================================================================== Einde pagina 243 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 244 ======================================================================

<pre>    es    mn dee wr Aves 4  -. a shee, re 0    NW-SE Cross section of the Vries Field | As                                5120    A  t    *_GAC «108 m TVNAP | ee: . Orgel GMC « 3108 m TYNAP - “ALT : GWE = 3101 m TVNAP    I  |  |  8  8  é  5  É  i  Bock 4 Block 6 - 2  (Vries-Noord | LVries-Central |    SUSWOYIOOA [eBIJUI)-SSIIA UI PJOON-SelIA epeussoog</pre>

====================================================================== Einde pagina 244 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 245 ======================================================================

<pre>    Kaart Vries-Noord en Vries-Centraal voorkomens    570000 548000  : 1 1    Vries Central    Vries North                                                      |   Vries (North and Central)  af. > Rotiieaend |  v (RO) |  NAM Nederlandse Aurdoke Mij BV i    | Project: ARPR [ Asstor: Land Asset | Date: 2016 | Draw. Wo: EP201201208318001 |    </pre>

====================================================================== Einde pagina 245 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 246 ======================================================================

<pre>            VAS-04 kVRSS k VRS-4 vrs-sc visto  PARA mam PA seo 2 = mm AOR    NNW -'SSE Cross section of the Vries-South Field | Hd    A |È  SSE    oe         I eee eee eee ee een En amen enen namen mann memmen manen mn ond En a Anon an SE AE ERE Een    nm memmen  «a am 1200 00 2000 20 2200 3200 00 400 “a 40 $200 3880 ene ence noo 7200    USWOYJOOA pinz-SaLuA apeusi00g</pre>

====================================================================== Einde pagina 246 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 247 ======================================================================

<pre>    Kaart Vries-Zuid voorkomen    wedn Vid VANY UIC WOH SUV ING S-SUA  ougpu peltid . .  u    { )  NEG AIN  RE le)  Rn    Date: Feb 2016 Draw. No: EP201602200 146001    Vries-South Field  Top Rotlileaend  (RO)    |  |    </pre>

====================================================================== Einde pagina 247 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 248 ======================================================================

<pre>    K WTAA  hed 20 0 hoed 0 0 ™ - beed aol 100 8 10 100 we … 1700 hand 00 2000 20 2200 2300 2000 20 2000 2700 2800    SW-NE Cross section of the Witten Field    >  >    2000  Poe eq oe oe  OOvz-    anez-    Ee ee  ooo           ‘Dechetetn Sun  TE in 7 ee - ee TT mma  en ns Beten wi  Taen -  [yton Ts "  5 Unters £  ;  j L  gg eene eo men :  § nan 9 - a 8  VEPLA Demer. ar. EPONE rn    kad a 30 2 kad led 7. = = 100 1980 m0 10 en ] 1. ‘70 00 1900 2000 2 ze 200 2 2200 2200 2700 2200    USWOYJOOA UERIM epeus1ood</pre>

====================================================================== Einde pagina 248 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 249 ======================================================================

<pre>    Kaart Witten voorkomen              57</pre>

====================================================================== Einde pagina 249 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 250 ======================================================================

<pre>    Doorsnede Witterdiep voorkomen  2500 2080 -2a00 -2850 -2700 “2780 „2800 2850 “2800 2850 000 „2050 3100    ¥: <W    000 20 2200 2000 2200 00 3000 3200  ebde eelde ede    NW-SE Cross section of the Witterdiep Field    1000  er Nr be    WTA  a bred a.  \  \    80  ap ED SET ODD OE PID OPT OPE    Oase ONT: os: Osse OLE OLE cose- oper cose: oest- ‘o008- os oors-         (WAT-2A_Petvel_Modet_July_ 2014.08    58</pre>

====================================================================== Einde pagina 250 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 251 ======================================================================

<pre>    Kaart Witterdiep voorkomen    ‘§  4  i                 GUC -2995 MIVNAP                     GWE -2905 mTVNAP    [Witterdiep    se    GWE 3140 mT /NAP                   59</pre>

====================================================================== Einde pagina 251 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 252 ======================================================================

<pre>    Doorsnede Zevenhuizen & Zevenhuizen-West voorkcmen    Ot SME GEE GE BE ME ME ML OL ME GL OLE HZ OU GE OL OO OE OO OOR OO OO OO OM O5 O8 a O0 u Ov  Feraminae aebacsabaccoboncabease:   nn oe mp ann ev)   pst hege                       ran 0  beneden edn een eeeh nalnarele akan dae.    3   Vv   i   beregenen eere pere peer 5   oee ons omt ome Wem cot om az a B Om ur Oz Oe Oe On en a Om en en On  VI-HAZ Bz         60</pre>

====================================================================== Einde pagina 252 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 253 ======================================================================

<pre>    ,    Kaart Zevenhuizen & Zevenhuizen-West voorkomen    20              Zevenhuizen and Zevenhuizen-West  Top Rotiegend         Autar. Land Aaset | Date: Sep 2018 | Draw. No: EP201908211114001 |         61</pre>

====================================================================== Einde pagina 253 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 254 ======================================================================

<pre>    VERTROUWELIJK  Behoort bij aanvraag om instemming winningsplan Westerveld.         E) Bedrijfs- en productiegegevens    (conform het bepaalde in artikel 10 lid 1 sub c van de Wet openbaarheid van bestuur wordt deze informatie vertrouwelijk  medegedeeld en niet ter inzage gelegd of openbaar gemaakt.)         Mb 24 lid    E1) Beschrijving omvang, structuur en samenstelling van koolwaterstoffen               mw 35 lid | £2) Investeringen (Capex):  e    Mb 24 lid  1              De investering in 2016 betreft voornamelijk de Vries-10 put, perforatie en aansluiting daarvan.    Economische en marktconforme verwachtingspatronen en omstandigheden zullen bij het nemen van    verdere investeringsbeslissingen doorslaggevend zijn. Om die redenen zijn hiervoor alleen de  goedgekeurde investeringen in dit schema opgenomen.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 254 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 255 ======================================================================

<pre>    VERTROUWELIJK    Mw 35 lid 1e E3) Bedrijfsvoerinakosten/i Opex):  Mb 24 lid 11 ) ijfsvoeringkosten/jaar (Opex)    De bedrijfsvoeringkosten bestaan uit de kosten die gemaakt worden door het huidige systeem.              Ondertekening Datum:    Plaats: Assen           Functie: Asset Manager Land         </pre>

====================================================================== Einde pagina 255 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 256 ======================================================================

<pre>    fas PostNL  SS Port Betaald    NAM Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.    Foot COO GAO HI Assen         VOyt ey EO         BRON VAN ONZE ENERGIE</pre>

====================================================================== Einde pagina 256 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 257 ======================================================================

<pre> 
> Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag 
 
Het college van Burgemeester en Wethouder van de gemeente XXX 
Het college van Gedeputeerde Staten van de provincie XXX 
Het bestuur van het waterschap XXX 
 
Datum  
Betreft verzoek tot het uitbrengen van advies betreffende het winningsplan 
Westerveld 
 
 Pagina 1 van 3 
 
  
 
 
Directoraat-generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging 
Directie  Energie en Omgeving 
Bezoekadres 
Bezuidenhoutseweg 73 
2594 AC Den Haag 
Postadres 
Postbus 20401 
2500 EK Den Haag 
Factuuradres 
Postbus 16180 
2500 BD Den Haag 
Overheidsidentificatienr 
00000001003214369000 
T 070 379 8911 (algemeen) 
www.rijksoverheid.nl/ez 
Behandeld door  
 M.A.C. van der Salm  
T 0655438541 
M.vanderSalm@minez.nl 
 
Ons kenmerk  
DGETM-EO / 16095939  
Uw kenmerk 
 
Bijlage(n) 
2 
 
Geacht college of bestuur,  
 
Het kabinet heeft naar aanleiding van het rapport van de Onderzoeksraad 
voor Veiligheid (OVV) over de aardbevingsrisco's in Groningen besloten 
om alle aanbevelingen van de OVV over te nemen.  
 
Een van de belangrijkste aanbevelingen uit het OVV rapport richt zich op 
de veiligheid van de burgers en de infrastructurele werken. Een ander 
belangrijk punt betreft meer aandacht voor het burgerperspectief.  
 
 
Deze en andere aanbevelingen, hebben tot gevolg dat de Mijnbouwwet op 
verschillende onderdelen zal worden gewijzigd. Deze wijzigingen zijn op 
26 november 2015 ingediend bij de Tweede Kamer (TK, 2015-2016, 
34348) en het wetsvoorstel zal naar verwachting in de eerste helft van 
2017 in werking treden. In afwachting van de inwerkingtreding van het 
wetsvoorstel, heeft de Minister de Kamer toegezegd zoveel als mogelijk in 
de geest van de nieuwe Mijnbouwwet te handelen.  
 
Nieuwe Mijnbouwwet  
Het besluit om zoveel als mogelijk in de geest van het wetsvoorstel te 
handelen, heeft tot gevolg dat de veiligheid voor omwonenden, gebouwen 
en infrastructurele werken getoetst moet worden. Dit houdt in dat de 
beoordeling van de gevolgen van aardbevingen niet langer wordt beperkt 
tot de "seismische hazard" (seismische dreiging), maar wordt uitgebreid 
naar het daadwerkelijke seismische risico (effecten voor omwonenden). 
Het gevolg is dat de reeds ingediende (wijzigingen van) winnings- en 
opslagplannen door de operator aangevuld moeten worden met een 
seismische risicoanalyse (SRA). Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) heeft 
hiervoor een leidraad opgesteld. U kunt de leidraad vinden op: 
www.nlog.nl/resources/Seismic_Risk/Tijdelijke%20leidraad%20SRA%20v
1-2.pdf 
 
 16.12</pre>

====================================================================== Einde pagina 257 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 258 ======================================================================

<pre> 
 
 
 Pagina 2 van 3 
 Directoraat-generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging 
Directie  Energie en Omgeving 
 
Ons kenmerk 
DGETM-EO / 16095939 
 Daarnaast vindt het kabinet het van groot belang dat het 
burgerperspectief in de besluitvorming wordt meegenomen. Om 
hieraan tegemoet te komen wordt de uniforme openbare 
voorbereidingsprocedure in beginsel toegepast bij zowel instemming 
met nieuwe winnings- en opslagplannen, als bij de wijziging van deze 
plannen. Dit houdt in dat ontwerpbesluiten ter inzage worden gelegd 
met de mogelijkheid tot het indienen van zienswijzen. Om verder 
invulling te geven aan het burgerperspectief krijgen, naast de huidige 
wettelijke adviseurs (SodM, Tcbb en Mijnraad), ook provincies, 
gemeenten en waterschappen advie 
 
srecht. Daarnaast vindt er gedurende de periode van terinzagelegging 
van het ontwerpbesluit ook een informatieavond plaats voor 
belangstellenden. 
 
Verzoek tot advies winningsplan Westerveld 
Op 12 september jl. heeft NAM een verzoek tot instemming voor het 
aangepaste winningsplan Westerveld ingediend. Het winningsplan is 
aangepast naar aanleiding van het eerder  uitgebrachte advies van SodM 
van eind juni 2016. U vindt het aangepaste winningsplan als bijlage bij 
deze brief. Onderdeel van dit winningsplan is een confidentieel document 
dat bedrijfsgevoelige gegevens bevat. Het document is daarom niet 
openbaar en wij verzoeken hier als zodanig mee om te gaan.  
 
Zoals hier bij procedure is aangegeven ontvangt u tevens het advies van 
SodM en de Tcbb, zodra wij dit hebben ontvangen.  
 
Wij verzoeken u om binnen 14 weken na dagtekening  van deze brief, 
advies uit te brengen ten aanzien van het winningsplan Westerveld.  
 
Specifieke informatiesessie  
Zoals hierboven al is aangegeven, wordt per winningsplan een specifieke 
informatiesessie georganiseerd. Voor deze sessie worden de provincie(s), 
gemeenten en waterschappen uitgenodigd, die binnen het winnings- of 
opslaggebied vallen van het desbetreffende plan.  
 
8 november a.s. van 10.00 tot 12.00 uur  op het provinciehuis Drenthe, 
Westerbrink 1 in Assen.  
 
Hiervoor is reeds per mail een uitnodiging verstuurd. 
 
Achtergrond Winnings- en opslagplannen 
In een winnings- of opslagplan wordt beschreven hoe er gewonnen of 
opgeslagen gaat worden en wat de te verwachte seismische risico’s zijn. 
De scope is dus de ondergrond en de veiligheid (van omwonenden en 
infrastructurele werken).   
 
Procedure  
Wanneer de minister van Economische Zaken, in haar hoedanigheid als 
bevoegd gezag, van een operator een verzoek tot instemming met een 
winnings- of opslagplan ontvangt, wordt het betreffende winnings- of 
opslagplan ter advisering voorgelegd aan de betrokken provincie(s), </pre>

====================================================================== Einde pagina 258 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 259 ======================================================================

<pre> 
 
 
 Pagina 3 van 3 
 Directoraat-generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging 
Directie  Energie en Omgeving 
 
Ons kenmerk 
DGETM-EO / 16095939 
 gemeente(n) en waterschap(pen). De betrokken overheden hebben 14 
weken de tijd om advies uit te brengen.  
 
Parallel aan het verzoek tot advies aan de betrokken overheden, wordt 
Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) verzocht om binnen 6 weken advies 
uit te brengen. Zodra dit advies is ontvangen wordt deze aan de 
betrokken overheden gestuurd.  
 
 
Vervolgens wordt het advies van SodM samen met het winningsplan ter 
advisering voorgelegd aan de Technische commissie bodembescherming 
(Tcbb). De Tcbb heeft 4 weken de tijd om advies uit te brengen. Zodra 
het advies is ontvangen, wordt ook deze aan u gestuurd.  
 
2 weken na ontvangst van het advies van SodM, wordt een overleg 
georganiseerd, waar de betrokken overheden specifieke vragen kunnen 
stellen naar aanleiding van het betreffende winnings- of opslagplan. In 
beginsel zullen hierbij ook SodM en de operator aanwezig zijn.  
 
Na ontvangst van de adviezen van de betrokken overheden wordt in 
principe binnen 4 weken advies gevraagd aan de Mijnraad. De Mijnraad 
ontvangt naast het betreffende winnings- of opslagplan, alle uitgebrachte 
adviezen.   
 
Vervolgens zal een ontwerpbesluit worden opgesteld, waarin de adviezen 
worden meegewogen. Tijdens de 6 weken durende ter inzage legging van 
het ontwerpbesluit, kan een ieder zienswijzen indienen. Ook wordt er een 
bewonersavond georganiseerd, waar men vragen kan stellen over het 
plan. 
 
Als laatste wordt het definitieve besluit opgesteld. Dit besluit is vatbaar 
voor beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.   
 
 
Hoogachtend,  
 
 
 
 
mevr. mr. drs. J.H. Brouwer  
MT-lid directie Energie en Omgeving  </pre>

====================================================================== Einde pagina 259 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 260 ======================================================================

<pre>    16.13    Een bedrijf wil gaswinnen in uw omgeving    Wat gebeurt er en hoe wordt u betrokken?         Verkennen Opsporen  Het bedrijf doet een eerste bodemonderzoek om te weten waar Voor een proefboring vraagt een bedrijf vergunningen aan:  gas in de grond zit * Een opsporingsvergunning bij het ministerie van Economische Zaken    - Een omgevingsvergunning bij het ministerie van Economische Zaken,  hierop kunnen omwonenden een zienswijze indienen.    Cults Sob sob te Aen ®    Gas naar huishoudens en Veilig en verantwoord Voorbereiding  bedri jven Als gaswinning veilig en verantwoord is er ‘bij de proefboring’ gas gevonden? Dan ‘starten de’ voorbereidingen  kan, dan krijgt het bedrijf toestemming voor het gaswinnen:  en begint de gaswinning. . Een winningsvergunning aanvragen bij het ministerie van Economische Zaken  * Het bedrijf maakt de locatie klaar, . Een milieu effect rapportage indienen bij het ministerie van Economische Zaken  en in overleg met omwonenden . Een omgevingsvergunning aanvragen bij het ministerie van Economische Zaken  passend in de omgeving ‚ Een winningsplan indienen bij het ministerie van Economische Zaken  . Adviseurs waaronder decentrale overheden en SodM geven advies over  het winningsplan  Bij stappen 2, 3 en q kunnen omwonenden zienswijzen indienen.    Het gas wordt eerst vervoerd naar   het landelijk gastransport netwerk   en daarna naar huishoudens, bedrijven,  de industrie en landbouw.    wi DWN a</pre>

====================================================================== Einde pagina 260 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 261 ======================================================================

<pre>    $ . ° °  PER Ministerie van Economische Zaken  VARS    |    Gaswinning in Nederland         Het ministerie van Economische Zaken zorgt ervoor  dater voldoende aardgas is voor Nederland en dat  dit op een veilige manier wordt gewonnen    Overgang naar duurzame energie    7 B  2016: 6% Afname van  duurzame energie gaswinning. Komende    2023: 16% 35 Jaar Dlijft aardgas  duurzame energie pelangrijk.    Inzet op  energiebesparing  en duurzame  energie         Veiligheid staat voorop  ° Duidelijke regels voor gaswinning In de Mijnbouwwet  e Bewoners actief geïnformeerd, zienswijzen worden betrokken Dij besluit  e In de nieuwe Mijnbouwwet:  - de procedure gaswinning strenger  - meer Inspraak voor decentrale overheden en omwonenden  - meer advies van onafhankelijke experts.    Waar in Nederland?  , Het meeste gas komt uit het Groningenveld    e Ruim goo Kleine gasvelden in Nederland Mp  op land en In de Noordzee         Ministerie van Economische Zaken, juli 2016</pre>

====================================================================== Einde pagina 261 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 262 ======================================================================

<pre>    Van plan tot gaswinning    Een bedrijf wil gaswinnen, wat gebeurt er dan?    Winnings  plan    Dn  ; :  ‚Concept !         « bestuit *  1 U    e |                   Indienen van het winningsplan Advies over het winningsplan Ontwerp instemmingsbesluit  Een gaswinningsbedrijf dient een winningsplan in bij Advies over het winningsplan door: Ontwerp instemmingsbesluit door het ministerie  het ministerie van Economische Zaken hierin staat: « Toezichthouder Staatstoezicht op de Mijnen van Economische Zaken   + Hoeveel gas wil het bedrijf winnen? * Technische Commissie Bodembeweging Duur: q weken   + Voor hoe lang? * Betrokken provincies, gemeenten, waterschappen   * Hoeveel bodemdaling wordt er verwacht? * Mijnraad: geeft eindadvies op basis van alle   * Iser kans op een aardbeving? Zo ja, hoe groot is die kans? ingediende adviezen    . i 2  Wie vergoedt eventuele schade? Duur 21 weken          In beroep Definitief Verwerken van Reageren op het ontwerp   ledereen die een zienswijze heeft instemmingsbesluit de zienswijzen instemmingsbesluit   ingediend kan In beroep gaan bijde Verwerken van de zienswijzen door het ledereen kan reageren op het ontwerp   Raad van State. ministerie van Economische Zaken instemmingsbesluit (in te zien op het  Duur: 6 weken gemeentehuis)    Duur: 6 weken</pre>

====================================================================== Einde pagina 262 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 263 ======================================================================

<pre>   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
   
 21 December  2016   
 definitief   
        
  Advies Winningsplan 
Westerveld    
   16.16</pre>

====================================================================== Einde pagina 263 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 264 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
2 
 INHOUD BLAD 
 
 
1 INLEIDING 3 
2 SAMENVATTING 4 
3 HOOFDADVIES 7 
4 ALGEMEEN 8 
5 COMMUNICATIE 9 
6 REIKWIJDTE EN KADERS WINNINGSPL AN 11 
6.1 Doelmatigheid 11 
6.2 Kaders schade 11 
6.3 Natuur en milieu – Nationaal Park Drentse Aa 11 
6.4 Reikwijdte winningsplan m.b.t. aantal verschillende velden 12 
7 PRODUCTIE 14 
7.1 Productie put Vries- 10 14 
7.2 Productiesnelheid 14 
7.3 Productieniveau high case 15 
8 ONZEKERHEDEN/ ONTBREKENDE ZAKEN 16 
8.1 Onzekerheden 16 
8.2 Ontbrekende/onjuiste gegevens 16 
9 BODEMBEWEGING 17 
9.1 Bodemdaling 17 
9.2 Bodemtrilling 17 
9.3 Reservoirstimulatie/ Fracken 19 
10 SCHADE 20 
10.1 Voorkomen van schade (wettelijke verplichting) 20 
10.2 Afhandeling van schade 20 
10.3 Lusten en lasten 22 
11 RISICOBEHEERSYSTEEM 23 
 
 
      
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 264 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 265 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
3 
 1 INLEIDING 
U heeft ons in de gelegenheid gesteld om een advies uit te brengen over het door NAM 
ingediende Winningsplan Westerveld. Aangezien dit plan betrekking heeft op de winning uit 
aardgasvelden binnen onze verschillende gebiedsbegrenzingen maken wij graag gebruik van 
deze mogelijkheid. Bij het maken van het advies hebben wij intensief samengewerkt met de 
verschillende decentrale overheden die een adviesrecht hebben op het Winningsplan 
Westerveld. 
 
Wij zijn u erkentelijk dat u in een vroegtijdig stadium van uw besluitvorming ons om advies 
vraagt op het winningsplan Westerveld 2016 van NAM. Wij maken graag gebruik van dit 
adviesrecht vanwege de zorg die wij hebben over de directe en indirecte gevolgen van de 
gaswinning op het leven van de inwoners van het gebied. Wij erkennen dat in de afgelopen 
periode meer aandacht is gekomen voor de aspecten veiligheid en welzijn van burgers in relatie 
tot gaswinning. Wij menen echter toch blijvend te moeten aandringen om hierin de positie van 
de inwoners centraal te stellen. Wij hebben daarom ervoor gekozen ons advies breed in te 
steken.  
 
Als decentrale overheden hebben wij niet de technisch-inhoudelijke kennis in huis om 
seismische risico’s en alles wat daarmee samenhangt exact te kunnen beoordelen en 
controleren. Wij hebben dan ook gemeend geen nacalculatie te (laten) doen van de 
berekeningen in het winningsplan met bijbehorende addenda. Dit laten wij graag over aan de 
door u gevraagde adviseurs (Staatstoezicht op de Mijnen (SodM, Technische commissie 
bodembeweging (Tcbb).  
 
Wij vertrouwen erop dat u het advies behandelt conform de relevante bepalingen van de 
Algemene wet bestuursrecht en de overwegingen uit ons advies op een zorgvuldige wijze 
betrekt bij uw besluitvorming en ons transparant informeert over uw overwegingen terzake.   
 
Leeswijzer 
Wij hebben onze bevindingen, hoofdconclusies en hoofdadvies samengevat in het eerste 
hoofdstuk. In de analyse daarachter treft u een uitgebreidere beoordeling aan van het 
winningsplan met op onderdelen deelconclusies en -adviezen.   </pre>

====================================================================== Einde pagina 265 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 266 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
4 
 2 SAMENVATTING 
Vanuit betrokkenheid en zorg en oprechte belangstelling hebben wij de rapporten intensief 
bestudeerd. Veiligheid van inwoners en het voorkomen en beperken van schade wegen hierin 
het zwaarst. Alle andere aspecten moeten daaraan ondergeschikt zijn, waaronder 
economische aspecten en leveringszekerheid.  
 
De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) geeft over het erkennen van onzekerheden en 
communiceren de volgende toelichting: Onzekerheid en het reduceren ervan dienen 
uitgangspunten te zijn van het handelen van betrokken partijen, ook in de communicatie naar 
burgers. Onderzoek over onzekerheden en het daaraan verbinden van maatregelen is daarbij 
van cruciaal belang volgens de Raad. Onderzoek mag geen excuus zijn om geen maatregelen te 
treffen of besluiten uit te stellen. Zij pleit derhalve ook voor het hanteren van het 
voorzorgsprincipe in dat geva l “Better safe than sorry” . Dat betekent in de communicatie over 
onzekerheden in samenspraak met deskundigen en risicodragers zoeken naar manieren van 
beheersing van het risico. Communiceren met burgers moet volgens de OvV meer zijn dan 
alleen voorlichting geven. 
 
Veiligheid wordt door de OvV breed gedefinieerd in termen van objectieve- en subjectieve 
veiligheid, respectievelijk het uitblijven van lichamelijk letsel ten gevolge van aardbevingen en 
gemoedsrust van bewoners. “Het gaat om veiligheid van burge rs. Kunnen zij erop rekenen dat 
incidenten worden voorkomen, schade wordt beperkt, risico’s worden beheerst en 
onzekerheden worden verkend?” . U hebt hierop gereageerd met: “De Raad heeft met haar 
rapportage en aanbevelingen vooral willen bereiken dat bij activiteiten in de diepe ondergrond 
nu en in de toekomst het veiligheidsbelang voldoende aandacht krijgt” . U heeft alle 
aanbevelingen uit het rapport van de OvV overgenomen. In dit licht bezien dient bij de 
beoordeling en toetsing  van de verschillende aspecten dan ook te worden uitgegaan van een  
brede benadering van de belangenafweging die aan uw uiteindelijke besluit ten grondslag 
moet liggen. Het past hierbij niet om u te beperken tot een exacte en enge uitleg van 
voorgenomen wetgeving.  
 
We hebben ook geconstateerd dat in het winningsplan nog een aantal essentiële onderdelen 
ontbreekt en het plan gepaard gaat met onzekerheden die betrekking hebben op een veilige 
gaswinning. Ook constateren wij dat ondanks de ervaringen opgedaan in Groningen, er 
vooralsnog geen sprake is van een adequate regeling voor de rest van Nederland voor 
afdoening en vergoeding van schades en compensatie van alle bijkomende negatieve effecten. 
 
Bij bestudering van het winningsplan en onderliggende stukken hebben wij samengevat de 
volgende vragen, opmerkingen en adviezen. 
 
Veiligheid 
Uit het winningsplan van NAM en de bijbehorende adviezen van TNO en SodM maken wij  op 
dat er geen veiligheidsrisico’s bestaan voor de gebieden rond de verschillende gasvelden en haar 
inwoners. </pre>

====================================================================== Einde pagina 266 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 267 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
5 
 Omdat volgens ons rond de effecten en gevolgen van gaswinning op de ondergrond en 
bovengrondse bouwwerken nog altijd veel onduidelijk is, adviseren wij u met uiterste 
terughoudendheid conclusies te verbinden aan de berekeningsresultaten  van de maximaal te 
verwachten seismische activiteit.     
Tevens hebben wij een aantal ontbrekende zaken geconstateerd. Wij komen hier verderop in 
ons advies op terug. 
 
Communicatie  
De communicatie van zowel NAM, als het ministerie van EZ naar burgers moet zorgvuldiger en 
publieksvriendelijker dan tot nu toe is gebeurd. De lokale overheden hechten er grote waarde 
aan dat onze inwoners gedegen, consistent en transparant worden geïnformeerd over de 
(gevolgen van) gaswinning. 
 
Voorkomen en beperken van schade 
In het winningsplan worden optredende schades als niet te voorkomen beschouwd. NAM 
bepaalt daarmee zelf welk niveau van acceptatie daarbij aan de orde is. Er wordt geen aandacht 
geschonken aan maatregelen om schade door bodembeweging te voorkomen dan wel te 
beperken, terwijl dit een voorschrift in de Mijnbouwwet is. 
Wij willen dat er door NAM alles aan gedaan wordt om schade door gaswinning aan 
eigendommen van inwoners en overheid te voorkomen. Inwoners kiezen er niet voor om te 
worden blootgesteld aan deze risico ’s.  
 
Bodemdaling 
NAM dient inzichtelijk te maken welke gevolgen de uiteindelijke totale bodemdaling (als 
resultaat van dit winningsplan Westerveld) kan hebben voor het normale beheer en onderhoud 
van waterkeringen en waterlopen en welke (waterhuishoudkundige) maatregelen in da t 
verband genomen moeten worden. 
Wij zijn van mening dat NAM dient te worden verplicht tot vergoeding van deze te nemen 
maatregelen en van eventuele overige schade voortvloeiend uit bovengenoemde bodemdaling .  
 
Schadeafhandeling 
Wij zijn van mening dat een adequate regeling voor afdoening en vergoeding van schades en 
compensatie van alle bijkomende negatieve effecten een harde voorwaarde bij het 
instemmingsbesluit dient te zijn. Evenals in het aardbevingsgebied Groningen dient er een 
volledig onafhankelijk orgaan te worden ingesteld voor de afwikkeling van schade als gevolg van 
alle mijnbouwactiviteiten. Een dergelijke regeling en onafhankelijk toetsingsorgaan dienen op 
voorhand een feit te zijn. 
 
Meet- en regelprotocol 
De reeds bevende velden Eleveld en Vries-Zuid liggen dicht tegen de grens met risicocategorie 
II aan. Op basis hiervan adviseert SodM om ook enkele maatregelen te nemen die van 
toepassing zijn voor velden waarvan de Seismische Risico Analyse (SRA) in categorie II valt. Wi j 
vinden dit een goede zaak. Het gaat hier om het ontwikkelen van een risicobeheerssysteem.  
Het risicobeheerssysteem is bedoeld om tijdig te kunnen reageren zodat (grotere) schade en 
veiligheidsrisico’s niet zullen optreden. Wij zijn van mening dat een ri sicobeheerssysteem een 
voorwaarde moet zijn van de eventueel door de minister te verlenen winningsvergunning. </pre>

====================================================================== Einde pagina 267 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 268 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
6 
 Fracken en zuurstimulatie 
Vanwege de mogelijke gevolgen zijn wij van mening dat geen omstreden technieken zoals 
zuurstimulatie en fracken moeten worden toegestaan.  
Schadelijke gevolgen van zuur stimulatie / fracken kunnen bovengronds optreden door  lekkage 
van frackvloeistoffen en chemicaliën en ondergronds door het falen van de integriteit van 
afdekkende lagen waardoor ongecontroleerde bodemprocessen kunnen optreden. De kans op 
deze gebeurtenissen dienen geheel uitgesloten te worden, omdat naast lokale schade aan 
gebouwen ook de drinkwatervoorziening in het geding is. Vanwege de mogelijke lokale impact 
vinden wij dat voor deze beslissing ook het burgerperspectief moet worden meegenomen en 
dus de lokale overheden, inwoners en de Waterleiding Maatschappij Drenthe een stem in deze 
afweging moeten krijgen met bijbehorende beroepsmogelijkheid.   
 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 268 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 269 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
7 
 3 HOOFDADVIES 
Onze bevindingen afgewogen hebbende en uitgaande van de geformuleerde uitgangspunten 
komen wij tot het volgende hoofdadvies: 
 
Wij zijn primair van mening dat de veiligheid nooit in het geding mag zijn. Verder zijn wij van 
mening dat derden (burgers, bedrijven, gemeenten) niet de dupe mogen worden van 
gaswinningsactiviteiten of de gevolgen daarvan. Dit geldt zowel nu als ook in de toekomst.  
 
Wij adviseren u vanwege de geconstateerde omissies, bestaande onzekerheden, geen 
aandacht voor maatregelen om schade door bodembeweging te voorkomen dan wel te 
beperken en het ontbreken van een adequate schaderegeling voor afdoening en vergoeding 
van schades en compensatie van alle bijkomende negatieve effecten: 
 
Primair: niet in te stemmen met het winningsplan Westerveld 2016 zoals het nu voorlig t; 
 
Subsidiair: mocht dit niet uw keuze zijn vanwege de grote onzekerheden en ontbrekende 
onderdelen slechts in te stemmen met het winningsplan door het hanteren van 
het voorzorgprincipe "Better safe than sorry" en: 
 
1. NAM en Sodm, binnen een door u gestelde termijn, onvolkomenheden te laten 
aanvullen; 
2. te voorzien in onafhankelijke validatie van onderzoeken en bevindingen; 
3. een termijn te stellen aan het winningsplan; 
4. hierbij zaken als schadebeperking, schadeafwikkeling en een 
risicobeheersingsysteem op voorhand goed en volledig te regelen. 
 
In onderstaande hoofdstukken vindt u de onderbouwing van ons hoofdadvies en overige 
adviezen. 
 
 
 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 269 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 270 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
8 
 4 ALGEMEEN 
Het adviesrecht voor de decentrale overheden, zoals dat dit jaar in de wijzigingen Mijnbouwwet 
is  vertaald, hangt vooral samen met de maatschappelijke impact en de maatschappelijke 
acceptatie van gaswinning.  
 
In uw adviesverzoek schrijft u: “Een van de b elangrijkste aanbevelingen uit het rapport van de 
Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) richt zich op de veiligheid van de burgers en de 
infrastructurele werken. Een ander belangrijk punt betreft meer aandacht voor het 
burgerperspectief”.  
 
In het winningsplan Westerveld wordt volledig voorbijgegaan aan het burgerperspectief ofwel 
de maatschappelijke impact en de maatschappelijke acceptatie van gaswinning. Het is 
voorstelbaar dat NAM in het winningsplan redeneert vanuit haar commercieel belang. NAM 
dient echter ook maatschappelijk verantwoord te ondernemen. Dit komt in het winningsplan 
niet tot uitdrukking. Wij verwachten dat u in uw besluit uw maatschappelijke 
verantwoordelijkheid duidelijk naar voren laat komen. 
 
Het maatschappelijk draagvlak voor (nieuwe) gaswinningen in ons land neemt af. Dit als gevolg 
van de aardbevingen in de provincie Groningen, de daarmee samenhangende 
veiligheidsproblematiek en andere negatieve effecten van de gaswinning. Ook de Drentse 
decentrale overheden constateren die ontwikkeling. Het versneld terugdringen van het gebruik 
van fossiele brandstoffen is een belangrijke opgave voor onze samenleving. Wij pleiten ervoor 
dat u met spoed uw beleid inzet op duurzame energie.  
 
Bij de besluitvorming in Groningen heeft u veiligheid, het zo veel mogelijk voorkomen en 
beperken van schade en het belang van leveringszekerheid het zwaarst laten wegen. 
 
De Drentse situatie is op verschillende onderdelen anders dan Groningen. 
Wij hechten vooral waarde aan de volgende aspecten: 
- Veiligheid 
- Communicat ie 
- Voorkomen en beperken van schade 
- Schadeafhandeling a.g.v. bodemdaling/ bodemtrilling 
- Meet- en regelprotocol 
- Fracken en zuurstimulatie 
 
Uit het winningsplan van NAM en de bijbehorende adviezen van TNO en SodM maken wij  op 
dat er geen veiligheidsrisico’s bestaan voor de gebieden rond de verschillende gasvelden en haar 
inwoners. Dat wil zeggen dat deze organisaties aangeven dat er geen dusdanige bevingen 
optreden dat er gevaar ontstaat voor personen. Wel zien wij aanleiding om ten aanzien van de 
gasvelden Eleveld en Vries-Zuid een risicobeheerssysteem te laten opstellen en het daar 
horende meet- en regelprotocol onafhankelijk te laten monitoren. De resultaten van dit 
risicobeheersysteem moeten voor iedereen toegankelijk zijn.  
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 270 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 271 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
9 
 5 COMMUNICATIE  
Voor een adequate invulling van het burgerperspectief, zoals u in het adviesverzoek aangeeft, 
is gedegen, transparante en consistente communicatie een absolute voorwaarde. 
 
Advies: 
De communicatie van zowel NAM, als het ministerie van EZ naar burgers moet zorgvuldiger en 
publieksvriendelijker dan tot nu toe is gebeurd. De lokale overheden hechten er grote waarde 
aan dat onze inwoners gedegen, consistent en transparant worden geïnformeerd over de 
(gevolgen van) gaswinning. Wij adviseren u in uw besluit voorwaarden op te nemen waarmee 
dit wordt geborgd. 
 
Toelichting: 
De verantwoordelijkheid van de lokale overheid is oog te hebben voor de belangen van onze 
inwoners en deze te borgen.  
Wij zijn daarom van mening dat de rol van informatievoorziening over de (gevolgen van) 
gaswinning niet uitsluitend  aan NAM moet worden overgelaten. De communicatie van zowel 
NAM, als het ministerie van EZ naar burgers moet zorgvuldiger en publieksvriendelijker dan tot 
nu toe is gebeurd. De lokale overheden hechten er grote waarde aan dat onze inwoners 
gedegen, consistent en transparant worden geïnformeerd over de (gevolgen van) gaswinning. 
Hiermee moet onnodige onrust en zorg bij inwoners word en weggenomen.  
 
Typerend is de gebrekkige communicatie en afstemming tussen NAM en het ministerie van EZ 
over de start van de gaswinning uit put Vries-10, die onder het winningsplan Westerveld valt 
(zie ook hfst 7.1). 
 
Communicatie is een essentieel onderdeel van het omgevingsmanagement, zoals is verwoord 
in uw visie in de brief aan de Tweede Kamer van 1 februari 2016*). 
Uw uitgangspunten daarbij zijn duidelijk: 
1. Samenbinden van belanghebbenden 
2. Betrek de omgeving zo vroeg mogelijk 
3. Transparantie en vertrouwen 
4. Omgevingsmanagement is een gezamenlijke verantwoordelijkheid  
5. Maatwerk 
 
Het mag duidelijk zijn dat uw ambitie verder moet gaan dan het organiseren van 
informatiebijeenkomsten en publicaties over de procedure. 
Wij willen graag met u meedenken aan de verdere invulling van de communicatie en het 
omgevingsmanagement. Daarbij nemen wij graag uw visie als vertrekpunt. 
Wij geven u als suggestie dat NAM een breed communicatieplan opstelt dat in overleg en 
instemming met u en lokale overheden tot stand komt. Communicatie die staat in een breder 
perspectief van omgevingsmanagement, rekening houdend met de 'belevingswereld' van onze 
inwoners. 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 271 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 272 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
10 
 Het winningsplan is geschreven voor ingewijden en lastig leesbaar voor inwoners. Zij mogen 
een zienswijze op het winningsplan indienen maar dan moeten zij de inhoud hiervan wel 
kunnen doorgronden. Daarom adviseren wij u voorafgaand aan het maken van een 
ontwerpbesluit een publieksvriendelijke oplegger van het winningsplan op te stellen.  
 
In dit kader vragen wij u tevens de risicoanalyse van de gasvelden Vries Zuid en Eleveld nader 
te duiden. Uit het winningsplan blijkt dat volgens de SRA de gasvelden Vries Zuid en Eleveld 
bijna in risicoklasse 2 vallen. In zowel het winningsplan als in de adviezen van Sodm en Tcbb 
ontbreekt een nadere analyse waarom deze velden hogere risico’s met zich meebrengen dan 
de overige velden. Ligt het aan de inrichting van het gebied of komt het door de 
bodemopbouw die gevoelig is voor trilling? Toevoeging van deze analyse maakt dat de 
aangegeven risico’s beter zijn te duiden en uit te leggen aan onze inwoners.    
 
  
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 272 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 273 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
11 
 6  REIKWIJDTE EN KADERS WINNINGSPLAN 
In dit hoofdstuk geven we aan welke kaders onduidelijk zijn of ontbreken waaraan het 
winningsplan is getoetst. 
 
6.1  Doelmatigheid  
Advies 
Wij verzoeken u inzicht te geven in de kaders waaraan het winningsplan is getoetst op het aspect 
doelmatigheid. 
 
Toelichting  
In het advies van Sodm is een toetsing opgenomen van de winning aan doelmatigheid. 
Onduidelijk is hoe en waaraan is getoetst. We willen graag inzicht in de afwegingskaders 
waaraan dit aspect wordt getoetst. De Tweede Kamer heeft aangegeven dat de Minister een 
afweging moet maken tussen landelijk economische belangen en de lokale veiligheid en schade-
effecten. In het verleden zijn de lokale effecten volgens de Tweede Kamer in die afweging 
onvoldoende meegenomen. In dit kader vragen wij ons af hoe de balans uitvalt tussen 
economische belangen en de maatschappelijke aanvaardbare gevolgen en risico’s die met 
gaswinning gepaard gaan.  
 
6.2  Kaders schade   
Advies 
De minister dient zo spoedig mogelijk een kader op te stellen waarin duidelijk beschreven staat 
wat onder ‘schade’ verstaan wordt.  
 
Toelichting 
De (nog niet vastgestelde) wijziging van de Mijnbouwwet noemt als toetsingsgrond voor het 
eventueel onthouden van de instemming met een winningsplan ‘schade aan gebouwen of 
infrastructurele werken of de functionaliteit daarvan’. Wij constateren dat de adviserende 
organen Tcbb en Sodm kennelijk ieder een verschillende typering hanteren voor het begrip 
schade. Dat is niet uit te leggen aan inwoners.  
Zolang niet duidelijk is wat onder ‘schade’ verstaan dient te worden , is toetsing van het 
winningsplan op dit onderdeel lastig voor velden die gebeefd hebben en in verband waarmee 
‘schade’ is gemeld. 
 
6.3 Natuur en milieu – Nationaal Park Drentse Aa 
Advies 
Met betrekking tot het Nationale Park Drentse Aa adviseren wij u: 
- het winningsplan te toetsen op nationale en internationale wetgeving op het gebied 
van natuur- en soortenbescherming gelet op het aanwezige Natura2000 gebied; 
- in uw goedkeuringsbesluit op te nemen dat bij verdere ontwikkelingen rondom de 
velden Vries-Zuid (met name het blok Vries-ZZ) en Eleveld het Drentse Aa gebied 
zoveel mogelijk wordt ontzien. </pre>

====================================================================== Einde pagina 273 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 274 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
12 
  
Toelichting 
Wij stellen vast dat de gevolgen van de gasvelden in dit winningsplan  Westerveld voor de 
beschermde status van het Natura-2000-gebied Drentse Aa niet zijn onderzocht althans 
onvoldoende in beeld zijn gebracht. Er blijkt ook uit niets dat met zekerheid zou kunnen worden 
gesteld dat de natuurlijke kenmerken van het Natura 2000-gebied Drentse Aa door de 
exploitatie van de gasvelden in dit winningsplan  niet zullen worden aangetast. 
 
Het Drentse Aa gebied is een internationaal uniek gebied, met een zeer hoge 
beschermingsstatus. Het gebied is een beek- en esdorpenlandschap; het oppervlaktewater van 
de Drentse Aa dient tevens als bron van drinkwater. Het is een waardevol gebied met een 
kwetsbaar geohydrologisch systeem waar invloeden vanwege de gaswinning (zoals 
bodemdaling, zuur stimulatie) niet mogen plaatsvinden. 
 
Voor een correcte beoordeling van de mogelijke gevolgen van de exploitatie van het 
winningsplan Westerveld   voor het Drentse Aa-gebied zou het overigens niet juist zijn om de 
getroffen en te treffen waterhuishoudkundige maatregelen in het natuurgebied bij het 
beschouwen van mogelijke effecten van mijnbouwactiviteiten op de 
instandhoudingsdoelstellingen van het natuurgebied te betrekken. Compenserende 
maatregelen maken immers in juridische zin geen onderdeel uit van de beoordeling in het kader 
van de significantie-toets. Bovendien zijn de watergerelateerde maatregelen in zekere zin met 
de mijnbouwactiviteiten verbonden, omdat de waterhuishouding noodzakelijkerwijs wel moet 
worden aangepast als gevolg van de opgetreden bodemdaling die het resultaat is van de 
gaswinning. 
 
Wij wijzen er op dat de vaststelling en goedkeuring van het winningsplan door de Minister met 
zich mee brengt dat er een toetsingsmoment ontstaat waarop moet worden beoordeeld of 
mogelijk significante gevolgen ten gevolge van de mijnbouwactiviteiten in het Westerveld 
kunnen ontstaan. Dat geldt uiteraard niet alleen voor het Drentse Aa-gebied, maar voor alle 
Natura 2000-gebieden die door het instemmingsbesluit worden beïnvloed. Deze beoordeling 
heeft niet of in onvoldoende mate plaatsgevonden ten gevolge waarvan effecten op Natura-
2000-gebieden niet op voorhand kunnen worden uitgesloten.  
 
Bij de actuele stand van zaken voor wat betreft de onbekendheid van de impact van de 
gaswinning is er naar ons oordeel aanleiding om in het instemmingsbesluit aanvullende 
restricties op te nemen die waarborgen dat het Nationaal Park Drentse Aa zo veel mogelijk 
ongemoeid wordt gelaten. 
 
6.4 Reikwijdte winningsplan m.b.t. aantal verschillende velden  
Advies: 
Wij verzoeken u aan te geven welke overwegingen ten grondslag liggen aan de keuze om een 
grote variëteit van kleine gasvelden in het winningsplan Westerveld te vatten? In het kader van 
de maatschappelijke verantwoording vinden wij het transparanter om per gasveld een 
winningsplan op te stellen.  
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 274 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 275 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
13 
 Toelichting: 
Het winningsplan Westerveld bevat een groot aantal afzonderlijke gasvelden die geen directe 
relatie met elkaar hebben. Uit het winningsplan Westerveld wordt afgeleid dat een aantal 
velden nu en naar verwachting in de toekomst niet meer produceren. Waarom zijn die dan toch 
opgenomen in het winningsplan? Voor de afweging tussen economische belangen en de 
maatschappelijke effecten is het logischer per producerend gasveld een aparte vergunning en 
winningsplan op te stellen. De gehanteerde methodiek belemmerd nu voor al deze veld en 
afzonderlijk een  transparante afweging te kunnen maken.   
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 275 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 276 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
14 
 7  PRODUCTIE 
7.1 Productie put Vries- 10 
Advies: 
Wij adviseren u om uw toezegging jegens NAM om binnen de bestaande vergunning te mogen 
winnen uit de nieuw geboorde put (put Vries-10) in te trekken en NAM op te dragen hiervoor 
de uitkomst van de procedure voor onderhavige winningsplan af te wachten. 
 
Toelichting: 
“Tijdens het vragenuur van 16 juni 2015 is gesproken over een voorgenomen gaswinning door 
NAM in Drenthe. Tijdens de mondelinge beantwoording is in algemene zin aangegeven dat er 
bij winning uit kleine velden een winningsplan moet komen en dat omwonenden, gemeenten 
en provincies hierop zienswijzen kunnen indienen. Dit is ook bevestigd in de beantwoording van 
aanvullende schriftelijke vragen van het lid Dik-Faber (CU), waarin is aangegeven dat “in alle 
gevallen waarbij op basis van boringen besloten wordt om gas te gaan winnen, een nieuw of 
gewijzigd winningsplan ingediend moet worden” (Kamerstukken 2015 -2016, Aanhangsel van de 
Handelingen, 57).”  
 
In het geval van Vries-10 is er een nieuwe boring geweest op basis waarvan NAM voornemens  
is om gas te gaan winnen. Daarnaast is er juist door de minister aan de Tweede Kamer 
toegezegd, dat er een adviesrecht wordt toegepast in deze situaties. In het Winningsplan 
Westerveld is voor Vries-10 sprake van een te winnen hoeveelheid van 0,6 Miljard M3 (high 
case). Wij zijn van mening dat deze nieuwe winning onderdeel is van dit winningsplan en dat 
NAM de procedure moet afwachten voordat er uit put Vries-10 gas gewonnen mag worden. 
 
Los van de vraag of er wel of geen vigerend Winningsplan is, moeten wij constateren dat het 
oude Winningsplan niet voldoet aan de zaken die door de Onderzoeksraad voor de veiligheid 
zijn geconstateerd. Zo is bij de afgifte van de instemmingsvergunning op het vigerende 
winningsplan niet getoetst op de veiligheid van burgers (seismische risico analyse). Wij zijn dan 
ook van mening dat er niet kan worden teruggevallen op een vergunning waarin geen rekening 
is gehouden met zo een belangrijk aspect.  
 
7.2  Productiesnelheid 
Advies: 
Wij verzoeken u in uw besluit aandacht te besteden aan de productiesnelheid uit de 
verschillende gasvelden. Te meer daar vrijwel alle velden in dit winningsplan zich bevinden in de 
laatste fase van de feitelijke gaswinning . Er lijkt door NAM bij de bepaling van de 
productiescenario’s geen rekening te zijn gehouden met de relatie snelheid drukdaling-
bodemtrilling.  
 
Toelichting 
De snelheid waarmee gas uit de bodem wordt onttrokken is van invloed op de bodemtrilling. 
Een snelle drukdaling in het gesteente kan eerder tot bevingen leiden dan wanneer deze </pre>

====================================================================== Einde pagina 276 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 277 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
15 
 drukdaling geleidelijk verloopt. K an NAM aangeven welke hoeveelheid er per jaar per gasveld 
kan worden onttrokken zonder dat dit tot extra risico op bodemtrilling leidt? 
Uit een toelichting van NAM blijkt dat de productiescenario’s in het winningsplan zijn gebaseerd 
op een  technische inschatting wat uit de bodem te halen is. In het plan is de winningssnelheid 
niet aangegeven .  
 
7.3 Productieniveau high case 
Advies: 
In uw besluit op te nemen dat als NAM het “high case ” scenario overschrijdt zij een nieuw 
winningsplan dient op te stellen en deze ter besluitvorming aan dient te bieden. 
 
Toelichting:  
In het advies van Sodm wordt op blz 5 aangegeven dat als een winning het “high case ” scenario 
overschrijdt NAM een nieuwe SRA moet uitvoeren en tevens het winningsplan dient te 
actualiseren.  Deze opmerking bevreemd ons, aangezien wij in de veronderstelling verkeren dat 
winning buiten de grenzen van het winningsbesluit niet is toegestaan.  
Wij zijn van mening dat indien deze situatie zich voordoet er te allen tijde een nieuw 
winningsplan dient te worden opgesteld.  
 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 277 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 278 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
16 
 8  ONZEKERHEDEN/ ONTBREKENDE ZAKEN 
8.1  Onzekerheden 
Advies: 
Omdat volgens ons rond de effecten en gevolgen van gaswinning op de ondergrond en 
bovengrondse bouwwerken nog altijd veel onduidelijk is, adviseren wij u met uiterste 
terughoudendheid conclusies te verbinden aan de berekeningsresultaten van de maximaal te 
verwachten seismische activiteit.     
 
Toelichting: 
Voor de berekeningen is gebruik gemaakt van gegevens van de ondergrond. De samenstelling 
van de diepe ondergrond is complex en nooit precies in kaart te brengen. De ligging van 
breuken, de compactiecoëfficiënt etc. zijn gebaseerd op interpretatie van een beperkt aantal 
bodemgegevens. Dit houdt in dat de resultaten altijd met grote voorzichtigheid moet worden 
geïnterpreteerd.  De Tcbb geeft aan dat in het ergste geval een beving met een magnitude van 
3,9 kan plaatsvinden. De zwaarste beving tot nu toe in Groningen was 3,6 in Huizinge (2012). 
De velden Eleveld en Vries Zuid scoren op factoren als bebouwingsdichtheid en 
bevolkingsdichtheid duidelijk minder gunstig dan Huizinge. Wij vermoeden op basis van deze 
aspecten dat in het stedelijk gebied van Assen meer schade kan ontstaan dan de door NAM 
geformuleerde licht schade aan meerdere, tot matige schade aan enkele gebouwen.  
 
8.2  Ontbrekende/onjuiste gegevens  
Advies: 
Wij verzoek u NAM op te dragen de SRA berekening opnieuw uit te voeren. Hierin rekening te 
houden met de toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen in de gebieden rond de betreffende 
gasvelden. Evenals de correcte bevolkingsdichtheid ten aanzien van het stedelijke gebied rond 
het gasveld Eleveld te hanteren. Deze nieuwe SRA-berekening te beschouwen als een 
aanvulling op het voorliggende winningsplan en dit om advies voor te leggen aan Sodm, Tcbb, 
lokale overheden en de Mijnraad.  
 
Toelichting: 
In de SRA is geen rekening gehouden met de toekomstige inrichting van Werklandschap Assen 
Zuid en de toeristisch recreatieve zone. De inrichting leidt tot intensievere bebouwing van 
bedrijven in het gebied dan nu het geval is. Ook de noordelijke blokken van Eleveld vallen 
binnen het stedelijk gebied van Assen met o.a. de aanwezigheid van een ziekenhuis in de 
directe nabijheid.  
Waarom wordt voor bepaling risicoklasse uitgegaan van lage bevolkingsdichtheid (250-500 
inw/km2)? Een substantieel deel van het gasveld Eleveld ligt namelijk in het stedelijk gebied 
van Assen met hogere dichtheid (500-1000 inw/km2) . Een herberekening zal leiden tot een 
andere risico inschatting. Dit maakt het noodzakelijk dat alle adviesorganen zich hierover 
opnieuw een oordeel moeten kunnen vormen.  
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 278 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 279 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
17 
 9 BODEMBEWEGING 
9.1  Bodemdaling 
Advies 
Voor wat betreft de prognose van de bodemdaling die gepaard kan gaan met de gaswinning, 
adviseren wij u: 
- NAM in samenspraak met de betrokken decentrale overheden te laten inventariseren:  
1) welke gevolgen de uiteindelijke totale bodemdaling  die het gevolg is van de 
gaswinning uit de velden van het winningsplan Westerveld kan hebben voor het 
normale beheer en onderhoud van waterkeringen en waterlopen;   
2) welke (waterhuishoudkundige) maatregelen in dat verband genomen moeten 
worden; 
3) NAM te verplichten tot vergoeding van deze te nemen maatregelen en van 
eventuele overige schade voortvloeiend uit bovengenoemde bodemdaling als 
voorwaarde te verbinden aan het winningsplan; 
- NAM de bodemdalingscomponent die het gevolg is van het leeg produceren van het 
gasveld Norg na beëindigen van de gasopslag aldaar, weer op te laten nemen in de 
bodemdalingsprognose voor de jaren 2050 en 2080. 
 
Toelichting 
Volgens de prognose zal de verwachte bodemdaling van de resterende gaswinning enkele 
centimeters bedragen; het merendeel van de daling heeft al plaatsgevonden.  
De uiteindelijke totale  bodemdaling als gevolg van de gaswinning is echter van die omvang dat 
er wel effecten te verwachten zijn op de waterhuishouding. De kosten voor mitigerende 
maatregelen zijn uiteraard voor NAM. Daarom is het van belang te inventariseren welke 
afspraken er bestaan tussen NAM en betrokken waterschap(pen), gemeenten en provincie voor 
zover er voor hen negatieve effecten zijn. Er mag geen onduidelijkheid bestaan over de 
vergoeding van dergelijke onkosten. 
 
Het beëindigen en leeg produceren van de gasopslag Norg zal volgens NAM in de toekomst tot 
een additionele 10 cm bodemdaling leiden. Deze component is verdwenen uit de huidige set 
prognoses, vanuit de veronderstelling van NAM de gasopslag tot 2080 in werking te zullen 
hebben. Gezien de grote onzekerheden die er momenteel heersen omtrent de aard van onze 
toekomstige energievoorziening achten wij deze aanname niet terecht. Wij achten het zinvol op 
voorhand te weten welke additionele daling in het gebied (op mogelijk kortere termijn dan nu 
verwacht) nog verdisconteerd moet gaan worden. 
 
 
9.2  Bodemtrilling 
Advies 
Omdat NAM in het winningsplan aangeeft dat de kans op schade ten gevolge van een 
geïnduceerde beving niet valt uit te sluiten, verzoeken wij u: </pre>

====================================================================== Einde pagina 279 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 280 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
18 
 - het advies van het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) over te nemen en NAM op te 
dragen in aanvulling op het KNMI-netwerk seismische apparatuur in en rond de 
gasvoorkomens Vries-Zuid en Eleveld op te stellen; 
- het advies van SodM over te nemen en NAM voor de bevende velden een 
risicobeheerssysteem te laten ontwikkelen en operationeel te hebben (zie hoofdstuk 
9); 
- de parameters en randvoorwaarden die NAM hanteert in het door haar op te stellen 
risicobeheerssysteem goed te laten onderbouwen alvorens dit systeem goed te 
keuren; 
- te verduidelijken in hoeverre zaken als vallende objecten zijn meegenomen in de 
overwegingen die aan het winningsplan ten grondslag liggen. 
 
Toelichting 
Als decentrale overheden hebben wij niet de technisch-inhoudelijke kennis in huis om 
seismische risico’s en alles wat daarmee samenhangt e xact te kunnen beoordelen en 
controleren. Wij hebben dan ook gemeend geen nacalculatie te (laten) doen van de 
berekeningen in het winningsplan met bijbehorende addenda. Dit laten wij graag over aan de 
door u gevraagde adviseurs (SodM, Tcbb).  
 
Wij zijn primair van mening dat de veiligheid nooit in het geding mag zijn. Wij zijn daarom blij 
met de toegenomen belangstelling voor dit belangrijke aspect rond de gaswinning. Verder zijn 
wij van mening dat derden (burgers, bedrijven, gemeenten) niet de dupe mogen worden van 
gaswinningsactiviteiten of de gevolgen daarvan. Dit geldt zowel nu als ook in de toekomst.  
 
Uit de analyse van NAM volgt dat alle gasvelden in de laagste seismische risicogroep vallen 
(categorie I). TNO constateert in haar advies dat de risicoanalyse is uitgevoerd volgens de SRA-
leidraad en kan zich vinden in de toedeling tot de laagste risicogroep (categorie I). SodM 
onderschrijft de analyse van TNO, met de aanvulling dat de reeds bevende velden Eleveld en 
Vries-Zuid wel dicht tegen categorie 2 aan liggen.  
 
Uit het winningsplan van NAM en de bijbehorende adviezen van TNO en SodM menen wij 
daarom te kunnen opmaken dat er in het kader van bodemtrilling geen veiligheidsrisico’s 
bestaan voor de gebieden rond de betreffende gasvelden.  
Hoewel de veiligheid niet in het geding lijkt te zijn, geeft NAM in het winningsplan aan dat de 
kans op schade ten gevolge van een geïnduceerde beving niet valt uit te sluiten. In het ernstigste 
geval kan sprake zijn van lichte, niet constructieve schade aan meerdere gebouwen en matige 
schade aan enkele gebouwen. Daarom zien wij wel aanleiding om ten aanzien van de gasvelden 
Eleveld en Vries-Zuid een risicobeheerssysteem te laten opstellen en implementeren voor 1 juni 
2017. Tevens het meet- en regelprotocol onafhankelijk te laten monitoren (zie hoofdstuk 9). 
 
Tevens kan het risicobeheerssysteem helpen een eventuele zwaardere beving te voorkomen, 
mits sprake is van de juiste keuze van signaalparameters en het daarbij behorende actieprotocol. 
Een goede onderbouwing van de gekozen parameters en acties is dus van belang wil het 
risicobeheerssysteem zinvol zijn. Ook een adequaat seismisch netwerk is hierbij van belang.  
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 280 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 281 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
19 
 9.3  Reservoirstimulatie/ Fracken 
Advies 
Wij adviseren u vanwege de mogelijke gevolgen: 
- geen omstreden technieken zoals zuurstimulatie en fracken toe te staan zoals in het 
winningsplan is omschreven; 
- tevens besluitvorming over de toepassing van deze technieken niet alleen bij de 
toezichthouder (Sodm) neer te leggen, maar hiervoor aparte besluitvorming aan N AM 
op te leggen met mogelijkheden tot inspr aak, zienswijzen en beroep van lokale 
overheden, inwoners en de Waterleiding Maatschappij Drenthe; 
- mocht dit niet uw keuze zijn, dan verzoeken wij u toch in ieder geval in het 
goedkeuringsbesluit voo rwaarden op te nemen ter beperking van risico’s voor grond - 
en drinkwater en ecologie én het optreden van bodemtrilling. 
 
Toelichting 
De velden Assen, Assen-Zuid en Vries-Zuid vallen gedeeltelijk samen met de boringsvrije zone 
van de grondwaterwinning Assen-Oost; het veld Assen valt bovendien samen met het 
grondwaterbeschermingsgebied Assen-West. 
 
Schadelijke gevolgen van reservoirstimulatie / fracken kunnen bovengronds optreden door  
lekkage van frackvloeistoffen en chemicaliën en ondergronds door het falen van de integriteit 
van afdekkende lagen waardoor ongecontroleerde bodemprocessen kunnen optreden. De kans 
op deze gebeurtenissen dienen geheel uitgesloten te worden omdat naast lokale schade aan 
gebouwen ook de drinkwatervoorziening in het geding is. Het advies van Sodm is gebaseerd op 
de bevoegdheid van de afweging over fracken bij de toezichthouder van de gaswinning. 
Vanwege de mogelijke lokale impact vinden wij dat voor deze beslissing ook het 
burgerperspectief moet worden meegenomen en dus de lokale overheden, inwoners en de 
Waterleiding Maatschappij Drenthe een stem in deze afweging moeten krijgen met 
bijbehorende beroepsmogelijkheid.   
 
 
 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 281 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 282 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
20 
 10  SCHADE 
10.1 Voorkomen van schade (wettelijke verplichting)    
Advies: 
Wij adviseren u vanwege het ontbreken van een beschrijving van preventieve maatregelen in 
het winningsplan N AM te verplichten om preventieve maatregelen voor schade op te nemen in 
het winningsplan alvorens hierover een besluit te nemen. Deze beschrijving te zien als een 
aanvulling op het voorliggende winningsplan en dit om advies voor te leggen aan Sodm, Tcbb, 
lokale overheden en de Mijnraad. 
 
Toelichting: 
In de Mijnbouwwet ligt primair de nadruk op het voorkomen van schade door 
mijnbouwactiviteiten (preventief handelen), en niet op het geoorloofd zijn van 
mijnbouwactiviteiten, mits de nadelige gevolgen daarvan door de exploitant / operator worden 
weggenomen of verzacht (curatief handelen). NAM heeft als initiatiefnemer de zorgplicht voor 
het voorkomen van schade. In winningsplan wordt geconcludeerd dat er lichte en lokaal 
mogelijk matige schade kan optreden aan gebouwen. Nergens is in het winningsplan echter 
terug te lezen wat wordt gedaan om schade te voorkomen. Wij stellen vast dat ten aanzien van 
het optreden van schade in het winningsplan geen aandacht is op het voorkomen van schade. 
In het winningsplan worden optredende schades als niet te voorkomen beschouwd.  
 
Het Mijnbouwbesluit schrijft voor dat het winningsplan een beschrijving bevat van de mogelijke 
omvang en verwachte aard van de schade door bodembeweging. Uit het winningsplan blijkt dat 
het niet goed mogelijk is de omvang en de verwachte aard adequaat te beschrijven. NAM lijkt 
niet in staat causaliteit aan te geven tussen aardbevingen en omvang en aard van de schade. 
Het winningsplan lijkt op dit punt niet te voldoen aan de eisen die de wet stelt aan een plan. 
 
Wij willen dat er door N AM alles aan gedaan wordt om schade door gaswinning aan 
eigendommen van inwoners en overheid te voorkomen. Inwoners kiezen er niet voor om te 
worden blootgesteld aan deze risico’s.  
 
10.2 Afhandeling van schade   
Advies 
Wij zijn van mening dat: 
- een adequate regeling voor afdoening en vergoeding van schades en compensatie van 
alle bijkomende negatieve effecten een harde voorwaarde is, alvorens door uw minister 
een positief besluit op dit winningsplan kan en mag worden genomen; 
- evenals in het aardbevingsgebied Groningen er een volledig onafhankelijk orgaan dient 
te worden ingesteld voor de afwikkeling van schade als gevolg van alle 
mijnbouwactiviteiten.  
- in uw besluit op te nemen dat in geval van een schademelding ter verbetering van de 
huidige wijze van onderzoek opdracht gegeven wordt tot het doen van onderzoek naar 
de oorzaak van de schade;  
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 282 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 283 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
21 
 Toelichting: 
Zoals reeds in voorgaande alinea door ons is aangegeven dient het voorkomen en beperken van 
alle schade als uitgangspunt te worden genomen. Echter kan NAM de kans op schade aan 
bebouwing in de nabije omgeving van het epicentrum van een geïnduceerde aardbeving niet 
uitsluiten. Dit wordt ook door SodM in haar advies als zodanig aangegeven. In het ernstigste 
geval kan een geïnduceerde beving leiden tot het ontstaan van lichte, niet constructieve schade 
aan meerdere gebouwen en matige schade aan enkele gebouwen.  
 
NAM geeft in het winningsplan aan dat de historische schademeldingen voor "lichte, niet 
constructieve schade" hebben gezorgd en dat deze vergoed zijn (of worden) wanneer het 
duidelijk is dat zij de schade heeft veroorzaakt. Overeenkomstig de regels van het burgerlijk 
recht rust op NAM de verplichting om schade veroorzaakt door aardbevingen, die worden 
veroorzaakt door de gaswinning, te vergoeden.  Wij zijn van mening dat voornoemde regeling 
op basis van het burgerlijk wetboek niet altijd voldoende soelaas biedt voor burgers, bedrijven 
en lokale overheden om op een vlotte en toegankelijke wijze schade te kunnen claimen.  
 
De gaswinning in Groningen heeft voor veel overlast gezorgd in de regio en het gevoel van 
veiligheid en vertrouwen van de bewoners aangetast. Er is dan ook sprake van een groot 
wantrouwen van burgers jegens NAM en rijksoverheid. Dit heeft zowel betrekking op de 
feitelijke gaswinning, als ook het nemen van adequate en toereikende maatregelen om de 
gevolgen (waaronder schade en overige hinder) zo veel mogelijk te voorkomen en/of te 
beperken.  
Herstel van vertrouwen van onze burgers is naar onze mening dan ook gebaat bij een 
transparante en toegankelijke organisatie voor de afwikkeling van schademeldingen. Een 
regeling waarbij het voor burgers en andere partijen niet nodeloos ingewikkeld is om een 
schademelding in te dienen en de onafhankelijkheid in voldoende mate gewaarborgd is. Dit 
zodat iedereen in redelijkheid kan vertrouwen op een eerlijke en adequate schadeafwikkeling. 
Het past niet om daarbij onderscheid te maken tussen de omvang of de locatie waar de schade 
is ontstaan. Iedere schademelding dient op zijn eigen merites te worden beoordeeld. 
 
Gezien het voorgaande zijn wij van mening dat een adequate regeling voor afdoening en 
vergoeding van schades en compensatie van alle bijkomende negatieve effecten een harde 
voorwaarde bij het instemmingsbesluit dient te zijn. Tevens dient hierbij de onafhankelijkheid 
en objectiviteit van de schadeafwikkeling in voldoende mate gegarandeerd te zijn. Wij dringen 
er daarom bij u op aan dat – evenals in het aardbevingsgebied Groningen – er een volledig 
onafhankelijk orgaan wordt ingesteld voor de afwikkeling van schade als gevolg van alle 
mijnbouwactiviteiten. Tevens zorgt het instellen van een dergelijk orgaan ervoor dat ook ingeval 
van gestapelde mijnbouw (en beheersmaatregelen voor het grondwaterpeil) gedupeerde 
partijen weten tot welke partij zij zich hiertoe dienen te wenden.    
 
Hoewel door uw minister in de Tweede Kamer reeds toezeggingen zijn gedaan aangaande het 
instellen  een dergelijke onafhankelijk orgaan voor de afwikkeling van mijnbouwschade, is één 
en ander vooralsnog geen feit. Wij adviseren u haast te maken met het instellen van een 
dergelijk onafhankelijk orgaan. Tevens dit te regelen alvorens in te stemmen met het 
onderhavige winningsplan Westerveld. 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 283 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 284 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
22 
 10.3 Lusten en lasten 
Advies 
Gaswinning kan gepaard gaan met nadelige gevolgen voor inwoners door hinder, overlast en 
schade aan eigendommen. Wij verzoeken u ervoor zorg te dragen voor een goede verdeling van 
lusten en lasten bij mijnbouwactiviteiten, waarbij het zeer gewenst is dat u aangeeft hoe baten 
terugvloeien naar het gebied .  
 
Toelichting   
Gaswinning zal in Nederland nog jarenlang plaatsvinden en inwoners zullen hier last van 
ondervinden. Inwoners staan veelal afwijzend en wantrouwend tegenover plannen voor gebruik 
van de ondergrond. De lokale inwoners vinden dat zíj de lasten dragen voor het belang van 
Nederland als geheel. Mijnbouwactiviteiten brengen met zich mee dat er in zekere mate 
regionale of lokale belasting is. Schade dient volgens de wet te worden vergoed, maar inwoners 
ervaren extra ongemak waar ze niet om hebben gevraagd en waar niets tegenover staat. Het 
belang van mijnbouwactiviteiten voor de Nederlandse samenleving is evident. Het gebruik van 
de ondergrond zal ook in de toekomst een grote rol spelen bij onze verder te verduurzamen 
energievoorziening. Voor het ook in de toekomst gebruiken van de ondergrond is van belang 
dat er een goede verdeling is van lusten en lasten. 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 284 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 285 ======================================================================

<pre> Advies winningsplan Westerveld 
23 
 11  RISICOBEHEERSYSTEEM 
Advies: 
Met betrekking tot het risicobeheerssysteem adviseren wij u: 
• NAM te verplichten een onafhankelijke nulmeting uit te voeren aan alle gebouwen 
boven en nabij de voorkomens van Eleveld en Vries-Zuid; 
• het advies van SodM over te nemen en NAM voor de bevende velden Eleveld en 
Vries-Zuid extra versnellingsopnemers te laten installeren en operationeel te 
hebben; 
• bij dit winningsplan een risicobeheerssysteem te laten opstellen en als onderdeel op 
te nemen bij de eventueel door de minister te verlenen winningsvergunning; 
• het meet- en regelprotocol onafhankelijk te laten monitoren. 
 
Toelichting: 
Om de schade door gaswinning goed te kunnen vaststellen is het belangrijk dat de 
uitgangssituatie goed wordt vastgelegd. Het is aan de initiatiefnemer om dit te doen naar 
goedkeuring van de vergunningverlener. Er wordt al jaren gas gewonnen in het veld maar dit 
winningsplan is de markering van het moment dat ook het burgerperspectief wordt 
meegewogen in de besluitvorming. In dat kader is het belangrijk dat schade aan particuliere 
eigendommen goed wordt geregistreerd.  
 
Zowel NAM als TNO concluderen op basis van de seismische risicoanalyse (SRA) dat alle velden 
in categorie I vallen. Volgens de leidraad van SodM volstaat voor deze velden monitoring met 
het huidige geofoon en accelerometer netwerk van het KNMI. Met dit monitoringsnetwerk 
kunnen aardbevingen met een magnitude van 1,5 en groter worden gelokaliseerd.  
 
Hoewel alle velden in categorie I vallen, liggen de reeds bevende velden Eleveld en Vries-Zuid 
echter dicht tegen de grens met categorie II aan. Op basis hiervan adviseert SodM om ook 
enkele maatregelen te nemen die van toepassing zijn voor velden waarvan de SRA in categorie 
II valt. Wij vinden dit een goede zaak. Het gaat hier om het ontwikkelen van een 
risicobeheerssysteem.  
 
Het risicobeheerssysteem is bedoeld om tijdig te kunnen reageren zodat (grotere) schade en 
veiligheidsrisico’s niet zullen optreden. De keuze van signaalparameters en bijbehorende 
(re)acties dient dan ook zodanig onderbouwd te zijn dat hiermee aannemelijk wordt gemaakt 
dat het systeem zinvol is. Dat wil zeggen, dat aan de hand van de signaalparameters zodanig 
tijdig kan worden ingegrepen dat het mogelijk optreden van bedoelde schade en risico’s 
voorkomen kan worden. </pre>

====================================================================== Einde pagina 285 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 286 ======================================================================

<pre>         Evaluatie Adviesrecht Winningsplannen  kleine gasvelden    Versie 1.0    Datum 7 november 2017  Status Definitief</pre>

====================================================================== Einde pagina 286 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 287 ======================================================================

<pre> 
Concept | Evaluatie Adviesrecht Winning splannen  
kleine gasvelden | 30 oktober 2017  
 
 Pagina 2 van 20 
 Colofon 
Projectnummer  111863/02  
Versienummer  1.0 
Contactpersoon   
 
 
@rvo.nl  
Directie Nationale Programma's | Team Gebied en 
Ruimtelijke  Ontwikkeling  
Croeselaan 15 | 3521 BJ  Utrecht  
Postbus 8242 | 3503 RE Utrecht  
Auteurs   
 
  
  
  
  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 287 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 288 ======================================================================

<pre> 
Concept | Evaluatie Adviesrecht Winning splannen  
kleine gasvelden | 30 oktober 2017  
 
 Pagina 3 van 20 
 Inhoud 
Colofon —2 
1 Inleiding —4 
2 Aanpak —5 
3 Verwachtingenmanagement —6 
4 Omgevingsmanagement —7 
4.1 Samenbinden van belanghebbenden —7 
4.2 Betrek de omgeving zo vroeg mogelijk —7 
4.3 Transparantie en vertrouwen —8 
4.4 Omgevingsmanagement is een gezamenlijke verantwoordelijkheid —10 
4.5 Maatwerk—10 
5 Kennis en ervaring —11  
5.1 Informatie van het ministerie en de initiatiefnemer —11 
5.2 SodM- en Tcbb advies —12 
5.3 Ervaringen van andere organisaties —12  
5.4 Samenwerking met de regionale partners —12  
5.5 Het inzetten van omgevingsdiensten —13 
5.6 Het inhuren van (contra)expertise —13 
6 Planning en proces —14  
7 Praktische zaken —15  
7.1 Vertrouwelijkheid en openbaarheid —15  
7.2 Kosten —15 
7.3 Overige mijnbouwactiviteiten —15 
8 Overzicht van de aanbevelingen —17 
8.1 Voor de initiatiefnemer —17  
8.2 Voor het ministerie —17 
8.3 Voor de decentrale overheden —19  
9 Ten slotte —20 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 288 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 289 ======================================================================

<pre> 
Concept | Evaluatie Adviesrecht Winning splannen  
kleine gasvelden | 30 oktober 2017  
 
 Pagina 4 van 20 
 1 Inleiding 
Per 1 januari 2017 is de Mijnbouwwet veranderd en worden gemeenten, provincies 
en waterschappen o.a. in de gelegenheid gesteld om advies uit te brengen over de 
instemming van de minister met winningsplannen. Voor zowel het ministerie als de 
betrokken overheden is het nog zoeken naar een zodanige invulling van de 
adviesrol, dat deze optimaal bijdraagt aan een goed onderbouwde besluitvorming 
door de minister. De eerste winningsplannen hebben nu de adviesprocedure 
doorlopen. De ervaringen vanuit deze procedures kunnen leerzaam zijn voor zowel 
het ministerie als gemeenten, provincies en waterschappen.  
 
Het ministerie van  Economische Zaken en Klimaat (EZK) heeft om die reden aan 
RVO.nl gevraagd om met een aantal partijen te gaan praten om hun ervaringen tot 
nu toe te inventariseren. Dit met als doel om EZK te informeren over de bevindingen 
en waar nodig aanbevelingen te doen aan zowel EZK als de overige betrokken 
partijen over het proces. 
 
In deze rapportage doen we verslag van onze bevindingen en delen we onze 
conclusies. In hoofdstuk twee beschrijven we de aanpak, waarbij we verwijzen naar 
de verslagen van de gevoerde gesprekken, die als bijlagen zijn bijgevoegd. 
 
De gesprekken geven ons aanleiding tot een aantal constateringen, die we in de 
hoofdstukken 3 tot en met 7 hebben weergegeven. Aan onze constateringen hebben 
we zo veel mogelijk aanbevelingen verbonden voor de bij het adviesproces 
betrokken partijen.  
 
De aanbevelingen hebben we in hoofdstuk 8 gegroepeerd naar acties voor de 
initiatiefnemers, het ministerie en vervolgens de decentrale overheden.  
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 289 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 290 ======================================================================

<pre> 
Concept | Evaluatie Adviesrecht Winning splannen  
kleine gasvelden | 30 oktober 2017  
 
 Pagina 5 van 20 
 2 Aanpak 
In overleg met EZK is een selectie gemaakt van winningsplannen waar de 
procedurestap van adviesaanvraag heeft plaatsgevonden. 
Dit heeft geleid tot een selectie van de volgende 3 projecten 
- Winningsplan Oudendijk 
- Winningsplan Slootdorp 
- Winningsplan Westerveld 
Daarnaast is gesproken met provincie Noord-Brabant omdat ze bezig zijn om een 
werkwijze te ontwikkelen voor de provincies bij het doorlopen van de procedure bij 
mijnbouwactiviteiten. 
 
De betrokken provincies, waterschappen en gemeenten zijn benaderd voor een 
gesprek. De bereidheid om deel te nemen aan het gesprek was groot. Dit heeft per 
winningsplan geleid tot een evaluatiegesprek met de betrokken partijen en 2 
bilaterale gesprekken met betrokkenen die niet aanwezig konden zijn bij het 
gesprek. 
 
Ter voorbereiding van het gesprek heeft RVO beknopt het dossier bekeken en een 
gesprek gehad met Justine Oomes, de projectleider winningsplannen bij het 
ministerie van Economische Zaken.  
De uitnodiging aan de deelnemers van het gesprek bevatte onder meer een agenda. 
Van het gesprek is een verslag gemaakt en deze is definitief gemaakt na accordering 
door de deelnemers. 
 
Voor provincies, gemeenten en waterschappen is het de eerste keer dat ze een 
adviesaanvraag voor een winningsplan in behandeling hebben genomen. Door de 
partijen wordt daarmee verschillend omgegaan: 
1) Er zijn partijen die geen advies hebben uitgebracht, omdat ze inhoudelijk 
geen op- en aanmerkingen hebben op het plan, door het vertrouwen dat 
EZK / SodM het winningsplan goed kan beoordelen en/of omdat ze 
onvoldoende inhoudelijke expertise hebben om een advies op te stellen. 
2) Er zijn partijen die reageren, niet omdat ze inhoudelijk aanvullingen hebben, 
maar om een politiek statement te maken 
3) Er zijn partijen die gereageerd hebben omdat ze met inhoudelijke vragen / 
zorgen zitten, dit in een aantal gevallen gevoed door onduidelijkheden / 
slordigheden in winningsplan. 
4) Combinatie van punt 2 en 3. 
 
Een overleg tussen EZK en provincies, gemeenten en waterschappen over deze 
evaluatie en inhoudelijk de adviezen wordt op prijs gesteld. Dit met name om in een 
vervolgprocedure een betere inschatting te kunnen maken welke 
opmerkingen/adviezen effectief zijn en de wijze van afstemming tussen EZ en de 
decentrale overheden te verbeteren. 
 
In de volgende hoofdstukken wordt, op basis van de gesprekken, een analyse 
gegeven van de uitkomsten en aanbevelingen gedaan voor het vervolg. </pre>

====================================================================== Einde pagina 290 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 291 ======================================================================

<pre>    Concept | Evaluatie Adviesrecht Winningsptannen  kleine gasvelden | 30 oktober 2017    Verwachtingenmanagement    De goedkeuring van een (wijziging van een) winningsplan is één van de laatste  stappen in de besluitvorming rond het winnen van delfstoffen in een gebied. Het  besluit, dat er winning kan plaatsvinden is dan eigenlijk al genomen, het gaat dan  met name om de wijze waarop. Dat beperkt de speelruimte in de advisering  aanzienlijk. Dat knelt, met name als de gemeente en provincie bij de besluitvorming  over de winningsvergunning niet of al lang geleden betrokken zijn.    In de mijnbouwwet is geen nadere invulling gegeven waar het advies van de  decentrale overheden betrekking op kan hebben. Wel zijn er voor de minister  kaders, waarbinnen het winningsplan moet worden beoordeeld verbinden: de  afwegingsruimte in de Mijnbouwwet bevat redenen van het belang van veiligheid  voor omwonenden en schade aan gebouwen, het planmatig beheer van delfstoffen  en nadelige gevolgen voor het milieu en voor de natuur. In de EZ-brief met de  adviesaanvraag is dit inmiddels scherper geformuleerd. De provincies kijken  inhoudelijk met name naar effecten op drinkwater en natuur. De waterschappen  kijken naar de effecten op waterveiligheid (waterkeringen), waterkwantiteit en  waterkwaliteit. Voor de gemeente is het toetsingskader het meest lastige en wordt  grotendeels bepaald door het effect/risico van de gaswinning voor de bewoners.    De minister vraagt advies aan de colleges van B en W‚ Gedeputeerde Staten en de  dagelijkse besturen van de waterschappen. Daarmee is de advisering een  bestuurlijk/politieke aangelegenheid geworden: de lokale en regionale besturen  moeten zich politiek verantwoorden over het uitgebrachte advies, de minister over  de wijze waarop hij met dit advies omgaat. Daarmee heeft de advisering een ander  karakter dan de technische adviezen van de SodM en de Tccb. De advisering van de  provincies en de gemeenten heeft naast een inhoudelijke component ook veelal een  politiek/bestuurlijke component. Dit komt vooral aan de orde in de adviezen in  gebieden, waar de maatschappelijke weerstand tegen winning en de ongerustheid  over de gevolgen groot is.    Met name gemeenten nemen het maatschappelijk gevoel van onveiligheid mee in  haar advies, ook al sluit dit niet direct aan op de gronden die weigeren van of het  verbinden van voorwaarden aan de instemming met het winningsplan mogelijk  maken. De decentrale overheden vinden dat de minister in zijn besluit aan moet  geven hoe en in welke mate hij ook de subjectieve gevoelens van onveiligheid mee  laat wegen in de goedkeuring van het winningsplan en de daaraan te verbinden  voorwaarden.   Aanbevelingen   Voor de decentrale overheden:   e Maak in het (gemeentelijk en provinciaal) advies duidelijk onderscheid tussen  enerzijds de technisch/inhoudelijke aspecten (aanvulling op de gegevens, de  gehanteerde uitgangspunten, de interpretatie van de conclusies, effectiviteit  van de voorgestelde beheersmaatregelen) en de bestuurlijke beoordeling van  veiligheid en risico’s, mede in relatie tot de gevoelens die door het    winningsplan worden opgeroepen.  Laat zowel de inhoudelijk/technische reacties als de bestuurlijke beoordeling  vergezeld gaan van duidelijke voorstellen met betrekking tot aanpassing van  het winningsplan of de daaraan te verbinden voorwaarden.  Voor het ministerie:  e De minister motiveert of en in welke mate hij ook subjectieve gevoelens van  onveiligheid laat meewegen in zijn besluit.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 291 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 292 ======================================================================

<pre>    4.1    4.2    Concept | Evaluatie Adviesrecht Winningsptannen  kleine gasvelden | 30 oktober 2017    Omgevingsmanagement    De minister heeft in een brief aan de Tweede Kamer uitgangspunten geformuleerd  voor het omgevingsmanagement rond energieprojecten (Kamerstuk 31239, nr.  211). In de gesprekken vragen de decentrale overheden aandacht om dit in zowel  het formele als het informele traject beter te ontwikkelen.   De uitgangspunten voor het omgevingsmanagement komen het beste tot hun recht,  als deze al vanaf het begin af aan bij een energieproject door zowel de  initiatiefnemer als het bevoegd gezag worden gehanteerd. De winningsplannen die  nu in procedure zijn, betreffen echter vaak actualisaties van al lang lopende  winningen. In ieder geval zijn de winningsvergunningen al verleend. Daarmee is ook  de speelruimte voor het bevoegd gezag al sterk ingeperkt. Toch moeten de  mogelijkheden om ook in deze situatie recht te doen aan de uitgangspunten van het  omgevingsmanagement zoveel mogelijk worden benut.    Samenbinden van belanghebbenden  Bevoegd gezag en initiatiefnemer zoeken samen met belanghebbenden naar  gemeenschappelijke belangen en geven projecten daarmee vorm.    Het is wenselijk dat de initiatiefnemer al bij het voornemen tot het indienen van een  (gewijzigd of nieuw) winningsplan contact zoekt met de partijen in de regio en de  effecten van de voorgenomen (aanpassing van de) winning bespreekt. Uit de  onderzochte procedures blijkt dat dat nog geen gangbare praktijk is.    Aanbeveling  voor het ministerie:    e Vraag de initiatiefnemers bij de indiening van een winningsplan te laten  zien welk overieg ze met belanghebbenden en organisaties hebben  gevoerd.         Betrek de omgeving zo vroeg mogelijk  Niet als initiatiefnemer of overheid zelf direct een plan presenteren, maar het  plan samen met de omgeving vormgeven.    Het formele vragen van advies over een winningsplan gebeurt pas in een laat  stadium in de procedure , Uit de gesprekken is gebleken, dat in een aantal gevallen  zowel de decentrale overheden als bewoners van een gebied zich pas (weer) bewust  worden van de aanwezigheid van een gaswinning, als een winningsplan in procedure  wordt gebracht. Dan is er nog maar weinig ruimte om het plan mee vorm te geven.    Het betrekken van instanties en belanghebbenden vindt nu nog slechts sporadisch  plaats op het moment van voorbereiding van een winningsplan. De technisch nogal  complexe relatie tussen winning en effecten op de omgeving maken het betrekken  van instanties en belanghebbenden bij het opstellen van een winningsplan niet  makkelijk. Dit is echter geen reden om het niet te doen.    Voor een goed omgevingsmanagement is het namelijk wenselijk dat, het ministerie  en/of initiatiefnemer de omgeving zo vroeg mogelijk betrekt, ook als ze nog niet  weten hoe het winningsplan en de procedure worden vormgegeven. Dit bevordert de  vroegtijdige betrokkenheid en geeft ook ruimte voor partijen om mee te denken en  hun inbreng te leveren. Het bevordert het vertrouwen en de relatie als ook de  onzekerheden met de betrokkenen in het gebied worden gedeeld.    Pagina 7 van 20</pre>

====================================================================== Einde pagina 292 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 293 ======================================================================

<pre>    4.3    Concept | Evaluatie Adviesrecht Winningsptannen  kleine gasvelden | 30 oktober 2017    In de communicatie is het wel van belang de marges weer te geven waarbinnen  aanpassingen mogelijk zijn. Als de winning zelf niet meer ter discussie kan staan  beperkt het omgevingsmanagement zich vanzelf tot het zorgvuldig doorlopen van de  procedures. Daarbij speelt altijd wel het vroegtijdig informeren van betrokkenen een  belangrijke rol.    Aanbevelingen  Voor initiatiefnemer en ministerie:  e Communiceer ook in de fase waarin nog niet alles duidelijk is met de  omgeving    Voor de initiatiefnemer:  e Bespreek voor het indienen van een winningsplan bij het ministerie het    voorgenomen winningsplan met de betrokken overheden, rapporteer  daarover bij de indiening van een winningsplan    Voor het ministerie  e Faciliteer enkele pilots voor het opstellen van winningsplannen in  gezamenlijk overleg tussen initiatiefnemer en belanghebbenden, kies  daarbij voor een wijziging van een lopende winning en opstarten van een  nieuwe winning.         Transparantie en vertrouwen  Door het delen van informatie wordt een gelijke kennisbasis gecreëerd, zodat  partijen elkaar niet verrassen en er onderling vertrouwen ontstaat.    Tot voor de wetswijziging waren de winningsplannen een technische onderbouwing  van de wijze waarop gewonnen ging worden en de daaruit voortvloeiende effecten.  De wetswijziging maakt de winningsplannen onderdeel van het publieke debat over  de gaswinning, de veiligheid en de wenselijkheid daarvan. Dat stelt andere eisen  aan het plan, de onderbouwing en de presentatie er van. Een adviesaanvraag (en  later in de procedure een ter inzage legging) van een plan waarvan de  onderbouwing niet na te volgen is, daardoor de conclusies niet zijn te begrijpen en  dat ook nog eens niet duidelijk is in doel en strekking, tast het vertrouwen in de  initiatiefnemer, het ministerie en de zin van de advisering aan. Zeker in een  omgeving, waarin het vertrouwen in de overheid in zaken rond gaswinning en de  gevolgen daarvan al onder druk staat, is begrijpelijke en inhoudelijk consistente  informatie van groot belang.    Er is een ontwikkeling in gang gezet naar het meer begrijpelijk maken van het  winningsplan voor een breder publiek. We constateren, dat nieuwere  winningsplannen bij de partijen die om advies zijn gevraagd al minder  onduidelijkheden oproepen dan de oudere. Het toevoegen van een samenvatting  zoals bij Oudendijk, waarin overzichtelijk de stand van zaken, de plannen en de  effecten zijn toegelicht, helpen de adviseurs bij het uitwerken van het advies en in  de communicatie met de bestuurders.    We constateren dat in de adviesprocedure over de winningsplannen het ministerie  de beschikbare informatie deelt met de betrokken overheden. Dat leidt echter nog  niet tot een gelijke kennisbasis. Gemeenten en waterschappen geven aan niet over  de juiste kennis te beschikken om de informatie volledig te kunnen interpreteren. Ze  blijven daardoor afhankelijk van de conclusies, zoals die door de initiatiefnemer en    Pagina 8 van 20</pre>

====================================================================== Einde pagina 293 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 294 ======================================================================

<pre>    Concept | Evaluatie Adviesrecht Winningsplannen  kleine gasvelden | 30 oktober 2017    het ministerie worden gepresenteerd. Het toezenden van de adviezen van de SodM  en Tcbb bevordert daarbij het vertrouwen in de gedeelde informatie.  Onduidelijkheden en inconsequenties in de winningspltannen ondermijnen het  vertrouwen. Het ministerie en de initiatiefnemers werken aan verbetering van de  leesbaarheid van de winningsplannen. Uit de gesprekken blijkt dat die inspanning  ook zijn vruchten afwerpt.    Aanbevelingen  Voor de initiatiefnemer:   e Ga door met het verbeteren van de leesbaarheid, het is nog te veel een  (geo-)technisch rapport en daardoor alleen voor inhoudelijk deskundigen te  beoordelen  Bewaak de consistentie in de tekst, figuren en tabellen (ook in aanvullingen  op het plan)   Beschrijf de samenhang met effecten van andere winningsplannen in  omgeving.  Voeg een goede locatiekaart toe met een topografische ondergrond  Maak expliciet wat de aanleiding is van de herziening en wat wijzigingen /  nieuwe inzichten zijn ten opzichte van het vigerende winningsplan   Voor de initiatiefnemer en het ministerie:   e Voorzie het winningsplan van een samenvatting, waarin de relatie tussen  het winningsplan met eerdere plannen of andere procedures duidelijk is  weergegeven en waarin de gevolgen en de eventuele risico’s daarvan helder  en bondig worden samengevat. Deze samenvatting moet goed leesbaar zijn  voor burgers en bestuurders.   Besteed in de communicatie veel aandacht aan de begrijpelijkheid van de  informatie en de bestaande gevoelens bij betrokkenen.  Voor het ministerie:  e Zorg dat in de brief, waarmee om advies wordt gevraagd, de volgende zaken  aan de orde komen:   o Uitleggen waar het adviesrecht betrekking op heeft   o Korte samenvatting van het winningsplan   o Relatie met andere winningsplannen in de omgeving   o Relatie met vergunningenprocedures (opsporings-, winnings- en  omgevingsvergunningen)  De gronden waarop de minister het goedkeuring aan het  winningsplan kan onthouden of voorwaarden aan de goedkeuring  kan verbinden         Het versterkt de kracht en daarmee het vertrouwen van de decentrale overheden als  zij bij de beoordeling van de plannen zo nodig kunnen terugvallen op in eigen kring  vergaarde kennis en ervaring bij de advisering. Platforms bij VNG, IPO en  Waterschappen zouden die kennisuitwisseling kunnen organiseren.    Aanbevelingen  Voor de decentrale overheden:  e organiseer intern de afstemming rond het opstellen van een    adviesaanvraagverzoek, zoek de afstemming met collega-decentrale  overheden.   Organiseer de kennisuitwisseling met andere decentrale overheden op  landelijk niveau (VNG, IPO, Unie van Waterschappen)         Pagina 9 van 20</pre>

====================================================================== Einde pagina 294 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 295 ======================================================================

<pre>    4.4    4.5    Concept | Evaluatie Adviesrecht Winningsplannen  kleine gasvelden | 30 oktober 2017    Naast het delen van inhoudelijke informatie is er ook veel behoefte aan informatie  over het proces, de planning daarvan en de speelruimte daar in. Voldoende ruimte  om te reageren vergroot het vertrouwen, tijdig geïnformeerd zijn over een  (komende) adviesaanvraag speelt daarbij een belangrijke rol.    Aanbeveling  Voor het ministerie:    e Informeer de betrokken partijen tijdig over een te verwachten  adviesaanvraag en de planning daarvan.         Omgevingsmanagement is een gezamenlijke verantwoordelijkheid  Overheden en initiatiefnemers hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid   voor omgevingsmanagement.   De gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het omgevingsmanagement botst in de  praktijk met de verschillende belangen, die de diverse overheden bij het goedkeuren  van de winningsplannen hebben. Wat de gaswinning betreft zien de decentrale  overheden het belang van omgevingsmanagement wel, maar voelen ze zich niet  verantwoordelijk om het omgevingsmanagement vorm te geven.    De decentrale overheden zien de communicatie met omwonenden over het  winningsplan als de verantwoordelijkheid van EZ. De adviezen die de decentrale  overheden uitbrengen zijn openbaar en enkele gemeentes hebben ervoor gekozen  om actief haar advies te communiceren met de gemeenteraad en met bewoners.    Een aandachtspunt voor de communicatie met de bewoners is dat rekening wordt  gehouden met de belevingswereld van bewoners en dat de  voorlichting/informatievoorziening zich niet te inhoudelijk richt op de juridische en  technische aspecten. Er wordt (met name nabij gasveld Groningen) door bewoners  veelal gereageerd vanuit wantrouwen, emotie en negatieve ervaringen met  communicatie en schade-afhandeling. Het zal dan ook veel tijd en energie kosten  van het ministerie en de initiatiefnemer om bij burgers het vertrouwen in de  overheid ten aanzien van gaswinning weer terug te krijgen.    Maatwerk  Elk beleidstraject of project is uniek en vergt een eigen oplossing voor het  betrekken van de omgeving.    De adviesprocedure over de winningsplannen is wettelijk vastgelegd en volgt  daarmee een vast stramien. Toch blijkt er zoveel variatie te zitten in zowel de  winningsplannen als de lokale verhoudingen en de lokale visie op gaswinning, dat de  wijze waarop de adviezen worden opgesteld een grote variatie laat zien.    Aanbeveling  Voor alle partijen:    e Bespreek tijdig (bijvoorbeeld in de informatieve bijeenkomst) hoe de  initiatiefnemer en de verschillende overheden in dit specifieke geval met  elkaar en met de bewoners gaan communiceren         Pagina 10 van 20</pre>

====================================================================== Einde pagina 295 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 296 ======================================================================

<pre>    Concept | Evaluatie Adviesrecht Winningsptannen  kleine gasvelden | 30 oktober 2017    Kennis en ervaring    Het beoordelen van de effecten van het winningsplan vergt specialistische kennis  van de winningstechnieken, de ondergrond en de onderlinge beïnvloeding van die  twee. Het zelfde geldt voor de inschatting van de gevolgen en risico's van de  effecten op bebouwing en andere zaken op de bovengrond.    De kennis van de ondergrond en de effecten van gaswinning is, met name voor  gemeenten, niet als toereikend ervaren om tot een inhoudelijk advies te komen.  Waterschappen hebben veelal wel een bodemkundige/geotechnicus in huis die bij  het advies betrokken kan worden. Provincie heeft de meeste kennis in huis en kan  veelal gebruik maken van expertise van een omgevingsdienst. Hoewel in de loop der  jaren ervaring rond de advisering zal ontstaan, is het aantal adviesaanvragen met  name voor gemeenten te beperkt om zelf specifieke deskundigheid op dit onderwerp  te ontwikkelen of in stand te houden.    Om toch de gevolgen van een winningsplan goed te kunnen beoordelen en daarover  te kunnen adviseren, hanteren de verschillende overheden een aantal strategieën:  e Vertrouwen op de informatie van het ministerie en de initiatiefnemer.  e De beoordeling van de technische aspecten aan het SodM en de Tcbb  overlaten  e Het navragen van ervaringen van andere organisaties die advies hebben  uitgebracht  e Het gezamenlijk met partners beoordelen van het plan en de gevolgen  e Het inzetten van omgevingsdiensten  e Het inhuren van (contra)expertise  In de praktijk blijkt dat alle strategieën worden gevolgd, soms ook een combinatie  ervan.    Informatie van het ministerie en de initiatiefnemer   Heldere, eenduidige informatie maakt het voor de decentrale overheden makkelijker  op de informatie uit de winningsplannen te vertrouwen. In de gesprekken kwam aan  de orde dat dat bij minder ingrijpende plannen ook tot de conclusie leidt, om geen  inhoudelijk advies uit te brengen.   De contacten met het ministerie verlopen over het algemeen plezierig en er wordt  accuraat gereageerd op vragen/opmerkingen.   De organisatie van een informatieve bijeenkomst door EZK wordt op prijs gesteld,  de datum voor deze bijeenkomst zou echter eerder moeten worden vastgelegd.  Aandachtspunt is dat op de bijeenkomst het advies van SodM beschikbaar is en de  initiatiefnemer een toelichting kan geven die te begrijpen is voor ambtenaren en  burgers.    Aanbeveling  Aanbeveling voor de initiatiefnemer en het ministerie:    e Blijf veel zorg besteden aan de duidelijkheid en leesbaarheid van het  winningsplan en controleer het plan goed op fouten en inconsequenties  e Organiseer de informatieve bijeenkomst tijdig.         Pagina 11 van 20</pre>

====================================================================== Einde pagina 296 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 297 ======================================================================

<pre>    5.2    5.3    5.4    Concept | Evaluatie Adviesrecht Winningsptannen  kleine gasvelden | 30 oktober 2017    SodM- en Tcbb advies   Het vroegtijdig ontvangen van het SodM- en Tcbb-advies wordt als zeer nuttig  ervaren omdat de SodM en de Tcbb vanuit hun onafhankelijke positie en  deskundigheid kijken naar het winningsplan.    Aanbeveling  voor het ministerie    e Zend de adviezen SodM en Tcbb tijdig toe, zodat ze in de advisering  kunnen worden betrokken.         Ervaringen van andere organisaties   De provincie hebben een gezamenlijk netwerk (IPO-DOG) waarin gesproken wordt  over mijnbouwactiviteiten. De provincie Noord-Brabant werkt, in samenspraak met  het IPO-overleg DOG, aan een werkwijze voor het informeren en afstemmen van  mijnbouwactiviteiten met de partijen in de regio, en gaat daarin onder meer in op de  adviesprocedure.   Gemeenten en waterschappen hebben geen gemeenschappelijk netwerk waarin  specifiek gesproken wordt over mijnbouwactiviteiten. Een platform waar ervaringen  kunnen worden uitgewisseld kan helpen in een soepele advisering.    Aanbeveling  voor de decentrale overheden    e Bouw gezamenlijk aan een netwerk om kennis en ervaringen over inhoud  en proces te bundelen in een platform gebruik ondergrond, te gebruiken  als vraagbaak in afzonderlijke procedures         Samenwerking met de regionale partners   Onderling overleg/afstemming tussen partijen over het uit te brengen advies wordt  als zeer wenselijk ervaren. Waar samengewerkt is bij het opstellen van de adviezen  heeft de provincie een coördinerende rol in gehad. In praktijk zal blijken of dit  wenselijk en werkbaar is en of dit leidt een goede afstemming/kennisuitwisseling  tussen partijen en zelfs kan leiden tot een gezamenlijk advies. Gezamenlijk advies  wordt lastig als belangen/standpunten verschillen.    Aanbeveling  voor de provincies    e Coördineer in het adviesproces: gezamenlijk vragen verkennen en  gevolgen beoordelen         Voor een goede afstemming tussen de partijen onderling is het wenselijk dat er een  overzicht komt met organisaties en contactpersonen die betrokken zijn bij de  adviesaanvraag, zowel vanuit het ministerie en de initiatiefnemer als in de regio. Het  is wenselijk als EZK en initiatiefnemer deze communiceren zodat alle partijen de  juiste personen kunnen betrekken. Dat vergt wel dat ook de decentrale overheden  duidelijk weten wie in hun organisatie de adviesverzoeken afhandelt. Dat was in een  aantal gevallen voor de betrokken organisaties nog zoeken.    Pagina 12 van 20</pre>

====================================================================== Einde pagina 297 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 298 ======================================================================

<pre>    5.5    5.6    Concept | Evaluatie Adviesrecht Winningsptannen  kleine gasvelden | 30 oktober 2017    Het inzetten van omgevingsdiensten   In Noord- en Zuid-Holland zijn de omgevingsdiensten ingezet in het kader van de  advisering. De provincies hebben één van de omgevingsdiensten in hun provincie  opdracht gegeven om te adviseren over de (diepe) ondergrond, de omgevingsdienst  haaglanden is ook gemandateerd om namens GS advies uit te brengen.   De gemeenten hebben de omgevingsdienst in hun eigen regio geen opdracht over  advisering over de ondergrond gegeven. Deze diensten beschikken daardoor niet  over specifieke deskundigheid en kunnen daar ook niet (zonder extra kosten) voor  worden ingezet. Afstemming tussen de overheden over de inzet van de  omgevingsdienst kan bijdragen tot een efficiëntere en effectievere advisering.    Aanbevelingen    voor de decentrale overheden  e bespreek gezamenlijk efficiënte inzet van de omgevingsdiensten         Het inhuren van (contra)expertise   Gemeenten hebben externe expertise ingehuurd om de winningsplannen te  bestuderen en te helpen bij de adviesaanvraag. De ervaringen daarmee zijn  wisselend, mede door de onduidelijkheid over de reikwijdte van de advisering. Het  leidt voor gemeenten tot aanzienlijke kosten. Bij goede en betrouwbare  informatievoorziening en toegankelijkheid van kennis voor de gemeenten zou  externe expertise niet nodig moeten zijn. In complexere gevallen kan het gewenst  zijn, dan helpt duidelijke vraagstelling de kosten te beperken en de adviezen  bruikbaarder te laten zijn.    Pagina 13 van 20</pre>

====================================================================== Einde pagina 298 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 299 ======================================================================

<pre>    Concept | Evaluatie Adviesrecht Winningsptannen  kleine gasvelden | 30 oktober 2017    Planning en proces    Een periode van 4 respectievelijk 10 weken voor het opstellen van een advies en de  bestuurlijke afstemming hierover is kort en vergt een efficiënte planning van de  betrokken overheden. Bestuurlijke besluitvorming vergt bij veel partijen de nodige  tijd. Partijen kunnen alte bijdragen aan het soepel doorlopen van het adviesproces  door een goede voorbereiding en stroomlijning van de informatievoorziening en het  doorlopen van procedures.    Geconcludeerd is dat de verschillende dossierhouders van de decentrale overheden  elkaar in een aantal gevallen nog niet kennen. Daarnaast blijkt intern bij een  gemeente, provincie of waterschap niet altijd afgesproken wie de  verantwoordelijkheid heeft om het advies op te stellen en hoe de mandatering is. De  provincie ziet in een aantal gevallen voor zich zelf een rol om de contacten met de  verschillende decentrale overheden te organiseren. Wat daarbij helpt is als EZK  aangeeft welke organisaties/contactpersonen worden aangeschreven .    Aanbeveling  Voor de initiatiefnemer:   e Zorg dat de decentrale overheden bekend zijn met de gaswinning, weten  dat een nieuw winningsplan in procedure komt en dat de effecten al zijn  besproken   Voor het ministerie van EZ:   e Lever de betrokken overheden een overzicht van te verwachten  winningsplannen   e Kondig de komst van een adviesaanvraag tijdig aan   e Plan tijdig de informatieve bijeenkomst   e Stuur geen adviesaanvragen tijdens de vakantieperiodes   Voor de decentrale overheden:   e Maak intern al afspraken over de wijze van behandeling van  adviesaanvragen, wijs aan wie voor de afhandeling verantwoordelijk is  Regel, waar mogelijk, ambtelijke mandatering, zodat wanneer mogelijk  besluitvorming niet afhankelijk is van het bestuurlijke vergaderschema,  bestuurlijke afstemming kan dan informeel plaatsvinden  Informeer tijdig collega’s die bij de advisering betrokken moeten worden  Maak al afspraken met de andere betrokken overheden over samenwerking  bij de advisering.         Pagina 14 van 20</pre>

====================================================================== Einde pagina 299 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 300 ======================================================================

<pre>    Concept | Evaluatie Adviesrecht Winningsptannen  kleine gasvelden | 30 oktober 2017    Praktische zaken    Vertrouwelijkheid en openbaarheid   Een deel van de bijlagen van het winningsplan bevat vertrouwelijke informatie.  Indien stukken aan het bestuur moeten voorgelegd is het wenselijk dat helder is  welke informatie wel/niet vertrouwelijk is. Na besluitvorming zijn ze immers in  principe openbaar, tenzij vertrouwelijkheid is aangevraagd. Dan moet ook de  termijn van de vertrouwelijkheid worden benoemd.    Aanbeveling  voor het ministerie:   e Toets of de vertrouwelijke informatie noodzakelijk is voor het uitbrengen  van een advies. Stuur indien de vertrouwelijk informatie als  achtergrondinformatie wenselijk is, de informatie los van de  adviesaanvraag aan de decentrale overheden (of alleen onderhands aan  de behandelende ambtenaren)    Zorg dat er ìn de adviesaanvraag en de meegezonden bijlagen  (winningsplan) geen vertrouwelijke informatie (zoals namen en  adresgegevens) staan, zodat de aanvraag zonder problemen openbaar  gemaakt kan worden   Geef bij toegezonden vertrouwelijke informatie, die deel uit zou kunnen  maken van de besluitvorming door de decentrale overheden, aan hoe  lang de vertrouwelijkheid moet worden gehandhaafd         Kosten   Gemeenten geven aan, dat het uitbrengen van advies kosten met zich mee brengt:  de eigen ambtelijke kosten en de kosten van de inschakeling van deskundigen  (extern en van de omgevingsdiensten). Anders dan bij vergunningaanvragen worden  dergelijke kosten niet uit de opbrengsten van leges gedekt. Gemeenten zouden deze  kosten graag vergoed zien door de initiatiefnemer of het ministerie.    Overige mijnbouwactiviteiten   De gesprekken hebben zich toegespitst op de procedure rond de winningsplannen  van kleine gasvelden. Maar daarbij is, met name vanuit de zijde van de provincies,  ook de samenhang met andere mijnbouwactiviteiten aan de orde gesteld. Daarbij  zijn de volgende opmerkingen naar voren gekomen:   - De algemene kennis bij decentrale overheden over de impact van  mijnbouwactiviteiten vraagt aandacht. Met name kennis over Geothermie,  waarvoor nu veel plannen worden ontwikkeld, is onvoldoende en er zal meer  kennis moeten worden opgebouwd. Het zou wenselijk als daar landelijk een  platform voor komt, waar de decentrale overheden terecht kunnen voor  advies en kennisvragen   - De provincies zouden graag door EZK (bevoegd gezag) en/of initiatiefnemer  op de hoogte worden gebracht van onvoorziene gebeurtenissen als gevolg  van mijnbouwactiviteiten. Nu is de informatiebron veelal het nieuws    Pagina 15 van 20</pre>

====================================================================== Einde pagina 300 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 301 ======================================================================

<pre> 
Concept | Evaluatie Adviesrecht Winning splannen  
kleine gasvelden | 30 oktober 2017  
 
 Pagina 16 van 20 
 - Afstemming en kennisdeling met buurlanden is aanbevelingswaardig: ook 
daar zijn ontwikkelingen, met name op het gebied van geothermie, die ook 
de Nederlandse belangen kunnen raken. Daarnaast wordt ook daar kennis 
opgedaan, zowel inhoudelijk als met het omgevingsmanagement.   </pre>

====================================================================== Einde pagina 301 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 302 ======================================================================

<pre> 
Concept | Evaluatie Adviesrecht Winning splannen  
kleine gasvelden | 30 oktober 2017  
 
 Pagina 17 van 20 
 8 Overzicht van de aanbevelingen 
Hieronder staan de aanbevelingen die in de vorige hoofdstukken zijn gedaan, per 
organisatie gerubriceerd   
8.1 Voor de initiatiefnemer 
De initiatiefnemer adviseren we om met name zorg te (blijven) besteden aan de 
leesbaarheid voor een brede doelgroep,  zodat ook niet de technisch onderlegde 
ambtenaar het rapport kan lezen en op basis daarvan haar advies kan opstellen.  
Dit kan ondersteund worden door vroegtijdig overleg met de decentrale overheden 
over de (voorgenomen) winning. 
 
Concreet hebben we hiervoor de volgende aanbevelingen: 
 Bewaak de consistentie in de tekst, figuren en tabellen (ook in aanvullingen 
op het plan) 
 Beschrijf de samenhang met effecten van andere winningsplannen in 
omgeving. 
 Voeg een goede locatiekaart toe met een topografische ondergrond 
 Maak expliciet wat de aanleiding is van de herziening en wat wijzigingen / 
nieuwe inzichten zijn ten opzichte van het vigerende winningsplan  
 Voorzie het winningsplan van een samenvatting, waarin de verhouding van 
het winningsplan met eerdere plannen of andere procedures duidelijk is 
weergegeven en waarin de gevolgen en de eventuele risico’s d aarvan helder 
en bondig worden samengevat. Deze samenvatting moet goed leesbaar zijn 
voor burgers en bestuurders. 
 Besteed in de communicatie veel aandacht aan de begrijpelijkheid van de 
informatie en de bestaande gevoelens bij betrokkenen. 
 Blijf veel zorg besteden aan de duidelijkheid en leesbaarheid van het 
winningsplan en controleer het plan goed op fouten en inconsequentie 
 Communiceer ook in de fase waarin nog niet alles duidelijk is met de 
omgeving 
 Zorg dat de decentrale overheden bekend zijn met de gaswinning, weten dat 
een nieuw winningsplan in procedure komt en wat de wijziging is en wat de 
effecten (kunnen)  zijn  
 Rapporteer bij het indienen van het winningsplan hoe je de omgeving / 
decentrale overheden hebt betrokken bij het plan. Ga door met het 
verbeteren van de leesbaarheid, het is nog te veel een (geo-)technisch 
rapport en daardoor alleen voor inhoudelijk deskundigen te beoordelen 
 
8.2 Voor het ministerie 
Het ministerie adviseren we om met de decentrale overheden deze evaluatie te 
bespreken en met elkaar na te gaan hoe de adviesaanvraagprocedure effectiever 
kan worden benut. Wij adviseren met name de spanning te bespreken tussen de 
politieke gevoeligheid  van het advies voor gemeenten en provincies enerzijds en 
anderzijds  de (wettelijke beperkte) ruime voor de minister om het winningsplan niet 
goed te keuren of er voorwaarden aan te verbinden.  
 
Daarnaast hebben we nog de volgende aanbevelingen: </pre>

====================================================================== Einde pagina 302 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 303 ======================================================================

<pre> 
Concept | Evaluatie Adviesrecht Winning splannen  
kleine gasvelden | 30 oktober 2017  
 
 Pagina 18 van 20 
  Motiveer  of en in welke mate ook subjectieve gevoelens van onveiligheid 
worden meegewogen  in besluit.  
 Vraag de initiatiefnemers bij de indiening van een winningsplan te laten zien 
welk overleg ze met belanghebbenden en organisaties hebben gevoerd. 
 Communiceer ook in de fase waarin nog niet alles duidelijk is met de 
omgeving 
 Faciliteer enkele pilots voor het opstellen van winningsplannen in gezamenlijk 
overleg tussen initiatiefnemer en belanghebbenden, kies daarbij voor een 
wijziging van een lopende winning en opstarten van een nieuwe winning. 
 Organiseer de  informatieve bijeenkomst tijdig. 
 Besteed in de communicatie veel aandacht aan de begrijpelijkheid van de 
informatie en de bestaande gevoelens bij betrokkenen. (lees: bewoners) 
 Zorg dat in de brief, waarmee om advies wordt gevraagd, de volgende zaken 
aan de orde komen: 
o Uitleggen waar het adviesrecht betrekking op heeft 
o Korte samenvatting van het winningsplan 
o Relatie met andere winningsplannen in de omgeving 
o Relatie met vergunningenprocedures (opsporings-, winnings- en 
omgevingsvergunningen) 
o De gronden waarop de minister het goedkeuring aan het 
winningsplan kan onthouden of voorwaarden aan de goedkeuring kan 
verbinden 
 Informeer de betrokken partijen tijdig over een te verwachten adviesaanvraag 
en de planning daarvan 
 Bespreek tijdig (bijvoorbeeld in de  informatieve bijeenkomst) hoe de 
initiatiefnemer en de verschillende overheden in dit specifieke geval met 
elkaar en met de bewoners wordt gecommuniceerd  
 Zend de adviezen SodM en Tcbb tijdig toe, zodat ze in de advisering kunnen 
worden betrokken. 
 Lever de betrokken overheden een overzicht van te verwachten 
winningsplannen 
 Kondig de komst van een adviesaanvraag tijdig aan 
 Plan tijdig de informatieve bijeenkomst 
 Stuur geen adviesaanvragen tijdens de vakantieperiodes 
 Besteed aandacht aan de vertrouwelijkheid van delen van het winningsplan, 
door : 
o Toets of de vertrouwelijke informatie noodzakelijk is voor het 
uitbrengen van een advies. Stuur indien de vertrouwelijk informatie 
als achtergrondinformatie wenselijk is, de informatie los van de 
adviesaanvraag aan de decentrale overheden (of alleen onderhands 
aan de behandelende ambtenaren) 
o Zorg dat er in de adviesaanvraag en de meegezonden bijlagen 
(winningsplan) geen vertrouwelijke informatie (zoals namen en 
adresgegevens) staan, zodat de aanvraag zonder problemen 
openbaar gemaakt kan worden 
o Geef bij toegezonden vertrouwelijke informatie, die deel uit zou 
kunnen maken van de besluitvorming door de decentrale overheden, 
aan hoe lang de vertrouwelijkheid moet worden gehandhaafd.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 303 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 304 ======================================================================

<pre> 
Concept | Evaluatie Adviesrecht Winning splannen  
kleine gasvelden | 30 oktober 2017  
 
 Pagina 19 van 20 
  
8.3 Voor de decentrale overheden 
De decentrale overheden adviseren we om de kennis/expertise zowel 
landelijk (VNG, IPO en Unie van Waterschappen), als specifiek rond een 
winningsplan te bundelen, zodat optimaal gebruik kan worden van elkaars 
kennis.  
 
En verder hebben we de volgende adviezen: 
 Maak in het (gemeentelijk en provinciaal) advies duidelijk onderscheid tussen 
enerzijds de technisch/inhoudelijke aspecten (aanvulling op de gegevens, de 
gehanteerde uitgangspunten, de interpretatie van de conclusies, effectiviteit 
van de voorgestelde beheersmaatregelen) en de bestuurlijke beoordeling van 
veiligheid en risico’s, mede in relatie tot de gevoelens die door het 
winningsplan worden opgeroepen.  
 Laat de inhoudelijk/technische reacties als de bestuurlijke beoordeling 
vergezeld gaan van duidelijke voorstellen met betrekking tot aanpassing van 
het winningsplan of de daaraan te verbinden voorwaarden.  
 Organiseer intern de afstemming rond het opstellen van een 
adviesaanvraagverzoek . Bespreek tijdig (bijvoorbeeld in de  informatieve 
bijeenkomst) hoe de initiatiefnemer en de verschillende overheden in dit 
specifieke geval met elkaar en met de bewoners communiceren   
 Bespreek gezamenlijk efficiënte inzet van de omgevingsdiensten 
 Maak intern al afspraken over de wijze van behandeling van adviesaanvragen, 
wijs aan wie voor de afhandeling verantwoordelijk is 
 Regel waar mogelijk ambtelijke mandatering, zodat wanneer mogelijk 
besluitvorming niet afhankelijk is van het bestuurlijke vergaderschema, 
bestuurlijke afstemming kan dan informeel plaatsvinden 
 Informeer tijdig collega’s die bij de advisering betrokken moeten worden  
 
voor de provincies: 
 Coördineer in het adviesproces: gezamenlijk vragen verkennen en gevolgen 
beoordelen. </pre>

====================================================================== Einde pagina 304 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 305 ======================================================================

<pre> 
Concept | Evaluatie Adviesrecht Winning splannen  
kleine gasvelden | 30 oktober 2017  
 
 Pagina 20 van 20 
 9 Ten slotte  
De rol van de decentrale overheden in de besluitvorming over mijnbouwactiviteiten 
is met de gewijzigde Mijnbouwwet groter geworden. Dit is mede het gevolg van het 
verzoek vanuit de regio om de omgeving en de decentrale overheden meer te 
betrekken. 
 
Voor alle partijen is dit echter een nieuwe situatie en nog wennen. 
 
De geïnterviewden hebben het op prijs gesteld  dat  EZK investeert in een 
vroegtijdige evaluatie van de nieuwe werkwijze. Ze werkten daar graag aan mee. 
Doordat gekozen is voor een gesprek over een specifiek dossier ontstond er 
interactie tussen de partijen.  
 
In de gesprekken is een openheid ervaren in het gezamenlijk terug kijken naar hoe 
de adviesaanvraagprocedure is verlopen. Daarnaast zijn suggesties gedaan om het 
proces te verbeteren. 
 
Hiermee is een basis gelegd om de praktische invulling van de  
adviesaanvraagprocedure te verbeteren. Dit draagt bij aan de 
samenwerking/afstemming in de toekomst. 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 305 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 306 ======================================================================

<pre>    KO Ministerie van Econamische Zaken    —,    Aansprakelijkheid  mijn Douwschade    e NAM heeft een zorgplicht bij de gaswinning (artikel 33 Mijnbouwwet).   e NAM moet maatregelen nemen om eventuele mijnbouwschade en onveilige  situaties te voorkomen.   e NAM meet vóór, tijdens en tot 30 jaar na beëindiging van de gaswinning  de bodembeweging.   e Als er toch schade ontstaat door de aanleg van het mijnbouwwerk of de  gaswinning, is NAM hiervoor aansprakelijk (Burgerlijk Wetboek Boek 6  artikel 177) en vergoedt NAM de schade.         </pre>

====================================================================== Einde pagina 306 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 307 ======================================================================

<pre>    EEE EE Eel TET PL Se  A    j  iE    Energierapport:  Transitie naar duurzaam         ¢ Nederland werkt aan een duurzame, betrouwbare energievoorziening  tegen een zo laag mogelijke prijs.   e Doelstelling kabinet: 14% duurzame energie in het jaar 2020 en 16%  in 2023.    Nut en noodzaak gaswinning    Energievoorziening Nederland: nog voor ruim 90% afhankelijk van fossiele  brandstoffen (olie, gas, steenkool).   Aardgas is de schoonste fossiele brandstof (minste CO2-uitstoot, dus minst  belastend voor het klimaat).   In de transitie naar duurzaam hebben we aardgas de komende decennia nog  steeds nodig.   Veilige gaswinning tegen maatschappelijk aanvaardbare kosten draagt   bij aan:   — de Nederlandse onafhankelijkheid op het gebied van energie,   — inkomsten voor de overheid, en   — economische activiteit in de regio.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 307 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 308 ======================================================================

<pre>    “i”. Ministerie van Economische Zaken    nn BN |    Geef uw mening  op het ontwerp —  nstemmingsbesluit         Tot en met maandag 19 juni kunt u reageren Hoe kunt u reageren?  op het ontwerp-instemmingsbesluit en de    onderliggende stukken. e U kunt vandaag uw zienswijze mondeling geven.    Er is een notulist aanwezig om uw zienswijze op    In uw zienswijze kunt u ingaan op alle onderdelen te schrijven.    van het ontwerp-instemmingsbesluit met het  Winningsplan en de onderliggende stukken.  Denk aan:    e U kunt uw zienswijze ook schriftelijk per brief  indienen naar:    e Ministerie van Economische Zaken  Directie Energie en Omgeving-cluster vergunningen  Postbus 20401  2500 EK Den Haag    e Staan er naar uw mening onjuistheden in het  ontwerpbesluit?   e Zijn er zaken en/of belangen over het hoofd gezien?   e Wordt u geraakt In uw belang? Zo ja, kunt u dit    toelichten? | - a -  e U kunt uw zienswijze ook mondeling inspreken bij    Bureau Energieprojecten op werkdagen tussen    Alleen een belanghebbende die op het ontwerpbesluit [  9.30 uur en 12.00 uur, via telefoonnummer    een zienswijze heeft ingebracht, kan later tegen het  besluit beroep instellen bij de Afdeling bestuurs- (070) 379 89 79.  rechtspraak van de Raad    van State.  Let op    Uw brief kan alleen als zienswijze in behandeling worden  genomen als u ondertekent met uw naam en adres. Dit geldt  ook voor eventuele medeondertekenaars.    Zienswijzen per e-mail worden in deze procedure niet  geaccepteerd.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 308 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 309 ======================================================================

<pre>    « .  a  ES  a”    „Jas een    °. ie 4   7 . bo   ee . re | poate ot  ATEN De    i  \    re  we,         . -  “Te eee    = an SE te. + oe Stee rr je beent  se    _ =| vers if AM Air, |    recl OOGEZAND    te del  a    Simian  E FIE  =    by    ROP    K    * a. Se 7 - . et RE x ’  PATER De  : < EN Nn ‚N oe os Tt)    ae    - Oe, a  MARU  N Ne er    . ve    … _f“ NOORDLAREN:, …    4 _ . ry 4M te.  os ei ‘ . 27  . . \ ;    *  .    z = 7    EVEN    *    a  :  V  ve  ei  o?  A 4 ‘;    ze:    ‘  ' . |    är  rde    lj    wate  ae    v    1 a  i Sh  awn,    wel    f    te -  Se N * OG    os  \,    _ BAKKEVEEN    Vo teer. ~s ¢  le |   4 7 Boe bey? =  en: aa pt 8 aye Se  one ae beaten che there!    aus man er ws benzeen Py    LERWIJK    ZEIJEN- 45:    ‘    ¢ 7 Dl ‚    zoe    VRIES*ZUID)-    TPIT we  L fie er  foe.    — KL  ee    an, he | an oes . 3 Te : . .    OOSTER    Nee \  set    1 OE EO: RS me El of GASSELTE    “So    « |  «  ae    ae  heet,    0“ ; OM . Ú-  . é hen en he  "oe : - Lo am  ’ . : . ee  sr , yar .  ° / ve  5 ‚ 3 er -  - , ' . ‘ x    (2    ?    ENEVELD >         WITTER    „ 2 t  . maak be  ‘eee,  fom "eneen  ‘    „al ee    ‘Dae    </pre>

====================================================================== Einde pagina 309 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 310 ======================================================================

<pre>         cia Ministerie van Economische Zaken  res    Kleine velden  beleid    e Gas uit kleine velden is hoogcalorisch gas en wordt vooral  gebruikt voor proceswarmte in de industrie en voor  elektriciteitsproductie. Voor het verwarmen van woningen  wordt vooral laagcalorisch gas gebruikt uit het  Groningenveld.    e Alle kleine velden samen leveren een aanzienlijke bijdrage  aan de jaarlijkse Nederlandse gasproductie.    e In 2015 werd in totaal 7,5 miljard m? gas gewonnen uit de  kleine velden op land en 14 miljard m3 uit kleine velden op  zee.    e Meer of minder productie uit het Groningenveld leidt niet tot  meer of minder productie uit de kleine velden.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 310 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 311 ======================================================================

<pre>    REECE EL ea Teln ETUI PL Se  a3    iv  iE    Nulmeting  aan gebouwen    e NAM is verplicht om bodembeweging door de gaswinning te meten  (artikelen 30 en 31 Mijnbouwbesluit).   e De minister kan als voorschrift aan het instemmingsbesluit een nulmeting  aan gebouwen opnemen.   e Bij het winningsplan Westerveld heeft de minister een nulmeting  voorgeschreven bij de gasvelden Eleveld en Vries-Zuid.   e De nulmeting aan gebouwen is bedoeld om in geval van schade aan een  gebouw, te helpen vaststellen of gaswinning de oorzaak ervan kan zijn.         </pre>

====================================================================== Einde pagina 311 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 312 ======================================================================

<pre>    Ministerie van Ecunamische Zaken    Procedure  schadeafhandeling    e Vermoedt u schade door gaswinning van NAM, dan kunt u een claim indienen  bij NAM.   e Als u geen reactie krijgt, kunt u contact opnemen met het landelijk loket  mijnbouwschade www.landelijkloketmijnbouwschade.nl   e Dit loket informeert u, legt contact met de juiste instantie en monitort de  afhandeling.    Technische commissie bodembeweging (Tcbb):    e Adviseert of de gaswinning de oorzaak is van de schade en over de hoogte  van de vergoeding.   e Inspecteert het gebouw en vraagt de eigenaar naar de geschiedenis van  het gebouw en andere belangrijke gegevens.    Het advies van de Tcbb wordt bijna altijd opgevolgd.    Bent u het niet eens met het oordeel van de Tcbb of wordt het Tcbb-advies niet  opgevolgd, dan kunt u naar de rechter.         </pre>

====================================================================== Einde pagina 312 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 313 ======================================================================

<pre>Staatstoezicht op de Mijnen
Ministerie van Economische Zaken
Inspecteur generaal van Staatstoezicht op de Mijnen
Postbus 24037
2490 AA Den Haag
Assen,  maandag 14 augustus 2017.
Betreft: Handhavingsverzoek betreffende productieput Vries-10 gaswinning Westerveld
Geachte heer, mevrouw,
Hierbij verzoek ik u om handhavend op te treden ten aanzien van de gasproductie in productieput 
Vries-10 door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), tot er een nieuw instemmingsbesluit 
van de Minister van Economische Zaken betreffende de gaswinning in deze productieput is, die 
niet gebaseerd is op de aanvraag wijziging gaswinning Westerveld van datum 9 september 2016 
maar op een nieuwe aanvraag wijziging gaswinning die specifiek Vries-10 betreft. 
Mocht u niet kunnen handhaven omdat er op dit moment terecht gas gewonnen wordt op basis van
de vigerende vergunning en zonder bijvoorbeeld een m.e.r en zonder toetsing aan de Mijnbouwwet
2017, dan verzoek ik u in elk geval aan het eind 2018 te handhaven omdat er voor deze 
winningsput geen aanvraag wijziging gaswinning gedaan is door de NAM, die verlenging van de 
gaswinning betreft na 2018. 
De reden voor mijn aanvraag is dat er voldoende stellingen aan te voeren zijn op basis van 
aanwezige informatie en onderbouwt door een groot aantal argumenten en conclusies die 
bewijzen dat de productie in Vries-10 op onjuiste gronden gestart is door de NAM die zich 
daarmee geen zorgzame winningspartij betoont en op onjuiste en mogelijk zelfs onrechtmatige 
gronden is toegestaan door de Minister van Economische Zaken, die zich daardoor niet als een 
betrokken en zorgzame bestuurder gedraagt. 
De redenen dat ik mijn verzoek tot u wend zijn de volgende; 
Krachtens uw functie hebt u de bevoegdheid tot het opleggen van een bestuurlijke maatregel ter 
handhaving van de Mijnbouwwet en de bij of krachtens die wet gestelde verplichtingen berust op 
grond van artikel 132 van die wet bij de Minister van EZ. In het Besluit mandaat, volmacht en 
machtiging EZ 2015 heeft de Minister van EZ deze bevoegdheid gemandateerd aan de Inspecteur-
generaal der Mijnen. Het is mij bekend dat een besluit als dit door u namens de Minister van EZ 
genomen wordt. 
En
Als eigenaar/bewoner van , gelegen in de woonwijk Marsdijk te Assen ben ik 
woonachtig circa  meter vanaf de productieput Vries-10. Ook ben ik een van de bewoners die 
mogelijk schade aan mijn onroerend goed ondervindt als er een aardbeving door gaswinning 
plaatsvindt tijdens de gaswinning tot 2018 of in de 30 jaar die daarop volgen. Mijn verzoek om 
handhaving dient daarom te worden beschouwd als een aanvraag om een beschikking conform 
artikel 4:2 van de Algemene wet bestuursrecht (hierna; Awb). Artikel 1:3, derde lid van de Awb 
116.24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 313 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 314 ======================================================================

<pre>definieert een aanvraag als een verzoek van een belanghebbende, een besluit te nemen. Onder 
belanghebbende wordt verstaan: degene wiens belang rechtstreeks bij een besluit is betrokken 
(artikel 1:2, eerste lid, Awb). Ten aanzien van bestuursorganen worden de hun toevertrouwde 
belangen als hun belangen beschouwd (artikel 1:2, tweede lid, Awb).
1. IN AANMERKING GENOMEN DAT:
 1.1. Met de Actualisering winningsvergunning Drenthe; overdracht winningsvergunningen 
Drenthe III en Drenthe IV van 17 juli 2007/Nr.ET/EM/7075840 vervallen een aantal 
voorschriften uit de oorspronkelijke vergunning omdat zij onderwerpen bevat die in de 
Mijnbouwwet van 2003, dan wel andere wetgeving geregeld zijn en verder een aantal 
begrippen die verouderd zijn. De winningsvergunning Drenthe wordt op 17 juli 2007 
integraal vastgesteld.
 1.2. Na 2007 zijn er een aantal aanvragen wijziging gaswinning door de NAM ingediend die 
betrekking hebben op Vries Zuid, Vries 1, Vries 8 en Assen, allen onderdelen van het 
Westerveld Systeem,  de winningsvergunning Drenthe II (K.B. 4/11/1968, laatstelijk 
gewijzigd d.d. 17 juli 2007 bij beschikking ET-EM-7075840)  
 1.3. 2 april 2015 heeft minister Kamp van EZ de kabinetsreactie op het OVV-rapport aan de 
Tweede Kamer gestuurd. Hij geeft aan dat hij, vooruitlopend op inwerkingtreding van de
voorgestelde wijzigingen in de Mijnbouwwet, ingediende (wijzigingen van) 
winningsplannen zoveel mogelijk in de geest van de aangekondigde wijziging van de 
Mijnbouwwet behandeld.
 1.4. 21 mei 2015 heeft de Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. te Assen, een aanvraag 
ingediend om een vergunning ingevolge de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht. 
De aanvraag heeft betrekking op de inrichting Vries 1, gelegen nabij Kleuvenveld te 
Taarlo in de gemeente Assen, op de percelen kadastraal ingedeeld, gemeente Assen, 
sectie Y, nummers 164, 165 en 528.
 1.5. 14 maart 2016 heeft EZ een brief gestuurd aan de NAM met als kenmerk DGETM-
EO/16034301 waarin aangekondigd wordt dat de omgevingsvergunning voor Inrichting 
Vries 1 waarvan productieput Vries-10 onderdeel uitmaakt wordt verleend en inwerking 
treed nadat de termijn van zes weken voor het indienen van een beroepsschrift 
verstreken is.
 1.6. 29 augustus 2016 is de meest recente versie van het winningsplan Westerveld nog in 
detail besproken met medewerkers van Staatstoezicht op de Mijnen en uw ministerie. 
Op basis van de aangebrachte veranderingen in de aanvraag, vraagt de NAM de 
Minister EZ de procedure tot instemming met het winningsplan te hervatten. 
 1.7. 11 september 2016 ontvangt het ministerie van Economische Zaken een aanvraag van 
de Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (hierna: NAM) tot instemming met het 
gewijzigde winningsplan Westerveld met als datum 9 september 2016. 
 1.8. Op het moment van de aanvraag wijziging winningsplan Westerveld van de NAM op 9 
september 2016 wordt er nog geen gas gewonnen in de productieput Vries-10. 
 1.9. 13 oktober 2016 stuurt de Inspecteur-generaal der Mijnen een advies winningsplan 
Westerveld naar het ministerie van EZ met als kenmerk 16152380 waarin de 
2</pre>

====================================================================== Einde pagina 314 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 315 ======================================================================

<pre>productieput Vries-10 genoemd wordt in verband met de productie van Vries Zuid.
 1.10. 26 januari 2017 Beantwoording vragen over de plannen van NAM om de put Vries-10 
in Assen op te starten door Minister Kamp van EZ.
 1.11. Van maandag 8 mei tot en met maandag 19 juni 2017 ligt het ontwerp-
instemmingsbesluit voor de gewijzigde gaswinning ter inzage. Iedereen heeft de 
mogelijkheid te reageren met een zienswijze. 
 1.12. De voorbereidingen voor de productie in Vries-10 zijn gestart tussen 25 december en 
31 december 2016. Daarna is de productie langzaam op gang gekomen. Op dit 
moment augustus 2017 wordt er gas gewonnen met toestemming van de Minister 
Kamp op basis van onder andere de vigerende vergunning. De echte startdatum van de
winning wordt wordt nergens genoemd, maar in de mail die ik op 20 juli 2017 
ontvangen heb van de voorlichter  van de NAM wordt 
aangegeven dat deze tussen 25 december en 31 december 2016 ligt. (deze mail wordt 
als bijlage toegevoegd bij deze brief) 
 1.13. De aanvraag wijziging gaswinning Westerveld van 9 september 2016 staat los van de 
nieuwe productieput Vries-10 en van de aanvang van de productie in Vries-10. Voor 
Vries-10 moet de NAM nog een nieuwe aanvraag wijziging gaswinning Vries1 of Vries 
Zuid of Westerveld indienen.
 1.14. Er is voor de productieput Vries-10 door de NAM nog geen aparte aanvraag wijziging 
gaswinning ingediend na het verkrijgen van de verkrijgen van de omgevingsvergunning 
voor Inrichting Vries 1. 
2. STELLINGEN GASWINNING PRODUCTIEPUT VRIES-10
Productieput Vries-10 is een nieuwe put binnen Vries-1 en gasveld Vries Zuid.
Zowel de NAM als de Minister van EZ als SodM als TNO als alle andere de adviespartijen 
erkennen en geven aan dat Vries-10 een nieuwe productieput betreft en geen oude put die 
opnieuw in gebruik is genomen. Ook is men het erover eens dat Vries-10 een andere put VRS-3C  
die al 23 jaar gesloten is vervangt, als het gaat om de productie binnen het gasveld Vries Zuid. 
Maar dat neemt niet weg dat het wel een nieuwe put betreft waar een omgevingsvergunning voor 
is aangevraagd en afgegeven, waar een nieuwe installatie is gebouwd en waar toestemming voor 
productie van de Minister van EZ voor is gegeven. 
De vigerende vergunning waarop binnen Westerveld Systeem gasproductie plaatsvindt is de 
geactualiseerde winningsvergunning Drenthe; overdracht winningsvergunningen Drenthe III en 
Drenthe IV van 17 juli 2007/Nr.ET/EM/7075840. Daarna is er geen instemmingsbesluit meer 
genomen over Vries 1 en met name VRS-3C en de vervangende productieput Vries-10.
De  omgevingsvergunning inrichting Vries-1 Productieput 10 geeft NAM geen toestemming om te 
produceren in Vries-10. Die toestemming geeft de Minister EZ op andere gronden zoals de 
vigerende vergunning. Voor de omgevingsvergunning was geen MER (m.e.r) noodzakelijk.
De aanvraag winningsplan Westerveld van 9 september 2016 heeft betrekking op de bestaande 
gaswinning en opslag binnen het winningsplan Westerveld. Het heeft geen betrekking op de 
gaswinning van Vries-10 omdat dit een nieuwe productieput betreft, waarvoor nog een nieuw 
winningsplan wordt ingediend door de NAM. 
3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 315 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 316 ======================================================================

<pre>Op het moment van indienen van de aanvraag winningsplan Westerveld van 9 september 2016 
vindt er nog geen productie plaats in Vries-10. 
In de aanvraag winningsplan Westerveld van 9 september 2016 ontbreekt de prognose van het 
totale Vries-10 productievolume net als de 113,3 miljoen m³ dat Vries-10 nog in het vigerende 
winningsplan mag produceren. Ook de juiste locatie van deze productieput wordt nergens 
aangegeven met een foto of een omschrijving. In alle grafieken wordt Vries-10 niet expliciet 
genoemd. Ook niet onder de nog niet of niet producerende putten zoals bij voorbeeld Assen Zuid 
en Witten. Er is geen SAR specifiek gericht op Vries-10 en ook geen risicomatrix gebruikt in dit 
geval om Vries-10 te beoordelen voorafgaande aan de start van de productie. Ook is er geen MER
opgesteld voor de start van de productie. 
De gaswinning in Vries-10 wordt door de Minister toegestaan op de volgende punten: het niet 
overschrijden van de productiegrenzen van de vigerende vergunning door het in productie nemen 
van Vries-10 en een seismische risicoanalyse van TNO voor alle kleine velden.
De productie in Vries-10 is gestart volgens de NAM tussen Kerst en Oud en Nieuw 2016. Dus 
tussen 25 december en 1 januari 2017. Op het moment dat de eerste bewonersbijeenkomsten in 
januari 2017 gehouden werden was de productie nog niet 100%. 
De productie van Vries-10 valt wat betreft de productiegrenzen onder de vigerende vergunning en 
er kan als er geproduceerd wordt tot 2018 productie plaatsvinden, maar wat betreft van de start 
van de productie valt deze onder de nieuwe Mijnbouwwet van 1 januari 2017 en moet derhalve ook
voldoen aan alles wat gesteld wordt in deze Mijnbouwwet 2017. 
Door in te stemmen met de productie Vries-10 tot 2018 op deze wijze terwijl de werkelijke 
productie gestart is rondom het van kracht worden van de nieuwe Mijnbouwwet van 2017, heeft de
Minister niet alleen geen recht gedaan aan het adviesrecht van de partijen, die genoemd worden in
de Mijnbouwwet van 2017, hij heeft er ook mee ingestemd dat er geen aanvraag wijziging 
gaswinning Westerveld is opgesteld die specifiek Vries-10 betreft.    
Omdat de productie in Vries-10 plaatsvindt op de vigerende winningsvergunning is er nog geen 
sprake van een gedetailleerde risicoanalyse voor reservoirstimulatie als onderdeel van het 
werkprogramma voor stimulering van putten zoals die wordt gevraagd in de nieuwe Mijnbouwwet. 
Dit betekend dat er onduidelijkheid is of deze reservoirstimulatie nu gewoon wordt uitgevoerd 
zonder dat voldaan wordt aan de adviezen en voorwaarden zoals als de SodM geformuleerd heeft 
in haar brief van 13 oktober 2016. 
Er is geen low-case; mid-case of high case scenario omschreven voor deze put zodat de SodM 
haar controle functie naar behoren kan uitvoeren en kan handhaven als de productiewaarden toch 
overschreden worden door de NAM in Vries-10. 
Er is voorafgaande aan de start van de productie van Vries-10 geen aanvullende monitoring 
geregeld door middel van het plaatsen van versnellingsmeters op diverse plekken. En er is ook 
geen risicobeheerssysteem opgesteld en geïmplementeerd. 
De historische vergelijking van gasveld Eleveld en gasveld Vries Zuid gaat voor Vries-10 niet op op
diverse punten zodat de mogelijkheid bestaat dat als alle onderdelen van de analyse voor SAR 
worden ingevoerd voor Vries-10 geldt dat deze niet binnen het Seismische risico II valt. 
Het is voor Vries-10 niet duidelijk of er voldoende rekening gehouden wordt met de aanwezigheid 
van Natura2000 en het waterwingebied in de zeer nabije omgeving. 
4</pre>

====================================================================== Einde pagina 316 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 317 ======================================================================

<pre>Voor de inrichting Vries-1, productieput 10 is vanaf 2007 tot heden en voor winning Westerveld is 
er voor zover bekend nog geen aanvraag wijziging gaswinning ingediend door de Nederlandse 
Aardoliemaatschappij (NAM) voor de winningsvergunning Drenthe II (K.B. 4/11/1968, laatstelijk 
gewijzigd d.d. 17 juli 2007 bij beschikking ET-EM-7075840) die expliciet een aanvraag inhoud die 
de gaswinning betreft na 2018. 
De Nederlandse Aardoliemaatschappij (NAM) heeft voor de winningsvergunning Drenthe II (K.B. 
4/11/1968, laatstelijk gewijzigd d.d. 17 juli 2007 bij beschikking ET-EM-7075840) voor september 
2016 en daarna nog geen aanvraag gedaan voor de verlenging van de winningstermijn na 2018 
die expliciet een aanvraag inhoud die de gaswinning betreft in Vries-10 na 2018.
In artikel 34 van de Mijnbouwwet is bepaald dat het winnen van delfstoffen geschiedt 
overeenkomstig een winningsplan. In artikel 35, lid 1sub c, van de Mijnbouwwet alsmede in artikel 
24, lid 1 sub c van het Mijnbouwbesluit is aangeven dat in het winningsplan de wijze van winning 
alsmede de daarmee verband houdende activiteiten opgenomen moeten worden. Aan deze 
bepalingen voldoet de productie in Vries-10 niet. 
3. ARGUMENTEN:
3.1 Omgevingsvergunning en toestemming gaswinningsvergunning.
21 mei 2015 heeft de Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. te Assen ingevolge de Wet 
algemene bepalingen omgevingsrecht (hierna Wabo) een aanvraag ingediend voor  een 
omgevingsvergunning. De aanvraag heeft betrekking op de inrichting Vries 1, gelegen nabij en 
bereikbaar via de openbare weg  Kleuvenveld te Taarlo in de gemeente Assen, op de percelen 
kadastraal ingedeeld, gemeente Assen, sectie Y, nummers 164, 165 en 528.
De aanvraag is in het Omgevingsloket Online geregistreerd onder nummer 1674527.
De vergunningaanvraag betrof de ingebruikname van gasproductieput VRS-10. Deze wordt via 
een te plaatsen gasproductie-eenheid aangesloten op het bestaande leidingwerk. Tenslotte wordt 
ten behoeve van de nieuwe put een methanolinjectie-eenheid en een anti-corrosievloeistofinjectie-
eenheid geplaatst.
De omgevingsvergunning is aangevraagd voor de volgende activiteiten:
A. Het veranderen of veranderen van werking en het in werking hebben van een inrichting.
Volgens artikel 2.1 eerste lid, onder e, sub 2 en sub 3, van de Wabo is een 
omgevingsvergunning vereist voor het veranderen of veranderen van werking of het in 
werking hebben van een inrichting of mijnbouwwerk. 
B. Bouwen van een bouwwerk
Volens artikel 2.1 eerste lid onder a, van de Wabo is een omgevingsvergunning vereist voor
het bouwen van een bouwwerk. 
Op de activiteiten is de uitgebreide voorbereidingsprocedure van 6 maanden van toepassing 
(afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht en art. 3.10 van de Wabo).
In de brief van 14 maart 2016 van Ministerie van Economische zaken met als Kenmerk DGETM-
5</pre>

====================================================================== Einde pagina 317 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 318 ======================================================================

<pre>EO/16034301 wordt aangeven dat de volgende organisaties zijn geraadpleegd. 
•Het college van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Assen; 
•Gedeputeerde Staten van de provincie Drenthe; Waterkwaliteitsbeheerder;
•Waterschap Hunze en Aa's; 
•De Inspecteur-generaal der Mijnen (Staatstoezicht op de Mijnen) 
Onder punt 4 in de brief worden de adviezen en zienswijzen van geraadpleegde partijen genoemd.
•het college van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Assen;
•Gedeputeerde Staten van de provincie Drenthe;
•Waterkwaliteitsbeheerder Waterschap Hunze en Aa's; 
•De Inspecteur-generaal der Mijnen (Staatstoezicht op de Mijnen).
Door het college van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Assen is facultatief advies 
uitgebracht ten aanzien van het onderdeel 'bouwen van een bouwwerk' van de aanvraag;
De Gedeputeerde Staten van de provincie Drenthe hebben verklaard geen wettelijk adviseur te 
zijn; 
Door de Inspecteur-generaal der Mijnen is advies uitgebracht ten aanzien van de aanvraag en het 
aan het (ontwerp) besluit te verbinden voorschriften.
Onder punt 5 van de brief staan de overwegingen met betrekking tot de ingediende adviezen en 
zienswijzen
•Het advies van het college van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Assen en 
de Veiligheidsregio Drenthe is volledig in dit besluit verwerkt. Zij geven aan dat de 
aanvraag voldoet aan artikel 2.10 van de Wabo.
•Het advies van de Inspecteur-generaal der Mijnen is volledig in dit besluit verwerkt. Daarbij 
geadviseerde voorschriften zijn verwerkt in bijlage 1 behorende bij dit besluit. 
Ook staat in deze brief onder punt 7 Overwegingen met betrekking tot het besluit. 
De aanvraag is beoordeeld aan de voor de activiteiten betreffende artikelen van de Wabo. Vooraf 
is de aanvraag getoetst aan het Bor en de aan de Regeling omgevingsrecht. 
Voor activiteit A. is gekeken naar de Milieueffectrapportage, die voor de oprichting van oppervlakte 
installaties voor de winning van aardolie of aardgas geldt, op grond van D.17.3 van het Besluit 
m.e.r. en de m.e.r. beoordelingsplicht. De conclusie is dat de omgevingsvergunning voor deze 
activiteit kan worden verleend. 
Voor activiteit B heeft er een beoordeling plaats gevonden of het bouwplan voldoet aan de 
gestelde eisen. Verder is de aanvraag met inachtneming van het bepaalde in artikel 2.10, lid 1 
onderdeel c, van de Wabo getoetst aan het geldende bestemmingsplan 'Buitengebied, Herziening 
art. 30 WRO. Voor dit perceel geldt de bestemming 'Jonge-veld-en veenontginningen met de 
aanduiding 'aardgaswinning Het bouwplan voldoet aan de bestemming. 
Ook is de aanvraag getoetst aan de redelijke eisen van welstand, met in inachtneming van het 
bepaalde in artikel 2.10 lid 1 onderdeel d, van de Wabo. De conclusie is dat het bouwplan voldoet 
aan de redelijke eisen van welstand. De conclusie is dat de omgevingsvergunning voor deze 
activiteit moet worden verleend. 
Onder punt 8 Besluit wordt vervolgens onder andere het volgende vermeld.
6</pre>

====================================================================== Einde pagina 318 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 319 ======================================================================

<pre>II De omgevingsvergunning voor de inrichting Vries 1 te verlenen aan de Nederlandse 
Aardolie Maatschappij B.V. voor de volgende activiteiten;
A. Het veranderen of veranderen van de werking van een inrichting.
B. Bouwen van een bouwwerk;
III De omgevingsvergunning voor onbepaalde tijd te verlenen, met verwijzing naar artikel 2.33 
van de Wabo;
IV Aan de omgevingsvergunning de voorschriften uit bijlage 1 te verbinden;
V De aanvraag en bijbehorende bijlagen, deel te laten uitmaken van de 
omgevingsvergunning. De bij deze omgevingsvergunning behorende documenten worden 
genoemd in bijlage 2. 
3.1.1 Conclusie(s) omgevingsvergunning en toestemming gaswinning.
De aanvraag omgevingsvergunning door de NAM is getoetst op de de Wet algemene bepalingen 
omgevingsrecht (hierna Wabo) en niet op de Mijnbouwwet van 2003 of de nieuwe Mijnbouwwet 
van 2017 die op 1 januari 2017 van kracht werd. 
De adviserende partijen zoals het college van Burgemeester en Wethouders van Assen; 
Gedeputeerde Staten van de provincie Drenthe; Waterkwaliteitsbeheerder Waterschap Hunze en 
Aa's en de Inspecteur-generaal der Mijnen (Staatstoezicht op de Mijnen) hebben niet geadviseerd 
of geoordeeld over de aanvraag omgevingsvergunning op basis van de Mijnbouwwetten van 2003 
of 2017. 
Door het geven van adviezen hebben het college van Burgemeester en Wethouders van Assen; 
Gedeputeerde Staten van de provincie Drenthe; Waterkwaliteitsbeheerder Waterschap Hunze en 
Aa's en de Inspecteur-generaal der Mijnen (Staatstoezicht op de Mijnen) nimmer expliciet 
toestemming gegeven voor het winnen van gas uit de productieput Vries-10 onderdeel van Vries1 
onderdeel van het Westerveld Systeem. 
Opvallend is dat er geen advies van Waterkwaliteitsbeheerder Waterschap Hunze en Aa's is 
opgenomen terwijl dat wel in de lijn der verwachting ligt gezien deze nieuwe productieput dicht bij 
of in een Natura 2000-gebied ligt. Natura 2000-gebied zou zeker vanuit de Mijnbouwwet 2003 en 
2017 wel beoordeeld moeten worden als het om de uiteindelijk toestemming gaswinning zou gaan.
Opvallend is ook dat er geen m.e.r. wordt uitgevoerd iets wat voor de uiteindelijk gaswinning wel 
moet gebeuren in het kader van de Mijnbouwwet 2003 en Mijnbouwwet 2017. 
Het ministerie van Economische zaken heeft namens de Minister de omgevingsvergunning 
verleend maar daarmee geen toestemming gegeven voor het winnen van gas uit de gasproductie-
eenheid Vries-10. Dit is ook nergens omschreven in de brief aan de NAM  met als Kenmerk 
DGETM-EO/16034301.
In de brief staat omschreven dat er voor onbepaalde tijd een omgevingsvergunning voor deze 
winningsput Vries-10 is afgegeven maar dit heeft geen betrekking op de gaswinning die in deze 
put plaats vindt. 
7</pre>

====================================================================== Einde pagina 319 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 320 ======================================================================

<pre>3.2 Aanvraag Instemming Winningsplan Westerveld NAM en gaswinning Vries-10
Er zijn na 2007 een aantal aanvragen wijziging gaswinning gedaan door de NAM voordat op 9 
september 2016 de aanvraag instemming winningsplan Westerveld bij het ministerie van EZ is 
ingediend. 
Alle aanvragen hebben als basis het vigerende winningsplan winningsvergunning(en) Drenthe II 
(K.B. 4/11/1968, laatstelijk gewijzigd d.d. 17 juli 2007 bij beschikking ET-EM-7075840) Groningen 
(K.B. 30/5/1963) De oorspronkelijke vergunning is van 4 november 1968.
De aanvragen vóór  9 september 2016 maken geen melding van de productieput Vries 10 of het 
vervangen van Vries C3. De aanvraag van 9 september 2016 meldt op bladzijde 16 het volgende: 
Citaat: In het Vries-Zuid veld is eind 2015 een extra productieput geboord (VRS-10) ter vervanging
van de VRS-3C put die in 1994 is geabandonneerd na overmatige waterproductie blad). einde 
citaat.  Op het moment van deze aanvraag is er geen productie in Vries-10.
De redenen voor de actualisatie van het winningsplan voor het Westerveld systeem zijn:
1. een vernieuwde seismische risico analyse
2. de stopzetting van productie uit de velden Appelscha, Roden en Norg-Zuid
3. een actualisatie van productie- en bodemdalingsvoorspellingen en
4. voorziene activiteiten om de productie in stand te houden.
Deze aanvraag bevat geen expliciete aanvraag voor de verlenging van de termijn van gaswinning 
na 2018, er worden slechts data genoemd die een verwachting betreffen. 
Er wordt geen melding gemaakt van de precieze locatie van de nieuwe productieput Vries-10 zoals
deze wel vermeld wordt in de verleende omgevingsvergunning van na 14 maart 2016. Ook wordt 
er geen melding gedaan over het moment van de start van de gaswinning in deze productie-
eenheid. 
Er worden diverse data in de aanvraag genoemd tot wanneer de verwachtte productie van het 
geheel Westerveld zal lopen en van diverse productieputten. Maar er wordt geen melding gemaakt
van de totale duur van de gaswinning in productieput Vries-10. Er wordt ook niet gesproken over 
tot 2018 nog te produceren hoeveelheid gas met betrekking tot deze put Vries-10. 
De hoeveelheid gas die productieput Vries-10 nog zou mogen produceren volgens het vigerende 
winningsplan en de prognose van het totale Vries-10 productievolume wordt niet expliciet 
genoemd in de aanvraag instemming winningsplan Westerveld van 9 september 2016. 
In een brief van de NAM aan Burgemeester Out, Burgemeester Thijsen en Wethouder Lambert 
van 23 december 2016 met als referentienummer EP201612207623 wordt door de NAM gesteld 
dat het vervelend is dat de boodschap rond de productiestart van Vries-10 onbedoeld verbonden is
geraakt met de procedure rond het aangepaste winningsplan Westerveld. (de brief wordt als 
bijlage toegevoegd)
Verder wordt er in betreffende brief gesproken over het nieuwe winningsplan voor Vries-10.  
Het aangepaste winningsplan Westerveld van 9 september 2016 heeft geen betrekking op de 
gaswinning van Vries-10 omdat dit een nieuwe productieput betreft die een oude vervangt 
waarvoor een nieuw winningsplan wordt ingediend. Dit plan heeft betrekking op de bestaande 
gaswinning en opslag binnen het winningsplan Westerveld. 
8</pre>

====================================================================== Einde pagina 320 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 321 ======================================================================

<pre>3.2.1 Conclusie(s) Aanvraag Instemming Winningsplan Westerveld en gaswinning 
Vries-10
De aanvraag Instemming Winningsplan Westerveld door de NAM bevat geen vermelding dat er 
plannen zijn om op korte termijn in productieput Vries-10 gas te gaan winnen. 
In de aanvraag instemming winningsplan Westerveld wordt aangeven dat de al 23 jaar stilliggende 
productieput VRS-3C  wordt vervangen door productieput Vries-10. Er is dus 23 jaar geen 
gaswinning in dit gedeelte van Vries 1/Vries Zuid. 
Er worden diverse data in de aanvraag genoemd tot wanneer de verwachtte productie van het 
geheel Westerveld zal lopen en van diverse productieputten. Maar er wordt geen melding gemaakt
van de totale duur van de gaswinning in productieput Vries-10. Er wordt ook niet gesproken over 
tot 2018 nog produceren met betrekking tot deze put Vries-10. 
Deze aanvraag bevat geen expliciete aanvraag voor de termijn van de verlenging van gaswinning 
na 2018 er worden slechts data genoemd die een verwachting betreffen. 
De productiestart van Vries-10 staat volgens de NAM los van de procedure rond het aangepaste 
winningsplan Westerveld. 
Er is dus volgens de NAM geen verband tussen de aanvraag 9 september 2017 en het in productie
nemen van Vries-10. Deze zaken dienen als losstaand te worden beschouwd, ze zijn 'onbedoeld 
verbonden geraakt'. 
Ook de NAM geeft aan dat er nog sprake is van een nieuw winningsplan waar het leeuwendeel 
van de productie van Vries-10 onder gaat vallen. Er is dus sprake van een nieuw winningsplan 
naast de aanvraag winningsplan Westerveld van 9 september 2016.
Het vigerende winningsplan winningsvergunning(en) Drenthe II (K.B. 4/11/1968, laatstelijk 
gewijzigd d.d. 17 juli 2007 bij beschikking ET-EM-7075840) Groningen (K.B. 30/5/1963) voldoet op 
een aantal punten niet meer aan de eisen die gesteld worden in de Mijnbouwwet van 2017 en 
dient daarom te worden bijgesteld. Dit is ook de reden dat de aanvraag wijziging Westerveld wordt 
ingediend op 9 september 2016. 
De gaswinning die plaatsvindt gebeurd dus niet op basis van de aanvraag instemming gaswinning 
Westerveld gedaan door de NAM op 9 september 2017. En wordt dus ook niet beoordeeld door de
minister op basis van de gedane aanvraag. In zijn ontwerp-instemmingsbesluit geeft de Minister 
heel duidelijk aan op welke basis er gas gewonnen wordt in Vries-10. 
In een brief van de NAM aan Burgemeester Out, Burgemeester Thijsen en Wethouder Lambert 
van 23 december 2016 met als referentienummer EP201612207623 geeft de NAM aan dat er 
overleg is geweest op 30 november en 21 december 2016 tussen partijen. 
In deze brief wordt aangegeven dat in een antwoord op een vraag van de NAM het SodM aangeeft
dat het vigerende winningsplan voor (de winningsvergunningsgebieden Drenthe II (K.B. 4/11/1968 
laatstelijk gewijzigd 17 juli 2007 bij beschikking ET-EM-7075840), Groningen (K.B 30/5/1963)) 
toestaat dat Vries-10 nog 113,3 miljoen m3 uit het Vries-Zuid gasveld mag produceren. 
De prognose van het totale productievolume van het totale Vries-10 is van de NAM en komt niet 
van de SodM. Wat opvallend is, is dat er hier gesproken wordt over een nieuw winningsplan tot 
tweemaal toe. 
Verder geeft de NAM aan gesprekspartners aan dat;
9</pre>

====================================================================== Einde pagina 321 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 322 ======================================================================

<pre>citaat: Met betrekking tot de Seismische Risicoanalyse van het Ministerie van Economische Zaken
deelt de Minister de conclusies van deze analyse zoals uitgevoerd door TNO/SodM (het kleine 
velden onderzoek) De Minister concludeert dat” in afwachting van de behandeling van het 
gewijzigde winningsplan op basis van het vigerende winningsplan de productie doorgang kan 
vinden”.  Einde citaat. 
De NAM stelt dat het vervelend is dat de boodschap rond de productiestart van Vries-10 
onbedoeld verbonden is geraakt met de procedure rond het aangepaste winningsplan Westerveld. 
Heel begrijpelijk als in het voorgaande al gesteld is dat er een nieuw winningsplan zal komen die 
deze productieput Vries-10 betreft. 
Aangezien de NAM aangeeft dat de gaswinning productieput Vries-10 een nieuwe aanvraag 
winningsplan betreft is het de vraag of er in de vigerende winningsplan voldoende rekening is 
gehouden met Nationaal Park Drentse Aa en het aanwezige Natura2000 gebied, dat wil zeggen 
volgens de Mijnbouwwet 2017. 
In de aanvraag winningsplan Westerveld van 9 september 2016 wordt een vergelijking gemaakt 
tussen Vries Zuid en Eleveld. Dit is eigenlijk speculatie en berust alleen op een theoretische 
veronderstelling niet alleen omdat er te weinig en/of er geen metingen plaats vinden in Vries Zuid 
maar ook omdat er sinds 23 jaar geen gasproductie plaats vindt. Dus zijn er geen drukverschillen 
die de bevingen veroorzaken. Dit geldt zeker voor productieput Vries-10, wat deze put betreft gaat 
de vergelijking met de historie met Eleveld helemaal niet op.
3.3 Adviezen SodM en TNO Aanvraag Instemming Winningsplan Westerveld en 
gaswinning Vries-10
A. SodM
In het advies van 13 oktober 2016 van de SodM staat onder Procesverloop, citaat: Recent is 
besloten om winningsplannen breder te toetsen en ook risico's voor omwonenden, gebouwen en 
infrastructuur mee te laten wegen in de beoordeling van het winningsplan. Dit betekent dat de 
beoordeling van de gevolgen van aardbevingen niet langer worden beperkt tot de “seismische 
hazard” (seismische dreiging, maar wordt uitgebreid naar het seismische risico . einde citaat. 
Onder Risico analyse zuur- en hydraulische stimulatie staat citaat:  In de nieuwe Mijnbouwwet 
wordt een gedetailleerde risicoanalyse gevraagd voor reservoirstimulatie als onderdeel van het 
werkprogramma voor stimulering van putten. De minimale eisen voor het werkprogramma worden 
beschreven in de bijbehorende mijnbouwregeling. Vooruitlopend op de wijziging van de 
Mijnbouwwet en Mijnbouwregeling adviseert SodM om een voorwaarde op te nemen in het 
instemmingsbesluit van het winningsplan. In deze voorwaarde dient NAM uiterlijk vier weten vóór 
aanvang van de zuur- en /of hydraulische stimulatie een lokaal specifieke risico analyse in te 
dienen.  Einde citaat
Voor de aanvraag van 9 september heeft de NAM een analyse gemaakt van het seismisch risico 
(SRA) als gevolg van gaswinning uit de onderhavige gasvelden. Citaat: De gasvelden Assen-Zuid, 
Witten en Zevenhuizen-West zullen volgens het verwachte mid-case scenario niet produceren, 
waardoor er geen drukdaling zal plaatsvinden. (gedachte= Vries-10 gaat nu wel produceren) NAM 
verwacht in het high case productie scenario voor de velden dat de drukdaling gering zal zijn, 
waarmee de kans op seismiciteit voor dit scenario 'verwaarloosbaar' is. Volgens de methodiek is 
verder analyse ('Stap 2 van de SRA) voor deze velden niet nodig. Einde citaat 
Citaat: Voor het beoordelen van het seismische risico voor gasvelden Eleveld (….) Vries Zuid (…) 
10</pre>

====================================================================== Einde pagina 322 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 323 ======================================================================

<pre>is het nodig om de risico matrix te gebruiken ('Stap 2 van de SRA).  Einde citaat
Citaat: SodM stelt vast dat in het gasveld Eleveld historisch gezien en nog in het recente verleden,
veelvuldig bevingen zijn opgetreden (in totaal 46). De zwaarste daarvan (M> 2,0) zijn in de 
omgeving duidelijk gevoeld en hebben tot schademeldingen geleid (zie ook volgende paragraaf) 
Daarnaast wordt de productie uit het bevende voorkomen Vries-Zuid (maximale gemeten 
magnitude 1,5) middel put Vries-10 weer opgestart. Op dit moment worden in deze omgeving de 
grondbewegingen aan de oppervlak nog niet geregistreerd. Het zijn deze grondbewegingen die de
schade aan bouwwerken veroorzaken. SodM adviseert hierom NAM in de omgeving van de 
Eleveld en Vries-Zuid gasvelden, aanvullende monitoring te laten uitvoeren in de vorm van het 
plaatsen van enkele versnellingsopnemers. Daarnaast adviseert SodM om NAM een 
risicobeheerssysteem voor de bevende voorkomens uit dit winningsplan te laten opstellen en 
implementeren.  Einde citaat
Onder advies staat vermeld: citaat: SodM adviseert u om onder de volgende voorwaarden in te 
stemming met het winningsplan:
1. NAM dient voor 1 maart 2017 inzichtelijk te maken welke afspraken met het Waterschap 
zijn gemaakt en bij welke hoeveelheid bodemdaling er maatregelen noodzakelijk worden 
om nadelige gevolgen te voorkomen of te beperken.
2. NAM dient bij overschrijding van de productie in het 'high-case productie scenario van de 
Velden Assen-Zuid, Witten en Zevenhuizen-west de seismische risico analyse te 
actualiseren en een wijzigingswinningsplan in te dienen. 
3. NAM dient, in overleg met het Koninklijk Nederland Meteorologisch Instituut voor 1 juni 
2017 enkele versnellingsmeters boven Eleveld en Vries-Zuid gasvelden te installeren en 
operationeel te hebben.
4.NAM dient voor 1 juni 2017, ten genoegen van de Inspecteur-generaal der Mijnen, voor de 
bevende velden in dit winningsplan een risicobeheerssysteem te ontwikkelen en 
operationeel te hebben.  Einde citaat
B. TNO
In de gasproductie wordt een low-case scenario, mid-case scenario en high-case scenario 
onderscheiden. 
Huidige producerende velden
Voor alle producerende velden in het winningsplan geldt, dat zij op basis van de DHAIS 
classificatie een niet te verwaarlozen kans op beven hebben, of reeds hebben gebeefd (1). Dit 
verplicht de NAM voor al deze velden een seismische risico analyse uit te voeren (2). 
1 (Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit (DHAIS); TNO rapport 
R10198 2012
2 Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning tijdelijke 
leidraad voor adressering mbb p.versie 1.2 SodM 1 februari 2016
Huidige producerende velden
Citaat: Voor alle momenteel producerende velden in het winningsplan geldt, dat zij op basis van 
DHAIS classificatie een te verwaarlozen kans op beven hebben. TNO-AGE constateert, dat de 
risicoanalyse is uitgevoerd volgens de SRA-leidraad (..).  Einde citaat
Huidige niet producerende velden
Voor alle momenteel niet-producerende velden in het winningsplan geldt, dat zij op basis van 
DHAIS classificatie een te verwaarlozen kan op beven hebben. 
11</pre>

====================================================================== Einde pagina 323 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 324 ======================================================================

<pre>TNO-AGE kan zich hierin vinden. Echter als de productie uit de velden Assen-Zuid, Witten en 
Zevenhuizen-West het huidige NAM high case scenario overschrijdt, dan stelt TNO-AGE voor om 
opnieuw per veld te bekijken of een seismische risicoanalyse noodzakelijk is. 
3.3.1 Conclusie adviezen SodM en TNO over onder andere Vries-10
A. SodM
Een belangrijk verschil met de regelgeving van de 'oude winningsvergunning” van voor 9 
september is dat de beoordelingen niet langer worden beperkt tot de 'seismische hazard' maar 
wordt uit gebreid naar het seismische risico. (SRA)
In de 'nieuwe Mijnbouwwet', zegge die van 1 januari 2017, staat onder Risico analyse zuur- en 
hydraulische stimulatie, dat er een gedetailleerde risicoanalyse wordt gevraagd voor 
reservoirstimulatie als onderdeel van het werkprogramma voor stimulering van putten. De 
minimale eisen voor het werkprogramma worden beschreven in de bijbehorende 
mijnbouwregeling. 
De SRA voor de gaswinning voor de onderhavige gasvelden genoemd in de aanvraag 
winningsplan Westerveld van 9 september 2016 geldt niet voor productieput Vries-10 omdat die 
nog niet in productie was op het moment van de SRA. Hiervoor moet een SRA gedaan worden. 
Het deel van Vries Zuid waarin Vries-10 ligt kan gelijk gesteld worden aan de gasvelden Assen-
Zuid, Witten en Zevenhuizen-West omdat er ten tijde van het indienen van de aanvraag 
winningsplan Westerveld ook nog geen gaswinning plaatsvond en ook al 23 jaar geen gaswinning 
plaats had gevonden. 
Omdat de NAM nog geen SRA heeft gemaakt die expliciet Vries-10 betreft is het ook nog niet 
exact te stellen hoe dit gasveld zal gaan produceren en is er nog niks te zeggen over het low-case,
mid-case of high case scenario. Wat zeker zal zijn is dat de gaswinning van invloed is op de 
drukdaling maar of deze gering zal zijn is nog de vraag. 
Met zekerheid is al te stellen dat Stap1 van de SRA niet voldoende zal zijn om dit veld te 
beoordelen. Of, zoals de SodM stelt, is voor het beoordelen van het seismische risico voor Vries 
Zuid waar deze productieput Vries-10 in ligt het nodig om de risico matrix te gebruiken of te wel 
Stap 2 van de SRA. 
De SodM lijkt op basis van de adviezen van TNO een vergelijking te maken tussen gasveld 
Eleveld en Vries Zuid c.q. Vries-10. Dit zal wel een bureaustudie betreffen want iedereen kan zien 
dat de verschillen tussen deze putten zo groot is dat er serieus voor Vries-10 een nieuwe SRA 
moet worden uitgevoerd. Bijvoorbeeld:
•Gasveld Eleveld is een actieve gaswinning waar in het recente verleden veelvuldig 
bevingen zijn opgetreden. In Vries-10 wordt al 23 jaar geen gas gewonnen op het moment 
van de aanvraag en het advies van SodM. Dus die vergelijking voor dit deel van Vries Zuid 
gaat niet op. 
•In Gasveld Eleveld zijn in totaal 46 bevingen geregistreerd, in Vries-10 worden op het 
moment van het advies de grondbewegingen aan de oppervlakte nog niet geregistreerd. Dit
is logisch want er vindt nog geen gaswinning plaats en dus is er geen drukdaling of 
bodemdaling te verwachten. 
12</pre>

====================================================================== Einde pagina 324 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 325 ======================================================================

<pre>•Bij de start van de winningsvergunning november 1968 was de situatie gasveld Eleveld en 
Vries-10 ongeveer gelijk. Het grootste verschil was dat Eleveld dicht bij de vuilopslag van 
Assen lag en dicht tegen het oefenterrein van Defensie lag en bij de toen nog eenvoudige 
TT baan. En Vries-10 lag midden in de weilanden net als VRS-3C . De woonwijk 
Baggelhuizen waar Eleveld dichtbij ligt en de ijsbaan Drenthe waren in aanbouw maar de 
woonwijken Peelo, Pittelo en Noorderpark en vooral Marsdijk (inclusief de grote en kleine 
industrieterreinen) bestonden nog niet. VRS-3C  zou als deze put werkzaam zou zijn op dit 
moment ineens onder een woonwijk liggen met de postcode 9403. (Mijn postcode dus) 
Vries-10 ligt 800 meter van deze postcode af. 
•23 jaar geleden is VRS-3C  gesloten terwijl de gaswinning in gasveld Eleveld gewoon door 
ging. 
•Rondom gasveld Eleveld is er weinig meer gebouwd. Alleen de TT Baan heeft vele 
uitbreidingen gekregen; de sport accommodaties achter de Bonte Wever, de VMBO 
opleiding Salland  en natuurlijk de huidige Bonte Wever. Boven Vries-10 is veel meer 
gebeurd. 21 jaar geleden is een groot deel van de Marsdijk de Messen; De Stoepen en 
delen die daar tegen aanliggen gebouwd, Net als de nieuwe scholen en een kerk en de 
industrieterreinen naast de woonwijk en het Messenveld I en II. Een groot deel van de 
Asser bevolking woont boven of heel dicht naast deze productieput. Of in de woonwijken 
Peelo, Pittelo en Noorderpark. 
•Gasveld Eleveld ligt nog steeds tegen het oefenterrein de Haar van Defensie aan en dat is 
een mooi natuurgebied. Vries-10 daarin tegen ligt heel dicht tegen een deel van 
Natura2000 aan. 
•Gasveld Eleveld ligt niet boven een waterwingebied, Vries-10 dus wel. Dus goede 
afspraken over zuurstimulatie als deze put niet genoeg produceert is gewoon een must. 
•Voor gasveld Eleveld is al gebleken dat hier seismische risico I geldt dat dicht tegen 
Seismisch risico II aan ligt,  net als in het al producerende deel van Vries Zuid. Omdat de 
verschillen tussen beide gasvelden zo groot is wat betreft bijvoorbeeld het aantal inwoner 
en de aanwezigheid van industrie en Natura2000 is het de vraag of bij een SRA die Vries-
10 betreft het Seismische risico II niet net overtroffen wordt.
B. TNO
De SRA die is uitgevoerd betrof de producerende velden in het winningsplan van dat moment en 
dus niet expliciet Vries-10.
Er is geconstateerd dat er een SRA is uitgevoerd die blijkbaar noodzakelijk was voor de aanvraag 
die  huidige vigerende vergunning betreft. Dat betekend dat als TNO expliciet een uitspraak zou 
doen over de huidige gaswinning in Vries-10 zij dezelfde mening zou zijn toegedaan namelijk dat 
de NAM verplicht gesteld zou moeten worden om een SRA voor dit deel van het veld uit te voeren. 
Voor alle momenteel niet-producereden velden in het winningsplan -  Assen-Zuid, Witten en 
Zevenhuizen-West - geldt, dat zij op basis van DHAIS classificatie een te verwaarlozen kan op 
beven hebben. Dit was op het moment van de aanvraag winningsplan Westerveld van 9 
september 2016 natuurlijk ook zo voor Vries-10 omdat daar nog geen productie plaatsvond. 
Vervolgens geldt de volgende uitspraak ook voor Vries-10. Citaat: Echter als de productie uit de 
velden Assen-Zuid, Witten en Zevenhuizen-West het huidige NAM high case scenario overschrijdt,
dan stelt TNO-AGE voor om opnieuw per veld te bekijken of een seismische risicoanalyse 
13</pre>

====================================================================== Einde pagina 325 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 326 ======================================================================

<pre>noodzakelijk is. Waarbij het natuurlijk op dit moment niet duidelijk is binnen welke case scenario 
de winning plaats vindt. Einde citaat.
3.4 Beantwoording vragen van de Tweede Kamer door Minister Kamp over de 
plannen van de NAM om de put Vries-10 in Assen op te starten
De vragen zijn gesteld door lid van de Tweede Kamer Dik-Faber (ChristenUnie) en gaan over de 
over de plannen van NAM om de put Vries-10 in Assen op te starten (ingezonden 13 januari 2017 
en beantwoording op 26 januari).
Citaat 1:
Ik heb uw Kamer op 22 november 2016 (Kamerstuk 33 529 nr. 316) geïnformeerd over het feit dat 
er nog ruimte beschikbaar is onder het geldende winningsplan om gas uit de put Vries-10 te 
produceren. Put Vries-10 is geboord ter vervanging van een andere put, waarvan de productie 
jaren geleden is beëindigd vanwege een te hoge waterproductie. NAM heeft Staatstoezicht op de
Mijnen (SodM) gevraagd om aan te geven of productie uit put Vries-10 is toegestaan. SodM heeft 
geconstateerd dat de grenzen van het vigerende winningsplan met het in gebruik nemen van put 
Vries-10 de komende twee jaar naar verwachting niet zullen worden overschreden en dat er op 
basis van het vigerende winningsplan gestart kan worden met de productie uit deze put. NAM
voldoet hiermee dus aan de vereisten en mag op basis daarvan een aanvang maken met de 
productie. NAM heeft de productie uit de put Vries-10 inmiddels opgestart. 
Einde citaat.
Citaat2:
(..) Daarom vind ik het belangrijk dat er voor alle kleine velden in Nederland een seismische 
risicoanalyse wordt uitgevoerd. Ik heb daarom in de gewijzigde Mijnbouwwet, die sinds 1 januari 
2017 van kracht is, opgenomen dat elk nieuw of gewijzigd winningsplan een seismische 
risicoanalyse moet bevatten. Daarnaast heb ik TNO gevraagd om onafhankelijk een seismische 
risicoanalyse uit te voeren voor alle kleine velden op land. Deze analyse van TNO heb ik op 24 
juni 2016 (Kamerstuk 33 529, nr. 275) aan uw Kamer toegestuurd. Uit deze analyse blijkt dat het 
seismische risico voor het Vries-veld in de laagste risicocategorie ligt. Dit betekent echter niet dat 
er geen bevingen kunnen voorkomen. Voor velden in de laagste risicocategorie volstaat, conform 
de procedure met betrekking tot de seismische risicoanalyse, monitoring van seismiciteit met 
behulp van het huidige KNMI geofoon- en versnellingsmeternetwerk. 
Einde citaat
Citaat 3:
Ik heb inderdaad in mijn brief van 22 november 2016 aangegeven dat eerder is gezegd dat “in alle 
gevallen waarbij op basis van boringen besloten wordt om gas te gaan winnen, een nieuw of 
gewijzigd winningsplan ingediend moet worden”. Ik heb daarbij ook aangegeven dat er zich 
situaties voor kunnen doen waarbij er nog wel ruimte is binnen het vigerende winningsplan om te 
winnen uit een nieuwe productieput. Dit is het geval bij het Vries-veld. In het geval van de put 
Vries-10 is al op basis van een eerdere put aan NAM toestemming gegeven gas te winnen
uit dit deel van het Vries-veld en dit is vastgelegd in het vigerend winningsplan. 
Einde citaat
Citaat 4:
Het vigerende winningsplan is goedgekeurd op basis van de toen geldende mijnbouwwetgeving. 
Dat betekende dat het ter advies voorleggen van het besluit aan de regionale overheden nog geen
onderdeel van de wettelijke procedure was. Echter het besluit tot instemming met een gewijzigd 
winningsplan stond wel open voor bezwaar en beroep. 
Einde citaat
14</pre>

====================================================================== Einde pagina 326 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 327 ======================================================================

<pre>Citaat 5:
(…) Daarnaast heb ik TNO gevraagd om onafhankelijk seismische risicoanalyses uit te voeren 
voor alle kleine velden op land. Deze analyse van TNO heb ik op 24 juni 2016 (Kamerstuk 33 529, 
nr. 275) aan uw Kamer toegestuurd. In deze seismische risicoanalyses worden ook de factoren 
bevolkingsdichtheid, industriële inrichtingen, speciale gebouwen en vitale infrastructuur 
meegenomen. Op basis van deze analyses is er geen aanleiding om in te grijpen in het vigerende
winningsplan uit 2011. 
Einde citaat
3.4.1 Conclusies  Beantwoording vragen van de Tweede Kamer door Minister Kamp 
over de plannen van NAM om de put Vries-10 in Assen op te starten
Het gelden winningsplan dat hier bedoeld wordt is de winningsvergunningsgebieden Drenthe II 
(K.B. 4/11/1968 laatstelijk gewijzigd 17 juli 2007 bij beschikking ET-EM-7075840), Groningen (K.B 
30/5/1963). Dit is ook het vigerende winningsplan waarop de NAM haar aanvraag wijziging 
Westerveld van 9 september 2016 indient. 
Op dit winningsplan is de Mijnbouwwet 2007 en het Mijnbouwbesluit van 2007 van toepassing. 
Punten in deze vergunning die niet zijn aangepast op 17 juli 2007 is de totale productie die in 
Westerveld is toegestaan tot 2018 en de verlening van de duur van de gaswinning na 2018. 
De NAM moet de SodM vragen naar ruimte in de vigerende winningsvergunning als zij een nieuwe
productie op willen starten binnen het winningsplan Westerveld. Want er is een totale 
productiecapaciteit tot 2018. Dit antwoord heeft de NAM niet alleen nodig om een productie te 
starten maar ook om te beoordelen of het nog nuttig is om een nieuwe put te boren zoals Vries-10.
Het antwoord van de SodM op de vraag of er nog capaciteit dus nog productie is toegestaan op 
basis van het vigerende winningsplan is dus positief. En op basis van de nog aanwezig ruimte in 
de totale productie tot 2018 is dus ruimte. 
NAM voldoet dus aan de vereisen als het gaat om de ruimte in het vigerende plan wat betreft de 
hoeveelheid gas die zij wil gaan winnen tot 2018. Maar SodM geeft niet direct toestemming met dit 
antwoord om ook daadwerkelijk gas te gaan winnen zonder dat er een nieuwe aanvraag wijzing 
winningsplan noodzakelijk is. 
Op 26 januari 2017 heeft de NAM de productie in Vries-10 reeds opgestart ondanks dat zij voor 
deze put geen SRA heeft uitgevoerd en de Minister ook richting de kamer nogmaals aangeeft dat 
elk nieuw of gewijzigd winningsplan een seismische risicoanalyse moet bevatten. De gestarte 
productie van Vries-10 is niet opgenomen in de aanvraag winningsplan Westerveld van 9 
september 2017. Het antwoord van de Minister is wat Vries-10 betreft in tegenspraak met zijn 
eigen handelen en met het handelen van de NAM als verantwoordelijke winningspartij. Op dit punt 
wordt er dus gas gewonnen zonder dat er aan de eisen van de nieuwe Mijnbouwwet 2017 voldaan 
wordt. 
De NAM stelt zelf dat ze de productie langzaam opgestart hebben tussen 25 december en 31 
december 2016. Mogelijk is de echte productie na 1 januari 2017 begonnen en valt deze dus 
volledig onder de regelgeving van de nieuwe Mijnbouwwet. Welke volgens zeggen van de Minister 
geen overgangsrecht heeft 
Uit de analyse van TNO blijkt inderdaad dat het Vries Veld in de laagste risicocategorie valt maar 
ook al bijna in de volgende risicocategorie II. Dit is de Minister bekend omdat hij op 13 oktober 
2016 aanvullende adviezen heeft gehad van de SodM en van TNO waar naast de het huidige 
15</pre>

====================================================================== Einde pagina 327 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 328 ======================================================================

<pre>KNMI geofoon- en versnellingsmeternetwerk ook enkele versnellingsmeters boven dit veld 
geïnstalleerd moet worden voor in elk geval 1 juni 2017. Maar deze adviezen gelden niet expliciet 
Vries-10 omdat op deze locatie in Vries Zuid geen productie plaats vond al 23 jaar niet. De 
geplande productie Vries-10 is niet meegenomen in de analyse van SodM en niet in die van TNO 
anders hadden ze deze in hun zorgvuldigheid expliciet vermeld als niet werkzaam net als Assen 
Zuid, Witten en Zevenhuizen-West. De Minister is hier niet volledig en zorgvuldig in zijn antwoord 
aan de Tweede Kamer omdat hij weet dat de nieuwe productieput Vries-10 niet als zodanig 
genoemd wordt in de aanvraag wijziging Westerveld van 9 september 2016. 
In alle gevallen waarbij op basis van boringen besloten wordt om gas te gaan winnen, dient een 
nieuw of gewijzigd winningsplan ingediend te worden behalve dus bij Vries-10 omdat de NAM al 
toestemming had om in Vries C3 gas te winnen 23 jaar geleden en dat dit is vastgelegd in het  
vigerende winningsplan. Hier wordt voorbij gegaan aan het feit dat er op basis van de regelgeving 
van de 'oude winningsvergunning” al een analyse gemaakt moest worden voor wat betreft de 
Seismische Hazard op basis van de Mijnbouwwet 2007. En dat er op basis van de eigen regels 
van de Minister van april 2016 al een SRA moet worden uitgevoerd voordat de winning mag 
starten op basis van de nieuwe regelgeving van de Mijnbouwwet 2017. Als de start van de echte 
winning na 1 januari 2017 is geweest dan moet dit met zekerheid volgens de Mijnbouwwet van 
2017.
Ook de Minister geeft hier aan dat Vries-10 een nieuwe productieput betreft. 
Omdat het een nieuwe productieput betreft die na april 2016 gestart is met produceren geldt 
volgens de regels van de Minister dat de nieuwe Mijnbouwwet 2017 van toepassing is. Mocht de 
werkelijke productie na 1 januari 2017 opgang gekomen zijn dan geldt natuurlijk helemaal de 
Mijnbouwwet 2017. Maar de Minister heeft natuurlijk gelijk dat het volgens de vigerende 
vergunning nog niet nodig was om advies te vragen aan de decentrale overheden, provincie 
Drenthe en Waterschappen, het was namelijk helemaal nog niet aan de orde dat er advies 
uitgebracht moest worden. Volgens de NAM staan de aanvraag winningsplan Westerveld en de 
productie in Vries-10 los van elkaar. Er kan pas advies worden uitgebracht als de NAM een 
deugdelijke aanvraag wijziging Westerveld voor Vries-10 heeft ingediend bij het Ministerie van EZ. 
In het antwoord van 13 oktober 2016 gaat TNO niet specifiek in op productieput  Vries-10. Ze gaan
in op al producerende gasvelden binnen het Westerveld Systeem. En daarvan zeggen ze dat in 
het geval van Vries Zuid een SRA aan de orde is. Dit geldt dus ook voor de nieuwe productieput 
Vries-10. Het is een zekerheid dat deze SRA niet expliciet voor Vries-10 gedaan is. 
Het lijkt er sterk op dat het de Minister er alles aan gelegen is om de productie in Vries-10 door te 
laten gaan. Als hij hiermee een foute inschatting heeft gemaakt zal hij dat zeker niet toegeven, ook 
niet als dit niet rechtmatig zou zijn. Door zijn instelling heeft de Minister ruimte geschapen voor een
discussie over de toepassing van verschillende wetgevingen en regels. Er lopen dan binnen het 
winningsplan Westerveld twee soorten regelgevingen naast elkaar, die van bestaande gaswinning 
van voor 9 september 2016 waarvoor vele partijen een advies hebben uitgebracht op basis van 
besluiten van de Minister in april 2016 en die van de vigerende vergunning en alle rechten die 
daaraan verbonden zijn. Maar dit laatste is in elk geval niet het adviesrecht van alle partijen die 
reageerden op op de aanvraag wijziging Westerveld van 9 september 2016. 
Zolang er geen problemen ontstaan door een aardbeving ontstaan door gaswinning of 
milieuschade in Natura2000 en/of aan dijken of aan woningen en gebouwen of echte risico's voor 
bewoners is er geen discussie over vergoeden van schade door de NAM. Maar als die problemen 
en schade wel aan de orde zijn ontstaat er een oeverloze discussie net als in het Groningenveld 
over binnen of buiten contouren en wel of geen C-schade of anderszins.
16</pre>

====================================================================== Einde pagina 328 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 329 ======================================================================

<pre>Maar niet alleen de Minister is er sterk aan gelegen om deze productie door te zetten op basis van 
de vigerende vergunning. 
De NAM toont zich geen verantwoordelijke partij door onduidelijkheid te laten bestaan over het 
moment van de start van de werkelijke productie in Vries-10 en door zich niks gelegen te laten 
liggen aan verzoeken van bijvoorbeeld de gemeente Assen, gemeente Tynaarlo en de 
Waterschappen om deze productieput voorlopig te sluiten. 
3.5 Ontwerp instemmingsbesluit winningsplan Westerveld en gaswinning Vries-
10
Onder punt 3 Voorgeschiedenis wordt duidelijk aangegeven:
3.1 Wijziging Mijnbouwwet; 3.1.1 Wijzing toetsingskader met als apart punt Natuur en milieu; 3.1.2 
Wijziging procedure; 3.2 Procedure winningsplan Westerveld.
Onder punt 4 Juridisch kader is opgenomen:
Punt 4.1 Mijnbouwregelgeving
Het winningsplan dient te worden getoetst aan de Mbw en de daarop gebaseerde 
regelgeving. De artikelen 34, 35 en 36 van de Mbw en de artikelen 24, 30 en 31 van het 
Mijnbouwbesluit (hierna: Mbb) vormen het juridisch kader waaraan het winningsplan wordt 
getoetst. Alvorens op basis van de Mbw over te mogen gaan tot winning is, op grond van 
artikel 34, derde lid, van de Mbw, de instemming vereist van de minister met een 
winningsplan. Het winningsplan geeft concreet inzicht in de wijze waarop de winning wordt 
uitgevoerd en de effecten daarvan en dient te voldoen aan de eisen genoemd in artikel 35 
van de Mbw. Artikel 24 Mbb bevat een aantal nadere eisen die aan een winningsplan 
worden gesteld. 
Ter beoordeling of met een winningsplan kan worden ingestemd, wordt het winningsplan 
getoetst aan artikel 36, eerste lid, van de Mbw. De minister kan slechts geheel of 
gedeeltelijk instemming weigeren of daaraan voorschriften of beperkingen verbinden: 
a. indien het in het winningsplan aangeduide gebied door de minister niet geschikt wordt 
geacht voor de in het winningsplan vermelde activiteit om reden van het belang van de 
veiligheid voor omwonende of het voorkomen van schade aan gebouwen of infrastructurele
werken of de functionaliteit daarvan,
b. in het belang van het planmatig beheer van voorkomens van delfstoffen,
c. indien nadelige gevolgen voor het milieu ontstaan, of
d. indien nadelige gevolgen voor de natuur worden veroorzaakt. Artikel 36, tweede lid, van 
de Mbw bepaalt voorts dat de minister de instemming kan verlenen onder beperkingen of 
daaraan voorschriften kan verbinden, indien deze gerechtvaardigd worden door een grond 
als genoemd in artikel 36, eerste lid of, voor zover het belang van de veiligheid voor 
omwonende of het voorkomen van schade aan gebouwen of infrastructurele werken of de 
functionaliteit daarvan daardoor niet op onaanvaardbare wijze wordt aangetast, door het 
belang van leveringszekerheid.
Punt 4.2 Voorbereidingsprocedure
Gelet op artikel 34, vierde lid, van de Mbw is dit besluit tot instemming met het winningsplan
voorbereid met toepassing van de uniforme openbare voorbereidingsprocedure als bedoeld
in afdeling 3.4 van de Awb. Tevens is naast SodM en Tcbb op grond van artikel 34, vijfde 
lid, van de Mbw ook advies gevraagd aan alle betrokken decentrale overheden. en op 
grond van artikel 105, derde lid, van de Mbw aan de Mijnraad.
Punt 5. Adviezen naar aanleiding van de aanvraag
17</pre>

====================================================================== Einde pagina 329 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 330 ======================================================================

<pre>SodM heeft bij brief van 13 oktober 2016 advies uitgebracht (kenmerk:16152380). Voor de 
beoordeling van het winningsplan Westerveld heeft SodM advies gevraagd aan TNO-AGE 
voor de verificatie van de berekeningen op de onderdelen doelmatige winning, 
bodemdaling en de SRA;
de Tcbb heeft bij brief van 6 december 2016 advies uitgebracht (kenmerk: 
TCBB/16189114);
Gedeputeerde Staten van de provincie Drenthe (hierna: de provincie Drenthe) heeft bij brief
van 17 januari 2017 advies uitgebracht (kenmerk: 3/3.3/2017000089);
het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Tynaarlo (hierna: de 
gemeente Tynaarlo) heeft bij brief van 10 januari 2017 advies uitgebracht (kenmerk: 
2016/35584, 2017/223);
het bestuur van het waterschap Hunze en Aa’s (hierna: het waterschap Hunze en Aa’s) 
heeft bij brief van 17 januari 2017 advies uitgebracht (kenmerk:IN16-2078/17-0083);
de Mijnraad heeft bij brief van 3 maart 2017 advies uitgebracht 
(kenmerk:MIJR/17035516)het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente
Assen (hierna: de gemeente Assen) heeft bij brief van 17 januari 2017 advies uitgebracht 
(kenmerk: 2016-04865);
het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Tynaarlo (hierna: de 
gemeente Tynaarlo) heeft bij brief van 10 januari 2017 advies uitgebracht (kenmerk: 
2016/35584, 2017/223);
het bestuur van het waterschap Hunze en Aa’s (hierna: het waterschap Hunze en Aa’s) 
heeft bij brief van 17 januari 2017 advies uitgebracht (kenmerk:IN16-2078/17-0083);
de Mijnraad heeft bij brief van 3 maart 2017 advies uitgebracht (kenmerk:MIJR/17035516)
Punt 6.1 Algemene adviezen
De decentrale overheden adviseren om de toezegging van de minister jegens NAM om 
binnen de bestaande vergunning te mogen winnen uit de nieuw geboorde put Vries-10 in te
trekken en NAM op te dragen hiervoor de uitkomst van de procedure voor onderhavig 
winningsplan af te wachten. Het vigerende winningsplan is namelijk niet getoetst op de 
veiligheid van burgers (SRA), waardoor er niet op kan worden teruggevallen.
Punt 6.3.3 Bodemtrilling
Advies SodM
(….)SodM stelt vast dat er in het gasveld Eleveld historisch gezien en nog in het recente 
verleden, veelvuldig bevingen zijn opgetreden. De zwaarste daarvan (magnitude groter dan
2,0) zijn in de omgeving duidelijk gevoeld en hebben tot schademeldingen geleid. 
Daarnaast wordt de productie uit het bevende voorkomen Vries-Zuid (maximale gemeten 
magnitude 1,5) door middel van de put Vries-10 weer opgestart. (…)
Advies Tcbb
De Tcbb merkt op dat uit de nog uit te voeren onderzoeken inzake het Groningenveld 
mogelijk kan blijken dat ook voor sommige kleinere velden de grens van magnitude 3,9 op 
de schaal van Richter kan worden overschreden. Als er ook voor het winningsplan 
Westerveld redenen blijken te zijn om de Mmax van 3,9 te herzien, dan zal NAM het 
winningsplan hiervoor moeten wijzigen.
Gezamenlijk advies decentrale overheden
De decentrale overheden constateren dat de reeds bevende velden Eleveld en Vries-Zuid 
dicht liggen bij de grens met risicocategorie II. (…) De decentrale overheden verzoeken om 
in het instemmingsbesluit aandacht te besteden aan de productiesnelheid uit de 
verschillende gasvelden. Er lijkt door NAM bij de bepaling van de productiescenario's geen 
rekening te zijn gehouden met de relatie snelheid drukdaling versus bodemtrilling. De 
decentrale overheden stellen dat de uitgevoerde SRA berekening ten onrechte geen 
18</pre>

====================================================================== Einde pagina 330 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 331 ======================================================================

<pre>rekening houdt met de toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen en ook niet met de correcte 
bevolkingsdichtheid van het stedelijk gebied rond het gasveld Eleveld. Geadviseerd wordt 
om dit te herstellen. Advies van de Mijnraad De Mijnraad geeft aan dat in het gasveld 
Eleveld veelvuldig bevingen zijn opgetreden; soms met een magnitude groter dan twee, 
met schademeldingen als gevolg.
De productie uit het gasveld Vries-Zuid wordt weer opgestart, terwijl ook hier 
bevingen zijn opgetreden (maximale gemeten magnitude 1,5).  In de SRA blijken beide 
velden desondanks in de laagste categorie (I) te vallen, zij het dicht bij de grens met 
categorie II. SodM adviseert om NAM in de omgeving van de Eleveld en Vries-Zuid 
gasvelden aanvullende monitoring te laten uitvoeren door het plaatsen van enkele 
versnellingsmeters en om NAM een risicobeheerssysteem voor de bevende voorkomens uit
dit winningsplan te laten opstellen en implementeren. De Mijnraad onderschrijft deze SodM-
aanbevelingen.
Punt 7.1 Algemeen
(….) EZ-vergunning Vries-10 intrekken; toestemming koppelen aan dit besluit. Zolang er 
binnen het vigerende winningsplan (winnings)ruimte is, zoals in het geval van de put Vries-
10, is er na een nieuwe boring geen wijziging van het winningsplan nodig. In dit geval wordt
dat veroorzaakt door het feit dat de put Vries-10 een oudere niet meer werkende put 
vervangt, waarvan de productie al in het vigerende winningsplan was opgenomen. Binnen 
het vigerende winningsplan is nog ruimte voor ongeveer twee jaar productie. SodM kan er, 
als onafhankelijk toezichthouder, op toezien dat de productie uit de put Vries-10 en 
de effecten daarvan op de bodembeweging blijven binnen hetgeen is vastgelegd in 
het vigerende winningsplan. Alhoewel er in de gewijzigde Mbw additionele eisen 
worden gesteld aan een (gewijzigd) winningsplan, is het niet zo dat het vigerende 
winningsplan indertijd niet is getoetst op de veiligheid van burgers.  Na vaststelling 
van het instemmingsbesluit met het thans in procedure zijnde winningsplan Westerveld, 
kan de productie uit de put Vries-10 ook na deze twee jaar doorgaan. In dit winningsplan is 
ook een SRA opgenomen. Uit deze risicoanalyse blijkt dat door de voorgenomen productie 
uit de put Vries-10 het seismisch risico niet verandert ten opzichte van het vigerende 
winningsplan. Ook de verwachte bodemdaling (<2 cm) blijft binnen het vigerende 
winningsplan. Er is dan ook geen aanleiding om de reeds eerder verleende instemming met
het vigerende winningsplan in te trekken, of om het opstarten van de productie uit de put 
Vries-10 aan te houden tot na de vaststelling van het thans in procedure zijnde 
instemmingsbesluit.
3.5.1 Conclusie(s) Ontwerp instemmingsbesluit winningsplan Westerveld en 
gaswinning Vries-10
Uit de informatie onder punt 5 blijkt heel duidelijk dat er door diverse partijen gebruik gemaakt is 
van hun recht om advies uit te brengen in het kader van Mijnbouwwet 2017.
Uit de informatie onder punt 6 blijkt heel duidelijk wat de decentrale overheden adviseren over de 
toezegging van de minister jegens de NAM  om binnen de bestaande vergunning te mogen winnen
uit de nieuw geboorde put Vries-10. Volgens hun is het vigerende winningsplan is namelijk niet 
getoetst op de veiligheid van burgers (SRA), waardoor er niet op kan worden teruggevallen. Hierin 
deel ik de mening van de decentrale overheden over het vigerende winningsplan en de SRA want 
dit is nu juist een van de redenen waarom de aanvraag van 9 september 2016 door de NAM is 
ingediend. 
De SodM geeft aan in haar advies dat citaat – Daarnaast wordt de productie uit het bevende 
voorkomen Vries-Zuid (maximale gemeten magnitude 1,5) door middel van de put Vries-10 weer 
19</pre>

====================================================================== Einde pagina 331 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 332 ======================================================================

<pre>opgestart – Einde citaat. Dit betekent concreet dat de aanvraag winningsplan Westerveld niet 
Vries-10 betreft omdat deze bestaande gaswinning en gasopslag betreft en geen nieuwe 
gaswinning. 
Ook de decentrale overheden geven in hun advies aan: citaat: De productie uit het gasveld Vries-
Zuid wordt weer opgestart, terwijl ook hier bevingen zijn opgetreden (maximale gemeten 
magnitude 1,5). einde citaat. Dus ook zij erkennen dat er in Vries-10 nog geen sprake is van 
gaswinning en dat deze productieput dus niet valt onder de aanvraag van 9 september. 
Onder punt 7 geeft de Minister aan op welke gronden de gaswinning in productieput Vries-10 
gestart is. Zijn eerste mededeling is: EZ-vergunning Vries-10 intrekken; toestemming koppelen aan
dit besluit. Dat klinkt voortvarend maar gaat echt over verschillende zaken die niet te rijmen zijn. 
EZ-vergunning Vries-10 is gegeven op basis van de vigerende vergunning en dit besluit (zijnde dit 
instemmingsbesluit) gaat over een aanvraag die specifiek toeziet op bestaande gaswinning en 
gasopslag en dus niet op een nieuwe productieput. De Minister is bezig appels en peren samen te 
voegen en dat lijkt niet rechtmatig. Het zou juist zijn als de Minister over Vries-10 een nieuw 
instemmingsbesluit zou nemen op basis van een nieuwe aanvraag wijziging gaswinning Vries-10 
Westerveld. 
Er kunnen gerust vraagtekens gezet worden bij de mededeling van de Minister dat het vigerende 
winningsplan voor productieput Vries-10 voldoende getoetst is op de veiligheid van de burgers 
volgens de huidige normen. Het is namelijk maar de vraag of TNO en vervolgens de SodM de 
juiste uitgangspunten hebben genomen bij het toetsen. Zie ook de conclusies over dit onderwerp 
onder 3.3.1  Conclusie adviezen SodM en TNO over onder andere Vries-10.
De Minister geeft aan dat er binnen het vigerende winningsplan nog ruimte is voor twee jaar 
productie tot 2018. Dit wordt nergens gestaafd door bewijzen of door informatie vanuit de aanvraag
door de NAM. De NAM noemt in haar aanvraag de start van de gaswinning in put Vries-10 niet, 
noch de hoeveelheid gas die deze put gaat produceren per jaar of de totale productie van deze 
put. 
De NAM heeft in haar aanvragen wijziging gaswinning van 2007, 2011 en 2016 geen expliciete 
aanvraag van de verlening van de termijn van de gaswinning tot na 2018 gedaan.  
In zijn mededeling benadrukt de minister alleen dat op basis van de vigerende winningsvergunning
er voldoende ruimte is voor de productie maar hij geeft nergens aan dat als het gaat om Vries-10 
er ook al aangeven is of er zuur en hydraulische stimulatie zal plaats vinden. Terwijl hij in dat geval 
ook geen toestemming had moeten geven op grond van zijn eigen conclusie. Verder geeft de 
Minister onvoldoende aan dat de vraag beantwoord is wat betreft de huidige gaswinning in Vries-
10  en of dit geen nadelige gevolgen zal veroorzaken op de natuur in het effectgebied.
Tot zo ver de argumenten en conclusies waarmee ik mijn stellingen onder artikel 2 onderbouw. 
Te uwer informatie:
Ook heb ik dit betreffende verzoek tot handhaving gestuurd naar de Minister van Economische 
Zaken als bevoegd gezag ingevolge artikel 132 Mijnbouwwet 2017.
Op 11 augustus 2017 heb ik de Minister van Economische Zaken gevraagd om een nieuw 
instemmingsbesluit te nemen betreffende de productie van Vries-10. 
Een afschrift van deze brief heb ik verzonden aan de NAM en de gemeenten Assen, Tynaarlo en 
20</pre>

====================================================================== Einde pagina 332 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 333 ======================================================================

<pre>Aa & Hunze, de gedeputeerde staten van de provincie Drenthe; en de waterschappen. 
Tevens heb ik een groot aantal bewoners van Marsdijk en Loon gevraagd en de actiegroep 
StopgaswinningMarsdijk om mijn aanvraag te ondersteunen na het versturen van mijn verzoek. 
Hun steunbetuigingen ontvangt u binnen twee weken na mijn verzoek. 
Hoogachtend,
Assen 
21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 333 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 334 ======================================================================

<pre> 
> Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag  
 
De Voorzitter van de Tweede Kamer  
der Staten -Generaal  
Binnenhof 4  
2513 AA  DEN HAAG  
 
 
Datum  24 juni 2016  
Betreft  Kwalitatieve risico’s van kleine velden onder vaste land van Nederland  
 
 Pagina  1 van 3 
 
  
 
 
Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
Bezoekadres  
Bezuidenhoutseweg 73  
2594 AC Den Haag  
Postadres  
Postbus 20401  
2500 E K Den Haag  
Factuuradres  
Postbus 16180  
2500 BD Den Haag  
Overheidsidentificatienr  
00000001003214369000  
T 070 379 8911 (algemeen)  
www.rijksoverheid.nl/ez  
 
Ons kenmerk   
DGETM -EO / 16095153   
Bijlage(n)  
2 
Geachte Voorzitter, 
 
In reactie op het OVV- rapport ‘Aardbevingsrisico’s in Groningen’ heeft het kabinet 
aangegeven dat mijnbouwondernemingen in hun winningsplannen de veiligheids-
risico’s expliciet in kaart moeten brengen. Dit om te borgen dat veiligheid een 
meer complete plaats krijgt in de belangenafweging bij de besluitvorming met 
betrekking tot mijnbouwactiviteiten. 
 
Op grond van de Mijnbouwwet moet sinds 1 januari 2003 de kans op bevingen als 
gevolg van de winning in het winningsplan worden aangegeven. In dit verband 
zijn door TNO en KNMI verschillende studies verricht naar de seismische dreiging 
door geïnduceerde aardbevingen. De resultaten van deze studies zijn samengevat 
en geïntegreerd in het TNO/KNMI integratie-rapport (2012) : ‘Seismisch hazard 
van geïnduceerde aardbevingen. Integratie van deelstudies ’. Aangezien het in 
kaart brengen van veiligheidsrisico’s verder gaat dan alleen de seismische dreiging 
waarop tot nu toe de focus heeft gelegen, heb ik Staatstoezicht op de Mijnen 
(SodM) gevraagd om een gedragen leidraad te ontwikkelen voor het analyseren 
van de risico’s ten gevolge van door gaswinning geïnduceerde  aardbevingen. Deze 
leidraad is bijgevoegd in bijlage 1. 
 
In het in de Tweede Kamer voorliggende wetsvoorstel tot wijziging van de 
Mijnbouwwet heb ik opgenomen dat alle nieuwe winningsplannen of wijzigingen 
van winningsplannen een seismische risico analyse (SRA) moeten bevatten. 
Hierbij kan de door SodM opgestelde leidraad als houvast dienen. Vooruitlopend 
hierop heb ik TNO gevraagd om op basis van deze leidraad het kwalitatieve risico 
voor alle kleine velden in Nederland in kaart te brengen. De rapportage van TNO 
is bijgevoegd in bijlage 2. Hierbij informeer ik uw Kamer over de uitkomsten van 
de studie van TNO. Daarmee geef ik invulling aan mijn toezegging uit het debat 
over Groningen van 16 juli jl. 
 
Opzet rapportage TNO 
Nederland heeft 473 kleine gasvelden. Uit een deel hiervan werd of wordt gas 
geproduceerd. Op 1 januari 2015 waren er 255 gasvelden in productie, waarvan 
141 op het vaste land. In 31 van deze gasvelden, waarvan 16 thans niet meer in 
productie, zijn door gaswinning geïnduceerde bevingen geregistreerd.  
  16.25</pre>

====================================================================== Einde pagina 334 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 335 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  2 van 3 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
Ons kenmerk  
DGETM -EO / 16095153  
  
In 10 gasvelden op land (exclusief Groningen) betrof het bevingen met een 
sterkte groter dan 2, 0 op de schaal van Richter.  
De maximale beving bij een klein gasveld trad op bij Alkmaar in 2001 met een 
sterkte van 3,5 op de schaal van Richter. Een aantal van de bevingen in de kleine 
velden heeft lokaal schade aan huizen veroorzaakt. Er zijn bij deze bevingen geen 
situaties of incidenten gerapporteerd waarbij de veiligheid in het geding was.  
 
TNO maakt in haar rapport voor individuele gasvelden inzichtelijk welke 
ondergrondse en bovengrondse factoren van belang zijn voor het bepalen van het 
veiligheidsrisico van aardbevingen. Een van de ondergrondse factoren is een 
inschatting voor elk veld van de sterkste magnitude waar rekening mee moet 
worden gehouden voor dat specifieke gasveld. TNO geeft daarbij aan dat het 
onwaarschijnlijk is dat deze magnitude ooit optreedt. Tot op heden gold voor alle 
kleine velden een inschatting van de maximale magnitude van 3, 9 op de schaal 
van Richter. Het TNO-rapport laat veel meer nuancering zien. Voor enkele velden 
wordt nog steeds een sterkste magnitude bepaald rond 3,9 op de schaal van 
Richter, maar het merendeel van de velden komt lager uit. 
 
TNO heeft in haar rapportage velden die niet meer produceren of een 
verwaarloosbare kans op bevingen hebben (zie eerder genoemde studie 
‘Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen. Integratie van deelstudies ’) 
buiten beschouwing gelaten. In de studie van TNO zijn in totaal 83 van de 
momenteel producerende velden op land (141) meegenomen. 
 
In de leidraad van SodM en in de rapportage van TNO wordt gesproken over het 
kwalitatieve veiligheidsrisico ten gevolge van een geïnduceerde beving 
veroorzaakt door de gaswinning. Deze kwalificatie van het risico wordt bepaald op 
basis van een indeling in onder- en bovengrondse invloedsfactoren. Dit in 
tegenstelling tot de studies naar de risico’s in Groningen, waarin de risico’s 
kwantitatief zijn doorgerekend en getoetst worden aan een veiligheidsnorm. 
 
Uitkomsten rapportage TNO op basis van de door SodM opgestelde 
leidraad 
TNO geeft in het rapport conform de door SodM opgestelde leidraad een 
kwalitatieve “risico score” voor elk veld. Met behulp van deze scores en de 
leidraad kunnen de producerende velden in drie categorieën ingedeeld worden , 
waarbij SodM heeft aangegeven welke vervolgstappen ondernomen moeten 
worden door de mijnbouwmaatschappij: 
1. De eerste categorie betreft velden met een kwalitatieve risico score beneden 
de 0,33. Voor velden in Categorie 1 wordt monitoring van seismiciteit met 
behulp van het huidige KNMI geofoon en accelerometer netwerk 
voorgeschreven; 
2. De tweede categorie betreft velden met een kwalitatieve risico score tussen de 
0,33 en 0, 66. Voor velden in categorie 2 wordt, aanvullend op de maatregelen 
in categorie 1, voorgeschreven dat waar nodig extra geofoons en 
accelerometers in de omgeving van het veld geplaatst moeten worden, zodat </pre>

====================================================================== Einde pagina 335 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 336 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  3 van 3 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
Ons kenmerk  
DGETM -EO / 16095153  
 alle aardbevingen met een magnitude vanaf 1,5 op de schaal van Richter 
geregistreerd en gelokaliseerd kunnen worden. Daarnaast moet een 
seismisch risicobeheersplan geïmplementeerd worden; 
3. De derde categorie betreft velden met een score boven de 0,66. Voor velden 
in deze categorie moet een kwantitatieve SRA uitgevoerd worden met een 
uitgebreide set van monitoringsvoorwaarden. 
Indien gewenst kan SodM te allen tijde op basis van de uitkomsten van de 
risicoanalyse aan instemming met de winningsplannen aanvullende voorwaarden 
verbinden. 
 
Uit de rapportage van TNO blijkt dat de meeste velden in categorie 1 vallen. 
Enkele velden vallen net in categorie 2. Alleen het Groningenveld komt uit in 
categorie 3 (score 0,87). De toepassing van de SRA-methodiek laat dus zien dat 
alle kleine producerende gasvelden een veel lager risicoprofiel hebben dan het 
Groningenveld. Hoewel seismische activiteit en als gevolg daarvan mogelijke 
lokale schade voor de kleine velden niet volledig kan worden uitgesloten, komt uit 
de studie van TNO geen beeld naar voren op basis waarvan nu urgente 
maatregelen getroffen zouden moeten worden. Het is nu aan de 
mijnbouwbedrijven om in het kader van de winningsplannen uit de velden 
seismische risico analyses op te stellen. SodM zal deze beoordelen, waarna 
zonodig voorwaarden aan de instemming van de (gewijzigde) winningsplannen 
kunnen worden verbonden.  
 
 
 
 
 
 
 
(w.g.) H.G.J. Kamp  
Minister van Economische Zaken </pre>

====================================================================== Einde pagina 336 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 337 ======================================================================

<pre>    _ STAATSCOURANT =:    Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. NaN         Kennisgeving ontwerpinstemmingsbesluit wijziging gaswinning Westerveld,    Ministerie van Economische Zaken 16.26    Van maandag 8 mei tot en met maandag 19 juni 2017 ligt het ontwerpinstemmingsbesluit voor de  gewijzigde gaswinning Westerveld ter inzage. ledereen kan reageren op het ontwerpinstemmingsbe-  sluit met een zienswijze. In deze kennisgeving staat hoe dat gaat.         “ly TE  nk ,                   Waarom is gaswinning nodig?    Nederland werkt aan de overgang van fossiele naar duurzame energie. In 2050 moet de CO2-uitstoot  tot bijna nul zijn teruggebracht. Op de weg daarnaartoe hebben we in het Energieakkoord afgesproken  dat het aandeel van duurzame energie toeneemt van 6% nu naar 16% in 2023. Ondanks deze stijging  blijft gas, als schoonste fossiele brandstof, ook de komende jaren nodig als een van de energiebron-  nen. Momenteel gebruikt 98% van de huishoudens in Nederland gas om hun huis te verwarmen en  om te koken. Om die reden wordt er onder hoge veiligheidseisen en in zorgvuldig overleg met de  omgeving gaswinning op eigen bodem toegestaan.   Zo houden we in de overgang naar duurzame energie onze energievoorziening veilig, betrouwbaar en  betaalbaar.    Wat verandert er bij de bestaande gaswinning in Westerveld?    De Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (hierna: NAM) heeft een gewijzigd winningsplan inge-  diend voor de bestaande gaswinning uit het Westerveldsysteem. De redenen voor de wijziging zijn:  een (vernieuwde) seismische risicoanalyse, de stopzetting van de gasproductie uit de gasvelden  Appelscha, Roden en Norg-Zuid, een actualisatie van productie- en bodemdalingsvoorspellingen, en  voorziene activiteiten (zoals kortdurende zuur- en hydraulische stimulatie) om gas te kunnen blijven  winnen. De gaswinning uit het Westerveld systeem betreft diverse gasvelden. Deze gasvelden zijn  genaamd: Assen, Assen-Zuid, Eleveld, Witten, Witterdiep, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Een,  Zevenhuizen en Zevenhuizen-West, en ze liggen in de gemeenten Leek, Ooststellingwerf, Aa en Hunze,  Noordenveld, Assen, Tynaarlo en Midden-Drenthe.         Staatscourant 2017 nr. 24671 NaN ONG. MAAND NaN</pre>

====================================================================== Einde pagina 337 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 338 ======================================================================

<pre>         Ontwerpinstemmingsbesluit en onderliggende stukken    Het gewijzigde winningsplan Westerveld is, zoals voorgeschreven in de per 1 januari 2047 in werking  getreden gewijzigde Mijnbouwwet, ook voorgelegd voor advies aan de betrokken decentrale  overheden. Dit zijn de gemeenten Leek, Ooststellingwerf, Aa en Hunze, Noordenveld, Assen, Tynaarlo  en Midden-Drenthe, de provincies Drenthe, Groningen en Fryslân, en de waterschappen Noorderzijl-  vest, Hunze en Aa's, Fryslân en Drents Overijsselse Delta. Daarnaast zijn Staatstoezicht op de Mijnen,  de Technische commissie bodembeweging en de Mijnraad om advies gevraagd. Alle hierover  uitgebrachte adviezen zitten bij de onderliggende stukken die ter inzage liggen.    Waar kunt u de stukken inzien?    U kunt van maandag 8 mei tot en met maandag 19 juni 2017 het ontwerpinstemmingsbesluit en de  onderliggende stukken inzien op www.nlog.nl/nieuws en tijdens reguliere openingstijden op de  volgende locaties:   - gemeente Leek, Tolberterstraat 66, Leek;   — gemeente Ooststellingwerf, ‘t Oost 11, Oosterwolde;   — gemeente Aa en Hunze, Spiekersteeg 1, Gieten;   — gemeente Noordenveld, Raadhuisstraat 1, Roden;   — gemeente Assen, Noordersingel 33, Assen;   — gemeente Tynaarlo, Kornoeljeplein 1, Vries;   — gemeente Midden-Drenthe, Raadhuisplein 1, Beilen.    U kunt uw mening geven    U kunt van maandag 8 mei tot en met maandag 19 juni 2017 reageren op het ontwerpinstemmingsbe-  sluit met het winningsplan en de onderliggende stukken. In uw zienswijze kunt u ingaan op alle  onderdelen van het ontwerpinstemmingsbesluit met het winningsplan en de onderliggende stukken.  U kunt hierbij denken aan:   — Staan er naar uw mening onjuistheden in het ontwerpbesluit?   — Zijn er zaken en/of belangen over het hoofd gezien?   — Wordt u geraakt in uw belang? Zo ja, kunt u dit toelichten?    We stellen het op prijs als u aangeeft op welke delen van het ontwerpinstemmingsbesluit u reageert  en als u uw zienswijze onderbouwt met argumenten.    Het is goed om te weten dat alleen een belanghebbende die op het ontwerpbesluit een zienswijze  heeft ingebracht, later tegen het besluit beroep kan instellen bij de Afdeling bestuursrechtspraak van  de Raad van State.    inloopbijeenkomst    U bent op 22, 23 of 24 mei 2017 van harte welkom op een inloopbijeenkomst.  Hier kunt u vragen stellen en informatie krijgen over de gaswinning Westerveld en de procedure.  Medewerkers van betrokken overheden en van NAM zijn aanwezig.    De inloopbijeenkomsten worden gehouden op:   — maandag 22 mei 2017 van 19.00 uur tot 21.00 uur te Ekehaar, locatie: Café Popken, Hemmenweg 2,  9454 PN Ekehaar;   — dinsdag 23 mei 2017 van 19.00 uur tot 21.00 uur te Assen, locatie: De Nieuwe Kolk, Weiersstraat 1,  9401 ET Assen;   — woensdag 24 mei 2017 van 19.00 uur tot 21.00 uur te Assen, locatie: De Nieuwe Kolk, Weiersstraat  1, 9401 ET Assen.    Hoe kunt u reageren?    U kunt uw zienswijze schriftelijk indienen door een brief te sturen naar:  Ministerie van Economische Zaken   Directie Energie en Omgeving   Cluster vergunningen   Postbus 20401   2500 EK Den Haag    Uw brief kan alleen als zienswijze in behandeling worden genomen als u ondertekent met uw naam en  adres. Dit geldt ook voor eventuele medeondertekenaars.         Staatscourant 2017 nr. 24671 NaN ONG. MAAND NaN</pre>

====================================================================== Einde pagina 338 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 339 ======================================================================

<pre>    Daarnaast kunt u bij de inloopbijeenkomsten uw zienswijze mondeling geven; er is een notulist  aanwezig om uw zienswijze op te schrijven. Tot slot kunt u uw zienswijze ook mondeling inspreken bij  Bureau Energieprojecten op werkdagen tussen 9.30 uur en 12.00 uur, via telefoonnummer (070) 379 89  79.   Zienswijzen per e-mail worden in deze procedure niet geaccepteerd.    Wat zijn de vervolgstappen?   Alle zienswijzen en reacties worden betrokken bij het definitieve instemmingsbesluit. In een Nota van  Antwoord wordt opgenomen of en op welke wijze de zienswijzen en reacties in het definitieve  instemmingsbesluit zijn verwerkt.   Het definitieve besluit wordt naar verwachting in de zomer van 2017 ter inzage gelegd. Hierop staat  beroep open. Dit wordt te zijner tijd aangekondigd in onder andere de Staatscourant en in huis-aan-  huisbladen.   Wilt u meer weten?    Voor nadere informatie kunt u contact opnemen met Bureau Energteprojecten, via telefoonnummer  (070) 379 89 79.    Staatscourant 2017 nr. 24671 NaN ONG. MAAND NaN</pre>

====================================================================== Einde pagina 339 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 340 ======================================================================

<pre>Tweede Kamer der Staten-Generaal2
Vergaderjaar 2015–2016 
33 529 Gaswinning 
Nr. 275  BRIEF V AN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN  
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal 
Den Haag, 24 juni 2016 In reactie op het OVV
-rapport «Aardbevingsrisico’s in Groningen» heeft 
het kabinet aangegeven dat mijnbouwondernemingen in hun winnings-
plannen de veiligheidsrisico’s expliciet in kaart moeten brengen 
(Kamerstuk 33 529, nr. 123). Dit om te borgen dat veiligheid een meer 
complete plaats krijgt in de belangenafweging bij de besluitvorming met 
betrekking tot mijnbouwactiviteiten. 
Op grond van de Mijnbouwwet moet sinds 1 januari 2003 de kans op 
bevingen als gevolg van de winning in het winningsplan worden 
aangegeven. In dit verband zijn door TNO en KNMI verschillende studies 
verricht naar de seismische dreiging door geïnduceerde aardbevingen. De 
resultaten van deze studies zijn samengevat en geïntegreerd in het TNO/KNMI integratie-rapport (2012): «Seismisch hazard van geïnduceerde 
aardbevingen. Integratie van deelstudies». Aangezien het in kaart brengen 
van veiligheidsrisico’s verder gaat dan alleen de seismische dreiging 
waarop tot nu toe de focus heeft gelegen, heb ik Staatstoezicht op de 
Mijnen (SodM) gevraagd om een gedragen leidraad te ontwikkelen voor 
het analyseren van de risico’s ten gevolge van door gaswinning geïndu-
ceerde aardbevingen. Deze leidraad is bijgevoegd in bijlage 1
1. 
In het in de Tweede Kamer voorliggende wetsvoorstel tot wijziging van de Mijnbouwwet heb ik opgenomen dat alle nieuwe winningsplannen of 
wijzigingen van winningsplannen een seismische risico analyse (SRA) 
moeten bevatten. Hierbij kan de door SodM opgestelde leidraad als 
houvast dienen. Vooruitlopend hierop heb ik TNO gevraagd om op basis 
van deze leidraad het kwalitatieve risico voor alle kleine velden in 
Nederland in kaart te brengen. De rapportage van TNO is bijgevoegd in 
bijlage 2
2. Hierbij informeer ik uw Kamer over de uitkomsten van de 
studie van TNO. Daarmee geef ik invulling aan mijn toezegging uit het 
1Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
2Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
 
 
  
kst-33529-275
ISSN 0921 - 7371’s-Gravenhage 2016Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 529, nr. 275 116.27</pre>

====================================================================== Einde pagina 340 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 341 ======================================================================

<pre>debat over Groningen van 16 juni jl. (Handelingen II 2015/16, nr. 97, 
Waardedaling van woningen in Groningen door aardbevingen). 
Opzet rapportage TNO Nederland heeft 473 kleine gasvelden. Uit een deel hiervan werd of wordt 
gas geproduceerd. Op 1 januari 2015 waren er 255 gasvelden in productie, waarvan 141 op het vaste land. In 31 van deze gasvelden, waarvan 16 thans niet meer in productie, zijn door gaswinning geïnduceerde bevingen geregistreerd. 
In 10 gasvelden op land (exclusief Groningen) betrof het bevingen met 
een sterkte groter dan 2,0 op de schaal van Richter. De maximale beving bij een klein gasveld trad op bij Alkmaar in 2001 met een sterkte van 3,5 op de schaal van Richter. Een aantal van de bevingen in de kleine velden heeft lokaal schade aan huizen veroorzaakt. Er zijn bij deze bevingen geen situaties of incidenten gerapporteerd waarbij de veiligheid in het geding was. 
TNO maakt in haar rapport voor individuele gasvelden inzichtelijk welke 
ondergrondse en bovengrondse factoren van belang zijn voor het bepalen van het veiligheidsrisico van aardbevingen. Een van de ondergrondse factoren is een inschatting voor elk veld van de sterkste magnitude waar rekening mee moet worden gehouden voor dat specifieke gasveld. TNO geeft daarbij aan dat het onwaarschijnlijk is dat deze magnitude ooit optreedt. Tot op heden gold voor alle kleine velden een inschatting van de maximale magnitude van 3,9 op de schaal van Richter. Het TNO-rapport laat veel meer nuancering zien. Voor enkele velden wordt nog steeds een sterkste magnitude bepaald rond 3,9 op de schaal van Richter, maar het merendeel van de velden komt lager uit. 
TNO heeft in haar rapportage velden die niet meer produceren of een 
verwaarloosbare kans op bevingen hebben (zie eerder genoemde studie «Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen. Integratie van deelstudies») buiten beschouwing gelaten. In de studie van TNO zijn in totaal 83 van de momenteel producerende velden op land (141) meegenomen. 
In de leidraad van SodM en in de rapportage van TNO wordt gesproken 
over het kwalitatieve veiligheidsrisico ten gevolge van een geïnduceerde beving veroorzaakt door de gaswinning. Deze kwalificatie van het risico wordt bepaald op basis van een indeling in onder- en bovengrondse invloedsfactoren. Dit in tegenstelling tot de studies naar de risico’s in Groningen, waarin de risico’s kwantitatief zijn doorgerekend en getoetst worden aan een veiligheidsnorm. 
Uitkomsten rapportage TNO op basis van de door SodM 
opgestelde leidraad 
TNO geeft in het rapport conform de door SodM opgestelde leidraad een 
kwalitatieve «risico score» voor elk veld. Met behulp van deze scores en de leidraad kunnen de producerende velden in drie categorieën ingedeeld worden, waarbij SodM heeft aangegeven welke vervolgstappen onder-nomen moeten worden door de mijnbouwmaatschappij: 1. De eerste categorie betreft velden met een kwalitatieve risico score 
beneden de 0,33. Voor velden in Categorie 1 wordt monitoring van seismiciteit met behulp van het huidige KNMI geofoon en accelero-meter netwerk voorgeschreven; 
2. De tweede categorie betreft velden met een kwalitatieve risico score 
tussen de 0,33 en 0,66. Voor velden in categorie 2 wordt, aanvullend 
Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 529, nr. 275 2</pre>

====================================================================== Einde pagina 341 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 342 ======================================================================

<pre>op de maatregelen in categorie 1, voorgeschreven dat waar nodig 
extra geofoons en accelerometers in de omgeving van het veld geplaatst moeten worden, zodat alle aardbevingen met een magni-tude vanaf 1,5 op de schaal van Richter geregistreerd en gelokali-seerd kunnen worden. Daarnaast moet een seismisch risicobeheers-plan geïmplementeerd worden; 
3. De derde categorie betreft velden met een score boven de 0,66. Voor 
velden in deze categorie moet een kwantitatieve SRA uitgevoerd worden met een uitgebreide set van monitoringsvoorwaarden. 
Indien gewenst kan SodM te allen tijde op basis van de uitkomsten van de risicoanalyse aan instemming met de winningsplannen aanvullende voorwaarden verbinden. 
Uit de rapportage van TNO blijkt dat de meeste velden in categorie 1 
vallen. Enkele velden vallen net in categorie 2. Alleen het Groningenveld komt uit in categorie 3 (score 0,87). De toepassing van de SRA-methodiek laat dus zien dat alle kleine producerende gasvelden een veel lager risicoprofiel hebben dan het Groningenveld. Hoewel seismische activiteit en als gevolg daarvan mogelijke lokale schade voor de kleine velden niet volledig kan worden uitgesloten, komt uit de studie van TNO geen beeld naar voren op basis waarvan nu urgente maatregelen getroffen zouden moeten worden. Het is nu aan de mijnbouwbedrijven om in het kader van de winningsplannen uit de velden seismische risico analyses op te stellen. SodM zal deze beoordelen, waarna zonodig voorwaarden aan de instemming van de (gewijzigde) winningsplannen kunnen worden verbonden.  
De Minister van Economische Zaken, H.G.J. Kamp
T
weede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 33 529, nr. 275 3</pre>

====================================================================== Einde pagina 342 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 343 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
M e m o
    
Vertrouwelijk 
 
Naam team
 
:
 
SA
 
Steller
 
:
 
 
Aan
 
:
 
Marco Out en 
 
Datum
 
:
 
vrijdag 25 januari 2019
 
Onderwerp
 
:
 
Gesprek NAM en Tcbb
 
 
Op 23 januari heb ik gesproken met de NAM 
 
 was door ziekte verhinderd. 
 
Schadeprotocol 
 heeft toegelicht hoe het staat met het schadeprotocol. Het eerste concept is klaar en 
wordt besproken in de Tcbb. Op heel korte termijn wordt het stuk o.a. naar ons gestuurd voor 
commentaar. Er zit, zoals beloofd,  ook een tijdelijke regeling in voor de periode tot het 
protocol bij wet is vastgesteld. 
 
Gebiedsarrangement  
De NAM wil graag door met een gebiedsarrangement en wil hiervoor geld beschikbaar 
stellen. Kijkt de NAM naar de opbrengsten in het gebied Westerveld, dan schatten ze nu in 
dat er tot 2023 jaarlijks  Euro beschikbaar komt voor een gebiedsarrangement. De 
vraag is nog wel of deze   inclusief het bedrag is dat de NAM nu jaarlijks beschikbaar 
stelt voor cultuur in Assen. Ik heb gevraagd of dit niet meer een bedrag is dat de NAM 
beschikbaar stelt voor een aantrekkelijk cultureel aanbod voor haar werknemers in de regio. 
De NAM hoopt binnen enkele weken duidelijkheid te hebben over het bedrag dat beschikbaar 
komt. 
 
De NAM en Tcbb zien een gebiedsarrangement voor het gebied Westerveld/Assen als een 
aantrekkelijke pilot.  
 
De NAM ziet bij het gebiedsarrangement vooral kansen voor de energietransitie. Ze willen dit 
dan graag verbreden naar initiatieven om bijvoorbeeld in Assen-Zuid samen te werken aan 
een soort Energy hub (Zonnepark, waterstoftankstation, benutten infrastructuur van de NAM 
zoals buizen). Over de Energy Hub zijn wij al in gesprek met de NAM. Dit past in de 
ontwikkelingen rond Drenthe 4.0 . 
Richten wij ons op de energietransitie, dan kunnen er naar verwachting ook subsidiepotjes 
van EZK worden aangeboord.  
 
We hebben gesproken over hoe een gebiedsarrangement vorm kan krijgen. Dit zou 
bijvoorbeeld een stichting kunnen worden, waarin ook de inwoners participeren. We hebben 
het ook gehad over het feit dat inwoners zelf profijt willen hebben van een 
gebiedsarrangement.  
 
16.28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 343 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 344 ======================================================================

<pre>M
etingen 
Aan de orde is geweest het advies van de Tcbb om niet meer in te zetten op nulmetingen aan 
gebouwen, maar vooral te trillingsmeters te plaatsen. De nieuwe lijn zou rechtvaardigen dat er 
meer meetpunten komen in het gebied Westerveld. Mogelijk is de NAM hiertoe bereid.  
 
Afspraken 
We hebben afgesproken dat Assen het initiatief neemt voor een bestuurlijk gesprek (dit was 
nog niet gebeurd door ziekte). De agenda voor het overleg kan zijn: 
 
-
 
Terugblik op de afgelopen periode met het besluit van EZK en het beroep 
-
 
Stand van zaken Schadeprotocol 
-
 
Gebiedsarrangement. Het concrete voorstel is om gezamenlijk een kwartiermaker aan 
te stellen die de mogelijkheden gaat onderzoeken voor een gebiedsarrangement en 
hiervoor ook met inwoners gaat praten.  
-
 
Mogelijkheid van het plaatsen van extra trillingsmeters 
 
De NAM gaat nog na wie er bij het overleg aanschuiven. Waarschijnlijk worden dit  
 is een voorvechter van een royaal gebiedsarrangement). 
 
 
 
En verder: 
-
 
Heb ik Tynaarlo ambtelijk nog niet te pakken gekregen. Ik weet niet hoe hetgeen 
besproken is, valt in de gemeente Tynaarlo. 
-
 
Tjisse heeft aangegeven dat hij gekoppeld aan het overleg geen Drenthe 4.0 overleg 
wil. 
-
 
De discussie over of de  
 is die de NAM nu al in Assen 
investeert, zou ik graag afgerond hebben, voor we andere gemeenten betrekken. 
Anders kan de conclusie zijn dat Assen al geld krijgt en de rest van het geld naar de 
andere gemeenten moet. 
-
 
Er zijn nog steeds problemen met de put Vries 10. Deze produceert niet goed. 
 
 
 
 
 
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 344 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 345 ======================================================================

<pre> 
  
METHODIEK VOOR RISICOANALYSE 
OMTRENT GEÏNDUCEERDE BEVINGE N 
DOOR GASWINNING
TIJDELIJKE LEIDRAAD  VOOR ADRESSERING MBB. 24.1. P, VERSIE 1.2
STAATSTOEZICHT OP DE MIJNEN
Postbus 24037 , 2490 AA , Den Haag1 FEBRUARI 201616.29</pre>

====================================================================== Einde pagina 345 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 346 ======================================================================

<pre>INHOUDSOPGAVE 
Inhoud 
Inleiding .......................................................................................................................................................................................... 1  
Achtergrond .............................................................................................................................................................................. 1  
Uitgangspunten......................................................................................................................................................................... 1  
Afbakening ................................................................................................................................................................................ 1  
Process ........................................................................................................................................................................................ 1  
Seismisch risico analyse ............................................................................................................................................................... 3  
Stap 1: Screening potentieel ................................................................................................................................................. 3  
Stap 2: Risico matrix ............................................................................................................................................................... 4  
Stap 3: kwantitatieve risicoanalyse ..................................................................................................................................... 6  
Implicaties ...................................................................................................................................................................................... 7  
Referenties ..................................................................................................................................................................................... 8  
Bijlage 1 ......................................................................................................................................................................................... 9  
Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit in Nederland [4] ................................................. 9  
Bijlage 2 ....................................................................................................................................................................................... 10  
Bepaling sterkte realistisch sterkste beving ..................................................................................................................... 10  
Bijlage 3 ....................................................................................................................................................................................... 12  
Risico Matrix Analyse ............................................................................................................................................................ 12  
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 346 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 347 ======================================================================

<pre>INLEIDING 
1            Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning – Staatstoezicht op de Mijnen Inleiding 
ACHTERGROND 
Op grond van de Mijnbouwwet moet sinds 1 januari 2003 een seismische risico analyse omtrent 
bodemtrillingen als gevolg van de winning in het winningsplan worden opgenomen. In de memorie van 
toelichting op dit artikel wordt opgemerkt dat het verkenningsonderzoek naar risico’s plaatsvindt op het niveau 
van afzonderlijke velden, maar ook op een brede basis waarbij de maatschappijen en onderzoeksinstellingen 
gezamenlijk onderzoek verrichten. Mede in dit verband zijn door TNO en KNMI verschillende studies verricht 
naar de seismische hazard door geïnduceerde aardbevingen. De resultaten van deze studies zijn samengevat 
en geïntegreerd in het TNO/KNMI integratie-rapport ‘ Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen. 
Integratie van deelstudies ’ [1]. 
In reactie op het OVV-rapport ‘Aardbevingsrisico’s in Groningen’ [2] heeft het kabinet aangegeven dat in de 
winningsplannen “mijnbouwondernemingen veiligheidsrisico’s expliciet in kaart moeten brengen”. Hiermee wil 
de minister borgen dat veiligheid een volwaardige plaats krijgt in de belangenafweging bij de besluitvorming. 
Aangezien het in kaart brengen van veiligheidsrisico’s verder gaat dan alleen de seismische hazard waarop tot 
nu toe de focus heeft gelegen, heeft de Minister van Economische Zaken het Staatstoezicht op de Mijnen 
gevraagd om, in afwachting van een door de maatschappijen en onderzoeksinstellingen te ontwikkelen 
definitieve leidraad voor het adresseren van het seismisch risico, met een gedragen tijdelijke leidraad voor het 
analyseren van de risico’s ten gevolge van door gaswinning geïnduceerde aardbevingen te komen. Dit 
document geeft invulling aan dit verzoek. 
UITGANGSPUNTEN 
In deze tijdelijke leidraad is uitgegaan van bestaande onderzoeksresultaten. Voor de invulling van de 
methodologie in de leidraad is zoveel mogelijk gebruik gemaakt van kwantificeerbare grootheden uit 
bestaande analyses en informatiebronnen. Deze leidraad kan in de toekomst op basis van nieuwe inzichten en 
onderzoeken worden aangepast of vervangen. 
AFBAKENING 
Deze leidraad geeft alleen invulling aan het in kaart brengen van het seismisch risico (=kans x effect) zoals 
vereist in het winningsplan (Mijnbouwbesluit artikel 24.1p). Het is niet de brede risicobeoordeling die is 
voorzien in het wetsvoorstel tot wijzing van de Mijnbouwwet (versterking veiligheidsbelang en regie).  
Ook de  duiding van de risico’s (wat betekend de uitkomst van de in deze leidraad opgenomen 
methodologie bv. in termen van o.a. te verwachten schade; Mbb. 24.1.q) is géén onderdeel van deze 
leidraad en dient door de mijnbouwmaatschappij in het winningsplan te worden opgenomen.  Ten aanzien 
van de maatregelen om bodembeweging (Mbb 24.1r) dan wel schade ten gevolge van bodembeweging (Mbb 
24.1s) te voorkomen of te beperken worden in de leidraad slechts randvoorwaarden voor de monitoring en 
risicobeheersing  aangegeven. 
PROCESS 
Staatstoezicht op de Mijnen heeft mede op basis van internationale literatuur en gebruiken een concept voor 
deze leidraad ontwikkeld [3] en nader uitgewerkt. Deze uitwerking is afgestemd met de Nederlandse Aardolie 
Maatschappij BV (als grootste landoperator) en kennisinstituut TNO. Vervolgens is de methodologie besproken </pre>

====================================================================== Einde pagina 347 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 348 ======================================================================

<pre>INLEIDING 
2            Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning – Staatstoezicht op de Mijnen binnen het Technisch Platform Aardbevingen (TPA), waarin zowel de mijnbouwondernemingen als 
kennisinstellingen vertegenwoordigd zijn.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 348 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 349 ======================================================================

<pre>    SEISMISCH RISICO ANALYSE    Seismisch risico analyse    De methodologie in deze leidraad is erop gericht om in drie stappen onderscheid te maken tussen velden met  een verschillend seismisch risicoprofiel. Hiervoor is een getrapte strategie geadopteerd bestaande vit drie  stappen. Deze strategie wordt weergegeven in Figuur }. Op basis van de uitkomsten van de verschillende    stappen worden vervolgstappen genomen.            Screening Potentieel  Stap 1            Risico Matrix                           Kwantitatieve  Risico Analyse  Stap 3              Figuur }: Weergave van de verschillende stappen in de seismisch risico analyse.    STAP 1: SCREENING POTENTIEEL  Allereerst wordt het potentiële vermogen van het gasveld om aardbevingen te genereren bepaald. In de studie  ‘Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit in Nederland’ [4,5] zijn, op basis van    historische waarnemingen, statistische correlaties bepaald tussen parameters voor veld- en productiekenmerken         3 Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïndvceerde bevingen door gaswinning — Staatstoezicht op de Mijnen</pre>

====================================================================== Einde pagina 349 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 350 ======================================================================

<pre>    SEISMISCH RISICO ANALYSE         en het optreden van geinduceerde bevingen. Op basis van deze correlaties kan de waarschijnlijkheid dat    bevingen geinduceerd worden door gasproductie, worden bepaald (Bijlage 1).    Daarnaast wordt op basis van de in het veld aanwezige breuken en op basis van de compactie een inschatting  gemaakt van de sterkste beving waar realistisch gezien rekening mee moet worden gehouden. De    methodologie voor deze berekeningen staan in Bijlage 2.    Voor velden die op basis van deze berekeningen een verwaarloosbare kans hebben om geïnduceerde  bevingen te genereren of waar geen bevingen sterker dan Mi=2,5 op de schaal van Richter zijn te verwachten,  zijn geen aanvullende onderzoekstappen noodzakelijk en volstaat monitoring d.m.v. het bestaande KNMI    netwerk. Voor de overige velden wordt overgegaan tot de tweede stap in de analyse.    Figuur 2 geeft een overzicht van de beslisstructuur in stap 1.                       Screening Potentieel  Stap 1                                 Kans op beven  verwaarloosbaar  of    Screening Risico  Stap 2           Figuur 2. Weergave van de beslisstructuur in stap 1.    STAP 2: RISICO MATRIX    In stap 2 wordt op basis van een risico matrix benadering het risico van geïnduceerde aardbevingen verder  gekwalificeerd. Figuur 3 geeft een schematische weergave van de verschillende factoren die bepalen of een  geïnduceerde beving kan resulteren in een sterke grondbeweging (de invloedfactoren ondergrond) en de  verschillende factoren die invloed hebben op de grootte van de mogelijke gevolgen (de invloedfactoren  bovengrond).    In de risico matrix analyse worden de verschillende factoren zoveel mogelijk kwantitatief geanalyseerd en op  basis van de uitkomst per factor gerankt (Bijlage 3). Over de scores van de individuele factoren wordt  gesommeerd, zodat een totaalscore voor zowel de invloedfactoren ondergrond als de invloedfactoren    bovengrond wordt bepaald. Deze worden genormaliseerd met het maximaal te behalen aantal punten voor         4 Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïndvceerde bevingen door gaswinning — Staatstoezicht op de Mijnen</pre>

====================================================================== Einde pagina 350 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 351 ======================================================================

<pre>    SEISMISCH RISICO ANALYSE         ondergrond cq. bovengrond en in de risico matrix tegen elkaar uitgezet waarmee kwalitatief een  risicocategorie wordt bepaald (Figuur 4).    Gevolgen    Oorzaak Schade aan huizen;  Door gasproductie Persoonlijk letsel;  geïnduceerde bevingen Financieel;                Ontwrichting  Invloedfactoren 8  - Veld indicator DHAIS pend owe ening Invloedfactoren  - Realistisch sterkste - Bevolkingsdichtheid    beving - Industrie  - Ligging voorkomen - Speciale gebouwen en  - Opslingering infrastructuur   - Dijken    Figuur 3. Schematische weergave van de bedreigingen en gevolgen van geïnduceerde bevingen en de verschillende  invloedfactoren die daarbij een rol spelen.    ir    0.9/7    0.87    0.77    0.6F    0.5/7    0.47    invloedsfactor bovengrond    0.3/7    0.27         0.17         0 bl  0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 1  invioedsfactor ondergrond    Figuur 4. De risico matrix. De zwarte lijnen zijn lijnen van gelijk genormaliseerd risico. De verdeling in categorieën is simpelweg  gedaan op basis van 1/3 en 2/3 van het genormaliseerde risico.    De locatie in de risicomatrix is afhankelijk van de combinatie van de scores voor de invloedfactoren    ondergrond en de invloedfactoren bovengrond. De duiding van het risico o.a. in termen van de mogelijke    5 Methodiek voor risicoanalyse omtrent geinduceerde bevingen door gaswinning — Staatstoezicht op de Mijnen</pre>

====================================================================== Einde pagina 351 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 352 ======================================================================

<pre>SEISMISCH RISICO ANALYSE 
6            Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning – Staatstoezicht op de Mijnen schade is sterk afhankelijk van deze combinatie en de specifieke factoren waarvoor een hoge/lage score is 
bepaald. Er is geen algemene duiding per risicocategorie. De duiding kan alleen per voorkomen op basis van 
de uitkomsten van de analyse gegeven worden1.  
Voor velden waarvan op basis van de risico matrix analyses het seismisch risico door gasdepletie in de 
categorieën I en II vallen, zijn v.w.b. de screening geen verdere vervolgstappen nodig. Velden in categorie III 
vervolgen met stap 3. 
STAP 3: KWANTITATIEVE RISICOANALYSE 
De methodologie voor een kwantitatieve seismisch risicoanalyse in termen van individueel en maatschappelijk 
risico is ten dele uitgewerkt voor het Groningen gasveld [6, 7, 8, 9]. Indien andere velden in categorie III 
terecht komen zal het seismisch risico op een vergelijkbare wijze moeten worden gekwantificeerd.. 
                                                      
1 En vormt derhalve geen onderdeel van deze leidraad. </pre>

====================================================================== Einde pagina 352 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 353 ======================================================================

<pre>IMPLICATIES 
7            Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning – Staatstoezicht op de Mijnen Implicaties 
Aan de inschatting van het risiconiveau voor mogelijke geïnduceerde bevingen bij gaswinning worden de 
volgende monitoringsverplichtingen, beheersmaatregelen en onderzoeksverplichtingen verbonden: 
Categorie I: 
• Monitoring met het huidige geofoon en accelerometer netwerk van het KNMI. 
Categorie II: 
• Duiding van de uitkomst van de risicomatrix analyse (Mbw 34.g en Mbb. 24.1.q) 
• Monitoring met een minimale cataloguscompleetheid in de omgeving van het veld van 
magnitude 1,5,  
• Monitoring in de omgeving van het veld aanvullen met accelerometers op de geofoonlocaties, 
• Implementeren generiek seismisch-risicobeheersplan2. 
Categorie III: 
• Monitoring met een minimale cataloguscompleetheid vanaf magnitude 0,5,  
• Monitoring aanvullen met accelerometers op de geofoonlocaties, 
• Monitoring van trillingen in huizen, 
• Onderzoeksprogramma3, 
• Specifiek risicobeheersplan op basis van een Meet- en Regelprotocol.4 
 
                                                      
2 Een plan waarin de operator de maatregelen beschrijft welke genomen worden bij het optreden van 
bevingen met een bepaalde sterkte cq. grondversnelling.  
3 Krijgt nadere invulling op basis van de oorzaak van het hoge risico. 
4 Met het Meet- en Regelprotocol wordt (half)jaarlijks getoetst en gerapporteerd of het risico nog binnen 
vastgestelde acceptabele grenzen blijft en bij (dreigende) overschrijding welke maatregelen getroffen worden 
om deze (dreigende) overschrijding te mitigeren..  </pre>

====================================================================== Einde pagina 353 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 354 ======================================================================

<pre>REFERENTIES 
8            Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning – Staatstoezicht op de Mijnen Referenties 
[1] TNO, 2012, Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen; Integratie van deelstudies , TNO-rapport 2012 
R11139 (www.nlog.nl). 
[2] OVV, 2015, Aardbevingsrisico’s in Groningen; Onderzoek naar de rol van veiligheid van burgers in de 
besluitvorming over de gaswinning (1959-2014). 
[3] Muntendam-Bos, A.G., J.P.A. Roest en J.A. de Waal, 2015, A guideline for assessing seismic risk induced by 
gas extraction in the Netherlands , The Leading Edge, 34(6), 672-677, doi: 10.1190/tle34060672.1. 
[4] TNO, 2004, Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit , TNO-rapport NITG 04-171-C 
[5] TNO, 2012, Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit in Nederland , TNO-rapport 2012 
R10198 ( www.nlog.nl ). 
[6] Hazard and Risk Assessment for Induced Seismicity in Groningen – Interim Update November 2015, NAM, 7 
November 2015. 
[7] Een voorstel voor een toetsingsmethodiek voor mens-geïnduceerde aardbevingen in Groningen, Prof. Pieter 
van Gelder, TU Delft, Faculteit TBM, 16 november 2015. 
[8] Seismisch risico Groningenveld; beoordeling en advies, SodM, December 2015. 
[9] Handelingsperspectief voor Groningen, Eindadvies van de adviescommissie ‘Omgaan met risico’s van 
geïnduceerde aardbevingen’, december 2015. </pre>

====================================================================== Einde pagina 354 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 355 ======================================================================

<pre>    BIJLAGE 1    Bijlage 1    DETERMINISTISCHE HAZARD ANALYSE VOOR GEÏNDUCEERDE SEISMICITEIT IN NEDERLAND (4]  Deze studie gebruikt gegevens over seismiciteit (bron: www.knmi.nl), drukdata en eigenschappen van de  voorkomens. Aan de hand van de volgende parameters van een olie- of gasvoorkomen wordt de kans bepaald    dat zich, op enig moment gedurende de productie van een voorkomen, een beving voordoet:    e _DP/Pini: De ratio van drukval (DP) en initiële druk (Pini) in het reservoir;  e Ede verhouding tussen de Young's moduli (stijfheidsmoduli) van de ‘overburden’ -en het  reservoirgesteente;  e B: een maat voor de breukdichtheid van het reservoir, gedefinieerd als:  _ breukopperviakte /2 l, /2 h/z Ll, /2 hz  ~ brutogesteentevolume Ah A  met h de maximale dikte van de gaskolom van het voorkomen is, lb de totale breuklengte van de intra-  reservoir breuken en de randbreuken van het voorkomen en A het opperviakte (gemeten binnen de    GWC dieptecontour) van het voorkomen [m2].    De kans-klassen worden hieronder weergegeven (met Pade kans op beven van het olie-gasvoorkomen):                   Reeds bevende MCS    DP/Pin = 28%            DP/Pm < 28% ret    De analyse geeft geen informatie over de vraag hoe groot de frequentie en magnitude van een eventuele    beving zou kunnen zijn.         9 Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïndvceerde bevingen door gaswinning — Staatstoezicht op de Mijnen</pre>

====================================================================== Einde pagina 355 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 356 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 2 
10            Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning – Staatstoezicht op de Mijnen Bijlage 2 
Bepaling sterkte realistisch sterkste beving 
Er worden twee methoden gebruikt om de sterkte van de realistisch sterkste beving te bepalen: op basis van 
breukgeometrie en op basis van energiebalans. Beide methoden kennen grote aannamen en onzekerheden. In 
deze Seismisch Risico Analyse leidraad worden daarom beide methoden gebruikt. 
Methode 1: breukgeometrie  
De hoeveelheid energie die vrijkomt bij een beving en daarmee de sterkte van een beving schaalt met het 
breukoppervlak dat beweegt. De grootte van een breuk is daarmee limiterend voor de sterkste beving die op 
die breuk kan plaatsvinden. Deze relatie wordt gegeven door (Kanamori, 2001; Stein en Wysession, 2006): 
= =3
8∆!"#$% 
Waarbij  het seismisch moment (maat voor de hoeveelheid energie) is dat bij een beving vrijkomt,  de 
schuifmodulus,  het breukoppervlak waarover beweging plaatsvind, u de gemiddelde slip (verplaatsing) op 
de breuk, ∆! stress drop, oftewel de spanning die tijdens een beving is gerelaxeerd, w de hoogte en L de 
lengte van de breuk. De relatie tussen het seismisch moment "%	en de magnitude "% van een beving wordt 
gegeven door (Hanks and Kanamori, 1979): 
	=9.1+1.5  
Voor tektonische bevingen varieert de stress drop tussen de 1MPa (10 bar) en 10 MPa (100 bar) 
(Abercrombie, 1995). Voor de meeste geïnduceerde bevingen komt de stress drop niet boven de 5MPa (50 
bar) uit. Voor de bepaling van de sterkste realistisch mogelijke beving kan hiervan worden uitgegaan. Een 
stress drop van 1MPa geeft een 0,5 magnitude punt lagere magnitude, een stress drop van 10MPa een 
verhoging met 0,2 magnitude punt. 
De grootte van de breukoppervlakken waarover slip kan plaatsvinden is voor geïnduceerde bevingen moeilijk 
vast te stellen. Op basis van geomechanische modellen (Roest & Kuilman, 1994; Mulders, 2003; Muntendam-
Bos et al, 2008) is bekend dat de spanningstoename door depletie vooral op het breukoppervlak in het 
reservoir optreedt, met een lichte spanningstoename op de breuk net buiten het reservoir. Voor de bepaling 
van een realistische sterkste beving wordt voor het breukoppervlak uitgegaan van het breukoppervlak dat aan 
het reservoir grenst. Het is echter niet uitgesloten dat ook grotere bewegingen op het oppervlak buiten het 
reservoir kunnen optreden. 
De schuifmodulus ( ) kan worden bepaald op basis van de Young’s modulus ( +) en de Poisson Ratio ( ,): 
 =+
2"1+,% 
 
Methode 2: Energiebalans  
Voor geïnduceerde aardbevingen geldt dat slechts een deel van de energie die er door de activiteit – in dit 
geval onttrekking van olie of gas – opgebouwd wordt tijdens een beving vrij kan komen. Deze relatie is 
empirisch bepaald. Op basis van Kostrov (1974) hebben Bourne et al. (2014) voor Groningen afgeleid: </pre>

====================================================================== Einde pagina 356 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 357 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 2 
11            Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning – Staatstoezicht op de Mijnen 0,0"
%≅43
34|∆6"
%|	 
Waarbij ,7"
% het seismisch moment is dat maximaal vrij kan komen, 3 de schuifmodulus en ∆6"
% de volume 
verandering in het reservoir ten gevolge van de compactie door gasonttrekkking. De fractie van de door 
compactie opgebouwde energie die seismisch vrij kan komen wordt gegeven door de zogenaamde partitie-
coëfficiënt 4. De relatie tussen het seismisch moment "%	en de magnitude "%  van een beving wordt 
gegeven door (Hanks and Kanamori, 1979): 
	=9.1+1.5  
Door de logaritmische relatie tussen seismisch moment en magnitude gaat de sterkste beving gepaard met de 
helft van het totale seismische moment. De sterkte van deze beving wordt dan gegeven door: 
 =2
3"823
34|∆6"
%|9−9.1%  
De partitie coëfficiënt 4 is empirisch bepaald. Voor de bepaling van de sterkste realistisch te verwachten 
beving wordt een partitie coëfficiënt van 0,01 aangenomen, oftewel 1% van de energie die wordt opgebouwd 
kan vrijkomen in de sterkste beving. Dit komt overeen met de grootste waarde die geobserveerd is voor enkele 
velden in Noord-Nederland5. Ter vergelijking: voor het Groningen gasveld wordt tot nu toe een waarde voor 
de partitie coëfficiënt van 0,0005 geobserveerd (Bourne er al, 2014). De gevoeligheid voor de partitie 
coëfficiënt in de analyse is aanzienlijk: een factor 10 hogere of lagere partitie coëfficiënt geeft een verhoging 
cq. verlaging van de sterkste magnitude met 0,7 magnitude punt. 
Referenties: 
Abercrombie, R.E. (1995), Earthquake source scaling relationships from -1 to 5 Ml using seismograms recorded at 
2.5 km depth , J. Geophys. Res. 100. 
Bourne, S.J., S.J. Oates, J. van Elk, and D. Doornhof (2014), A seismological model for earthquakes induced by 
fluid extraction from a subsurface reservoir , J. Geophys. Res. 119(2), 8991-9015, 
doi:10.1002/2014JB011663. 
Hanks, T., and H. Kanamori (1979), Moment magnitude scale , J. Geophys. Res. 84, 2348-2350. 
Kanamori, H. (2001), Energy budget of earthquakes and seismic efficiency , in Earthquake Thermodynamics and 
Phase Transformations in the Earth’s Interior, edited by R. Teisseyre, pp.293-305, Academic, Wlatham, Mass. 
Kostrov, V.V. (1974), Seismic moment and energie of earthquakes and seismic flow of rocks , Izv. Acad. Sci. USSR 
Phys. Solid Earth, Eng. Transl., 1, 23-44. 
Mulders, F.M.M. (2003), Modelling of stress development and fault slip in and around a producing gas 
reservoir, Phd. Thesis Technical University Delft, IOS Press. 
Muntendam-Bos, A.G. et al. (2008), Bergermeer Seismicity Study , TNO Report 2008-UR1071/B, 6 November 
2008. 
Roest, J.P.A., and W. Kuilman (1994), Geomechanical analysis of small earthquakes at Eleveld gas reservoir , 
Eurock ’94, 573 – 580. 
                                                      
5 De 1% wordt voor 1 veld in de analyse gerealiseerd indien de energie uit alle opgetreden bevingen samen 
genomen wordt. </pre>

====================================================================== Einde pagina 357 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 358 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 3 
12            Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning – Staatstoezicht op de Mijnen Bijlage 3 
RISICO MATRIX ANALYSE 
In de risico matrix analyse worden de belangrijkste invloedfactoren ondergrond en bovengrond beschouwd en 
geclassificeerd. Op basis van de classificatie wordt een puntenwaarde toegekend. De toegekende 
puntenwaarden voor de invloedfactoren worden vervolgens gesommeerd en genormaliseerd om de 
puntenwaarde voor de ondergrond en bovengrond te bepalen.  
In de risicomatrix wordt de combinatie van de puntenwaarden voor boven- en ondergrond met  een stip 
aangegeven. Uit de locatie van het punt in de matrix volgt de risicoclassificatie.  
Hieronder worden de verschillende invloedfactoren besproken. 
Invloedfactoren ondergrond 
De invloedfactoren en de classificatie voor deze factoren worden gegeven in Tabel 1. De manier waarop de 
classificatie bepaald moet worden, is hieronder beschreven. 
1. Kans op het induceren van bevingen:  
De kans dat bevingen geïnduceerd worden wordt bepaald op basis van de DHAIS analyse. Deze analyse 
is in niveau 1 al uitgevoerd. Het resultaat kan direct worden gebruikt in de classificatie. 
2. De sterkste beving waar realistisch rekening mee moet worden gehouden: 
De magnitude van de sterkste beving waar realistisch rekening mee moet worden gehouden wordt 
berekend in niveau 1 volgens de methodieken beschreven in Bijlage 2. Het resultaat kan direct worden 
gebruikt in de classificatie. 
3. Ligging voorkomen: 
In het noorden van Nederland (inclusief Noord-Holland) ligt een dikke laag Zechstein zout wat vaak de 
afsluitende laag is van de aanwezige gas voorkomens. Zout op een diepte van ~3km gedraagt zich 
vloeibaar en zal stromen om de spanningen in het zout te relaxeren. Hierdoor wordt extra spanning 
opgebouwd net boven en onder een dikke laag zout. Sinds de start van de gaswinning is het nooit 
voorgekomen dat er geïnduceerde bevingen optraden in velden ten zuiden van de lijn Amsterdam-Arnhem, 
waar de Zechstein zoutafzettingen ontbreken. 
4. Lokale opslingering: 
In [1] zijn de ondiepe grondsoorten en de daaraan verbonden opslingering in kaart gebracht. Het te 
analyseren gasveld dient op de kaart te worden geprojecteerd en het percentage van het veld boven de 
verschillende grondsoorten te worden geanalyseerd. Op basis van de bepaalde percentages kan de 
factor opslingering worden geclassificeerd. 
Om de bedreiging te bepalen worden de puntenwaarden behorende bij de classificatie van de vier factoren 
gesommeerd en genormaliseerd met het maximaal te behalen aantal punten (=14).   
Invloedfactoren bovengrond  
De gevolgfactoren en de classificatie voor deze factoren worden gegeven in Tabel 2. De manier waarop de 
classificatie bepaald moet worden, is hieronder beschreven. Algemene opmerking hierbij is dat een 5 km 
bufferzone genomen wordt vanaf de rand van het veld. De reden hiervoor is dat bevingen op de randbreuken 
van een veld binnen deze afstand nog significante grondbewegingen kunnen veroorzaken. 
1. Bevolkingsdichtheid & bebouwing: 
De bevolkingsdichtheid, oftewel het aantal inwoners per km2, kan worden bepaald door het oppervlakte </pre>

====================================================================== Einde pagina 358 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 359 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 3 
13            Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning – Staatstoezicht op de Mijnen van het veld binnen de verschillende gemeenten waaronder het veld gelegen is in kaart te brengen. Op de 
bevolkingsdichtheidkaart (CBS Statline)) kan per gemeente de gemiddelde bevolkingsdichtheid worden 
afgelezen. Op basis van het oppervlakte binnen de verschillende gemeenten kan vervolgens een gewogen 
gemiddelde voor de bevolkingsdichtheid boven het gasveld worden bepaald, welke geclassificeerd kan 
worden. Voor hele keine velden kan eventueel ook de ´bevolkingsdichtheid per buurt’ worden gebruikt 
(CBS Statline). Daarnaast wordt in deze categorie ook rekening gehouden met de aanwezige bebouwing. 
Het type bebouwing speelt een belangrijke rol, maar is moeilijk te specificeren. Het is wel vast te stellen of 
er wijken met flats/appartementencomplexen aanwezig zijn. Dit is in deze categorie verwerkt. 
2. Industriële inrichtingen: 
Op http://www.risicokaart.nl  kan de aanwezigheid van industriële inrichtingen boven  en rond het veld 
worden geïnventariseerd en kan deze factor worden geclassificeerd. 
3. Speciale gebouwen en vitale infrastructuur: 
Op http://www.risicokaart.nl  kan de aanwezigheid van scholen, ziekenhuizen, tehuizen en publieke 
gebouwen waar veel mensen samenkomen in kaart worden gebracht en kan deze factor worden 
geclassificeerd. 
4. Dijken: 
De aanwezigheid van primaire en/of secundaire dijken kan op http://www.risicokaart.nl  in kaart worden 
gebracht.  
Om de gevolgen te bepalen worden de puntenwaarden behorende bij de classificatie van de vijf factoren 
gesommeerd en genormaliseerd met het maximaal te behalen aantal punten (=16). 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 359 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 360 ======================================================================

<pre>    BIJLAGE 3    Tabel 1. Classificering van de invloedfactoren ondergrond.         DHAIS M Ligging voorkomen Opslingering  Alle methodes >4,5  Bevend veld 1 methode > 4,5  > 5 bevingen per jaar én/of  van M2 1,5 Alle methodes 4,1 - 4,5  Bevend veld 1 methode 4,1 - 4,5 >60% slappe grond (V, ,, =< 200m/s) en/of >30% grondsoort  < 5 bevingen per jaar én/of die extra gevoelig zijn voor amplificatie, zoals veenlagen dikker  van M> 1,5 Alle methodes 3,6 — 4,0 dan 3m en slappe veenlagen met een dikte van 1m-3m  gelegen op een stijve ondergrond.  P=42% 1 methode 3,6 — 4,0 Boven de lijn 30-60% slappe grond (V, ,, =< 200m/s) en/of 15-30%  Of én/of Amsterdam-Arnhem grondsoort die extra gevoelig zijn voor amplificatie, zoals  Bevend veld Alle methodes 3,1 — 3,5 veenlagen dikker dan 3m en slappe veenlagen met een dikte  M< 1,5 van 1m-3m gelegen op een stijve ondergrond.  P=19% 1 methode 3,1 - 3,5 10-30% slappe grond (V, ,, =< 200m/s) en/of 5-15%  én/of grondsoort die extra gevoelig zijn voor amplificatie, zoals  Alle methodes 2,6 — 3,0 veenlagen dikker dan 3m en slappe veenlagen met een dikte  van 1m-3m gelegen op een stijve ondergrond.    1 methode 2,6 — 3,0  én/of  Alle methodes < 2,5    Onder de lijn  Amsterdam-Arnhem    <10 % slappe grond (V,,, =< 200m/s) en/of < 5% grondsoort  die extra gevoelig zijn voor amplificatie, zoals veenlagen dikker  dan 3m en slappe veenlagen met een dikte van 1m-3m  gelegen op een stijve ondergrond.         Methodiek voor risicoanalyse omtrent geinduceerde bevingen door gaswinning — Staatstoezicht op de Mijnen</pre>

====================================================================== Einde pagina 360 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 361 ======================================================================

<pre>    BIJLAGE 3         Tabel 2. Classificering van de invloedfactoren bovengrond    Bevolkings- Industriële  dichtheid inrichtingen  (aantal inwoners  2  per km )  4 > 2500 Meerdere direct    boven het veld    3 1000-2500 en/of 500-1000 1 boven het veld    met wijken bestaande uit en/of meerdere  flats/appartementencomplexen binnen 5 km rond  binnen 5 km rond het veld het veld,    2 5000-1000 en/of 250-500 met 1 binnen 5 km  wijken bestaande uit rond het veld.  flats/appartementencomplexen  binnen 5 km rond het veld    1 250-500 en/of <250 met  wijken bestaande uit  flats/appartementencomplexen  binnen 5 km rond het veld    oO < 250 Geen binnen 5 km  rond het veld    Speciale gebouwen  En  vitale infrastructuur    Meerder ziekenhuizen en/of  energievoorzieningen direct boven  het veld    1 ziekenhuis en/of energievoorziening  direct boven het veld of meerdere  binnen 5 km rond het veld.  Meerdere scholen, tehuizen en/of  publieksgebouwen direct boven het  veld    1 school, tehuis en/of  publieksgebouw boven het veld of  meerdere binnen 5 km rond het veld.    1 school, tehuis en/of  publieksgebouw binnen 5 km rond  het veld.    Geen boven en/of binnen 5 km rond  het veld    Dijken    Primaire dijken boven het veld    Primaire dijken binnen 5 km rond  het veld en/of secundaire dijken  boven het veld    Secundaire dijken binnen 5 km  rond het veld    Geen dijken binnen 5 km rond  het veld         Methodiek voor risicoanalyse omtrent geinduceerde bevingen door gaswinning — Staatstoezicht op de Mijnen    </pre>

====================================================================== Einde pagina 361 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 362 ======================================================================

<pre>    G  ws    SCHADEPROTOCOL VAN NAM IN DE KLEINE GASVELDEN    TAS WEN WERKWIJZE NAM BIJ  SCHADE AAN UW WONING    - ae DOOR GASWINNING  Qe    Sens    Naast het Groningen-gasveld wint NAM ook aardgas uit zo'n 175 kleine gasvekden. Woont u buten  Groningen en derkt u dat de schade oan vw woning door gaswinning & ontstaan, den kurt u dit bj NAM  melden. NAM volgt dan de volgende werkwijze die duidelijk maakt woar u recht op heeft en weke stappen    er gevolgd worden. NAM wil groag dat u ak belanghebbende snel en servicegericht geholpen wordt bij  schade.    SOHADE ALS Lac VOM VARGAS WIID?    DON! 5 vetelijk omspoelk voorde ge. ogen on hoor xt eden Play neemt dan ook de  eran …oorge “kheid oor ge schode de het becki 5 toe  rexener    Tim ge af onschode u ster N=)’ oorsoroktijk door een melding te doer 10 het scrodmformue: op de  veste wam A nl/ schi Iden oor het dhondelen ar ichodere!dngen met getmijng tor het  Sronrgen gas eid kust u zich verden tat her Centrum velig Honen wer gra nl:    3) Ne melding ‚5 ber orrgier neemt Mas contac ret. opoe: het eraser ercop vor de gronden    4: es Ge velde tussen gemelos schode en gos + cnning oonnemeld 5 oat Pl-!A de schademelding  onderzoeken door aen ordfhorkeluk e«petisebum au    5 meterpergebureou maakt ser roopor op er stuurt df vaar vop De ropooroge geek oor vele moge! ie  oorzook of sorzoken ten gromcblog I:ggen aan de schadeis: -6 net bureay aststel dar de schoae het  ge vlgs an gast inang don „ord de schade ge*meerd en zol de schade meteen -orden necteld    Oo: Bent u het niet aen; met df. NZINg -an een schademeiding met de concluse oan he! e.petsenurecy of met  de hooge on de schode.ergording? Don kun u de oncthamelbe Technische commase codemoe-eging    tarra tebb nl inschakeien |  ‘eer informatie oer gs onngen zhode ond op waw nm al    Arn proberen zorgte dragen -ooreen goede en Juoeike scrodednordelng en werker continu aar het erbeterer  on het proces Uv mening 5 daoror erg beiongnk .oor ons Deze kunt u ooorge er aar ve comactpersoon of    telefonisch ig CSOD 3Og45 |</pre>

====================================================================== Einde pagina 362 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 363 ======================================================================

<pre>    &.  vr    NAM    SCHADEPROTOCOL: NAM OP AFSTAND IN DE KLEINE GASVELDEN    &    _ Ka    veen 5  Ad  BROM VAN ONES DERGE  G Gas- en oliewnning Velligherd, miheu en schade NAM on de samenieving Techmel en innevahe    Ook afstand in schadeproces kleine velden    PUBLCATEDATUM SMEI tT    NAM 15 een voorstander van een schadeproces op afstand van NAM ook voor de kleine velden  Daarbij gaat NAM graag wt samenspraak met bestuurders en belanghebbenden kijken hoe lokaal of  regonaal de schadeafhandelmg ook bij NAM 's kleine gasvelden op afstand van NAM ingenc ht kan  worden Ook aan de vraag om meer monitoring wil NAM invulling geven bijvoorbeeld door    gebouwopnames waar nodig en mogelijk    Overleg met gemeenten en provincies    HAM gaat graag ws overleg met de gemeenten an provincies over de schaaeafhendeing rondom hene gesvekden HAM  heeft voor circa 175 kinins gasveider i Necertand eer tontesms om zas le mogen wanen De kene gasvelien iggen  bevoorbeeld mn Drenthe. maar ook er verschilende andere pmowncmen Ook daar want in de natye foehomet gaswnnng  mogelijk ss. wi NAM de bestuurijke reistes benaderen voor overleg “Ott verent uiteraard maatwerk”. aldus Eke Retiberg  asset manoger Land by NAM De sluaties verkhdien per gebied en de lokale wensen ocus oot. Daar gaan we graag  veer n° gespreb *    Groningen.vetd    In Groningen wordt sinds 3! maarl 2017 de schaceafhardelng aangesiuud coor de !ationas C ocromator Groningen  (RCG) Op 1 pl 2017 zal eer nleuw schadeprotocol en handboek van de ICG wm werking treden    Monitoring    Daarnaest kit NAIA nom: mogeljhhecden voor onafhankelyke montonng rondom bepaalde hlewe vaiden Een van de vee!  gehoorde verzoeken var omwonenden en opwonender van mese gasvelden s een beter nacht sr de bestaande stuate  bjvaorbdeein door gebouwopnamer NAM bespseett graag op korte termen met gemeenten. provincies en lokale  verlegenwoorsgers wat preces de verwschtngen en wensen zjn ten aanzen van montonng (ondom oe gasweinng nl  Hene velen Afhankelj daat van kan rontoring lokaal ngench! worden Ooh her streeft NAM naar duce hen en een  onsthanhekgke rol w de monttonng         Soe mean eid  remo  Forten en citer</pre>

====================================================================== Einde pagina 363 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 364 ======================================================================

<pre>    sr  NAM NULMETINGEN IN DE KLEINE GASVELDEN    NAM gaat aan de slag met onafhankelijke monitoring rondom bepaalde kleine velden.    Een van de veel gehoorde verzoeken van omwonenden en opwonenden van kleine  gasvelden is een beter inzicht in de bestaande situatie, bijvoorbeeld door  gebouwopnames.    NAM bespreekt graag op korte termijn met gemeenten, provincies en lokale  vertegenwoordigers wat precies de verwachtingen en wensen zijn ten aanzien van  monitoring rondom de gaswinning in kleine velden. Afhankelijk daarvan kan monitoring  lokaal ingericht worden. Ook hier streeft NAM naar duidelijkheid en een onafhankelijke  rol in de monitoring.         U kunt ons helpen met het opzetten van nulmetingen door uw ideeën over nulmetingen  in een vragenlijst aan ons door te geven. De uitkomsten uit alle vragenlijsten nemen wij  mee in het opzetten van een degelijke nulmetingsprocedure.</pre>

====================================================================== Einde pagina 364 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 365 ======================================================================

<pre>    sr    NAM    COMMUNICATIE MET NAM EN DOOR NAM; WAAR KUNT U ONS VINDEN?    8 Brieven aan direct omwonenden bij werkzaamheden   8 Informatieavonden en inloopavonden   m Open dagen (hoofdkantoor en locaties)   B Contacten tussen Gemeenten/Provincie & NAM om over en weer te informeren  B Advertenties in lokale media bij grote operaties    B Contacten met dorpsraden en wijkraden    B MARSDIJK: tijdelijke Pop-Up-Store voor dagelijkse inloop (februari 2017)  m Website voor achtergrond-informatie  B Twitter, voor actuele berichten over activiteiten: @NAMbv    B Facebook voor actuele berichten: NAM in Assen    </pre>

====================================================================== Einde pagina 365 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 366 ======================================================================

<pre>    NAM OVERZICHT GASVELDEN WINNINGSPLAN WESTERVELD    NAM Niet ontwikkeld gasveld, onderdeel van winningsplan Westerveld          NAM Productie gasveld, onderdeel van winningsplan Westerveld  |l    Ee NAM Ondergrondse gasopslag    NAM Productie gasveld    Cubbeveen    Productie gasvelden winningsplan Westerveld:  - Eleveld   - Assen   - Een   -  Vries-Noord   -  Vries-Centraal   -  Vries-Zuid   -  Witterdiep   -  Zevenhuizen                verntaagen    ut    west!    \           Niet ontwikkelde gasvelden winningsplan  Westerveld  -  Assen-Zuid  “ - Witten  -  Zevenhuizen-West    Pagers           te           em  zeer            egt “eo    the  , aren hey  : ven , schenk  . me Wase: Sources: Esti, HERE, DeLorme, Intermap, increment P Corp., GEBCO, USGS, FAO. NPS. NRCAN.  tte 7 cee tapen IGN, Kagagler NL, Ordnance Survey. Esri Japan, METI, Een China (Horig Kong),  en ‘ 3, . © OpenStreetMap contributors, and the GIS User Community  men ‘ : Bron: NAM ArcGIS    database 2016</pre>

====================================================================== Einde pagina 366 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 367 ======================================================================

<pre>    y  NAM GASVELDGROOTTE WESTERVELD GASVELDEN vs GRONINGEN    Legenda    A VRIES) . ee  a” NAM Productie gasveld, onderdeel van winningsplan Westerveld         | NAM Niet ontwikkeld gasveld, onderdeel van winningsplan Westerveld    NAM Ondergrondse gasopsiag    mn NAM Productie gasveld    ij  È  ER    y= GEBCO,  „MET, Esri  d the GIS User    Bron: NAM ArcGIS  database 2016    </pre>

====================================================================== Einde pagina 367 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 368 ======================================================================

<pre>         GASVELDEN IN OMGEVING VAN ASSEN    Legenda    NAM Productie gasveld, onderdeel van winningsplan Westerveld    wa NAM Niet ontwikkeld gasveld, onderdeel van winningsplan Westerveld    EA NAM Productie gasveld    Bron: NAM ArcGIS  database 2016</pre>

====================================================================== Einde pagina 368 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 369 ======================================================================

<pre>    sr  NAM NATURA 2000 & GRONDWATERBESCHERMINGSGEBIEDEN  OMGEVING WESTERVELD    DMINGEN Legenda    NAM Productie gasveld, onderdeel van winningsplan Westerveld    NAM Niet ontwikkeld gasveld, onderdeel van winningsplan Westerveld  NAM Ondergrondse gasopslag   NAM Productie gasveld   Boringsvrije zone    Waterwingebied    Beschermd natuurgebied: Natura 2000    Grondwater hbeschermingsgebied    SECA           tte tbe acd    \ Pacer +  Longe ter    medie         Hide r.mibie    Hem erred a    meen    Sources ek HERE. DeLorme. Intermap. increment P Corp. GEBCO. USGS. FAO, NPS. NRCAN  en GeoBase, IG N. Kadaster NL. Ordnance Survey. Esri Japan, MET! Esn China (Hong Kong) Bron: NAM ArcGIS    as ws nSwisstopo, Mapmyinda, © OpenStreetMap contnbulors. and the GiSe¥ensGeroruaiivg  database 2016    </pre>

====================================================================== Einde pagina 369 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 370 ======================================================================

<pre>    G  ws    invloedsfactor bovengrond    0.2    AARDBEVINGSRISICO'S PER VELD WINNINGSPLAN WESTERVELD    0.4 0.6    invloedsfactor ondergrond         08    1.0    Voorkomens winningsplan Westerveld waarbij de kans op seismiciteit verwaarloosbaar zijn  (niet geplot op grafiek hiernaast)  -  Assen-Zuid   Witten   Zevenhuizen-West    Voorkomens winningsplan Westerveld die in Seismisch Risico categorie | vallen (de  LAAGSTE seismische risico categorie):  -  Eleveld   Assen   Een   Vries-Noord   Vries-Centraal   Vries-Zuid   Witterdiep   Zevenhuizen    Bron: Winningsplan  Westerveld 2016</pre>

====================================================================== Einde pagina 370 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 371 ======================================================================

<pre>    sr  NAM HISTORISCHE AARDBEVINGEN WESTERVELD    Geen historische bevingen van voorkomens Assen, Een en Zevenhuizen.         Aardbevingen geregistreerd in voorkomen Vries                                       Aardbevingen geregistreerd in voorkomen Eleveld  be, e2seMs30 & @2,5<M53,0  | e20<M<25 #20<M 52,5  5 “156M E20 ‘ oem $20  e Me 1,5 Me15  64 54  Pr | e  i i  = | ig  de: a?  |  vi : 1  0 - v  GERGETTRRRER RRS EESELEREREEREERS GEERLET TET RTRR EE ESEEEEEEEEEERES  Jaar Jaar  aaa...)  Aardbevingen geregistreerd in voorkomen Witterdiep  & @25¢Ms3,0  BANEM S25  5 1.5<M62,0  Misty  Ga.  9  8  Ka  8  a2  1  0 a - mn 5 ee  PERRERRERRRRRREERSERERERSSESERR _  Sar DEN PONNE NN ON ON ON Bron: Winningsplan  Westerveld 2016    </pre>

====================================================================== Einde pagina 371 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 372 ======================================================================

<pre>    ¢.  w    Zevenhuizen-West   Datum te boring: 08-02-1993   Datum start gasproductie: mvt   Datum einde gasproductie: 01-01-2029   Aantal putten: 1   Hoeveelheid winbaar gas: 0 min Nm3   Gas geproduceerd per 01-01-2047:0 min Nm3  Resterende verwachte productie: 0 %    Zevenhutsen   Datum te baring: 22-04-1963   Datum start gasproductie: 01-07-2008   Oatum einde gasproductie: 01-01-2029   Aantal putten: 1   Hoeveelheid winbaar gas: 105 min Nm3   Gas geproduceerd per 01-01-2017: 101 min Nm3  Resterende verwachte productie: 4 %    fen   Datum 1e boring: 23-03-2003   Datum start gasproductie: 01-05-2005   Datum einde gasproductie: 05-01-2029   Aantal putten: 1   Hoeveelheid winbaar gas: 90 min Nm3   Maximale hoeveefheid winbaar gas: 125 min Nm3  Gas geproduceerd per 01-01-2017: 90 min Nm3  Resterende maximale verwachte productie: 28 %                                                                                       Assen  Datum 1e boring: 09-03-1982   Datum start gasproductie: 01-07-2007   Datum einde gasproductie: 01-01-2029   Aantal putten: 1   Hoeveelheid winbaar gas: 246 min Nm3   Gas geproduceerd per 01-01-2017: 2016 min Nm3.  Resterende verwachte productie: 22 %    Assen-Zuid   Datum te boring: 06-08-2014   Datum start gasproductie: nvt   Datum einde gasproductie: 01-01-2029  Aantal putten: 4   Hoeveelheid winbaar gas: 0 min Nm3   Gas geproduceerd pes 01-01-2017: O min Nm3  Resterende verwachte productie: 0 %    ‘Witten   Datum te boring: 29-11-1994   Datum start gasproductie: nvt   Datum einde gasproductie: 01-01-2029  Aantal putten: 1   Hoeveelheid winbaar gas: Ô min Nm3   Gas geproduceerd per 01-01-2017: 0 min Nm3    Resterende verwachte productie. 0 %  L Tm  Witterdiap    Datum te boring: 04-02-2007   Datum start gaspraductie: 01-06-2007   Datum einde gasproductie: 01-01-2029   Aantal putten: 3   Hoeveelheid winbaar gas: 413 min Nm3  Maximale hoeveelheid winbaar gas: 428 min Nm3  Gas geproduceerd per 01-01-2017: 412 min Nm3  Resterende maximale verwachte productie: & %    Naver.    PRODUCTIEDATA OP KAART    Vries-Noord _   hanes remma, Datum 1e boring: 02-06-1985 amel  rete Datum start gasproductie: 01-10-1991 an  Datum einde gasproductie: 01-01-2029  Aantal putten: 3 —  Hoeveelheid winbaar gas: 2991 min Nm3 ~  Gas geproduceerd per 01-01-2017: 2954 min Nm3  Resterende verwachte productie: 1 %    Paasen    Vries-Contraal   Datum 1e boring: 03-05-1970   Datum start gasproductie: 01-10-1991   Datum einde gasproductie: 01-01-2029   Aantal putten: 2   Hoeveelheid winbaar gas: 2370 min Nemn3   Gas geproduceerd per 01-01-2017: 2278 min Nen3  Resterende verwachte productie: 4 %    en  beent me =         Datum te boring: 17-07-1968   Datum start gasproductie: 01-06-1976   Datum einde gasproductie: 01-01-2029   Aantal putten: 5   Hoeveelheid winbaar gas: 2022 min Nm3   Gas gepraduceerd per 01-01-2017: 1646 min Nm}  Resterende verwachte productie: 19 %    anderen    Ee arke    Eleveld   Datum 1e boring: 24-08-1971   Datum start gasproductie: 01-03-1975   Datum einde gasproductie: 01-01-2029   Aantal putten: 4   Hoeveelheid wintsaar gas: 9044 min Nmn3   Gas geproduceerd per 01-01-2017: 8513 min Nm3  Resterende verwachte productie: 6 %    verbou    emmae  _ se oord,  Sources: Ean, HER! „Delorme. tmermap, increment P Corp, GEBCO, USGS, FAO, NPS, NRCAN.    ee IGN. NL. Ordnance Survey, Een Japan, METI. Esn China (Hong Kong).  Swi 3. Mapmythdia, © OpenStreetMap contributors, and the GIS User Community    Bron: Winningsplan  Westerveld 2016;  OFM; NAM ArcGIS  database</pre>

====================================================================== Einde pagina 372 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 373 ======================================================================

<pre>    Overeenstemming over nieuw schadeprotocol Groningen | Nieuwsbericht | Rijksov… pagina 1 van 2    8 16.31  Rijksoverheid         Home > Actueel > Nieuws >    Zoeken Q    Overeenstemming over nieuw schadeprotocol Groningen    Nieuwsbericht | 31 01 20181 15:55    Bewoners in het aardbevingsgebied kunnen vanaf 19 maart terecht bij een  loket voor de volledige afhandeling van schade aan huizen en gebouwen  als gevolg van de gaswinning in Groningen. Hiervoor wordt de Tijdelijke  commissie mijnbouwschade Groningen ingesteld die onafhankelijk van de  NAM en de overheid beslissingen neemt over de oorzaak van de schade en  de schadevergoeding. Behalve nieuwe schades gaat de Commissie ook  alle schademeldingen afhandelen die sinds 31 maart 2017 zijn ingediend.  Daarnaast krijgen de openstaande schademeldingen van vóór 31 maart  2017 een passende oplossing aangeboden.    Dat staat in het Protocol mijnbouwschade Groningen waarover de provinciale en gemeentelijke bestuurders in Groningen vandaag  overeenstemming hebben bereikt met het kabinet. De Groninger Bodembeweging en het Groninger Gasberaad zijn actief en constructief  betrokken geweest bij de totstandkoming van het schadeprotocol. Beide organisaties leggen het akkoord met een positief advies voor aan  hun achterban.    Met het nieuwe protocol wordt de schadeafhandeling volledig publiekrechtelijk georganiseerd. Dat betekent dat individuele schademelders  geen zaken meer hoeven te doen met de NAM. Alle schademeldingen worden voortaan individueel behandeld en beoordeeld door de  onafhankelijke Commissie die ook de hoogte van de schadevergoeding vaststelt. De overheid keert de schadevergoeding uit en verhaalt de  kosten op de NAM die aansprakelijk blijft voor de schade als gevolg van de gaswinning in Groningen.    Bij het Centrum Veilig Wonen (CVW) zijn sinds het einde van het oude schadeproces op 31 maart 2017 meer dan achtduizend  schademeldingen geregistreerd. De Commissie neemt al deze zaken over. De schades worden voortvarend opgepakt. Zo worden reeds  verrichte onderzoeken door de commissie meegenomen bij de verdere afhandeling. Ook de nog openstaande schademeldingen bij de afdeling  complexe schade van de Nationaal Coördinator Groningen gaan over naar de Commissie.    De ruim zesduizend openstaande schademeldingen van vóór 31 maart 2017 krijgen een passende optossing. Het gaat om bewoners die  vanwege discussies over aansprakelijkheid al lang wachten op afhandeling van hun schade. Met NAM is afgesproken dat deze zaken uiterlijk  voor 1 juli 2018 moeten zijn afgehandeld, hetzij door ze op te lossen, hetzij door een redelijk eindbod te doen.    Bovenop het aanbod Schone Lei stelt NAM hiervoor 50 miljoen euro extra beschikbaar. NAM zal maandelijks aan minister Wiebes van  Economische Zaken en Klimaat rapporteren over de afhandeling.    Het nieuwe protocol voldoet volgens de betrokken partijen aan de vooraf gestelde voorwaarden om te komen tot een onafhankelijke en  ruimhartige schadeafhandeling die recht doen aan de gedupeerden. Alle partijen hopen dat hiermee een eerste stap wordt gezet naar herstel  van het geschonden vertrouwen in de regio. Het nieuwe schadeprotocol is onderdeel van een brede aanpak van de problemen door de  gaswinning in Groningen. In april wil het kabinet met de regionale bestuurders en de maatschappelijke organisaties een akkoord sluiten over  de verbeterde aanpak van de versterkingsopgave en over samenwerking aan een nieuw toekomstperspectief voor Groningen.    De nieuwe Commissie gaat aan de slag tot de oprichting van het onafhankelijke Instituut Mijnbouwschade dat is aangekondigd in het  regeerakkoord. De Commissie krijgt bij haar werkzaamheden ondersteuning van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) die de  taken overneemt die tot nu toe door het CVW worden uitgevoerd. Zo zal RVO in opdracht van de Commissie de registratie van    https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2018/01/3 l/overeenstemming-over-nieuw-… 1-2-2018</pre>

====================================================================== Einde pagina 373 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 374 ======================================================================

<pre>    Overeenstemming over nieuw schadeprotocol Groningen | Nieuwsbericht | Rijksov... pagina 2 van 2    schademeldingen verzorgen en de onderzoeken door schade-experts aansturen. Ook de schadevergoedingen worden door RVO uitgekeerd.  De nieuwe werkwijze vergt grote organisatorische aanpassingen op korte termijn. Daarom vragen de opstellers van het protocol om begrip als  de dienstverlening in het begin trager verloopt dan gewenst.    In het schadeprotocol is vastgelegd dat de Commissie haar eigen werkwijze bepaalt. Uitgangspunt zijn de normen voor schadevergoeding uit  het Burgerlijk Wetboek waarin ook de omgekeerde bewijslast bij aardbevingsschade in Groningen is vastgelegd. De Commissie beoordeelt  individuele zaken op inhoudelijke gronden, ongeacht de omvang of geografische locatie. Aan iedere schademelding wordt een zaakbegeleider  toegewezen die de schademelder bijstaat in de procedure bij de Commissie door uitleg en informatie te geven over bijvoorbeeld het advies  van de deskundige, het besluit van de Commissie en de procedurele mogelijkheden.    Hoor en wederhoor staat centraal in de nieuwe schadeafhandeling. De Commissie wijst onafhankelijke deskundigen aan voor het beoordelen  van de schademelding. De melder kan in alle gevallen bezwaar maken tegen de aangewezen deskundige. Als blijkt dat de deskundige  inderdaad niet voldoet aan de kwaliteitseisen of de eisen van onpartijdigheid, wijst de Commissie een andere deskundige aan. Omdat de  schadeprocedure voortaan volledig publiekrechtelijk wordt uitgevoerd, kunnen schademelders ook bezwaar en beroep aantekenen tegen het  besluit van de Commissie. Hiervoor wordt een aparte Tijdelijke commissie bezwaarschriften mijnbouwschade Groningen ingesteld. De leden  van beide commissies zullen worden benoemd door de minister van Rechtsbescherming.    Gelet op de rol van gasopslag Norg in Drenthe in het systeem van de levering van Groningengas is besloten dat ook bewoners in de omgeving  van Norg zich met schade kunnen melden bij de Commissie.    https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/20 1 8/01/3 1/overeenstemming-over-nieuw-... 1-2-2018</pre>

====================================================================== Einde pagina 374 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 375 ======================================================================

<pre> 
> Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag  
 
 
 
 
 
 
 
  
 
Datum   
Betreft:  Ontwerp -instemmingsbesluit winningsplan Westerveld  
 
 Pagina  1 van 31 
 
  
 
 
 
 
 
Ontwerp-instemmingsbesluit 
 
1.  Aanvraag 
Op 11 september 2016 is een aanvraag ontvangen, gedateerd 9 september 
2016, van de Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. (hierna: NAM) tot 
instemming met het gewijzigde winningsplan Westerveld (hierna: winningsplan 
Westerveld).  
 
Het winningsplan Westerveld omvat 11 aardgasvoorkomens, te weten: Assen, 
Assen-Zuid, Een, Eleveld, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Witten, 
Witterdiep, Zevenhuizen en Zevenhuizen-West. Deze aardgasvoorkomens liggen 
binnen de gebieden van de winningsvergunningen Drenthe II en Groningen zoals 
verleend op basis van de Mijnbouwwet (hierna: Mbw). Geografisch bezien liggen 
de aardgasvoorkomens van het winningsplan Westerveld deels in de provincies 
Groningen, Friesland en Drenthe, in de gemeenten Leek, Ooststellingwerf, Aa en 
Hunze, Noordenveld, Assen, Tynaarlo en Midden-Drenthe, en in de waterschappen 
Noorderzijlvest, Fryslân, Hunze en Aa’s , en Drents Overijsselse Delta. 
 
Het winningsplan Westerveld beschrijft op welke wijze NAM verwacht het 
resterende gas te winnen uit de betreffende aardgasvoorkomens en hoe de 
eventuele risico’s daarvan zoveel mogelijk worden  beperkt. Daarnaast bevat het 
winningsplan informatie over de verwachte gasproductie van de betreffende 
aardgasvoorkomens, een overzicht van het productiesysteem, de verwachte 
bodemdaling en de kans op aardbevingen, en de maatregelen die volgens NAM 
daaruit voortvloeien voor de boven- en ondergrond. 
 
Het winningsplan Westerveld betreft een actualisering van het vigerende 
winningsplan v oor de bestaande gaswinning. De redenen voor de actualisatie zijn: 
een (vernieuwde) seismische risicoanalyse , de stopzetting van de gasproductie uit 
de gasvelden Appelscha, Roden en Norg-Zuid, een actualisatie van productie- en 
bodemdalingsvoorspellingen, en voorziene activiteiten om de productie in stand te 
houden.  
NAM verwacht dat de gaswinning op basis van het winningsplan Westerveld in 
2023 beëindigd zal worden, met een uitloop tot 2028 in geval van het hoge 
productiescenario. Gaswinning uit het Westerveld systeem vindt al ruim dertig 
jaar plaats en bevindt zich thans in de eindfase. Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
Bezoekadres  
Bezuidenhoutseweg 73  
2594 AC Den Haag  
Postadres  
Postbus 20401  
2500 E K Den Haag  
Factuuradres  
Postbus 16180  
2500 BD Den Haag  
Overheidsidentificatienr  
00000001003214369000  
T 070 379 8911 (algemeen)  
www.rijksoverheid.nl/ez  
 
 
Ons kenmerk  
DGETM -EO / 17049933  
Uw kenmerk  
 
Bijlage(n)  
 
 
 
 16.32</pre>

====================================================================== Einde pagina 375 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 376 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  2 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
De Minister van Economische Zaken (hierna: de minister) is op grond van artikel 
34, derde lid, Mbw bevoegd te beslissen op deze aanvraag. 
 
2.  Beleid gaswinning in Nederland 
In het Energierapport 2015 en de Energieagenda van december 2016 is de ‘lange 
termijn’ -visie ten aanzien van de Nederlandse brandstofmix, inclusief de transitie 
naar een duurzame energievoorziening, uiteengezet. Het in productie brengen van 
hernieuwbare energiebronnen maakt daar nadrukkelijk onderdeel van uit. Hoewel 
in de gebouwde omgeving stevig ingezet wordt op het geleidelijk uitfaseren van 
het gebruik van aardgas, speelt aardgas (als efficiënte energiedrager) komende 
decennia nog een essentiële rol in de Nederlandse energievoorziening.  
Op dit moment is de Nederlandse energievoorziening nog voor meer dan 90 % 
afhankelijk van fossiele brandstoffen (olie, gas, steenkool), waarbij aardgas 
voorziet in ruwweg 40% van onze primaire energiebehoefte. Van de fossiele 
brandstoffen is aardgas de schoonste brandstof, met de minste CO 2-uitstoot en 
dus het minst belastend voor het klimaat. In de transitie naar duurzaam is 
aardgas – voor het verwarmen van een groot deel van de huizen en het realiseren 
van een betrouwbare elektriciteitsvoorziening - de komende decennia nog steeds 
nodig.  
Wanneer aardgas veilig kan worden gewonnen is het wenselijk dit uit de Neder-
landse bodem te winnen. Nederland is dan minder afhankelijk van gasimport en 
de schonere winning in Nederland beperkt ook de met de winning samenhangende 
mondiale uitstoot van CO2.  
 
3.  Voorgeschiedenis  
 
3.1 Wijziging Mijnbouwwet 
Met het per 1 januari 2017 in werking treden van de gewijzigde Mbw is onder 
meer het toetsingskader van en de procedure om te komen tot een winningsplan 
gewijzigd.  
 
3.1.1  Wijziging toetsingskader 
Implementatie aanbeveling en OVV-rapport in de Mbw 
De wijziging van de Mbw is allereerst het resultaat van de implementatie van de 
aanbevelingen van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (hierna: OVV) in zijn 
rapport over de aardbevingsrisco's in Groningen (Kamerstukken II 2014/15,  
33 529, nr. 123) van 18 februari 2015. In de kabinetsreactie van 2 april 2015 
(Kamerstukken II 2014/2015, 33 529, nr. 143) is aangegeven dat het kabinet alle 
aanbevelingen uit dit OVV-rapport zal overnemen.  
 
Een van de belangrijkste aanbevelingen uit het OVV-rapport richt zich op de 
veiligheid van burgers en infrastructurele werken. Een ander belangrijk punt 
betreft het betrekken van de andere overheden bij de besluitvorming over 
mijnbouwactiviteiten en het hebben van meer aandacht voor het burger-
perspectief. Deze en andere aanbevelingen hebben op verschillende onderdelen 
geleid tot wijziging van de Mbw; deze wijziging is per 1 januari 2017 in werking 
getreden . Voorafgaand aan deze wetswijziging heeft de minister bij brief van 21 
april 2015 (Kamerstukken II 2014/2015, 33 529, nr. 146) aangegeven om de 
toentertijd ingediende (wijzigingen van) winnings- en opslagplannen op land, niet 
in behandeling te nemen .  
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 376 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 377 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  3 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Met het per 1 januari 2017 in werking treden van de gewijzigde Mbw is er nu ook 
een wettelijke grondslag voor het in de procedure in acht nemen van de aanbeve-
lingen uit het OVV-rapport.  
 
In het winningsplan is met het oog hierop dan ook expliciet aandacht besteed 
aan het belang van veiligheid en risico's voor omwonenden, gebouwen en 
infrastructuur. Dit gebeurt volgens een samen met SodM opgestelde 
methodiek1: de seismische risicoanalyse (SRA). Dit betekent dat de beoordeling 
van de gevolgen van aardbevingen niet langer wordt beperkt tot de "seismische 
hazard" (seismische dreiging), maar wordt uitgebreid naar het daadwerkelijke 
seismische risico (effecten voor omwonenden). 
 
Natuur en milieu 
Tijdens de parlementaire behandeling van de implementatie van het OVV-rapport 
in de Mbw zijn n aast het belang van veiligheid en risico’s voor omwonende n en 
het voorkomen van schade aan gebouwen of infrastructurele werken, ook de 
gevolgen voor milieu en natuur door de wijziging van de Mbw toegevoegd aan het 
toetsingskader voor winningsplannen. 
 
3.1.2 Wijziging procedure   
Op basis van de aanbevelingen van het OVV-rapport, zoals overgenomen door het 
kabinet (Kamerstukken II 2014/2015, 33 529, nr. 143), dienen de andere over-
heden betrokken te worden en dient er meer aandacht voor het burgerperspectief 
te zijn in de besluitvorming. In dit verband is een samenhangend pakket aan 
wijzigingen in de Mbw doorgevoerd d at recht doet aan de maatschappelijke 
vraagstukken rond mijnbouwactiviteiten. Zo is nu ook bij een wijziging van het 
winningsplan in principe afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) 
van toepassing verklaard, waardoor de mogelijkheid van het indienen van ziens-
wijzen is ontstaan . Daarnaast gaat het voor de instemmingsprocedure met het 
winningsplan onder andere om het adviesrecht v oor decentrale overheden . 
Alvorens te besluiten over een winningsplan wordt door de minister advies 
gevraagd aan: Staatstoezicht op de Mijnen (hierna: SodM) , de Technische 
commissie bodembeweging (hierna: Tcbb), de Mijnraad, alsook de provincie (s), 
gemeente(n) en waterschap( pen).  
Ten behoeve van de advisering door de decentrale overheden is op 8 november 
2016 door de minister een informatiebijeenkomst georganiseerd over het 
winningsplan ten behoeve van de betrokken decentrale overheden. Daarnaast 
bestaat voor een ieder de, reguliere wettelijk geregelde, mogelijkhe id tot het 
indienen van zienswijzen op het ontwerp-instemmingsbesluit met het 
winningsplan conform afdeling 3.4 van de Awb . In de periode waarin het ontwerp-
instemmingsbesluit ter inzage ligt, worden door de ministe r ook een aantal 
informatiebijeenkomsten in de regio georganiseerd. Tijdens de ze informatiebijeen-
komst en zal het ook mogelijk zijn om mondeling zienswijzen in te dienen. Deze 
werkwijze is erop gericht de andere overheden en het burgerperspectief 
nadrukkelijker mee te nemen in het door de minister te nemen besluit op een 
verzoek om in te stemmen met een winningsplan. 
 
 
                                                
 
1 ‘Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door gaswinning’, 
SodM, 1 februari 2016. Te vinden op www.rijksoverheid.nl.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 377 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 378 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  4 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
3.2 Procedure winningsplan Westerveld 
NAM heeft op 20 december 2013 een wijziging van het winningsplan Westerveld 
ingediend. Dit winningsplan heeft NAM aangevuld op 27 mei 2014, waarna SodM 
en TNO op 15 september 2014 advies hebben uitgebracht aan de minister. Gelet 
op de toenemende vragen vanuit de samenleving en de indertijd voorziene 
wijziging van de Mbw is er geen besluit omtrent instemming over het 
winningsplan Westerveld genomen . In navolging van de kabinetsreactie op het 
OVV-rapport is, vooruitlopend op de inwerkingtreding van de betreffende 
wijziging van de M bw, vanaf april 2015 de beleidslijn gevolgd om winnings-
plannen uit te breiden met een SRA waardoor er expliciet aandacht uitgaat in 
het winningsplan naar de risico's voor omwonenden, gebouwen en 
infrastructuur.  
NAM heeft op 23 februari 2016 een bijgewerkt winningsplan Westerveld 
ingediend. Op 30 mei 2016 heeft de minister aan SodM gevraagd om deze 
nieuwe beoordeling van het seismische risico te toetsen en om na te gaan of de 
geactualiseerde tekst invloed heeft op het eerdere advies van 15 september 
2014. Het resultaat van deze beoordeling heeft SodM per brief van 12 juli 2016 
kenbaar gemaakt aan de minister. In deze brief is geadviseerd om aanvullende 
gegevens op te vragen bij NAM zodat een aantal stellingen in het winningsplan 
onderbouwd konden worden. Naar aanleiding van de brief van SodM en verder 
overleg met het ministerie, heeft NAM op 11 september 2016 het definitieve 
winningsplan Westerveld ingediend.  
De in hoofdstuk 5 genoemde adviezen zien op dit definitieve winningsplan. 
 
4.  Juridisch kader 
 
4.1 Mijnbouwregelgeving  
Het winningsplan dient te worden getoetst aan de M bw en de daarop gebaseerde 
regelgeving. De artikelen 34, 35 en 36 van de Mbw en de artikelen 24, 30 en 31 
van het Mijnbouwbesluit (hierna: Mbb) vormen het juridisch kader waaraan het 
winningsplan wordt getoetst.  
 
Alvorens op basis van de M bw over te mogen gaan tot winning is, op grond van 
artikel 34, derde lid, van de Mbw, de instemming vereist van de minister met een 
winningsplan. Het winningsplan geeft concreet inzicht in de wijze waarop de 
winning wordt uitgevoerd en de effecten daarvan en dient te voldoen aan de eisen 
genoemd in artikel 35 van de M bw. Artikel 24 Mbb bevat een aantal nadere eisen 
die aan een winningsplan worden gesteld. 
 
Ter beoordeling of met een winningsplan kan worden ingestemd, wordt het 
winningsplan getoetst aan artikel 36, eerste lid, van de Mbw. De minister kan 
slechts geheel of gedeeltelijk instemming weigeren of daaraan voorschriften of 
beperkingen verbinden: 
a.  indien het in het winningsplan aangeduide gebied door de minister niet  
  geschikt wordt geacht voor de in het winningsplan vermelde activiteit om  
  reden van het belang van de veiligheid voor omwonende of het voorkomen 
   van schade aan gebouwen of infrastructurele werken of de functionaliteit  
  daarvan ,  
b.  in het belang van het planmatig beheer van voorkomens van delfstoffen, 
c.  indien nadelige gevolgen voor het milieu ontstaan, of 
d.  indien nadelige gevolgen voor de natuur worden veroorzaakt. 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 378 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 379 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  5 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Artikel 36, tweede lid, van de Mbw bepaalt voorts dat de minister de instemming 
kan verlenen onder beperkingen of daaraan voorschriften kan verbinden, indien 
deze gerechtvaardigd worden door een grond als genoemd in artikel 36, eerste lid 
of, voor zover het belang van de veiligheid voor omwonende of het voorkomen 
van schade aan gebouwen of infrastructurele werken of de functionaliteit daarvan 
daardoor niet op onaanvaardbare wijze wordt aangetast, door het belang van 
leveringszekerheid. 
 
4.2 Voorbereidingsprocedure 
Gelet op artikel 34, vierde lid, van de Mbw is dit besluit tot instemming met het 
winningsplan voorbereid met toepassing van de uniforme openbare voorberei-
dingsprocedure als bedoeld in afdeling 3.4 van de Awb. Tevens is naast SodM en 
Tcbb op grond van artikel 34, vijfde lid, van de Mbw ook advies gevraagd aan alle 
betrokken decentrale overheden . en op grond van artikel 105, derde lid, van de 
Mbw aan de Mijnraad. 
 
Onderhavig besluit is als volgt voorbereid: 
-  op [datum] is een kennisgeving met betrekking tot het ontwerp gepubliceerd 
in de Staatscourant; kennisgeving heeft ook plaatsgevonden in enkele huis-
aan-huisbladen, regionale dagbladen en langs elektronische weg;  
-  op [datum] is door de minister een ontwerp van het besluit aan NAM 
gezonden;  
-  het ontwerp van het besluit heeft van [datum] tot en met [datum] ter inzage 
gelegen bij [locatie] ;  
-  er zijn [aantal] informatieavonden georganiseerd, op [data], waarbij de 
mogelijkheid werd geboden mondeling zienswijze naar voren te brengen.  
 
Zienswijzen op dit ontwerpbesluit kunnen, gedurende een periode van zes weken 
vanaf het moment dat dit ontwerpbesluit ter inzage wordt gelegd, worden 
ingediend bij:  Ministerie van Economische Zaken 
Directie Energie en Omgeving 
Cluster vergunningen 
Postbus 20401   
2500 EK Den Haag 
  
5.  Adviezen naar aanleiding van de aanvraag 
Over het winningsplan Westerveld hebben de volgende adviseurs, op verzoek van 
de minister, advies uitgebracht :  
 SodM heeft bij brief van 13 oktober 2016 advies uitgebracht (kenmerk: 
16152380). Voor de beoordeling van het winningsplan Westerveld heeft SodM 
advies gevraagd aan TNO-AGE voor de verificatie van de berekeningen op de 
onderdelen doelmatige winning, bodemdaling en de SRA; 
 de Tcbb heeft bij brief van 6 december 2016 advies uitgebracht (kenmerk: 
TCBB/161 89114);  
 Gedeputeerde Staten van de provincie Groningen (hierna: de provincie 
Groningen ) heeft bij brief van 10 januari 2017 advies uitgebracht (kenmerk: 
2016-76.098/2/A.10, OM );  
 Gedeputeerde Staten van de provincie Fryslân (hierna: de provincie Fryslân ) 
heeft bij brief van 11 januari 2017 advies uitgebracht (kenmerk: 01378391 );  </pre>

====================================================================== Einde pagina 379 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 380 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  6 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
 Gedeputeerde Staten van de provincie Drenthe (hierna: de provincie 
Drenthe) heeft bij brief van 17 januari 2017 advies uitgebracht (kenmerk: 
3/3.3/2017000089 );  
 het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Leek (hierna: 
de gemeente Leek) heeft bij brief van 19 januari 2017 advies uitgebracht 
(kenmerk: 2017000013 ); 
 het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Aa en Hunze 
(hierna: de gemeente Aa en Hunze) heeft bij brief van 17 januari 2017 advies 
uitgebracht (kenmerk: 163447 ); 
 het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Noordenveld 
(hierna: de gemeente Noordenveld) heeft bij brief van 18 januari 2017 advies 
uitgebracht (kenmerk: Z16/03588 ); 
 het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Assen 
(hierna: de gemeente Assen) heeft bij brief van 17 januari 2017 advies 
uitgebracht (kenmerk: 2016- 04865);  
 het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Tynaarlo 
(hierna: de gemeente Tynaarlo) heeft bij brief van 10 januari 2017 advies 
uitgebracht (kenmerk: 2016/35584, 2017/223 ); 
 het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente  
Midden-Drenthe (hierna: de gemeente Midden-Drenthe) heeft bij brief van  
19 januari 2017 advies uitgebracht (kenmerk: 777689 ); 
 het bestuur van het waterschap Noorderzijlvest (hierna: het waterschap 
Noorderzijlvest) heeft bij brief van 13 januari 2017 advies uitgebracht 
(kenmerk: Z/17/003896 ); 
 het bestuur van Wetterskip Fryslân (hierna: Wetterskip Fryslân) heeft bij brief 
van 18 januari 2017 advies uitgebracht (kenmerk: WFN1616221 ); 
 het bestuur van het waterschap Hunze en Aa’s  (hierna: het waterschap Hunze 
en Aa’s) heeft bij brief van 17 januari 2017 advies uitgebracht (kenmerk: 
IN16-2078/17-0083 ); 
 het bestuur van het waterschap Drents Overijsselse Delta (hierna: het 
waterschap  Drents Overijsselse Delta) heeft bij brief van 16 januari 2017 
advies uitgebracht (kenmerk: Z/16/00 7757-12169 ); 
 de Mijnraad heeft bij brief van 3 maart 2017 advies uitgebracht (kenmerk: 
MIJR/1 7035516).  
 
In aanvulling op het winningsplan hebben de adviseurs, indien adviezen van 
anderen reeds waren uitgebracht of ten tijde van de adviesperiode werden 
uitgebracht, deze adviezen ook ontvangen.  
 
6.  Winningsplan en uitgebrachte adviezen 
Hieronder wordt per inhoudelijk thema op hoofdlijnen beschreven wat NAM hier-
over in het winningsplan heeft opgenomen, evenals wat de adviseurs (indien van 
toepassing) hierover hebben geadviseerd .  
 
De inhoudelijke thema’s zijn:  
1. algemene adviezen;  
2. specifieke adviezen ten aanzien van planmatig beheer;  
3. specifieke adviezen ten aanzien van de veiligheid voor omwonenden, het 
voorkómen van schade of negatieve gevolgen voor milieu of natuur. De </pre>

====================================================================== Einde pagina 380 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 381 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  7 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
adviezen ten aanzien van deze aspecten kunnen worden onverdeeld in 
adviezen die betrekking hebben op zuur- en hydraulische stimulatie, 
bodemdaling, bodemtrilling en schade door bodembeweging .  
 
Vervolgens wordt in hoofdstuk 7 een reactie op de adviezen gegeven en wordt 
aangegeven of het advies wordt overgenomen. 
 
6.1  Algemene adviezen 
De decentrale overheden constateren dat het maatschappelijk draagvlak voor 
(nieuwe) gaswinningen in Nederland afneemt. Dit als gevolg van de aardbevingen 
in Groningen, de daarmee samenhangende veiligheidsproblematiek en andere 
negatieve effecten van de gaswinning. Het terugdringen van het gebruik van 
fossiele brandstoffen is een belangrijke opgave voor onze samenleving en de 
decentrale overheden adviseren om met spoed het kabinetsbeleid te richten op 
duurzame energie. 
 
De decentrale overheden vinden dat het winningsplan Westerveld grote onzeker-
heden en ontbrekende onderdelen bevat en adviseren om die reden om niet 
hiermee in te stemmen. De decentrale overheden geven aan dat als de minister 
toch zou willen instemmen met het winningsplan, hij dan het voorzorgsbeginsel 
dient te hanteren en het (hieronder in onderdelen genoemde) gezamenlijke advies 
van de decentrale overheden dient mee te nemen.   
 
De decentrale overheden geven aan dat bij de beoordeling en toetsing van de 
verschillende aspecten in het instemmingsbesluit moet worden uitgegaan van een 
integrale belangenafweging waarbij nut en noodzaak in de volle breedte met de 
maatschappelijke impact aan de orde komt. Zij geven aan dat het hierbij niet past 
om deze afweging te beperken tot een exacte en enge uitleg van voorgenomen 
wetgeving. 
 
De decentrale overheden wijzen erop dat de communicatie van zowel NAM als het 
ministerie van EZ, naar burgers zorgvuldiger en publieksvriendelijker moet dan tot 
nu toe is gebeurd. Burgers moeten gedegen, consistent en transparant worden 
geïnformeerd over de (gevolgen van) gaswinning; hen moet ook duidelijk zijn dat 
gaswinning alleen plaatsvindt onder voorwaarden waarbij nadelige gevolgen 
worden bewaakt en zoveel mogelijk worden voorkomen. Advies is om dit te 
borgen in het instemmingsbesluit. 
 
De decentrale overheden geven aan dat het winningsplan lastig leesbaar is voor 
inwoners. Het indienen van een zienswijze hierop is pas zinvol als inwoners de 
inhoud ervan kunnen doorgronden. Daarom wordt geadviseerd om voorafgaand 
aan het maken van het ontwerpbesluit een publieksvriendelijke oplegger van het 
winningsplan op te stellen. Daarbij kan tevens worden aangegeven op basis van 
welke kenmerken (zoals inrichting gebied of bodemopbouw) de gasvelden Vries-
Zuid en Eleveld bijna in risicoklasse 2 vallen. 
 
De decentrale overheden geven vanwege de transparantie de voorkeur aan één 
gasveld per winningsplan. Zij vragen zich af waarom het winningsplan Westerveld 
zoveel kleine gasvelden bevat.  
 
De decentrale overheden adviseren om de toezegging van de minister jegens NAM 
om binnen de bestaande vergunning te mogen winnen uit de nieuw geboorde put </pre>

====================================================================== Einde pagina 381 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 382 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  8 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Vries-10 in te trekken en NAM op te dragen hiervoor de uitkomst van de 
procedure voor onderhavig winningsplan af te wachten. Het vigerende winnings-
plan is namelijk niet getoetst op de veiligheid van burgers (SRA), waardoor er niet 
op kan worden teruggevallen. 
 
De decentrale overheden geven aan dat gaswinning gepaard kan gaan met 
nadelige gevolgen voor inwoners door hinder, overlast en schade aan eigen-
dommen. Het verzoek is om zorg te dragen voor een goede verdeling van lusten 
en lasten bij mijnbouwactiviteiten (het laten terugvloeien van baten naar het 
gebied), waarbij tevens wordt aangegeven hoe de baten terugvloeien naar het 
gebied. 
 
De provincie Groningen en gemeente Leek adviseren ten aanzien van het gasveld 
Zevenhuizen-West om in het instemmingsbesluit aan te geven dat dit gasveld niet 
ontwikkeld mag worden. Dit vanwege de provinciale stellingname tegen de 
ontwikkeling van nieuwe kleine gasvelden in de provincie Groningen vanwege de 
maatschappelijke onrust die er op dit moment is in Groningen. 
 
De Mijnraad wijst erop dat NAM in het winningsplan verwijst naar rapporten van 
TNO, waarbij het kan gaan om verschillende onderdelen van TNO, die overigens 
volledig onafhankelijk van elkaar opereren. Waar het gaat om rapporten die 
betrekking hebben op de relatie gaswinning-aardbevingsschade, betreft dit TNO-
NITG. Waar het gaat om advisering door TNO ten behoeve van SodM of EZ, 
betreft dit TNO-AGE (Advies Groep EZ), een apart TNO-organisatieonderdeel dat 
zich uitsluitend richt op advisering aan de Rijksoverheid en onafhankelijk opereert 
van de rest van de TNO-organisatie. Geadviseerd wordt om telkens te expliciteren 
welk TNO-onderdeel het betreft. 
 
6.2 Planmatig beheer 
Winningsplan NAM 
De in het winningsplan Westerveld opgenomen gasvelden (ook wel aangeduid als 
het Westerveld systeem) hebben uiteenlopende reservoirkarakteristieken. Op 
basis hiervan onderkent NAM verschillende productieprofielen, waaronder een Mid 
Case en een High Case. NAM verwacht dat de productie van de velden in het 
Westerveld systeem tot het jaar 2023 zal voortduren in het meest waarschijnlijke 
productiescenario (Mid Case) en tot het jaar 2028 in het hoge, optimistische 
productiescenario (High Case). 
NAM schat het resterende nog te winnen gasvolume in het Westerveld systeem op 
ca. 1,3 milj ard Nm3 (Mid Case) tot ca. 3,5 miljard Nm3 (High Case).  
  
Advies SodM  
TNO-AGE (hierna: TNO) constateert dat de variërende reservoirkwaliteit en de 
waterproductie in de diverse velden een grote invloed hebben op de winnings-
percentages. De nog te winnen gasvolumes komen voornamelijk uit de velden 
Eleveld (nog ca. 700 miljoen Nm3) en Vries-Zuid (nog ca. 400 miljoen Nm3). NAM 
bestudeert de mogelijkheden om de productie van een aantal velden te verhogen. 
Hieronder vallen de drie velden Zevenhuizen-West, Assen-Zuid en Witten. TNO is 
van mening dat de winning doelmatig is, gezien de reservoirkwaliteit en het 
productiegedrag van de betrokken velden. Verder vindt TNO dat NAM voldoende 
initiatieven onderneemt om de productie te optimaliseren. SodM onderschrijft de 
conclusie van TNO en vindt de winning van de diverse velden in overeenstemming 
met de principes van planmatig behee r. </pre>

====================================================================== Einde pagina 382 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 383 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  9 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
 
Gezamenlijk advies decentrale overheden  
De decentrale overheden verzoeken de minister om inzicht te geven in de kaders 
waaraan het winningsplan is getoetst op het aspect doelmatigheid. 
 
6.3  Veiligheid voor omwonenden, voorkómen van schade en negatieve 
   gevolgen voor milieu of natuur 
 
6.3.1 Zuur- en hydraulische stimulatie 
Winningsplan NAM 
NAM vermeld dat zij kortdurende zuur- en hydraulische stimulatie kan gaan 
toepassen om de productiviteit van een slecht producerende put te verbeteren. De 
kans op bodembeweging als gevolg van deze stimulatie behandelingen wordt als 
verwaarloosbaar ingeschat. Indien NAM in de toekomst concrete plannen heeft om 
een put te gaan stimuleren zal zij een locatiespecifieke risicoanalyse uitvoeren en 
deze opnemen in het werkveiligheidsplan voor putwerkzaamheden. 
 
Advies SodM  
SodM kan de uitspraak van NAM ten aanzien van het veiligheidsrisico en het risico 
op schade niet verifiëren omdat het winningsplan onvoldoende onderbouwing 
bevat. NAM vermeldt dat zij de specifieke risicoanalyse zal uitvoeren en deze zal 
opnemen in het werkveiligheidsplan voor putwerkzaamheden. In de nieuwe M bw 
wordt een gedetailleerde risicoanalyse gevraagd voor reservoirstimulatie als 
onderdeel van het werkprogramma voor stimulering van putten. De minimale 
eisen van het werkprogramma worden beschreven in de bijbehorende nieuwe 
Mijnbouwregeling (Mbr). SodM adviseert om, vooruitlopend op de wijziging van de 
Mbw en Mbr, een voorwaarde op te nemen in het instemmingsbesluit met het 
winningsplan waarin wordt voorgeschreven dat NAM uiterlijk vier weken vóór 
aanvang van de zuur- en/of hydraulische stimulatie, ten genoegen van de 
Inspecteur-generaal der Mijnen, een locatiespecifieke risicoanalyse indient. Deze 
dient in te gaan op: status en integriteit van de te behandelen put, integriteit van 
de afdekkende lagen, hydraulische- of zuurvolumes en vloeistofsamenstelling van 
de te gebruiken chemicaliën, injectiedrukken en gevolgen voor spanningscondities 
in het reservoir, afstanden tot gekarteerde breuken en het seismisch risico van de 
operatie, locatie van de put ten opzichte van drink- en grondwatergebieden , 
geochemische interacties tussen de gebruikte vloeistoffen en gesteente/afslui-
tende lagen (incl. oplossingsverschijnselen) en het afvoerplan van de uitgewerkte 
chemicaliën (uitgewerkt zuur en/of stimulatievloeistoffen). 
 
Advies Tcbb 
Ook de Tcbb onderschrijft het advies van SodM om voorafgaand aan de eventuele 
toepassing van zuur- en hydraulische reservoirstimulatie een risicoanalyse uit te 
voeren, alsmede de eis op te nemen om alvorens reservoirstimulatie toe te passen 
seismisch meetinstrumentarium boven of nabij het te stimuleren voorkomen te 
plaatsen en in werking te hebben. 
 
Gezamenlijk advies decentrale overheden  
De decentrale overheden adviseren om, vanwege de mogelijke gevolgen, geen 
technieken zoals zuurstimulatie en frack en, die door hen worden aangemerkt als 
omstreden, toe te staan. De kans op deze mogelijke gevolgen willen zij geheel 
uitsluiten. De decentrale overheden adviseren om t e zijner tijd bij een dergelijke 
beslissing ook lokale overheden, inwoners en de Waterleiding Maatschappij </pre>

====================================================================== Einde pagina 383 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 384 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  10 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Drenthe een stem in deze afweging te geven met bijbehorende 
beroepsmogelijkheid. 
 
6.3.2 Bodemdaling 
Winningsplan NAM 
In onderdeel C2, pagina 22 van het winningsplan, geeft NAM de verwachte 
bodemdaling, veroorzaakt door de gaswinning (tussen 2016 en 2023) uit het 
Westerveld systeem. De verwachte bodemdaling voor ieder individueel voorkomen 
wordt geschat op minder dan 2 cm. 
Ook geeft NAM in het winningsplan een prognose van de totale bodemdaling als 
gevolg van de gaswinning uit het Westerveld systeem en de omliggende 
voorkomens (waaronder het Groningenveld in het noordoosten) voor 2025. De 
verwachte totale bodemdaling in 2025 ligt tussen 2 cm (Een) en 10 cm (Vries-
Noord). 
Daarnaast heeft NAM in het winningsplan weerge geven de verwachte eindsituatie 
in 2080 van de totale bodemdaling als gevolg van de gaswinning uit het 
Westerveld systeem en de omliggende voorkomens. De totale bodemdaling in 
2080 ligt tussen 2 cm (Een) en 12 cm (Vries-Noord).  
 
Advies SodM  
NAM heeft in 2013 een bodemdalingsmeting uitgevoerd in het winningsgebied van 
het Westerveld systeem. Het resultaat van de ze meting heeft NAM weergegeven 
in figuur C1 van het winningsplan. Het bodemdalingsmodel heeft NAM 
geactualiseerd met de meeste recente reservoirparameters, productieprofielen en 
geijkt aan de bodemdalingsmetingen tussen 1975 en 2013. Met dit 
geactualiseerde en geverifieerde model heeft NAM een prognose van de te 
verwachten bodemdaling tot het jaar 2025 (Figuur C4, einde van de winning) en 
het jaar 2080 (Figuur C5, verwachte eindsituatie) gemaakt. De nog te verwachten 
bodemdaling in de periode 2016 tot 2023, veroorzaakt door de resterende 
productie uit het Westerveld systeem, wordt door NAM geschat op minder dan 2 
cm. Hiervoor heeft NAM de onzekerheden in het gedrag van de aquifers (water-
dragende lagen) in haar analyse meegenomen. 
TNO kan zich voor het M id Case scenario vinden in de resultaten en onderschrijft 
deze waarden als de onzekerheid in de compactiecoëfficiënt niet wordt mee-
genomen. TNO heeft voor de bepaling van haar ‘worst case ’ scenario de onzeker-
heid in de compactiecoëfficiënt gecombineerd met het High Case scenario. In dit 
geval bedraagt de maximale nog te verwachten bodemdaling tot het einde van de 
winningsperiode voor het veld Zevenhuizen minder dan 3 cm en voor alle overige 
velden uit het winningsplan minder dan 2 cm.  
Op basis van de verificatie door TNO onderschrijft SodM de bodemdalingsanalyses 
in het winningsplan. SodM is het eens met NAM dat het effect van de resterende 
bodemdaling gering zal zijn en dat in principe geen extra maatregelen noodzake-
lijk zijn. In het winningsplan wordt echter niet inzichtelijk gemaakt welke maat-
regelen zijn getroffen voor de gevolgen van de reeds opgetreden bodemdaling 
voor het normale beheer en onderhoud van waterkeringen en waterlopen. SodM 
adviseert om NAM inzichtelijk te laten maken welke afspraken hiertoe met het 
waterschap zijn gemaakt.  
Verder adviseert SodM om NAM aan te laten geven bij welke bodemdaling er 
additionele maatregelen noodzakelijk zijn om de nadelige gevolgen van de 
bodemdaling te voorkomen of beperken en welke maatregelen dan zullen worden 
genomen. 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 384 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 385 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  11 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Advies Tcbb  
De Tcbb concludeert dat het aannemelijk is dat de bodemdaling in het diepste 
punt van de bodemdalingskom van de voorkomens Assen, Assen- Zuid, Een, 
Eleveld, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Witten, Witterdiep, Zevenhuizen 
en Zevenhuizen-West in de periode tussen 2016 en 2023 niet meer dan 2-3 cm 
bedraagt. 
Omdat de te verwachten bodemdaling geleidelijk en gelijkmatig optreedt, wordt er 
door de Tcbb geen directe schade aan infrastructuur, bebouwing of natuur en 
milieu verwacht. De Tcbb sluit echter niet uit dat de bodemdaling gevolgen kan 
hebben voor het normale beheer en onderhoud van waterkeringen en waterlopen. 
De Tcbb onderschrijft dan ook bovengenoemd advies van SodM hierover. 
 
Gezamenlijk advies decentrale overheden   
Ook de decentrale overheden constateren dat de uiteindelijke totale bodemdaling 
die voortkomt uit de gaswinning uit de velden van het winningsplan Westerveld, 
gevolgen kan hebben voor het normale beheer en onderhoud van waterkeringen 
en waterlopen. De  decentrale overheden adviseren om NAM deze gevolgen in 
samenspraak met de betrokken decentrale overheden te laten inventariseren, 
waarbij tevens inzichtelijk gemaakt dient te worden welke (waterhuishoud-
kundige) maatregelen in dat verband genomen dienen te worden. Het 
instemmingsbesluit dient NAM te verplichten om de kosten van deze  te nemen 
maatregelen en van eventuele overige uit deze bodemdaling voortvloeiende 
schade te vergoeden. 
 
Daarnaast wordt gesteld dat NAM de bodemdalingscomponent die het gevolg is 
van het leegproduceren van het gasveld Norg (na beëindiging van de gasopslag 
Norg) weer moet opnemen in de bodemdalingsprognose voor de jaren 2050 en 
2080.  Het beëindigen en leeg produceren van de gasopslag Norg zal volgens NAM 
in de toekomst tot een additionele 10 cm bodemdaling leiden. Deze component is 
verdwenen uit de huidige set prognoses omdat NAM er vanuit gaat dat de 
gasopslag tot 2080 in gebruik zal blijven. Gezien de grote onzekerheden die er 
momenteel heersen omtrent de aard van onze toekomstige energievoorziening 
vinden de decentrale overheden dit niet terecht. Zij achten het zinvol op voorhand 
te weten welke additionele daling in het gebied (op mogelijk kortere termijn dan 
verwacht door NAM) nog verdisconteerd moet gaan worden. 
 
De decentrale overheden verzoek en om in het instemmingsbesluit op te nemen 
dat als NAM het High Case scenario overschrijdt, NAM dan een nieuw winningsplan 
moet indien en waarover dan opnieuw besloten moet worden. 
 
Met betrekking tot het Nationale Park Drentse Aa wordt geadviseerd om :  
-  het winningsplan te toetsen op nationale en internationale wetgeving op 
    het gebied van natuur- en soortenbescherming gelet op het aanwezige  
   Natura2 000 gebied; 
 -  in het instemmingsbesluit met het winningsplan op te nemen dat bij verdere 
ontwikkelingen rondom de velden Vries-Zuid (met name het blok Vries-ZZ) en  
Eleveld, het Drentse Aa gebied zoveel mogelijk wordt ontzien resp. voldoende  
wordt beschermd. 
 
Advies Waterschap Drents Overijsselse Delta  
De verwachte bodemdaling is berekend op basis van de Mid Case en zal maximaal 
2 cm bedra gen in het beheergebied van het waterschap. Dit zou betekenen dat de </pre>

====================================================================== Einde pagina 385 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 386 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  12 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
omgevingseffecten gering zijn. Om maximaal rekening te kunnen houden met de 
gevolgen voor de objecten van het waterschap en het watersysteem, adviseer t 
het waterschap om ook de bodemdaling voor de High Case in beeld te brengen.  
Het waterschap merkt verder op dat bodemdaling leidt tot bergingsverlies in de 
bodem waardoor deze minder water kan bergen. Gevolg is dat, hoe klein de 
bodemdaling in een gebied ook is, een peilaanpassing moet plaatsvinden. Dit 
heeft ook effect op de functies natuur en landbouw. Het waterschap vraagt om 
een berekening uit te voeren van de toekomstige hydrologische situatie en een 
monitoringsplan. Zo kunnen negatieve effecten tijdig worden geconstateerd en 
kunnen maatregelen worden getroffen. Het waterschap adviseert om het effect 
van de bodemdaling op zowel het oppervlaktewater als het grondwater in beeld te 
brengen.  
 
Advies provincie Drenthe 
In het instemmingsbesluit dient, bij verdere ontwikkelingen rond de gasvelden 
Assen, Assen-Zuid en Vries-Zuid, rekening te worden gehouden met de grond-
waterbeschermingsgebieden en boringsvrije zones die in hetzelfde gebied 
aanwezig zijn.  
 
Advies van de Mijnraad  
De Mijnraad merkt op dat het winningsplan een bijzondere context kent: 
Allereerst is er het Groningenveld; de bodemdaling ten gevolge van de gaswinning 
uit het Groningenveld overtreft op veel locaties de effecten van de gaswinning uit 
de velden van het winningsplan Westerveld. Daarnaast is er de gasopslag Norg; 
mocht het gasveld Norg ooit leeggeproduceerd worden, dan heeft ook dat 
bodemdalingseffecten bovenop de effecten van het winningsplan Westerveld.  
De velden van het winningsplan Westerveld zelf zijn daarentegen al geruime tijd 
in productie. Sommige velden zijn al uitgeproduceerd, sommige zullen alleen in 
het meest optimistische scenario nog produceren. De totale hoeveelheid nog te 
winnen gas is daarmee beperkt (tot eind 2015 is er 25,2 miljard Nm3 gewonnen, 
in dit winningsplan komt daar in het meest waarschijnlijke productiescenario nog 
1,3 miljard Nm3 bij, in het optimistische productiescenario nog 3,5 miljard Nm3). 
Het winningsplan Westerveld moet gelezen worden in deze context. 
 
6.3.3 Bodemtrilling  
Winningsplan NAM 
NAM heeft een SRA gemaakt voor de gaswinning uit de elf gasvelden zoals 
opgenomen in het winningsplan. Hiervoor heeft NAM gebruik gemaakt van de 
leidraad "Methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen door 
gaswinning ” (bijlage bij Kamerstukken II 2015/2016, 33 529, nr. 275) .  
De gasvelden Assen-Zuid, Witten en Zevenhuizen-West zullen volgens het 
verwachte Mid Case scenario niet produceren, waardoor er geen drukdaling zal 
plaatsvinden. NAM verwacht in het High Case productiescenario voor deze velden 
dat de drukdaling gering zal zijn, waarmee de kans op seismiciteit voor dit 
scenario "verwaarloosbaar" is. Volgens de methodiek is verdere analyse (Stap 2 
van de SRA) voor deze velden niet nodig. 
Voor het beoordelen van het seismische risico voor de gasvelden Eleveld, Assen, 
Een, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-Zuid, Witterdiep en Zevenhuizen, is het 
wel nodig om de risicomatrix te gebruiken (Stap 2 van de SRA). Uit de analyse 
van NAM volgt – na het plotten van de uitkomsten in de risicomatrix - dat alle 
gasvelden in de laagste seismische risicogroep vallen (categorie I). 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 386 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 387 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  13 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Advies SodM  
TNO heeft op verzoek van SodM het seismisch risico geverifieerd dat door NAM 
voor de gasvelden zoals opgenomen in het winningsplan in kaart is gebracht. 
 
Voor de (in het Mid Case scenario niet-producerende) gasvelden Assen-Zuid, 
Witten en Zevenhuizen-West kan TNO zich vinden in de SRA van NAM. Mocht de 
productie uit deze velden in de toekomst het High Case scenario overschrijden, 
dan adviseert TNO om de SRA voor deze velden opnieuw uit te voeren. SodM 
onderschrijft de analyse van TNO ten aanzien van deze velden. SodM adviseert 
om bij overschrijding van de productie in het High Case productiescenario van de 
velden Assen-Zuid, Witten en Zevenhuizen-West, NAM de SRA te laten 
actualiseren en een wijziging van het winningsplan in te laten dienen. 
 
Voor het beoordelen van het seismische risico voor de overige gasvelden uit het 
winningsplan Westerveld (Eleveld, Assen, Een, Vries-Noord, Vries-Centraal, Vries-
Zuid, Witterdiep en Zevenhuizen) is het nodig om de risicomatrix te gebruiken 
(Stap 2 van de SRA). TNO constateert dat de risicoanalyse is uitgevoerd volgens 
de SRA-leidraad en kan zich vinden in de toedeling tot de laagste risicogroep 
(categorie I). SodM onderschrijft de analyse van TNO, met de aanvulling dat de 
reeds bevende velden Eleveld en Vries-Zuid dicht bij de grens met categorie II 
liggen. Voor categorie I geldt dat seismisch monitoren met het bestaande KNMI 
netwerk volstaat. Het huidige KNMI-monitoringsnetwerk kan aardbevingen met 
een magnitude van 1,5 en groter lokaliseren. NAM geeft aan dat zij bereid is 
aanvullende metingen te doen. 
 
SodM stelt vast dat er in het gasveld Eleveld historisch gezien en nog in het 
recente verleden, veelvuldig bevingen zijn opgetreden. De zwaarste daarvan 
(magnitude groter dan 2,0) zijn in de omgeving duidelijk gevoeld en hebben tot 
schademeldingen geleid. Daarnaast wordt de productie uit het bevende 
voorkomen Vries-Zuid (maximale gemeten magnitude 1,5) door middel van de put 
Vries-10 weer opgestart.  
 
SodM adviseert om NAM in de omgeving van de Eleveld en Vries-Zuid gasvelden, 
aanvullende monitoring te laten uitvoeren in de vorm van het plaatsen van enkele 
versnellingsopnemers. Daarnaast adviseert SodM om NAM een risicobeheers-
systeem voor de bevende voorkomens uit dit winningsplan te laten opstellen en 
implementeren. 
 
Advies Tcbb  
De Tcbb merkt op dat uit de nog uit te voeren onderzoeken inzake het Groningen-
veld mogelijk kan blijken dat ook voor sommige kleinere velden de grens van 
magnitude 3,9 op de schaal van Richter kan worden overschreden. Als er ook voor 
het winningsplan Westerveld redenen blijken te zijn om de Mmax van 3,9 te 
herzien, dan zal NAM het winningsplan hiervoor moeten wijzigen .  
De Tcbb concludeert dat de SRA is uitgevoerd volgens de SRA-leidraad, en 
onderschrijft de indeling in categorie I van de velden die reeds bevingen hebben 
vertoond. Op grond hiervan heeft de Tcbb geen bezwaar om onder voorwaarden 
in te stemmen met het winningsplan Westerveld.  
De Tcbb adviseert om aan de instemming de voorwaarden te verbinden zoals door 
SodM geadviseerd. 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 387 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 388 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  14 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Gezamenlijk advies decentrale overheden 
De decentrale overheden constateren dat de reeds bevende velden Eleveld en 
Vries-Zuid dicht liggen bij de grens met risicocategorie II. De decentrale 
overheden vinden het een goede zaak dat SodM om die reden adviseert om voor 
deze velden enkele aanvullende maatregelen te nemen. Het gaat dan om het 
ontwikkelen van een risicobeheerssysteem dat is bedoeld om tijdig te kunnen 
reageren zodat (grotere) schade en veiligheidsrisico's niet zullen optreden. De 
decentrale overheden vinden dat een risicobeheerssysteem een voorwaarde moet 
zijn van de eventueel door de minister te verlenen instemming. Daarbij dienen de 
parameters en randvoorwaarden die NAM hanteert in dit risicobeheerssysteem 
goed te zijn onderbouwd alvorens dit systeem wordt goedgekeurd. 
 
De decentrale overheden adviseren om, vanwege de onduidelijkheden rond de 
effecten en gevolgen van gaswinning op de ondergrond en bovengrondse 
bouwwerken, met uiterste terughoudendheid conclusies te verbinden aan de 
berekeningsresultaten van de maximaal te verwachten seismische activiteit.  
 
De decentrale overheden verzoek en om in het instemmingsbesluit aandacht te 
besteden aan de productiesnelheid uit de verschillende gasvelden. Er lijkt door 
NAM bij de bepaling van de productiescenario's geen rekening te zijn gehouden 
met de relatie snelheid drukdaling versus bodemtrilling.  
De decentrale overheden stellen dat de uitgevoerde SRA berekening ten onrechte 
geen rekening houdt met de toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen en ook niet 
met de correcte bevolkingsdichtheid van het stedelijk gebied rond het gasveld 
Eleveld. Geadviseerd wordt om dit te herstellen. 
 
Advies van de Mijnraad 
De Mijnraad geeft aan dat in het gasveld Eleveld veelvuldig bevingen zijn opgetre-
den; soms met een magnitude groter dan twee, met schademeldingen als gevolg. 
De productie uit het gasveld Vries-Zuid wordt weer opgestart, terwijl ook hier 
bevingen zijn opgetreden (maximale gemeten magnitude 1,5). 
In de SRA blijken beide velden desondanks in de laagste categorie (I) te vallen,  
zij het dicht bij de grens met categorie II. SodM adviseert om NAM in de 
omgeving van de Eleveld en Vries-Zuid gasvelden aanvullende monitoring te laten 
uitvoeren door het plaatsen van enkele versnellingsmeters en om NAM een risico-
beheerssysteem voor de bevende voorkomens uit dit winningsplan te laten op-
stellen en implementeren. De Mijnraad onderschrijft deze SodM-aanbevelingen. 
 
6.3.4 Schade door bodembeweging 
Winningsplan NAM 
NAM kan de kans op schade aan bebouwing in de nabije omgeving van het epi-
centrum van een geïnduceerde aardbeving niet uitsluiten. In het ernstigste geval 
kan een geïnduceerde beving leiden tot het ontstaan van lichte, niet constructieve 
schade aan meerdere gebouwen en matige schade aan enkele gebouwen. NAM 
zegt dat dit wordt bevestigd door de resultaten van de seismische hazard studie 
van TNO-NITG. In deze studie geven berekeningen van de maximale horizontale 
pieksnelheden voor de Vries en Eleveld gasvelden aan dat er een kleine kans op 
schade bestaat door geïnduceerde bevingen. 
 
Advies SodM   
De omvang van het gebied waar mogelijk schade kan optreden wordt bepaald 
door de magnitude, de diepte en de duur van de beving , de lokale grond-</pre>

====================================================================== Einde pagina 388 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 389 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  15 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
samenstelling en aard en conditie van de bebouwing. Bij een beving die krachtig 
genoeg is om schade te veroorzaken, is het aantal potentiële schadegevallen 
binnen dit gebied sterk afhankelijk van de dichtheid van bebouwing, terwijl de 
mate van schade op een bepaalde afstand van het epicentrum in grote mate 
wordt bepaald door het type bebouwing, de staat van onderhoud en de lokale 
bodemgesteldheid. Deze afhankelijkheid wordt verder beschreven in het rapport 
van TNO-NITG en is ook meegenomen in de gevolgde leidraad voor de bepaling 
van het seismisch risico. NAM geeft in het winningsplan aan dat de historische 
schademeldingen voor "lichte, niet constructieve schade" hebben gezorgd en dat 
deze is of wordt vergoed wanneer duidelijk is dat de schade is veroorzaakt door 
de gaswinning van NAM. 
 
Advies Tcbb 
De Tcbb geeft aan dat, verwijzend naar het onderzoek van Deltares over schade 
aan buisleidingen door aardbeving uit 2010, de kans op schade door geïnduceerde 
aardbevingen aan buisleidingen klein zal zijn. 
De Tcbb sluit niet uit dat de bodemtrilling gevolgen kan hebben voor schade aan 
gebouwen. Dit kan betekenen dat in de nabijheid van een gasvoorkomen mogelijk 
tot matige schade (scheuren in muren tot constructieve schade) kan optreden aan 
gebouwen, afhankelijk van de kwetsbaarheid (type en onderhoud) van het 
gebouw en de intensiteit van de beving. De resultaten van de seismische hazard 
studie van TNO-NITG uit 2012 bevestigen de berekeningen dat er een kleine kans 
op schade bestaat door geïnduceerde bodemtrillingen boven of rondom de Eleveld 
en Vries gasvoorkomens. Uit het historisch overzicht in het winningsplan komt 
naar voren dat er voor het gasvoorkomen Eleveld zestien schademeldingen zijn 
geweest, gerelateerd aan bodemtrilling door productie uit dit voorkomen.  
 
Gezamenlijk advies decentrale overheden 
De minister dient zo spoedig mogelijk een kader op te stellen waarin duidelijk 
beschreven staat wat precies onder 'schade' wordt verstaan. 
 
In het winningsplan worden optredende schades als niet te voorkómen 
beschouwd. Er wordt geen aandacht geschonken aan maatregelen om schade 
door bodembeweging te voorkómen dan wel te beperken, terwijl dit een 
voorschrift is in de M bw. Decentrale overheden willen dat er door NAM alles aan 
gedaan wordt om schade door gaswinning aan eigendommen van inwoners en 
overheid te voorkomen.  
 
Geadviseerd wordt om een adequate regeling voor afdoening en vergoeding van 
schades en compensatie van alle bijkomende negatieve effecten als een harde 
voorwaarde op te nemen in het instemmingsbesluit.  
 
De decentrale overheden geven aan dat zij net als in het aardbevingsgebied 
Groningen willen dat er op voorhand een volledig onafhankelijk orgaan actief is 
voor de afwikkeling van schade als gevolg van alle mijnbouwactiviteiten. 
 
De decentrale overheden adviseren om NAM te verplichten een onafhankelijke 
nulmeting uit te voeren aan alle gebouwen boven en nabij de gasvoorkomens 
Eleveld en Vries-Zuid. 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 389 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 390 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  16 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Advies provincie Groningen en/of gemeente Leek 
Vanwege mogelijke schade als gevolg van bodemtrillingen wordt geadviseerd aan 
het instemmingsbesluit de voorwaarde te verbinden dat schadeclaims door NAM 
vlot en adequaat afgehandeld zullen worden. 
Daarbij dient NAM opgedragen te worden het proces van schademelding, onder-
zoek en afhandeling, publiek toegankelijk vast te leggen. 
 
Advies gemeente Assen 
Onderdeel van de hiervoor genoemde vlotte en soepel schaderegeling is de 
omgekeerde bewijslast zoals die van toepassing is voor het Groningenveld; deze 
zou – op basis van het gelijkheidsbeginsel - ook voor het effectgebied van het 
winningsplan Westerveld moeten gelden. 
 
Advies gemeente Leek 
Vanwege mogelijke schade als gevolg van bodemtrillingen dient NAM alternatieve 
winningstechnieken te onderzoeken die uiteindelijk de kans op het ontstaan van 
schade aan gebouwen verkleinen of voorkomen. 
 
Advies Waterschap Drents Overijsselse Delta 
Waterschappen keren schadevergoedingen uit wanneer er sprake is van droogte- 
of natschade veroorzaakt door een verandering van het waterschap in het water-
systeem. Mocht blijken dan deze schade veroorzaakt is door daling/compactie als 
gevolg van de gaswinning dan ziet het waterschap NAM als verantwoordelijk voor 
de afhandeling en uitbetaling van schades. In het winningsplan staat opgenomen 
dat NAM de kosten zal dragen van effecten zoals bodemdaling en bodemtrilling die 
optreden door de gaswinning . Het waterschap verzoekt om in het instemmings-
besluit expliciet aan te geven welke kosten hieronder worden verstaan. 
 
Daarnaast adviseert het waterschap de verplichting tot vergoeding van schade en 
eventue le compenserende maatregelen (onkosten) voortvloeiend uit deze bodem-
daling, als voorschrift op te nemen in het instemmingsbesluit. Hieronder valt 
onder andere natschade voor agrariërs waardoor bijvoorbeeld een peilaanpassing 
in een gebied nodig is. 
 
7.  Beoordeling van de ingediende adviezen 
In dit hoofdstuk geeft de minister een reactie op de ingediende adviezen. Daarbij 
is aangegeven of het advies wordt overgenomen en of het advies of het aspect 
waarop het advies ziet reden is voor de minister om zijn instemming aan het 
winningsplan te onthouden dan wel deze te verlenen onder het daaraan verbinden 
van voorschriften of beperkingen .  
Het betreft hier een voorlopige conclusie omdat er nog zienswijzen door een ieder 
kunnen worden ingediend. Het zienswijze deel wordt aan dit hoofdstuk 
toegevoegd na afloop van de periode van terinzagelegging van het 
ontwerpbesluit.  
 
7.1  Algemeen 
Afgenomen maatschappelijk draagvlak voor gaswinning; transitie naar duurzaam  
Het beleid voor gaswinning in Nederland, binnen het kader van de energie-
transitie, is uiteengezet in hoofdstuk 2. De strekking daarvan is dat aardgas in de 
transitie naar duurzaam – voor het verwarmen van een groot deel van de huizen 
en het realiseren van een betrouwbare elektriciteitsvoorziening - de komende 
decennia nog stee ds nodig is.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 390 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 391 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  17 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
De verbetering van het maatschappelijk draagvlak voor gaswinning is voor het 
kabinet een belangrijk aandachtspunt. Naast alle acties ten aanzien van de 
gaswinning in Groningen, zijn de doorvertaling van de aanbevelingen uit het OVV-
rapport in de per 1 januari 2017 gewijzigde Mbw en het beter betrekken van de 
omgeving daarbij essentieel.  
 
Advies decentrale overheden om niet in te stemmen met het winningsplan  en uit 
te gaan van integrale belangenafweging incl. maatschappelijke impact  
De uiteenzetting van nut en noodzaak en de relatie met de maatschappelijke 
impact is in het begin van deze paragraaf en in hoofdstuk 2 geadresseerd. 
Het juridische kader voor de beoordeling van een winningsplan is geschetst in 
hoofdstuk 4 en daarbij is aangegeven op basis van welke gronden de minister zijn 
instemming kan weigeren. Aan de daar genoemde belangen heeft de minister in 
dit besluit integraal getoetst.  
De minister ziet geen aanleiding in de door de decentrale overheden genoemde 
grote onzekerheden (bijv. ten aanzien van de maximaal te verwachten seismische 
activiteit) en ontbrekende onderdelen (bijv. de niet meegenomen toekomstige 
ruimtelijke ontwikkelingen) om instemming met het winningsplan te weigeren met 
uitzondering van de toepassing van zuur- of hydraulische stimulatie (zie paragraaf 
7.3 en artikel 1). Voor de onderbouwing wordt verwezen naar de paragrafen 
waarin wordt ingegaan op de door de decentrale overheden genoemde 
onzekerheden of ontbrekende onderdelen.  
Op basis van alle ingewonnen adviezen verbindt de minister wel de nodige 
voorschriften aan zijn instemming, zodat de gaswinning op een verantwoorde en 
veilige manier kan plaatsvinden. Daarbij zijn diverse adviezen van de decentrale 
overheden opgevolgd. 
Op 7 april 2017 zijn door de Assense actiegroep Stop Gaswinning Marsdijk Nu 
ruim 2000 handtekeningen tegen de gaswinning Westerveld overhandigd aan een 
vertegenwoordiger van de minister van EZ. Tijdens de periode van terinzage-
legging van het ontwerp-instemmingsbesluit kunnen deze inwoners bezien of de 
gestelde voorschriften en beperkingen voldoende tegemoetgekomen aan hun 
zorg; zij kunnen zich ook verder laten informeren tijdens één van de informatie-
bijeenkomsten of eventueel een zienswijze indienen. 
 
Betere communicatie naar burgers borgen in instemmingsbesluit 
De minister onderschrijft dat inzake het winningsplan Westerveld de communicatie 
vanuit zowel NAM, als de minister naar burgers zorgvuldig en publieksvriendelijk 
moet, zodat burgers gedegen, consistent en transparant worden geïnformeerd 
over de (gevolgen van de) gaswinning . De inzet van de minister is erop gericht 
om dit te doen in samenwerking met NAM en de betrokken decentrale overheden, 
waarbij de betrokken partijen hierover nadere afspraken dienen te maken. De 
advisering van de decentrale overheden over het winningsplan en de reactie van 
de minister daarop , kunnen mogelijk ook behulpzaam zijn in de communicatie met 
de burger .  
Overigens wordt er in dit verband ook vanuit de koepelorganisatie van Neder-
landse gasproducenten (NOGEPA), waar ook NAM bij is aangesloten, gewerkt aan 
een ‘maatschappelijke licentie voor het produceren van aardgas in Nederland’.  
 
Opstellen publieksvriendelijke oplegger voor winningsplan 
De decentrale overheden geven aan dat het winningsplan lastig leesbaar is voor 
inwoners. Zij vragen, met het oog op de indiening van eventuele zienswijzen door 
inwoners, om voorafgaand aan de terinzagelegging van het ontwerpbesluit een </pre>

====================================================================== Einde pagina 391 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 392 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  18 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
publieksvriendelijke oplegger van het winningsplan op te stellen. Daarin kan dan 
tevens worden aangegeven op basis van welke kenmerken (zoals inrichting gebied 
of bodemopbouw) de gasvelden Vries-Zuid en Eleveld bijna in risicoklasse 2 
vallen. 
Door de minister wordt momenteel samen met de sector gewerkt aan het, al dan 
niet door een publieksvriendelijke oplegger, verbeteren van de begrijpelijkheid 
van de winningsplannen voor eenieder. Een nadere toelichting op het 
winningsplan en het ontwerpbesluit zal worden gegeven tijdens de 
informatiebijeenkomsten die in de regio worden georganiseerd tijdens de periode 
van terinzagelegging van het ontwerpbesluit.  
Het feit dat de gasvelden Vries-Zuid en Eleveld bijna in risicoklasse 2 vallen, komt 
door de hoge score op bovengrondse factoren. Voor Eleveld komt dit door de 
aanwezige industriële inrichtingen en voor Vries-Zuid door de bevolkingsdichtheid.  
 
Waarom bevat winningsplan Westerveld zoveel kleine gasvelden? 
Het winningsplan Westerveld omvat (elf) gasvoorkomens die vanaf verschillende 
locaties produceren naar de locatie Westerveld, daarmee onderdeel uitmaken van 
het zogenoemde Westerveld systeem en als geheel zijn opgenomen in het 
winningsplan Westerveld. Voor deze aanpak is in het verleden vaker gekozen 
wanneer bodemdalingskommen sterk overlappen. Gegeven het feit dat de 
productie uit het Westerveld systeem thans de eindfase ingaat, ziet de minister 
geen aanleiding om deze aanpak te wijzigen.  
 
EZ-vergunning Vries-10 intrekken; toestemming koppelen aan dit besluit  
Zolang er binnen het vigerende winningsplan (winnings)ruimte is, zoals in het 
geval van de put Vries-10, is er na een nieuwe boring geen wijziging van het 
winningsplan nodig. In dit geval wordt dat veroorzaakt door het feit dat de put 
Vries-10 een oudere niet meer werkende put vervangt, waarvan de productie al in 
het vigerende winningsplan was opgenomen. Binnen het vigerende winningsplan 
is nog ruimte voor ongeveer twee jaar productie. SodM kan er, als onafhankelijk 
toezichthouder, op toezien dat de productie uit de put Vries-10 en de effecten 
daarvan op de bodembeweging blijven binnen hetgeen is vastgelegd in het 
vigerende winningsplan. Alhoewel er in de gewijzigde Mbw additionele eisen 
worden gesteld aan een (gewijzigd) winningsplan, is het niet zo dat het vigerende 
winningsplan indertijd niet is getoetst op de veiligheid van burgers. 
Na vaststelling van het instemmingsbesluit met het thans in procedure zijnde 
winningsplan Westerveld, kan de productie uit de put Vries-10 ook na deze twee 
jaar doorgaan. In dit winningsplan is ook een SRA opgenomen. Uit deze 
risicoanalyse blijkt dat door de voorgenomen productie uit de put Vries-10 het 
seismisch risico niet verandert ten opzichte van het vigerende winningsplan. Ook 
de verwachte bodemdaling (<2 cm) blijft binnen het vigerende winningsplan. Er is 
dan ook geen aanleiding om de reeds eerder verleende instemming met het 
vigerende winningsplan in te trekken, of om het opstarten van de productie uit de 
put Vries-10 aan te houden tot na de vaststelling van het thans in procedure 
zijnde instemmingsbesluit.  
 
Lusten-lasten 
De decentrale overheden adviseren om zorg te dragen voor een goede verdeling 
van lusten en lasten bij mijnbouwactiviteiten, waarbij er ook baten terugvloeien 
naar het gebied. In zijn brieven aan de Tweede Kamer (Kamerstukken II 
2015/2016, 31 239, nrs. 211 en 254) heeft de minister de toezegging gedaan om 
samen met de energiesector, overheden en maatschappelijke organisaties de </pre>

====================================================================== Einde pagina 392 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 393 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  19 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
lusten-lastenverdeling voor mijnbouw, hernieuwbare energie en het 
hoogspannings- en gastransportnet te verkennen.  
Daarnaast werkt de koepelorganisatie van Nederlandse gasproducenten (NOGEPA) 
momenteel aan een gedragscode, waarin ook aandacht wordt besteed aan 
maatregelen (lusten) in de omgeving van een mijnbouwlocatie. 
 
Verbieden ontwikkeling gasveld Zevenhuizen-West vanwege provinciaal beleid  
In het Energierapport 2015 en in de Energieagenda van december 2016 geeft het 
kabinet aan dat aardgas van groot belang is voor de Nederlandse voorzienings-
zekerheid en voor de transitie naar een duurzame energiehuishouding. Inzet van 
de Nederlandse overheid is daarom om binnen de randvoorwaarden van wet- en 
regelgeving (zoals veiligheid), gas uit de Nederlandse bodem optimaal te benut-
ten. Een provinciale stellingname tegen de ontwikkeling van nieuwe kleine gas-
velden vanwege maatschappelijke onrust leidt niet per se tot een uitzondering 
hierop . In het kader van de besluitvorming over het winningsplan worden alle voor 
de ontwikkeling van een nieuw gasveld relevante aspecten, zoals het veiligheids-
risico en eventueel te nemen maatregelen, nauwlettend beoordeeld en getoetst 
aan het voor een winningsplan geldende juridische kader (zoals genoemd in 
hoofdstuk 4) . Overigens is er al een (niet-succesvolle) put aanwezig in het gasveld 
Zevenhuizen-West.  
 
Mogelijke spraakverwarring door betrokkenheid verschillende onderdelen van TNO  
De Mijnraad wijst erop dat NAM in het winningsplan verwijst naar rapporten van 
TNO, waarbij het kan gaan om verschillende onderdelen van TNO, die overigens 
volledig onafhankelijk van elkaar opereren. In dit instemmingsbesluit wordt TNO-
AGE (Advies Groep EZ) afgekort tot TNO; als wordt gerefereerd aan een rapport 
over aardbevingsschade van TNO-NITG, dan wordt dit aangegeven . Hierdoor 
wordt mogelijke spraakverwarring over het betreffende TNO-onderdeel 
ondervangen .  
 
Conclusie 
In hetgeen in algemene zin is geadviseerd ziet de minister geen aanleiding om de 
instemming met het winningsplan geheel of gedeeltelijk te weigeren of om hieraan 
voorschriften of beperkingen te verbinden. 
 
7.2 Planmatig beheer 
SodM en TNO hebben het winningsplan Westerveld volgens de gebruikelijke 
methode getoetst op planmatig beheer en concluderen (zoals uiteengezet in 
paragraaf 6.2) dat het winningsplan voldoet aan de wettelijke eisen . SodM vindt 
de winning van de diverse velden in overeenstemming met de principes van 
planmatig beheer. 
 
De decentrale overheden verzoeken de minister om inzicht te geven in de kaders 
waaraan het winningsplan is getoetst op het aspect doelmatigheid. 
De beoordeling van de doelmatigheid van de gaswinning draait vooral om de 
vraag of de door de mijnbouwonderneming in het winningsplan aangegeven 
winbaarheidsfactor reëel is, gezien de technische parameters en geologische 
omstandigheden van het reservoir. Zaken die hierbij een belangrijke rol spelen 
zijn onder andere de hoeveelheid gas die oorspronkelijk aanwezig is in het 
reservoir (GIIP) , het soort reservoir en d e permeabiliteit ervan.  
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 393 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 394 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  20 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Conclusie 
Planmatig beheer ziet toe op een goed beheer van de nationale bodemschatten. Er 
dient sprake te zijn van een efficiënte winning van de delfstof. Het gaat hier om 
de wijze waarop en het tempo waarmee een delfstof wordt gewonnen, waarbij ook 
de hoeveelheid te winnen delfstof moet worden beschreven.  
De minister stelt vast dat SodM, mede op basis van een hiertoe door TNO 
uitgebracht advies , concludeert dat het winningsplan Westerveld voldoet aan de 
wettelijke eisen en overeenstem t met de principes van planmatig beheer . Gelet 
hierop ziet de minister geen aanleiding om in het belang van het planmatig 
gebruik of beheer van delfstoffen de instemming met het winningsplan geheel of 
gedeeltelijk te weigeren of om hieraan voorschriften of beperkingen te verbinden.   
 
7.3 Veiligheid voor omwonenden, voorkómen van schade of negatieve 
   gevolgen voor milieu of natuur 
 
7.3.1 Zuur- en hydraulische stimulatie 
SodM heeft geconstateerd dat de uitspraak van de NAM ten aanzien van het 
veiligheidsrisico en het risico op schade bij deze vorm van stimulatie niet te 
verifiëren is omdat er onvoldoende onderbouwing is gegeven. De NAM vermeldt 
dat zij de specifieke risicoanalyse zal uitvoeren en deze zal opnemen in het 
werkveiligheidsplan voor putwerkzaamheden.  
 
De minister stelt vast dat op basis van artikel 35, eerste lid, onderdel en c, f en g , 
van de Mbw de toepassing van zuur- en hydraulische stimulatie dient te zijn 
beschreven in het winningsplan. Het voorliggende winningsplan Westerveld geeft 
onvoldoende bes chrijving van de wijze waarop de eventuele zuur- en hydraulische 
stimulatie zal plaatsvinden en de risico’s daarvan . Gelet hierop kan de minister 
geen instemming verlenen met het winningsplan voor zover dat de toepassing van 
zuur- of hydraulische stimulatie mogelijk maakt. In artikel 1 is dit verwoord.  
Dit betekent dat, zodra blijkt dat de toepassing van zuur- en hydraulische 
stimulatie daadwerkelijk aan de orde is, door NAM een nieuwe wijziging van het 
winningsplan ingediend dient te worden. Bij de indiening hiervan zal, afhankelijk 
van de aard van de wijziging, besloten worden welke procedure voor de 
besluitvorming hierover gevolgd zal worden.   
 
Het advies van SodM om in het instemmingsbesluit met het winningsplan voor te 
schrijven dat NAM voor aanvang van de zuur- en/of hydraulische stimulatie een 
locatiespecifieke risicoanalyse moet uitvoeren evenals de onderwerpen die daarin 
aan de orde dienen te komen, is opgevolgd. Dit is gebeurd door de door SodM 
hiervoor genoemde richtlijnen op te nemen in de considerans van dit besluit (zie 
paragraaf 6.3.1) en de toepassing van zuur- en hydraulische stimulatie uit te 
zonderen van de verleende instemming met het winningsplan (artikel 1).  
 
Overigens merkt de minister op dat de toepassing van zuur- en hydraulische 
stimulatie bij conventionele olie- en gaswinning, anders dan de decentrale 
overheden stellen, geen omstreden methode is. SodM heeft een inventarisatie 
uitgevoerd van alle frackwerkzaamheden en de scenario’s waarbij frackwerkzaam -
heden kunnen leiden tot negatieve consequenties voor mens en milieu. SodM 
komt daarin tot de conclusie dat, voor zover bekend bij SodM, er als gevolg van 
alle tot nu toe gedane frackwerkzaamheden in Nederland (ruim 200 op land), 
geen nadelige gevolgen voor mens en milieu zijn opgetreden (Kamerstukken II 
2015/2016, 32 849, nr. 46).  </pre>

====================================================================== Einde pagina 394 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 395 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  21 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
 
Conclusie 
Gegeven de onvoldoende beschrijving van de wijze waarop de eventuele zuur- en 
hydraulische stimulatie zal plaatsvinden , kan de minister niet instemmen met het 
winningsplan voor zover dat de toepassing hiervan mogelijk maakt. Deze 
gedeeltelijke weigering van de instemming met het winningsplan is verwoord in 
artikel 1.  
 
7.3.2 Bodemdaling  
SodM en de Tcbb concluderen dat het aannemelijk is dat de bodemdaling in het 
diepste punt van de bodemdalingskom van de elf gasvelden zoals opgenomen in 
het winningsplan Westerveld, in de periode tussen 2016 en 2023, niet meer 
bedraagt dan 2-3 cm. 
 
Noodzaak afspraken over benodigde waterhuishoudkundige maatregelen 
SodM is het eens met de analyse van NAM dat het effect van de resterende 
bodemdaling gering zal zijn en dat in principe geen extra maatregelen 
noodzakelijk zijn. SodM merkt in aanvulling daarop op dat in het winningsplan 
echter niet inzichtelijk wordt gemaakt welke maatregelen er zijn getroffen voor de 
gevolgen van de reeds opgetreden bodemdaling voor het normale beheer en 
onderhoud van waterkeringen en waterlopen. SodM adviseert om NAM inzichtelijk 
te laten maken welke afspraken hiertoe met het waterschap zijn gemaakt en NAM 
aan te laten geven bij welke bodemdaling er maatregelen noodzakelijk worden om 
nadelige gevolgen te voorkomen of te beperken. De Tcbb geeft in haar advies aan 
het belangrijk te vinden dat NAM overeenstemming bereikt met het betreffende 
waterschap over de te nemen maatregelen. 
De decentrale overheden stellen dat NAM inzichtelijk dient te maken welke 
gevolgen de uiteindelijke totale bodemdaling (als resultaat van het winningsplan 
Westerveld) kan hebben voor het normale beheer en onderhoud van 
waterkeringen en waterlopen en welke (waterhuishoudkundige) maatregelen in 
dat verband genomen moeten worden. 
Deze adviezen van SodM, Tcbb en decentrale overheden zijn overgenomen en 
hebben geleid tot een voorschrift in dit instemmingsbesluit (artikel 2). 
 
Vergoeding kosten v an de benodigde waterhuishoudkundige maatregelen 
Daarnaast zijn decentrale overheden van mening dat NAM dient te worden 
verplicht tot vergoeding van de te nemen (waterhuishoudkundige) maatregelen en 
van eventuele overige schade voortvloeiend uit de bodemdaling die optreedt als 
gevolg van de gaswinning van NAM.  
In reactie hierop is van belang dat NAM op basis van de M bw een zorgplicht heeft 
ten aanzien van de uitvoering van zijn mijnbouwactiviteiten en maatregelen dient 
te nemen om mijnbouwschade en onveilige situaties te voorkomen. 
Dit omvat tevens vergoed ing van de kosten voor de waterhuishoudkundige 
maatregelen die noodzakelijk zijn vanwege de door de gaswinning veroorzaakte 
bodemdaling . Als er desondanks toch schade ontstaat door de gaswinning, dan 
dient NAM - op basis van de aansprakelijkheid zoals geregeld in het Burgerlijk 
Wetboek Boek 6 artikel 177 - deze te vergoeden. De door decentrale overheden 
gevraagde verplichting is dus al, via wetgeving, geregeld.  
 
Bodemdalingscomponent gasopslag Norg 
Verder stellen decentrale overheden dat NAM de bodemdalingscomponent die het 
gevolg is van het, na beëindigen van de gasopslag Norg, leegproduceren van het </pre>

====================================================================== Einde pagina 395 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 396 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  22 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
gasveld Norg, weer moet opnemen in de bodemdalingsprognose voor de jaren 
2050 en 2080. Reden hiervoor is dat het tijdpad van de energietransitie onzeker 
is, dat de gasopslag Norg mogelijk eerder gesloten wordt dan het door NAM 
genoemde jaar 2080 en dat decentrale overheden graag vroegtijdig rekening 
willen houden met de bodemdaling die samenhangt met het leegproduceren van 
het gasveld Norg.  
Aangezien dit instemmingsbesluit slechts een doorlooptijd heeft tot 31 december 
2028 en de beoogde gebruiksduur van de gasopslag Norg aanzienlijk langer is, 
gaat de minister niet mee in genoemde stellingname. Voorafgaand aan het 
leegproduceren van het gasveld Norg en de daarmee samenhangende bodem-
daling, zullen decentrale overheden voldoende tijd hebben om de hierdoor 
noodzakelijke (waterhuishoudkundige) maatregelen te nemen. 
 
Nieuw winningsplan bij overschrijding High Case productiescenario 
De decentrale overheden verzoek en om in het instemmingsbesluit op te nemen 
dat als NAM het High Case productiescenario overschrijdt, NAM dan een nieuw 
winningsplan moet indienen waarover dan opnieuw besloten moet worden. 
De instemming met het winningsplan beperkt zich tot de reikwijdte van het 
winningsplan. Voor het winningsplan Westerveld betekent dit dat de eventuele 
instemming geldt voor de Mid Case en High Case productiescenario’s. Mocht NAM 
mogelijkheden zien om meer te produceren dan als totale winning voor het 
betreffende gasvoorkomen is aangegeven in het High Case productiescenario, dan 
dient NAM opnieuw een gewijzigd winningsplan in procedure te brengen, waarover 
dan opnieuw besloten zal moeten worden.   
 
Natuurtoets voor Nationale Park Drentse Aa 
Met betrekking tot het Nationale Park Drentse Aa (Natura2000) adviseren decen-
trale overheden om het winningsplan te toetsen op (inter)nationale wetgeving op 
het gebied van natuur- en soortenbescherming en als voorschrift op te nemen dat 
bij verdere ontwikkelingen rondom de velden Vries-Zuid en Eleveld, het Drentse 
Aa gebied zoveel mogelijk te ontzien resp. voldoende te bescherm en.  
Op basis van de gewijzigde Mbw dient de vraag beantwoord te worden of 
verwacht wordt dat de gaswinningsactiviteit als gevolg van het winningsplan 
Westerveld nadelige gevolgen zal veroorzaken op de natuur in het effectgebied . 
De minister vraagt NAM om de voor deze beoordeling benodigde informatie op 
korte termijn aan te leveren, zodat deze voorafgaand aan het definitieve besluit 
meegewogen kan worden.   
 
Verwachte bodemdaling voor High Case productiescenario 
Het waterschap Drents Overijsselse Delta stelt dat de verwachte bodemdaling 
door NAM is berekend op basis van de Mid Case en vraagt de minister om ook de 
bodemdaling voor het High Case productiescenario in beeld te brengen .  
Zoals aangegeven in het advies van SodM heeft TNO bij haar analyse van het 
winningsplan voor de bepaling van h et "worst case ”-scenario de onzekerheid in de 
compactiecoëfficiënt gecombineerd met het High Case productiescenario. Daaruit 
volgt dat de maximale nog te verwachten bodemdaling tot het einde van de 
winningsperiode voor het veld Zevenhuizen minder dan 3 cm en voor alle overige 
velden uit het winningsplan minder dan 2 cm bedraagt. Het advies van het 
waterschap om ook de bodemdaling voor de High Case in beeld te brengen, is dus 
al ingewilligd door TNO. 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 396 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 397 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  23 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Toekomstige hydrologische situatie  
Het waterschap Drents Overijsselse Delta vraagt daarnaast de minister om NAM te 
verplichten een berekening uit te voeren voor de toekomstige hydrologische 
situatie, alsmede hiervoor een monitoringsplan op te stellen. Het bepalen van de 
invloed van de bodemdaling op de hydrologische situatie, alsmede het implemen-
teren van mitigerende maatregelen vormt primair een zaak tussen het waterschap 
en NAM. Voor zover de hydrologische situatie ziet op de waterkwantiteit zal dit 
worden onderzocht op grond van artikel 2 en zullen op basis van de uitkomsten 
afspraken worden gemaakt over de te treffen maatregelen, eveneens op grond 
van artikel 2 .  
 
Grondwaterbeschermingsgebieden en boringsvrije zones 
De provincie Drenthe vraagt om in het instemmingsbesluit, bij verdere ontwik ke-
lingen rond de gasvelden Assen, Assen-Zuid en Vries-Zuid, rekening te houden 
met de grondwaterbeschermingsgebieden en boringsvrije zones die in hetzelfde 
gebied aanwezig zijn.  
Het feit dat bij verdere ontwikkelingen rond genoemde gasvelden rekening 
gehouden dient te worden met de in hetzelfde gebied aanwezige grondwater-
beschermingsgebieden en boringsvrije zones, wordt door de minister onderkend. 
Per 1 mei 2017 is een wijziging doorgevoerd in het Besluit algemene regels 
mijnbouw milieu (Barmm) waardoor, waar dit eerder een melding betrof, een 
vergunningplicht ontstaat voor een boring. In de nieuwe situatie, die geldt vanaf  
1 maart 2018, wordt met het gevraagde rekening gehouden in de omgevings-
vergunning waarin toestemming wordt gegeven voor de aanleg van de boorlocatie 
of in de omgevingsvergunning voor de uitvoering van de boring.  
 
Conclusie 
De minister stelt vast dat SodM en TNO concluderen dat de maximale nog te 
verwachten bodemdaling tot het einde van de winningsperiode voor het gasveld 
Zevenhuizen minder bedraagt dan 3 cm en voor alle overige gasvelden uit het 
winningsplan minder bedraagt dan 2 cm. SodM is het eens met de analyse van 
NAM dat het effect van de resterende bodemdaling gering zal zijn . Omdat de te 
verwachten bodemdaling geleidelijk en gelijkmatig optreedt, wordt er door de 
Tcbb geen directe schade aan infrastructuur, bebouwing of natuur en milieu ver-
wacht. Het waterschap Drents Overijsselse Delta geeft aan dat de omgevings-
effecten van een bodemdaling van maximaal 2 cm in haar beheergebied gering 
zijn.  
SodM merkt echter wel op dat in het winningsplan niet inzichtelijk wordt gemaakt 
welke maatregelen er zijn getroffen voor de gevolgen van de reeds opgetreden 
bodemdaling voor het normale beheer en onderhoud van waterkeringen en 
waterlopen en adviseert om NAM binnen afzienbare termijn met de betreffende 
waterschappen afspraken te laten maken over de benodigde maatregelen om 
nadelige gevolgen te voorkomen of te beperken. Ook de Tcbb en de decentrale 
overheden onderschrijven deze handelswijze. 
Naar aanleiding van de adviezen heeft de minister artikel 2 opgenomen. Dit om te 
borgen dat de afspraken tussen NAM en de waterschap pen over de te nemen 
maatregelen ter voorkoming of beperking van nadelige gevolgen door de door de 
gaswinning veroorzaakte bodemdaling voor de waterhuishouding, binnen drie 
maanden na vaststelling van dit besluit worden gemaakt. 
Gelet op bovenstaande ziet de minister geen aanleiding om in het belang van de 
veiligheid voor omwonenden of het voorkomen van schade aan gebouwen of 
infrastructurele werken of de functionaliteit daarvan, of in het belang van de </pre>

====================================================================== Einde pagina 397 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 398 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  24 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
gevolgen voor milieu of natuur, de instemming met het winningsplan geheel of 
gedeeltelijk te weigeren, zoals hierboven is toegelicht. 
 
7.3.3 Bodemtrilling  
Actualisering SRA bij overschrijding High Case productiescenario 
SodM adviseert om bij overschrijding van de productie in het High Case productie- 
scenario van de velden Assen-Zuid, Witten en Zevenhuizen-West, NAM de SRA te 
laten actualiseren en een wijziging van het winningsplan in te laten dienen. 
Dit advies wordt door de minister onderschreven. Aangezien NAM in dit geval 
uitgaat boven het productieniveau van het winningsplan waaraan instemming is 
verleend, dient op dat moment door NAM een nieuwe wijziging van het 
winningsplan (inclusief een actualisering van de SRA) in procedure te worden 
gebracht. Het is dan ook niet nodig om dit advies van SodM als voorschrift op te 
nemen in dit instemmingsbesluit. 
 
Aanvullende monitoring voor bevende voorkomens 
SodM adviseert om NAM in de omgeving van de Eleveld en Vries-Zuid gasvelden, 
aanvullende monitoring te laten uitvoeren in de vorm van het plaatsen van enkele 
versnellingsopnemers. Dit om in deze omgeving de grondbewegingen aan het 
oppervlak te registreren die de schade aan bouwwerken veroorzaken. Deze 
registratie dient zodanig plaats te vinden dat de beoordeling van het causale 
verband tussen een geïnduceerde beving door de gaswinning en gebouwschade 
hierdoor wordt vereenvoudigd. De Tcbb, de decentrale overheden en de Mijnraad 
sluiten zich hierbij aan. Dit advies is als voorschrift overgenomen in dit 
instemmingsbesluit (artikel 3 ). 
 
Risicobeheerssysteem voor bevende voorkomens  
Daarnaast adviseert SodM om NAM een risicobeheerssysteem voor de bevende 
voorkomens uit dit winningsplan te laten opstellen en implementeren. De Tcbb , de 
decentrale overheden en de Mijnraad sluiten zich hierbij aan. Dit advies is als 
voorschrift overgenomen in dit instemmingsbesluit (artikel 4 ). 
De decentrale overheden voegen daar nog aan toe dat de parameters en 
randvoorwaarden die NAM hanteert in dit risicobeheerssysteem goed dienen te 
zijn onderbouwd alvorens dit systeem wordt goedgekeurd. Dit advies is ingewilligd 
door in artikel 4 op te nemen dat het door NAM op te stellen en te implementeren 
risicobeheerssysteem “ ten genoegen van de Inspecteur-generaal der mijnen ” 
dient te zijn. 
 
Mogelijke uitkomst onderzoeken Groningenveld 
De Tcbb merkt op dat uit de nog uit te voeren onderzoeken inzake het 
Groningenveld mogelijk kan blijken dat ook voor sommige kleinere velden de 
grens van magnitude 3,9 op de schaal van Richter kan worden overschreden.  
Mocht dit voor het winningsplan Westerveld het geval blijken te zijn, dan zal NAM 
het winningsplan hiervoor moeten wijzigen.  
In het winningsplan is echter conform de door SodM opgestelde richtlijn voor de 
SRA de maximale magnitude berekend. Deze berekende maximale magnitude ligt 
beneden de grens van 3,9 op de schaal van Richter en ligt ten grondslag aan dit 
instemmingsbesluit.  
 
Terughoudendheid bij verbinden conclusies aan berekende seismische activiteit  
In het winningsplan Westerveld is door NAM een SRA opgenomen. Deze is 
vervolgens getoetst door onder andere SodM en de Tcbb. Daarbij is nadrukkelijk </pre>

====================================================================== Einde pagina 398 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 399 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  25 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
rekening gehouden met onzekerheidsmarges die inherent zijn aan dit soort 
analyses. Dit heeft de informatie opgeleverd op basis waarvan besluitvorming kan 
plaatsvinden. Mocht in de toekomst blijken dat de bodemdaling of seismische 
risicoanalyse afwijkt van de prognose zoals beschreven in het winningsplan, of als 
voorzien wordt dat de cumulatieve productie uit een voorkomen gaat uitkomen 
boven de prognose van de maximale cumulatieve productie zoals in het winnings-
plan beschreven, dan dient NAM hiervoor een nieuwe wijziging van het winnings-
plan in te dienen, waarover dan opnieuw besluitvorming dient plaats te vinden.  
 
Relatie drukdalingssnelheid - bodemtrilling  
De decentrale overheden geven aan dat het lijkt alsof door NAM bij de bepaling 
van de productiescenario's geen rekening is gehouden met de relatie tussen de 
drukdalingssnelheid versus de bodemtrilling. 
De relatie tussen de snelheid van drukdaling in de gasvoorkomens en de bodem-
trilling is in het winningsplan inderdaad niet meegenomen. Voor het uitvoeren van 
de SRA en het, voor elk van de gasvoorkomens afzonderlijk, bepalen van de 
waarde voor de realistisch sterkste beving (Mmax) is deze drukdalingssnelheid 
ook niet nodig. In deze analyse wordt voor de drukdaling uitsluitend gerekend met 
de verhouding tussen het drukverschil en de initiële druk in het gasvoorkomen. 
Gegeven de eindfase van de gasproductie uit het Westerveld systeem zal sprake 
zijn van een relatief lage drukdalingssnelheid. Er is dan ook geen aanleiding om in 
het instemmingsbesluit een nadere voorwaarde te verbinden aan de productie-
snelheid uit de verschillende gasvelden. 
 
Tekortkomingen in de seismische risicoanalyse 
De decentrale overheden stellen dat de uitgevoerde SRA berekening ten onrechte 
geen rekening houdt met de toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen en ook niet 
met de correcte bevolkingsdichtheid van het stedelijk gebied rond het gasveld 
Eleveld. Geadviseerd wordt om dit te herstellen. 
NAM heeft de SRA opgesteld volgens de daarvoor geldende SRA-leidraad. Het 
invullen van de juiste bevolkingsdichtheid maakt daar onderdeel van uit. Deze 
SRA is getoetst en goed bevonden door SodM en TNO. De SRA-leidraad houdt, 
mede vanwege het feit dat beelden van toekomstige ontwikkelingen vaak nog aan 
verandering onderhevig kunnen zijn, geen rekening met toekomstige ruimtelijke 
ontwikkelingen.  
Overigens hebben SodM, Tcbb en de Mijnraad, terwijl het winningsplan Westerveld 
is ingedeeld in risicoklasse 1, enkele maatregelen voorgeschreven die normaal-
gesproken uitsluitend gelden voor een gaswinning uit risicoklasse 2 (die bij een 
hogere bevolkingsdichtheid aan de orde zou zijn).   
 
Conclusie 
De minister stelt vast dat TNO constateert dat NAM voor het winningsplan 
Westerveld de SRA heeft uitgevoerd volgens de SRA-leidraad en dat TNO zich kan 
vinden in de toedeling tot de laagste risicogroep (categorie I). De indeling in 
categorie I betekent dat de kans op schade door aardbevingen als gevolg van de 
gaswinning, in dit geval uit het Westerveld systeem, betrekkelijk gering is.  
SodM onderschrijft de analyse van TNO, met de aanvulling dat de reeds bevende 
velden Eleveld en Vries-Zuid dicht bij de grens met categorie II liggen. Voor 
categorie I geldt dat seismisch monitoren met het bestaande KNMI netwerk 
volstaat.  
SodM adviseert om NAM in de omgeving van de gasvelden Eleveld en Vries-Zuid, 
aanvullende monitoring te laten uitvoeren in de vorm van het plaatsen van enkele  </pre>

====================================================================== Einde pagina 399 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 400 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  26 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
versnellingsmeters. Dit om in deze omgeving de grondbewegingen aan het 
oppervlak te registreren die de schade aan bouwwerken veroorzaken. Daarnaast 
adviseert SodM om NAM voor de gasvelden Eleveld en Vries-Zuid een risico-
beheerssysteem te laten ontwikkelen en implementeren. De Tcbb, de decentrale 
overheden en de Mijnraad onderschrijven deze SodM-adviezen. De versnellings-
meters zullen de grondbewegingen in het gebied aan het oppervlak registreren, 
waardoor de beoordeling van het causale verband tussen een door de gaswinning 
geïnduceerde aardbeving en gebouwschade wordt vereenvoudigd. Het risico-
beheerssysteem maakt het mogelijk om in te grijpen in de gaswinning indien de 
optredende risico’s daar aanleiding toe geven.  
De minister heeft naar aanleiding van de adviezen de artikel en 3 en 4 opge-
nomen. Dit om het installeren en operationeel hebben van enkele versnellings-
meters evenals het ontwikkelen en operationeel hebben van een risicobeheers-
systeem binnen drie respectievelijk zes maanden na vaststelling van dit besluit, te 
borgen.  
Gelet op het bovenstaande ziet de minister geen aanleiding om in het belang van 
de veiligheid voor omwonenden of het voorkomen van schade aan gebouwen of 
infrastructurele werken of de functionaliteit daarvan, of in het belang van de 
gevolgen voor milieu of natuur, de instemming met het winningsplan geheel of 
gedeeltelijk te weigeren, zoals hierboven is toegelicht.  
 
7.3.4 Schade door bodembeweging 
Hieronder wordt achtereenvolgens een reactie gegeven op de adviezen zoals 
genoemd in paragraaf 6.6. 
 
Beschrijv en wat precies wordt verstaan onder ‘schade’  
Voor de vraag of ingestemd kan worden met het winningsplan is het begrip 
schade zoals dat gebruikt wordt in artikel 36, eerste lid, onderdeel a, van de Mbw 
bepalend. Het gaat daarbij om schade aan gebouwen of infrastructurele werken of 
de functionaliteit daarvan.  
Los daarvan is het mogelijk dat er schade ontstaat door de gaswinning. In dat 
geval dient NAM - op basis van de aansprakelijkheid zoals geregeld in het 
Burgerlijk Wetboek Boek 6 artikel 177 - deze te vergoede n. Als dit zich voordoet 
zal het schadebegrip zoals dat gehanteerd wordt in het kader van het Burgerlijk 
Wetboek leidend zijn. 
Mocht iemand schade hebben en vermoeden dat deze schade het gevolg is van de 
gaswinning terwijl NAM dit oorzakelijk verband ontke nt, dan kan deze persoon 
zich melden bij het landelijk loket mijnbouwschade, dat per 1 januari 2017 
operationeel is. Dit loket zal de klacht dan vervolgens in behandeling nemen. Dit 
kan leiden tot een inhoudelijke beoordeling hiervan door de Tcbb of een 
soortgelijke andere onafhankelijke commissie. 
Gelet op het bovenstaande acht de minister het niet opportuun in het kader van 
dit instemmingsbesluit een kader op te stellen om duidelijk te maken wat precies 
onder schade in de zin van het Burgerlijk wetboek moet worden verstaan. 
 
In winningsplan geen aandacht voor voorkómen of beperken van schade 
De Mbw is gericht op het stellen van zodanige randvoorwaarden dat de uitvoering 
van de mijnbouwactiviteit op een verantwoorde, veilige en doelmatige wijze kan 
plaatsvinden. In dat kader stelt de Mbw onder andere dat het winningsplan een </pre>

====================================================================== Einde pagina 400 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 401 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  27 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
beschrijving dient te bevatten van de maatregelen ter voorkoming van schade 
door bodembeweging (artikel 35, eerste lid, onderdeel f) . Maatregelen waaraan 
hierbij gedacht kan worden zijn bijv. het niveau van de productie of het plaatsen 
van meetinstrumenten om de effecten van de gaswinning aan het oppervlak te 
kunnen vaststellen . Daarbij geldt voor de beoordeling van het thans voorliggende 
winningsplan Westerveld dat het Westerveld systeem al geruime tijd in productie 
is, sommige velden al uitgeproduceerd zijn en  sommige velden alleen in het 
optimistische scenario nog zullen produceren. Het niveau van de nog resterende 
productie uit het Westerveld systeem is relatief beperkt. Voor de bevende velden 
Vries-Zuid en Eleveld wordt in het winningsplan (onderdeel D4) melding gemaakt 
van het plaatsen van versnellingsmeters. Het is dan ook onjuist dat de op grond 
van de Mbw vereiste beschrijving in het winningsplan zou ontbreken (zie de 
onderdelen C3, C4 , D3 en D4 van het winningsplan).    
 
Proces van schademelding, onderzoek en afhandeling publiek toegankelijk maken  
Het advies van de decentrale overheden om publiek te maken hoe het proces van 
schademelding, onderzoek en afhandeling door NAM plaatsvindt, wordt opgevolgd . 
Dit vergroot namelijk het vertrouwen in een eventuele toekomstige schadeafhan-
deling en maakt het ook mogelijk waar nodig verbeteringen in dat proces aan te 
brengen. Dit advies is als voorschrift overgenomen in dit instemmingsbesluit 
(artikel 5 ). 
 
Voorschrift voor vlot en adequaat afhandelen van schade- en compensatieclaims 
De minister onderschrijft, voor zover de effecten van de gaswinning Westerveld 
daartoe aanleiding geven, de door de decentrale overheden genoemde behoefte 
aan een adequate regeling voor de afdoening en vergoeding van schades en 
compensatie . Afspraken hierover dien en primair gemaakt te worden tussen de 
decentrale overheden en NAM; NAM heeft aangegeven te willen meewerken aan 
de totstandkoming van afspraken hierover . Het voorschrift zoals opgenomen in 
artikel 5 onderschrijft dit.   
 
Evenals in Groningen, een volledig onafhankelijk orgaan voor afwikkeling schade 
De gaswinning uit het Groningenveld en de daarmee samenhangende schade-
problematiek is uniek in Nederland en is niet vergelijkbaar met de gaswinning uit 
de kleine gasvelden. Voor de (gecontinueerde) gaswinning Westerveld wordt 
verwacht dat deze slechts tot een beperkt aantal gevallen van mijnbouwschade 
zou kunnen leiden. De minister ziet voor de gaswinning Westerveld dan ook geen 
aanleiding voor het instellen van een onafhankelijk orgaan voor de afwikkeling van 
schade, anders dan de Tcbb. 
 
Nulmeting aan gebouwen 
De decentrale overheden adviseren om nulmetingen voor te schrijven aan alle 
gebouwen boven en nabij de gasvoorkomens Eleveld en Vries-Zuid. 
De minister heeft tijdens de behandeling van het wetsvoorstel tot wijziging van de 
Mbw (Kamerstukken I 2015/2016, 34 348, nr. A) in juni/juli 2016 in de Tweede 
Kamer aangegeven dat hij, wanneer de effecten van de mijnbouwactiviteit, de 
locatie of de omgeving daartoe aanleiding geven, genegen is tot het opnemen van 
de verplichting tot het uitvoeren van een representatieve nulmeting aan </pre>

====================================================================== Einde pagina 401 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 402 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  28 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
gebouwen (bouwkundige vooropname) als voorschrift in het instemmingsbesluit. 
Dit is op basis van het winningsplan Westerveld het geval boven en nabij de 
gasvoorkomens Eleveld en Vries-Zuid. Dit voorschrift is opgenomen in dit 
instemmingsbesluit (artikel 6 ).  
Deze nulmeting aan gebouwen is bedoeld als hulpmiddel om gedurende de 
(verdere) gaswinning, bij een vermoeden van mijnbouwschade aan een gebouw, 
het oorzakelijk verband tussen de gaswinning en de eventueel toekomstige 
gebouwschade te kunnen vaststellen. Ondanks dat het hier gaat om het vervolg 
van een bestaande gaswinning en het dus gaat om een tussentijdse meting, wordt 
toch de term nulmeting gebruikt.  
 
Omgekeerde bewijslast 
Het principe van omkering van de bewijslast geldt uitsluitend voor het effect-
gebied van de gaswinning uit het Groningenveld, omdat alleen daar sprake is van 
grote aantallen schadegevallen als gevolg van de gaswinning in dat gebied. 
Daarom is er ook geen sprake van rechtsongelijkheid.  Deze stellingname van de 
minister is bevestigd door de Raad van State in haar uitspraak 201607953/1/A1 
van 19 april 2017 inzake de gaswinning Oppenhuizen.  
 
Onderzoeken alternatieve winningstechnieken ter beperking van bodemtrillingen 
De gemeente Leek adviseert om NAM alternatieve winningstechnieken te laten 
onderzoeken om daarmee de kans op schade aan gebouwen als gevolg van 
bodemtrillingen te verkleinen of voorkomen. 
Gegeven de tijd die het vergt om dit soort onderzoeken uit te voeren en eventuele 
maatregelen te implementeren, en gezien de eindfase waarin de gaswinning 
Westerveld zich bevindt, acht de minister het niet zinvol om zo een onderzoek 
voor de gaswinning Westerveld voor te schrijven. Het verwachte (beperkte) aantal 
schadegevallen geven hiertoe ook geen aanleiding. 
 
NAM verantwoordelijk voor afhandeling schade aan waterhuishouding 
Het waterschap is verantwoordelijk voor de waterhuishouding en bepaalt of maat-
regelen dienen te worden getroffen om schade aan het watersysteem als gevolg 
van bodemdaling te voorkómen of herstellen. Mochten er maatregelen nodig 
blijken, dan is NAM verplicht om (aan het waterschap) alle kosten te vergoeden 
waarvan is aangetoond dat deze veroorzaakt zijn door de bodemdaling als gevolg 
van de gaswinning van NAM. 
 
Opnemen voorschrift tot vergoeding van schade door bodemdaling 
Als een oorzakelijk verband tussen de schade en de gaswinning van NAM wordt 
vastgesteld, dan moet NAM deze schade vergoeden (Burgerlijk Wetboek Boek 6 
artikel 177). Zou NAM hier niet (meer) toe in staat zijn, dan vindt vergoeding 
plaats uit het Waarborgfonds mijnbouwschade. Aangezien deze verplichting direct 
voortvloeit uit de Mbw, hoeft hierover geen voorschrift te worden opgenomen in 
dit instemmingsbesluit. 
 
Conclusie 
De Tcbb sluit niet uit dat de bodemtrilling gevolgen kan hebben voor schade aan 
gebouwen. Dit kan betekenen dat in de nabijheid van een gasvoorkomen mogelijk 
lichte tot matige schade (scheuren in muren tot constructieve schade) kan </pre>

====================================================================== Einde pagina 402 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 403 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  29 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
optreden aan gebouwen, afhankelijk van de kwetsbaarheid (type en onderhoud) 
van het gebouw en de intensiteit van de beving. Uit het historisch overzicht van 
bevingen in voorkomens genoemd in het winningsplan, komt naar voren dat er 
zestien schademeldingen zijn geweest, allen gerelateerd aan bodemtrilling door 
productie uit het gasveld Eleveld.  
Zodra het oorzakelijk verband tussen de schade en de gaswinning van NAM wordt 
vastgesteld, dan moet NAM deze schade vergoeden (Burgerlijk Wetboek Boek 6 
artikel 177).Het is niet nodig in dit besluit hiervoor een voorschrift op te nemen.  
De decentrale overheden adviseren daarnaast om publiek te maken hoe het 
proces van schademelding, onderzoek en afhandeling door NAM plaatsvindt, een 
vlotte en adequaat afhandeling van schade- en compensatieclaims te bevorderen 
en zorg te dragen voor een nulmeting aan gebouwen boven of nabij de gasvelden 
Eleveld en Vries-Zuid. 
De minister heeft naar aanleiding van de adviezen de artikelen 5 en 6 opgeno-
men. Hierdoor dient NAM te zorgen voor een transparant proces van schade-
melding, adequaat onderzoek naar en afhandeling van schadeverzoeken binnen 
een redelijke termijn en het openbaar maken van informatie. Ook is het uitvoeren 
van een representatieve nulmeting aan gebouwen boven of nabij de gasvelden 
Eleveld en Vries-Zuid voor geschreven. 
Gelet op het bovenstaande ziet de minister geen aanleiding om in het belang van 
het voorkomen van schade aan gebouwen of infrastructurele werken of de 
functionaliteit daarvan, de instemming met het winningsplan geheel of gedeeltelijk 
te weigeren. 
 
7.4 Reactie op zienswijzen 
[PM] 
 
8. Slotconclusie 
In hetgeen inzake het winningsplan Westerveld is geadviseerd door SodM, Tcbb, 
de decentrale overheden en de Mijnraad, ziet de minister geen aanleiding om in 
het belang van de veiligheid voor omwonenden of het voorkomen van schade aan 
gebouwen of infrastructurele werken of de functionaliteit daarvan, in het belang 
van het planmatig gebruik of beheer van delfstoffen, of in het belang van de 
gevolgen voor milieu of natuur, de instemming met het winningsplan geheel of 
gedeeltelijk te weigeren. Dit is nader toegelicht in de deelconclusies zoals 
opgenomen in hoofdstuk 7. Wel heeft de minister mede naar aanleiding van de 
uitgebrachte adviezen voorschriften en beperkingen verbonden aan zijn 
instemming, zoals genoemd in de artikelen 1 tot en met 7. 
 
Gelet op de inhoud van het door NAM ingediende winningsplan Westerveld en de 
naar aanleiding hiervan ingediende adviezen, kan de gevraagde instemming dan 
ook worden verleend onder het stellen van de in onderstaand besluit genoemde 
voorschriften en beperkingen. 
 
Gelet op de artikelen 34, derde lid, en 36, tweede lid, van de Mbw; 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 403 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 404 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  30 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Besluit: 
 
Artikel 1 
Het door de Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. op 11 september 2016 
ingediende gewijzigde winningsplan Westerveld verkrijgt - met inachtneming van 
de hierna genoemde voorschriften - de instemming als bedoeld in artikel 34, 
derde lid, van de Mijnbouwwet, met uitzondering van de toepassing van zuur- of 
hydraulische stimulatie. 
 
Artikel 2  
De Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. dient direct na de vaststelling van dit 
besluit met de verantwoordelijke overheden ten aanzien van het normale beheer 
en onderhoud van waterkeringen en waterlopen in overleg te treden over welke 
(waterhuishoudkundige) maatregelen bij welke hoeveelheid bodemdaling door de 
gaswinning noodzakelijk worden om nadelige gevolgen te voorkomen of te 
beperken. De Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. dient binnen drie maanden 
na de vaststelling van dit besluit met elk van de betrokken waterschappen 
afspraken te hebben gemaakt om de noodzakelijke (waterhuishoudkundige) 
maatregelen te (laten) realiseren. 
 
Artikel 3 
De Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. dient, in overleg met het Koninklijk 
Nederlands Meteorologisch Instituut, binnen drie maanden na vaststelling van dit 
besluit enkele versnellingsmeters boven de gasvelden Eleveld en Vries-Zuid te 
installeren en operationeel te hebben. Deze versnellingsmeters dienen de 
grondbewegingen in het gebied aan het oppervlak zodanig te registreren dat de 
beoordeling van het causale verband tussen een door de gaswinning geïnduceerde 
aardbeving en gebouwschade hierdoor wordt vereenvoudigd. 
 
Artikel 4 
De Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. dient binnen zes maanden na 
vaststelling van dit besluit , door toezending aan de Minister van Economische 
Zaken en ten genoegen van de Inspecteur-generaal der mijnen, voor de gas-
velden Eleveld en Vries-Zuid in het winningsplan een risicobeheerssysteem te 
ontwikkelen en operationeel te hebben.  
 
Artikel 5 
De Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. zorgt voor een transparant proces van 
schademelding, adequaat onderzoek naar en afhandeling van schadeverzoeken 
binnen een redelijke termijn, en maakt de betreffende informatie binnen drie 
maanden na het onherroepelijk worden van dit besluit openbaar. 
 
Artikel 6 
De Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. dient, binnen zes maanden na 
vaststelling van dit besluit zorg te dragen voor het uitvoeren van een 
representatieve nulmeting aan gebouwen boven of nabij de gasvoorkomens 
Eleveld en Vries-Zuid teneinde eventuele toekomstige mijnbouwschade aan 
gebouwen door de gaswinning Westerveld beter te kunnen vaststellen.  
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 404 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 405 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pagina  31 van 31 
 Directoraat -generaal 
Energie, Telecom & 
Mededinging  
Directie  Energie en Omgeving  
 
 
DGETM -EO / 16179478  
Artikel 7 
Dit besluit treedt in werking met ingang van de dag waarop de termijn voor het 
indienen van een beroepschrift afloopt en komt te vervallen op 31 december 
2028.  
 
De Minister van Economische Zaken,  
namens deze: 
 
 
 
 
 
drs. J.M.C. Smallenbroek 
directeur Energie en Omgeving </pre>

====================================================================== Einde pagina 405 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 406 ======================================================================

<pre>    PRESENTATIE NAM — april 2018    CONFIDENTIAL    ¢. 16.33  $    NAM    Introductie PVA Nulmeting ELV/VRS-Zuid    Overleg Gemeente Assen    BRON VAN ONZE ENERGIE 30 april 2018</pre>

====================================================================== Einde pagina 406 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 407 ======================================================================

<pre>    PRESENTATIE NAM — april 2018    Onderwerpen    - Doel overleg   . Achtergrond voor een nulmeting   _Plan van Aanpak voor gasvelden Eleveld en Vries-Zuid  - Globale planning   - Kern van het overleg met gemeenten en provincies   - Discussie en suggesties    Nadere afspraken    +    30 april 2018    NAM</pre>

====================================================================== Einde pagina 407 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 408 ======================================================================

<pre>         Doel van overleg    _Voorbespreking over de nulmeting met gemeente Assen in kader Winningsplan    Westerveld    ‚NAM wil graag op correcte en proactieve wijze het overleg starten met de  omgeving — de bewoners en bestuurders en tijdig input en suggesties vergaren.  (Het proces van nulmeting en verzamelen van omgevingsinput is op deze wijze  nog nooit gedaan)    Het geven van toelichting:    ° Achtergrond, uitgangspunten en globale planning van nulmeting Eleveld/  Vries-Zuid. Inclusief beoogde communicatie momenten.    «De voortgang en voorbereiding van de beoogde nulmeting (bouwkundige  vooropname)    dr 30 opril 2018    NAM</pre>

====================================================================== Einde pagina 408 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 409 ======================================================================

<pre>    Kern voor het overleg met Gemeenten    1. Beantwoorden aan de zorgen van belanghebbenden  2. Uitwerken van de rol van de gemeenten  3. Informeren en afstemming over de werkwijze; het Plan van Aanpak  — _ Globale tijdlijn  — Informeren belanghebbenden over beschikbare gegevens, besluiten  — Communicatie momenten, bewonersbijeenkomsten  — Informeren over voortgang en afronding nulmeting    — Monitoring en hulp-rol nulmetingen bij schade.    dr 30 april 2018    NAM</pre>

====================================================================== Einde pagina 409 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 410 ======================================================================

<pre>    Kern voor het het overleg Gemeenten - communicatie    Beoogde communicatie specifiek over het project nulmeting;    Persoonlijke benadering:  ¢ 1-2-1 gesprekken indien nodig  * Media, middels persberichten en advertenties in lokale kranten  «Brieven naar omwonenden  * Informatieavond voor gemeentebesturen en inwoners  Social media:  * Webpagina met projectgericht informatie    « Facebook, etc    de 30 april 2018    NAM</pre>

====================================================================== Einde pagina 410 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 411 ======================================================================

<pre>    Achtergrond voor een nulmeting    Aardbevingen in Groningen en elders in kleine velden leiden tot roep om  maatregelen zoals nulmeting, monitoring, schadeprotocol    Minister Kamp heeft 2° kamer toegezegd representatieve nulmeting als nuttig te  zien, maar toegesneden op problematiek van kleine velden. Ook het huidige  ministerie houdt deze lijn aan en NAM committeert zich aan wat wordt  voorgeschreven.    Nulmeting is voorgeschreven in het Wipla Westerveld als hulpmiddel om,  gedurende de gaswinning, bij een vermoeden van mijnbouwschade een bijdrage  te leveren aan het onderzoek naar de oorzaken van eventuele gebouwschade    Representatieve nulmeting in de Gedragscode NOGEPA richt zich tot bewoners en  bedrijven in de omgeving, gemeentes en provincies, drinkwaterbedrijven,  waterschappen en natuur- en milievorganisaties.    dr 30 opril 2018    NAM    </pre>

====================================================================== Einde pagina 411 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 412 ======================================================================

<pre>         Achtergrond voor een nulmeting (2)    - Eerste voorbeeld van nulmeting door TAQA voor Bergermeer gasopslag in    2012.    - Diverse operators TAQA, Vermilion, NAM borduren voort op dit voorbeeld  Branche organisatie NOGEPA heeft “gedragscode” opgesteld met daarin o.a.  Richtlijnen voor overleg met de omgeving    * NAM gaat kijken hoe we de ervaringen met schadeafhandeling in Groningen  kunnen benutten voor verbetering van opzet nulmeting en eventueel monitoring    «_ Streven naar uniform PVA nulmeting voor kleine velden, in lijn met het bewegen  richting een uniforme schadeafhandeling kleine velden    -  Ministerie van EZK zal aanwijzingen voor overleg met de omgeving opnemen in  het definitieve Instkemmingsbesluit en de Nota van Beantwoording (zienswijzen)    de 30 opril 2018    NAM</pre>

====================================================================== Einde pagina 412 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 413 ======================================================================

<pre>    Nulmeting voorschrift in het Ontwerp  instemmingsbesluit    Artikel 6   De Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V. dient, binnen zes maanden na  vaststelling van dit besluit zorg te dragen voor het uitvoeren van een  representatieve nulmeting aan gebouwen boven of nabij de gasvoorkomens  Eleveld en Vries-Zuid teneinde eventuele toekomstige mijnbouwschade aan  gebouwen door de gaswinning Westerveld beter te kunnen vaststellen.    %    30 april 2018</pre>

====================================================================== Einde pagina 413 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 414 ======================================================================

<pre>    Plan van Aanpak Eleveld en Vries-Zuid (1)    Representatieve Nulmeting: in opdracht van NAM (waarbij aannemer tijdelijk    beheer dossiers doet).  Conform richtlijnen SodM — bepaling referentie-gebied    Plaatsing enkele accelerometers (KNMI) conform WiPla voorschrift. Eventueel  gebruik bestaande gebouwsensoren (TNO)    Methode BRL (bouwkundige vooropname) op representatieve homogene  woninggroepen en objecten, rekening houdend met bodemsamenstelling,  woningdichtheid.   Samenwerking met Thorbecke    >In overleg met gemeenten: communicatie, uitvoering en bepalen van specifieke  objecten.    de 30 opril 2018    NAM</pre>

====================================================================== Einde pagina 414 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 415 ======================================================================

<pre>    Plan van Aanpak Eleveld en Vries-Zuid (2)    Bepaling referentie-gebied conform richtlijnen SodM (indicatie 5 km zone)              Dr er _ ,  de 30 april 2018</pre>

====================================================================== Einde pagina 415 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 416 ======================================================================

<pre>    Globale planning (indicatief)    NAM    Q2:    Q3:    Q3:    QA:    QA:    Q1-2019    Besprekingen met EZK, gas productiesector. Evaluatie advies  EZK (2)   Gesprek en confirmatie gemeenten over begeleiding,  overlegmomenten, toetsing en aanleveren data: WoZ en BAG.  Vaststellen/ communiceren effectgebied   Verzamelen gegevens   Analyse en selectie referentie (ruimtelijke   analyses) en specifieke objecten   Aanschrijven bewoners, publieksbijeenkomsten en uitvoeren    bouwkundige opnames    Q1/Q2-19 Web-applicatie live met opname rapporten - aankondiging    30 april 2018    </pre>

====================================================================== Einde pagina 416 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 417 ======================================================================

<pre>    Volgende stap; PvA bespreken met gemeente  Volgende stap (Q3): Voorbereiding, start en voortgang afstemmen met provincie en  gemeenten:  1. Inrichten overleg-structuur (ambtelijke klankbordgroep + NAM?)  2. Inhoudelijk :  * Gebiedsbepaling op grond van SRA (SodM)    Bepalen welke specifieke gebouwen opgenomen moeten worden in de  nulmeting    * Bepalen en aanleveren gebiedsgegevens (WoZ, BAG) door gemeenten  e_ Afstemming communicatie naar omgeving  ¢ Begeleiding van gemeenten bij bezoeken en publieksbijeenkomsten    ¢ Brede communicatie, mogelijk ook via de media kanalen van de gemeenten    dr 30 opril 2018    NAM</pre>

====================================================================== Einde pagina 417 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 418 ======================================================================

<pre>    Discussie diverse thema’s - zorgpunten    ¢ Hoe betrekken we alle gemeenten  «Informeren / betrekken van de provincie  ¢ Adresseren van de zorgen bij belanghebbenden    * Suggesties voor verbetering, belangrijkste aandachtspunten    30 april 2018    +    NAM</pre>

====================================================================== Einde pagina 418 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 419 ======================================================================

<pre>    Nadere afspraken    ¢ Besluit over overleg structuur    «Planning vervolg ontmoetingen  * Detail bespreking PvA    «Bespreking van communicatieplan    30 april 2018    +    NAM    </pre>

====================================================================== Einde pagina 419 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 420 ======================================================================

<pre>16.34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 420 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 421 ======================================================================

<pre>    Gemeente Assen    > Raadsvoorstel    Het college stelt voor om in haar advies aan het Ministerie in ieder geval op de valgende onderwerpen inte gaan.  Naar verwachting gaan ook de andere overheden in op deze onderwerpen.    e Veiligheid: Wat zijn de veiligheidsrisico's, welke toetsingskaders worden gehanteerd, om hoeveel gebouwen  gaat het, welke infrastructuur, wat zijn de onzekerheden?  e Schade(afhandeting):  Voorkomen schade: Wat wordt gedaan om schade te voorkomen? Hee groot is de kans op schade? Soort  schade?  Bij schade: Schade aan eigendommen van burgers a.g.v. trillingen of verzakkingen wordt fatsoenlijk  afgehandeld. De bestaande aanpak voldoet daar niet aan. De schadeafhandeling in  Drenthe moet worden zoals de vernieuwde aanpak in Groningen (CVW).  « Fracken: Wordt het voorgesteld, wat zijn de risico’s, wat zijn de onzekerheden?  Communicatie: De communicatie van NAM en EZ naar burgers moet beter. NAM is initiatiefnemer, EZ is be-  voegd gezag. Er ligt hier géén rol voor de gemeente of provincie.  « Meet/regelprotocol: vaststelling schade, O-meting, monitoren/bijstelling productieniveau.    Er wordt ten behoeve van het advies géén contra-expertise verricht door de lokale overheden ter controle van de  berekeningen. Dit is een taak van de bestaande organisaties (SodM, Tcbb, Mijnraad). Voor het advies wordt wel  gebruik gemaakt van de inhoudelijke expertise (geologen), aanwezig bij de provincie en de kopgroep Groningen.    Advies Staatstoezicht op de mijnen:   Eind oktober hebben we van de Minister van EZ het adviesrapport van Staatstoezicht der Mijnen (Sodm) over dit  winningsplan ontvangen (zie bijlage). Het adviesrapport van Sodm beschrijft de beoordeling van het winningsplan  op seismische risico's (schade/onveiligheid door bodemdaling en bodemtrilling als gevolg van de gaswinning) en  doelrnatigheid van de gaswinning.    De inhoud van dit advies op het punt van de bevingen en schades (pagina 7/8) geeft ons college zorg waar het  gaat om de velden Vries Zuid en Eleveld.    Advies college:   De adviesrot van de gemeente is formeel nog niet geregeld in de huidige Mijnbouwwet. Het college ís nu door de  Minister gevraagd advies uit te brengen. De raad krijgt van ons college een actieve rol in het adviestraject. Hier-  mee wordt invulling gegeven aan het gewenste burgerperspectief. In de beperkte periode van 14 weken die ter  beschikking zijn gesteld is er onvoldoende tijd om het definitieve advies aan de raad ter besluitvorming voor te  leggen. Daarom is ervoor gekozen de raad vooraf te betrekken bij de invulling die het college wil geven aan zijn  adviesrecht. Het advies zal in deze lijn worden opgesteld. Het door ons college vastgestelde advies wordt in janu-  ari 2017 ter kennisname naar de raad gestuurd.    Vervolg:   Het is aan de Minister hoe hij met de adviezen van de lokale overheden omgaat in zijn afweging. De ervaring met  het winningsplan Groningen leert dat de Minister weinig met de adviezen heeft gedaan. Mocht blijken dat de Mi-  nister het advies onvoldoende meeneemt in zijn afweging dan komt ons college bij de raad terug over het eventu-  eel indienen van zienswijzen.    Bijlagen:  Aanvraag Instemming Winningsptan Westerveld, NAM september 2016.  - Advies Sodm Winningsplan Westerveld.    Het college van burgemeester en wethouders van Assen,    de burgemeester,  dhr. M.L. Out    de secretaris,  dhr. T. Dijkstra    Pagina 2 van 3</pre>

====================================================================== Einde pagina 421 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 422 ======================================================================

<pre>    Gemeente Assen    > Raadsvoorstel    Besluitvorming raad:   De raad van de gemeente Assen;   gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van 11 november 2016;  besluit:    in te stemmen met de wijze waarop het college van burgemeester en wethouders invulling wil geven aan het  adviesrecht.   Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van 8 december 2016.   De raad voornoemd,    7 Lesne LU    Uv _ „griffier    Pagina 3 van 3</pre>

====================================================================== Einde pagina 422 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 423 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 Princetonlaan 6 
3584 CB  Utrecht 
Postbus 80015 
3508 TA  Utrecht 
 
www.tno.nl 
 
T +31 88 866 42 56 
F +31 88 866 44 75 
 
 
 
 
 
 
 
 
 TNO-rapport 
 
TNO 2016 R10164 
Seismiciteit onshore gasvelden Nederland 
 
Datum 21 juni 2016 
  
Auteur(s)  
 
 
Exemplaarnummer  
Oplage  
Aantal pagina's  302  (incl. bijlagen) 
Aantal bijlagen   
Opdrachtgever Ministerie van Economische Zaken 
Projectnaam F1 Bodembeweging 
Projectnummer 060.14108/01.07.02 
 
 
 
Alle rechten voorbehouden. 
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel 
van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande 
toestemming van TNO. 
 
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van 
opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor 
opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten 
overeenkomst.  
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan. 
 
© 2016 TNO 
 16.35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 423 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 424 ======================================================================

<pre> 
  TNO-rapport | TNO 2016 R10164 2 / 42
Samenvatting 
Dit rapport bevat informatie uit winningsplannen en andere bronnen die door de 
operator beschikbaar zijn gesteld aan de overheid tot en met december 2015. 
 
Achtergrond 
 
In de Mijnbouwwet (2003) wordt voor de winning van aardgas gevraagd om een 
winningsplan. Het winningsplan beschrijft de wijze waarop de gaswinning 
plaatsvindt. Daarnaast moeten de gevolgen van de gaswinning in kaart worden 
gebracht op twee vlakken: het veiligheidsrisico en de schade die kan optreden. De 
voorgenomen herziening van de Mijnbouwwet geeft, naar aanleiding van het OVV-
rapport ‘Aardbevingsrisico’s in Groningen’, specifiek aandacht aan de veiligheid van 
de omgeving in verband met mogelijk geïnduceerde bevingen veroorzaakt door 
gaswinning.  
 
In de winningsplannen - met uitzondering van het Groningen gasveld – kon door de 
mijnonderneming tot op heden worden volstaan met het bepalen van de kans op 
het optreden van een beving (zie www.nlog.nl  voor winningsplannen). Gevolgen 
van eventuele bevingen voor de veiligheid zijn niet gespecificeerd, zodat tot op 
heden geen uitspraak is gedaan over het seismisch risico van deze gasvelden (Van 
Eck et al, 2004, Van Eijs et al., 2004, 2006, Roos et al., 2009). 
 
Vraagstelling 
 
Het Ministerie van Economische Zaken heeft TNO (Adviesgroep Economische 
Zaken) gevraagd (AGE 15-10.040) om een scan uit te voeren voor inschatting van 
het seismisch risico, gericht op de veiligheid, van de producerende gasvelden 
binnen de 3-mijls zone1 (behalve het Groningen gasveld).  
 
Deze scan is gericht op de veiligheid van de omgeving en niet gericht op het 
analyseren van schade door geïnduceerde bevingen. Dit rapport bevat geen 
conclusies over de consequenties van de uitkomsten voor de gaswinning in 
Nederland aangezien dit bij andere partijen ligt (bijvoorbeeld Staatstoezicht op de 
Mijnen, ministerie van Economische Zaken, Tweede Kamer). 
 
Uitgangspunten 
 
Per 1 januari 2015 kende Nederland 473 ontdekte gasvelden. Uit een deel hiervan 
wordt gas geproduceerd (255 gasvelden op peildatum 1 januari 2015, zie 
jaarverslag 2014, EZ 2014). In 31 gasvelden, waarvan 16 velden niet meer in 
productie zijn, zijn door gaswinning geïnduceerde bevingen geregistreerd.  
 
De methodiek voor inschatting van het seismisch risico (SRA, 2016) van 
producerende gasvelden brengt een aantal specifieke eisen en uitgangspunten met 
zich mee: 
                                                      
1 zone van 3 mijl buiten de Nederlandse kust. Hierbinnen worden de gasvelden gerekend tot de 
onshore velden </pre>

====================================================================== Einde pagina 424 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 425 ======================================================================

<pre> 
  TNO-rapport | TNO 2016 R10164 3 / 42
• Wetenschappelijke basis, inclusief de nieuwste inzichten uit de Groningen 
casus. 
• Transparant voor alle belanghebbenden. 
• Reproduceerbaar. 
• Publiek beschikbare informatie. 
 
Deze uitgangspunten en eisen resulteren in een kwalitatieve aanpak, waarbij de 
berekende risico’s onderling vergelijkbaar zijn.  
 
Het Staatstoezicht op de mijnen (SodM) heeft in 2016 een richtlijn opgesteld 
(SodM, 2016), waarin een methodiek is vastgelegd om het seismisch risico, gericht 
op veiligheid, kwalitatief te bepalen. Deze richtlijn is besproken binnen het 
Technisch Platform Aardbevingen (TPA) en deze dient als uitgangspunt voor de 
scan van het seismische risico in dit rapport. In de richtlijn wordt het genormeerde 
risico in drie categorieën ingedeeld met daarbij aangegeven per categorie welke 
vervolgstappen verwacht worden van de vergunninghouder. 
 
Een mogelijke vervolgstap is een kwantitatieve risicoanalyse, waarmee een 
risicoduiding ten opzichte van de veiligheidsnorm kan worden gegeven. Om tot een 
kwantitatief risico per gasveld te komen zijn aanvullende, kwantitatieve en 
veldspecifieke risicoanalyses nodig per bovengronds effect (bebouwing, bevolking, 
vitale infrastructuur). Deze vallen buiten de huidige studie.  
 
De basis van de risicoanalyse is een z.g. bow-tie (Figuur A) met als centrale 
gebeurtenis een geïnduceerde bodembeweging veroorzaakt door gasproductie. 
 
 
Figuur A. Bow-tie diagram (vlinderdas) met als centrale gebeurtenis een geïnduceerde bodembe-
weging veroorzaakt door gasproductie. Aan de linkerkant staan de oorzaken beschre-
ven en aan de rechterkant de gevolgen. De invloedfactoren van de ondergrond spelen 
een rol bij de oorzaak, terwijl de invloedfactoren bovengrond een rol spelen bij de ge-
volgen. 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 425 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 426 ======================================================================

<pre> 
  TNO-rapport | TNO 2016 R10164 4 / 42
 
Seismische risicoanalyse 
 
De richtlijn voor de seismische risicoanalyse gaat uit van een drietal stappen. In de 
eerste stap worden de velden met een verwaarloosbaar2 seismisch risico 
geïdentificeerd. In de tweede stap wordt voor alle overgebleven velden op basis 
van vier ondergrondse en vier bovengrondse invloedfactoren het seismische risico 
kwalitatief bepaald.  
 
De ondergrondse invloedfactoren zijn kans op een beving , de sterkste magnitude 
waarmee realistisch rekening gehouden moet worden3, locatie van het gasveld  en 
beweging aan het maaiveld ( opslingering) .  
 
De bovengrondse invloedfactoren zijn bevolkingsdichtheid , industriële inrichtingen , 
speciale gebouwen  en vitale infrastructuur en dijken.  
 
De score voor de ondergrondse en bovengrondse factoren wordt gesommeerd en 
genormeerd. De combinatie van de invloedfactoren ondergrond en bovengrond 
geeft een indicatie van het risico.  
 
De derde stap wordt in de richtlijn gegeven door het verbinden van consequenties 
aan de uitkomsten van de risicoanalyse. Deze laatste stap wordt in dit rapport 
buiten beschouwing gelaten. 
 
Analyse Nederlandse gasvelden 
 
Van de 141 producerende gasvelden binnen de 3-mijls zone krijgen 58 velden een 
verwaarloosbare kans op een beving toegeschreven volgens de bestaande 
methodiek (Van Eijs 2004, van Thienen-Visser et al., 2012). Deze velden worden 
niet verder meegenomen in de risicoanalyse. Van de overige 83 producerende 
gasvelden wordt een kwalitatief genormeerd risico bepaald (Figuur B). Omdat 
verschillende velden over elkaar heen plotten is met kleuren (zie legenda balk 
rechts van de figuur) het aantal velden op één locatie in de figuur aangegeven.   
 
Uitkomst Seismische Risico Analyse 
Figuur C laat het genormeerde seismische risico zien voor de producerende 
gasvelden in Nederland binnen de 3-mijls zone. De velden met de relatief (ten 
opzichte van de andere velden) hoogste seismische risico worden gekenmerkt door 
hoge invloedfactoren ondergrond of bovengrond, of een combinatie van matige 
invloedfactoren ondergrond en bovengrond. De producerende gasvelden met een 
genormeerd risico tussen de 0,3 en 0,4 bevinden zich vooral in de provincie 
Groningen, Drenthe en Zuid-Holland. De gasvelden in Groningen hebben, over het 
algemeen, een hogere score voor de invloedfactoren ondergrond, terwijl de 
gasvelden in de provincie Zuid-Holland vooral een hogere score voor de 
invloedfactoren bovengrond krijgen. Dit wordt verklaard door de ligging in de 
Randstad met de hoge bevolkingsdichtheid, speciale gebouwen en industrie. De 
producerende gasvelden met een genormeerd risico tussen de 0 en 0,1 bevinden 
                                                      
2 Verwaarloosbaar is hier een kans kleiner dan 0,01 (van Thienen et al., 2012) 
3 De sterkste magnitude waar realistisch rekening mee moet worden gehouden is een magnitude 
die mogelijk nooit in werkelijkheid optreedt. Voor risicoberekeningen moet de kans op het optreden 
van deze beving formeel worden meegenomen.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 426 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 427 ======================================================================

<pre> 
  TNO-rapport | TNO 2016 R10164 5 / 42
zich vooral (gedeeltelijk) buiten de kust. Dit wordt vooral veroorzaakt door de lage 
waarden voor de invloedfactoren bovengrond, wat komt door de ligging van de 
velden. 
 
Figuur B. Seismische risicomatrix voor de gasvelden in Nederland. De invloedfactoren bovengrond 
worden gesommeerd en genormeerd op de verticale as weergegeven. De invloedfac-
toren ondergrond worden gesommeerd en genormeerd op de horizontale as weerge-
geven. De kleurenschaal geeft aan hoeveel van de 83 gasvelden op dezelfde waarde 
uitkomen. De gebogen lijnen geven aan waar het risico (=kans x effect, of hier: onder-
grond x bovengrond) hetzelfde is. De waarde hiervan per lijn wordt aangegeven aan 
de rechterkant van de figuur. Ter referentie geeft de zwarte ster het risico aan voor het 
Groningen gasveld, bepaald volgens dezelfde methodiek. De niet producerende vel-
den en velden die een verwaarloosbaar seismisch risico hebben worden niet vertoond. 
 
Invloedfactoren ondergrond 
De gasvelden die relatief hoog scoren, ten opzichte van de andere gasvelden, voor 
de invloedfactor ondergrond zijn bevende velden met een slappe ondergrond (hoge 
score voor kans op beven en opslingering4). De laagst scorende gasvelden zijn 
relatief kleine niet-bevende gasvelden.  
 
Invloedfactoren bovengrond 
De gasvelden die relatief hoog scoren, ten opzichte van de andere gasvelden, voor 
de invloedfactor bovengrond bevinden zich, doorgaans, in het westen van 
Nederland onder de Randstad. Dit wordt veroorzaakt door de hoge 
bevolkingsdichtheid en de daarmee samenhangende hoeveelheid speciale 
gebouwen en industriële inrichtingen in de Randstad. De laagst scorende velden 
zijn de velden die (gedeeltelijk) buiten de kust liggen. 
 
                                                      
4 Reactie nabij het maaiveld van de bodem ten gevolge van een beving die wordt beïnvloed door 
het type bodem (Kluiver et al., 2015).  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 427 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 428 ======================================================================

<pre> 
  TNO-rapport | TNO 2016 R10164 6 / 42
 
Figuur C. Genormeerd risico voor de producerende gasvelden binnen de 3-mijls zone. De pro-
vincies Zeeland, Noord-Brabant en Limburg zijn buiten beschouwing gelaten omdat 
deze provincies geen gasvelden hebben. De niet producerende velden en velden die 
een verwaarloosbaar seismisch risico hebben worden niet vertoond. 
Gevoeligheid van de resultaten 
 
Weging van factoren 
De uitkomst van de kwalitatieve seismische risicoanalyse wordt vooral bepaald door 
de factoren (ondergrond en bovengrond) en de gekozen weging. De 
invloedfactoren worden eerst genormeerd en daarna gecombineerd tot het risico. 
Hierdoor is de invloed van de ondergrond en bovengrond in het risico gelijk.  
 
Voor de invloedfactoren ondergrond is per factor een andere weging gekozen op 
basis van beschikbare kennis. Hierbij is aangegeven dat de magnitude van een 
beving het belangrijkst is. Een verandering in de magnitude heeft daardoor het 
grootste effect op de genormeerde invloedfactor ondergrond5. Daarna heeft de 
kans op beven de grootste score/invloed gevolgd door de opslingering en als 
laatste de locatie.  
 
                                                      
5 Aangezien de magnitudeschaal niet-lineair is, zal bij een grotere magnitude veel meer energie 
vrijkomen. Bijvoorbeeld: een magnitude 3.0 op de schaal van Richter geeft 30 keer meer energie 
dan een magnitude 2.0. 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 428 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 429 ======================================================================

<pre> 
  TNO-rapport | TNO 2016 R10164 7 / 42
Voor de invloedfactoren bovengrond is gekozen voor een gelijke weging van de 
factoren. Elke factor heeft hierdoor een gelijke invloed op de uitkomst. 
 
Verandering in de tijd 
De score voor een veld kan veranderen in de tijd, bijvoorbeeld bij een verandering 
in bevolkingsdichtheid, industriële inrichtingen, speciale gebouwen en vitale 
infrastructuur. De score voor de kans op beven en de magnitude kunnen ook 
veranderen als bevingen optreden boven velden die niet eerder hebben gebeefd of 
als de productie tot lagere drukken zal plaatsvinden volgens een update van het 
laatste winningsplan. 
 
Overige gevoeligheden 
In zowel de invloedfactoren van de ondergrond als van de bovengrond speelt het 
oppervlak van het veld een belangrijke rol. Het oppervlak is van invloed op de score 
voor de invloedfactoren magnitude, bevolkingsdichtheid, industriële inrichtingen, 
speciale gebouwen en vitale infrastructuur en dijken.  
 
Huidige beperkingen in data en kennis 
 
Het verkregen seismisch risico is een kwalitatief gegeven. Het geeft geen directe 
informatie over het individueel risico of het maatschappelijk risico. Als hier behoefte 
aan is, moeten gedetailleerde studies verricht worden, i.e. een meer kwantitatieve 
risicoanalyse.  
 
Figuur D. Schema van scores in de Seismisch risicoanalyse (SRA) en de benodigde informatie 
voor de elementen. 
 
De huidige seismische risicoanalyse gaat uit van bestaand onderzoek en 
informatiebronnen. Over het algemeen geldt dat meer/betere data of kennis 
beschikbaar kan komen in de toekomst (Figuur D). De beschikbaarheid van data 
geeft een verbetering van de informatie die de invloedfactor bepaald. De 
beschikbaarheid van kennis geeft een verbetering van de invloedfactoren (type en 
omschrijving) of de toekenning score (weging). Op dit moment is bekend dat er 
andere factoren van invloed zijn, welke momenteel niet worden meegenomen 
omdat er te weinig betrouwbare gegevens beschikbaar zijn. Deze factoren zijn 
onder andere in situ spanning, oriëntatie van de breuken, type gebouwen en type 
industriële inrichtingen. 
 
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 429 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 430 ======================================================================

<pre> 
  TNO-rapport | TNO 2016 R10164 8 / 42
Figuren 
 
Figuur 2-1. Risicomatrix van de SRA (SodM, 2016). ................................................ 18  
Figuur 2-2. Bow-tie diagram (vlinderdas) met als centrale gebeurtenis een 
geïnduceerde bodembeweging veroorzaakt door gasproductie. Aan de 
linkerkant staan de oorzaken beschreven en aan de rechterkant de gevolgen. 
De invloedfactoren van de ondergrond spelen een rol bij de oorzaak, terwijl de 
invloedfactoren bovengrond een rol spelen bij de gevolgen. ............................ 19  
Figuur 3-1. Histogram van het genormeerd risico van de 83 gasvelden. De ster 
geeft het genormeerd risico van Groningen aan. .............................................. 27  
Figuur 3-2. Seismisch risicomatrix voor de gasvelden in Nederland. De 
invloedfactoren bovengrond worden gesommeerd en genormeerd op de 
verticale as weergegeven. De invloedfactoren ondergrond worden 
gesommeerd en genormeerd op de horizontale as weergegeven. De 
kleurenschaal geeft aan hoeveel van de 83 gasvelden op dezelfde waarde 
uitkomen. De gebogen lijnen geven aan waar het risico (=kans x effect, of hier: 
ondergrond x bovengrond) hetzelfde is. De waarde hiervan per lijn wordt ook 
aangegeven aan de rechterkant. Ter referentie geeft de zwarte ster het risico 
aan voor het Groningen gasveld bepaald volgens dezelfde methodiek.Scores 
voor de producerende gasvelden binnen de 3-mijls zone ................................. 28  
Figuur 3-3. Genormeerd risico voor de producerende gasvelden (behalve 
Groningen) binnen de 3-mijls zone. De provincies Zeeland, Noord-Brabant en 
Limburg zijn buiten beschouwing gelaten omdat deze provincies geen 
gasvelden hebben. ............................................................................................ 29  
Figuur 3-4. Genormeerde invloedfactor ondergrond voor de producerende 
gasvelden (behalve Groningen) binnen de 3-mijls zone. De provincies 
Zeeland, Noord-Brabant en Limburg zijn buiten beschouwing gelaten omdat 
deze provincies geen gasvelden hebben. ......................................................... 30  
Figuur 3-5. Genormeerde invloedfactor bovengrond voor de producerende 
gasvelden (behalve Groningen) binnen de 3-mijls zone. De provincies 
Zeeland, Noord-Brabant en Limburg zijn buiten beschouwing gelaten omdat 
deze provincies geen gasvelden hebben. ......................................................... 31  
Figuur 3-6. Histogram van de genormeerde score voor de sommatie van de 
invloedfactoren ondergrond (a) en bovengrond (b). .......................................... 32  
Figuur 3-7. Histogrammen van de invloedfactoren ondergrond voor de categorieën 
kans op beven (DHAIS) (a), Magnitude (M) (b), locatie gasveld (c) en 
opslingering (d). ................................................................................................. 33  
Figuur 3-8. Histogrammen van de invloedfactoren bovengrond voor 
bevolkingsdichtheid (a), industriële inrichtingen (b), speciale gebouwen en 
vitale infrastructuur (c) en dijken (d). ................................................................. 34  
Figuur 4-1. Aantal velden (a) en nog te verwachten productie (b) per risicocategorie.35  
Figuur 4-2. Histogrammen van de prognose laatste jaar productie per 
risicocategorie a) 0 - 0,1 b) 0,1 – 0,2 c) 0,2 – 0,3 en d) 0,3 – 0,4 genormeerd 
risico................................................................................................................... 36  
Figuur 4-3. Aantal velden met geïnduceerde seismiciteit (a), het aantal 
geregistreerde bevingen (b) en het aantal bevingen met magnitude M L≥1,5 (c) 
per risicocategorie. ............................................................................................ 36  </pre>

====================================================================== Einde pagina 430 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 431 ======================================================================

<pre> 
  TNO-rapport | TNO 2016 R10164 9 / 42
Figuur 5-1. Schema van toekenning score in de seismische risicoanalyse (SRA) 
analyse en de benodigde informatie voor de elementen. .................................. 38  
 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 431 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 432 ======================================================================

<pre> 
  TNO-rapport | TNO 2016 R10164 10 / 42
Tabellen 
 
Tabel 2-1. Invloedfactoren ondergrond in tweede stap van de Seismische Risico 
Analyse voor de kleine velden waarbij elke invloedfactor is onderverdeeld in 
een aantal categorieën die de weging van de invloed van de factor uitdrukt 
(SodM, 2016). .................................................................................................... 22  
Tabel 2-2. Invloedfactoren bovengrond in de tweede stap van de richtlijn 
Seismische Risico Analyse voor de kleine velden (SodM, 2016). .................... 25  
Tabel 3-1. Invloedfactoren ondergrond volgens de methodiek van hoofdstuk 2 voor 
Groningen. ......................................................................................................... 34  
Tabel 3-2. Invloedfactoren bovengrond volgens de methodiek van hoofdstuk 2 voor 
Groningen. ......................................................................................................... 34  
 
 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 432 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 433 ======================================================================

<pre> 
  TNO-rapport | TNO 2016 R10164 11 / 42
Afkortingen en uitleg technische begrippen 
 
3 mijls zone Zone van 3 mijl buiten de Nederlandse kust. Hierbinnen worden 
de gasvelden gerekend tot de onshore velden. 
Bodembeweging Beweging van de bodem. Dit omvat zowel kortdurende beweging 
(zoals een aardbeving) alsook langdurige beweging (zoals bo-
demdaling) 
DHAIS Deterministische hazard analyse geïnduceerde seismiciteit (TNO 
2012a, b) 
EZ Het ministerie van Economische Zaken (www.ez.nl) 
In situ spanning De spanning die ter plaatse in de ondergrond aanwezig is voor de 
start van de activiteiten, hier: gasproductie 
Gasdepletie Ontrekking van aardgas uit een gasveld.  
Gasveld Gashoudende laag in de ondergrond (reservoir). In dit rapport 
wordt hiermee gasvoorkomens bedoeld. Als op een locatie twee 
gashoudende lagen voorkomen, die niet met elkaar in contact 
staan, dan wordt dit als 2 gasvelden geteld. 
Geïnduceerd Veroorzaakt door de mens. 
Geïnduceerde beving In dit rapport beving veroorzaakt door gaswinning 
KNMI  Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (www.knmi.nl) 
Kritisch gespannen Toestand van de spanning op aanwezige breuken in het gas-
veld. Kritisch geeft aan dat de breuken op het punt staan om te 
gaan bewegen. Deze beweging zowel een meer geleidelijke be-
weging als een plotselingen beweging (beving) zijn. 
Kwalitatief Geen getallen maar kenmerken, categorieën of klassewaarden. 
Kwantitatief Meting, omzetting in aantallen; beoordeling in aantallen, grootte of 
hoeveelheden 
Magnitude  De grootte van een beving. In dit rapport wordt de lokale magni-
tude bedoeld welke ook in de schaal van Richter wordt gebruikt. 
Een magnitude 3.0 op de schaal van Richter geeft 30 keer meer 
energie dan een magnitude 2.0. 
ML Lokale magnitude. Dit is dezelfde magnitude die ook in de schaal 
van Richter wordt gebruikt. 
Offshore Op zee (tegenstelling met onshore) 
Onshore Op land (tegenstelling met offshore) 
Opslingering Reactie nabij het maaiveld van de bodem ten gevolge van een 
beving die wordt beïnvloed door het type bodem.    
Risico Kans maal effect. In dit rapport genormaliseerde invloedfactor 
ondergrond maal genormaliseerde invloedfactor bovengrond 
Schaal van Richter  Meetschaal waarop de waargenomen kracht van een aardbe-
ving (of een zeebeving) in een getal wordt uitgedrukt 
SodM Staatstoezicht op de Mijnen (www.sodm.nl)  
SRA  Seismische risico analyse 
Tektonisch Veroorzaakt door de natuur 
Tektonische beving Veroorzaakt door natuurlijke spanningen door plaatbewegin-
gen in de aardkorst 
TNO Nederlandse organisatie voor toegepast natuurwetenschappelijk 
onderzoek (www.tno.nl) 
TPA Technische Platform Aardbevingen 
Young’s modulus Een materiaalkundige eigenschap van een materiaal die een 
maat is voor de stijfheid of starheid van een materiaal </pre>

====================================================================== Einde pagina 433 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 434 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  12 / 42
Inhoudsopgave 
Samenvatting ........................................................................................................... 2  
1 Inleiding .................................................................................................................. 15  
2 Seismische Risico Analyse – Methode ............................................................... 17  
2.1 Uitgangspunten en eisen ......................................................................................... 17  
2.2 Methodiek ................................................................................................................ 17  
2.3 Invloedfactoren ondergrond ..................................................................................... 19  
2.4 Invloedfactoren bovengrond .................................................................................... 23  
3 Seismische Risico Analyse – toepassing ........................................................... 26  
3.1 Uitgangspunten en selectie ..................................................................................... 26  
3.2 Score Seismische Risico ......................................................................................... 26  
3.3 Score invloedfactoren .............................................................................................. 32  
4 Duiding van de resultaten – relatie met productie en bevingen ....................... 35  
5 Overwegingen ........................................................................................................ 37  
5.1 Gevoeligheid van de resultaten ............................................................................... 37  
5.2 Huidige beperkingen in data en kennis ................................................................... 38  
6 Referenties ............................................................................................................. 39  
7 Ondertekening ....................................................................................................... 41  
 
Bijlage(n) 
A Onshore velden meegenomen in studie  
B Onshore velden niet meegenomen in studie  
C Methodes voor berekening mogelijke magnitudes  
D Resultaten SRA  
E Toelichting op de appendices van de velden  
F Ameland-Oost  
G Ameland-Westgat  
H Anjum  
I Annerveen  
J Bedum  
K Bergen  
L Blija-Ferwerderadeel  
M Blija-Zuid  
N Blija-Zuidoost  
O Blijham  
P Boerakker  
Q Botlek  
R Brakel  
S Coevorden  
T Collendoorn  
U Dalen  
V Den Velde  
W Eleveld  </pre>

====================================================================== Einde pagina 434 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 435 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  13 / 42
X Emmen  
Y Emmen Nieuw-Amsterdam  
Z Faan  
AA Gaag  
BB Geesbrug  
CC Groet  
DD Groet-Oost  
EE Grootegast  
FF Hardenberg  
GG Hardenberg-Oost  
HH Heinenoord  
II Kiel-Windeweer  
JJ Kollum  
KK Kollum-Noord  
LL Kommerzijl  
MM Lauwersoog  
NN Leens  
OO M09-FA  
PP Maasdijk  
QQ Marum  
RR Metslawier-Zuid  
SS Middelie  
TT Moddergat  
UU Molenpolder  
VV Monster  
WW  Munnekezijl  
XX N07-FA  
YY Nes-Noord  
ZZ Noorderdam  
AAA  Oosterhesselen  
BBB  Oostrum  
CCC  Opende-Oost  
DDD  Oud-Beijerland Zuid  
EEE  Oude Pekela  
FFF Oudeland  
GGG  Oudendijk  
HHH  Pasop  
III Pernis-West  
JJJ Reedijk  
KKK  Rustenburg  
LLL s’ Gravenzande  
MMM  Saaksum-Oost  
NNN  Saaksum-West  
OOO  Schermer  
PPP  Schoonebeek Gas  
QQQ  Sebaldeburen  
RRR  Suawoude  
SSS  Surhuisterveen  
TTT Tietjerksteradeel  
UUU  Ureterp  
VVV  Vierhuizen-Oost  
WWW  Vries  </pre>

====================================================================== Einde pagina 435 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 436 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  14 / 42
XXX  Warffum  
YYY  Wieringa  
ZZZ Witterdiep  
AAAA  Zuidwending Oost  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 436 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 437 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  15 / 42
1 Inleiding 
Aanleiding 
In de Mijnbouwwet (2003) wordt voor de winning van aardgas gevraagd om een 
winningsplan. Het winningsplan beschrijft de wijze waarop de gaswinning 
plaatsvindt. Daarnaast moeten de gevolgen van de gaswinning in kaart worden 
gebracht op twee vlakken: het veiligheidsrisico en de schade die kan optreden. De 
voorgenomen herziening van de Mijnbouwwet geeft, naar aanleiding van het OVV-
rapport ‘Aardbevingsrisico’s in Groningen’, specifiek aandacht aan de veiligheid van 
de omgeving in verband met mogelijk geïnduceerde bevingen veroorzaakt door 
gaswinning.  
 
In de winningsplannen - met uitzondering van het Groningen gasveld – kon door de 
mijnonderneming tot op heden worden volstaan met het bepalen van de kans op 
het optreden van een beving (zie www.nlog.nl  voor winningsplannen). Gevolgen 
van eventuele bevingen voor de veiligheid zijn niet gespecificeerd, zodat tot op 
heden geen uitspraak is gedaan over het seismisch risico van deze gasvelden (Van 
Eck et al, 2004, Van Eijs et al., 2004, 2006, Roos et al., 2009). 
 
Vraagstelling 
Het Ministerie van Economische Zaken heeft TNO (Adviesgroep Economische 
Zaken) gevraagd (AGE 15-10.040) om een scan uit te voeren voor inschatting van 
het seismisch risico, gericht op de veiligheid, van de producerende gasvelden 
binnen de 3-mijls zone6 (behalve het Groningen gasveld).  
 
Deze scan is gericht op de veiligheid van de omgeving en niet gericht op het 
analyseren van schade door geïnduceerde bevingen. Dit rapport bevat geen 
conclusies over de consequenties van de uitkomsten voor de gaswinning in 
Nederland aangezien dit bij andere partijen ligt (bijvoorbeeld Staatstoezicht op de 
Mijnen, ministerie van Economische Zaken, Tweede Kamer). 
 
Uitgangspunten 
Per 1 januari 2015 kende Nederland 473 ontdekte gasvelden. Uit een deel hiervan 
wordt gas geproduceerd (255 gasvelden op peildatum 1 januari 2015, zie 
jaarverslag 2014, EZ 2014). In 31 gasvelden, waarvan 16 velden niet meer in 
productie zijn, zijn door gaswinning geïnduceerde bevingen geregistreerd.  
 
Het Staatstoezicht op de mijnen (SodM) heeft in 2016 een voorlopige richtlijn 
opgesteld (SodM, 2016), waarin een methodiek is vastgelegd om het seismisch 
risico, gericht op veiligheid, kwalitatief te bepalen. Deze richtlijn is besproken binnen 
het Technisch Platform Aardbevingen (TPA). Deze richtlijn dient als uitgangspunt 
voor de scan van het seismische risico in dit rapport.  
 
Dit rapport bevat informatie uit winningsplannen en andere bronnen die door de 
operator beschikbaar zijn gesteld aan de overheid tot en met december 2015. De 
beschikbare informatie kan veranderen met de tijd, bijvoorbeeld met het indienen 
                                                      
6 zone van 3 mijl buiten de Nederlandse kust. Hierbinnen worden de gasvelden gerekend tot de 
onshore velden </pre>

====================================================================== Einde pagina 437 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 438 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  16 / 42
van een nieuw winningsplan door de operator. Deze nieuwe informatie is na 
december 2015 niet meer meegenomen. 
 
 
Indeling rapport 
In hoofdstuk 2 wordt de in deze studie gebruikte methodiek behandeld. In hoofdstuk 
3 wordt de methodiek toegepast op geselecteerde gasvelden in Nederland. 
Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 nader ingegaan op de resultaten en tenslotte 
worden enige overwegingen behandeld in hoofdstuk 5. 
 
 
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 438 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 439 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  17 / 42
2 Seismische Risico Analyse – Methode 
2.1 Uitgangspunten en eisen 
De methodiek voor inschatting van het seismisch risico van producerende 
gasvelden brengt een aantal specifieke eisen en uitgangspunten met zich mee: 
• Wetenschappelijke basis, inclusief de nieuwste inzichten uit de Groningen 
casus. 
• Transparant voor alle belanghebbenden. 
• Reproduceerbaar. 
• Publiek beschikbare informatie. 
 
Vanwege het aantal te beschouwen gasvelden: 
• Korte doorlooptijd per analyse. 
 
Naast risicobepaling per gasveld is prioritering van het seismisch risico binnen het 
gehele Nederlandse gasveldenportfolio van belang.  
 
Deze uitgangspunten en eisen resulteren in een kwalitatieve aanpak, waarbij de 
berekende risico’s onderling vergelijkbaar zijn. Om van hieruit tot een kwantitatief 
risico per gasveld te komen zijn aanvullende, kwantitatieve en veldspecifieke 
risicoanalyses nodig per bovengronds effect (bebouwing, bevolking, vitale 
infrastructuur). Deze vallen buiten de huidige studie. Een kwantitatieve 
risicoanalyse is nodig om een risicoduiding ten opzichte van de veiligheidsnorm te 
kunnen geven. 
 
Diverse studies naar door gaswinning geïnduceerde bevingen in het Groningen 
veld zijn recent beschikbaar gekomen (NAM 2013, NAM 2014, TNO 2013, TNO 
2014a, b, TNO 2015a, b, Muntendam-Bos en de Waal, 2013). Inzichten uit deze 
Groningen studies hebben mogelijk implicaties voor de berekening van de kans op 
beven en het seismisch risico van de andere, producerende gasvelden in 
Nederland. De opgedane kennis wordt meegenomen in de bepaling van het 
seismisch risico van de kleine gasvelden in Nederland.  
 
Uitgangspunt is de methodiek voor risicoanalyse omtrent geïnduceerde bevingen 
door gaswinning, een laatste versie hiervan is beschikbaar op www.nlog.nl . De 
conceptrichtlijn is op onderdelen verder uitgewerkt op basis van beschikbaarheid 
van data en het onderscheidend vermogen van de gekozen factoren in de 
Nederlandse situatie. Deze zijn verwerkt in de tijdelijke richtlijn voor adressering 
Mbb 24.1p, versie 1.2, kortweg SRA (SodM, 2016). Daarnaast zijn op enkele 
onderdelen (met name de invloedfactoren bovengrond) experts geraadpleegd. TNO 
heeft geen uitvoerige literatuurstudie uitgevoerd naar de wetenschappelijke 
onderbouwing van de invloedfactoren. Wel is aangegeven waar de onderliggende 
data van de invloedfactoren vandaan komt. Dit is publiek beschikbare informatie. 
2.2 Methodiek 
In deze methodiek paragraaf wordt eerst de visualisatie van het resultaat van de 
risico analyse uitgelegd. Uitleg over de gebruikte analysemethode volgt daarna.  
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 439 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 440 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  18 / 42
Figuur 2-1 laat de risicomatrix zien, zoals in de SRA richtlijn (SodM, 2016) wordt 
gebruikt. De genormeerde invloedfactor ondergrond is uitgezet tegen de 
genormeerde invloedfactor bovengrond. Het risico is dan de kans (ondergrond) x 
het effect (bovengrond). De gebogen lijnen in de figuur verbinden punten met 
hetzelfde risico. Het risico is een genormeerde waarde. De keuze hiervoor is 
ingegeven door het kwalitatieve karakter van de totale kans en het totale effect en 
dus ook het risico. Dit ondanks het kwantitatieve karakter van sommige 
invloedfactoren. De plaats van de gasvelden in deze figuur is het beoogde resultaat 
 
Figuur 2-1. Risicomatrix van de SRA (SodM, 2016). 
 
Voor een risicoanalyse is een beschrijving nodig van een gebeurtenis, de kans 
hierop en de gevolgen daarvan. Een manier om dit te illustreren is een zogenaamd 
bow-tie diagram (vlinderdas). In een bow-tie staat een ongewenste gebeurtenis 
centraal. Links van de gebeurtenis staan de oorzaken beschreven en rechts van de 
gebeurtenis de gevolgen. Om de oorzaken en gevolgen te identificeren kan gebruik 
worden gemaakt van expertkennis, al of niet ondersteund door een FEP (Features, 
Events and Processes) analyse. In een FEP analyse wordt gebruik gemaakt van 
een databestand met risicofactoren die op systematische wijze door experts wordt 
gescreend (Nepveu et al., 2009; Paulley et al., 2011). 
 
Figuur 2-2 illustreert een bow-tie met als centrale gebeurtenis een geïnduceerde 
bodembeweging veroorzaakt door een geïnduceerde beving. Deze geïnduceerde 
beving is veroorzaakt door gasproductie van een gasveld. De factoren die van 
invloed zijn op de gebeurtenis zijn de kans op beven, de grootte (=magnitude) van 
de beving, de locatie van het gasveld en de specifieke ondergrond (opslingering). 
De gevolgen van een geïnduceerde bodembeweging zijn bijvoorbeeld persoonlijk 
letsel, schade en overlast. De factoren die van invloed zijn op de gevolgen zijn 
bevolkingsdichtheid, industrie, speciale gebouwen, vitale infrastructuur en dijken.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 440 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 441 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  19 / 42
 
 
 
Figuur 2-2. Bow-tie diagram (vlinderdas) met als centrale gebeurtenis een geïnduceerde bodem-
beweging veroorzaakt door gasproductie. Aan de linkerkant staan de oorzaken be-
schreven en aan de rechterkant de gevolgen. De invloedfactoren van de ondergrond 
spelen een rol bij de oorzaak, terwijl de invloedfactoren bovengrond een rol spelen bij 
de gevolgen. 
 
Voor de analyse is van belang te bepalen in welke mate diverse invloedfactoren 
van ondergrond en bovengrond (oorzaak vs. gevolg) een rol spelen. Op basis van 
expert judgement  en met inachtneming van de specifieke, Nederlandse context 
wordt voor elke invloedfactor een score toegekend. De sommatie en normalisatie 
van deze scores voor de ondergrond (= oorzaak) enerzijds en de bovengrond (= 
gevolg) anderzijds geeft vervolgens de relatieve locatie in de risicomatrix aan. 
 
Als er geen kans is op de gebeurtenis, dan vindt deze niet plaats, en vinden ook de 
gevolgen niet plaats. In deze seismische risico analyse wordt gefocust op de 
veiligheid (dus persoonlijk letsel). Schade en overlast zijn ook gevolgen van 
bodembewegingen, maar worden hier buiten beschouwing gelaten. 
2.3 Invloedfactoren ondergrond 
In deze paragraaf worden de invloedfactoren ondergrond beschreven, zoals deze 
zijn gedefinieerd in de SRA (SodM, 2016).  
 
De mate waarin een factor van invloed is op de bodembeweging is onderverdeeld 
in maximaal 5 categorieën waaraan een met de invloed toenemende score wordt 
bepaald (Tabel 2-1).  
 
De invloedfactoren ondergrond bestaan uit de kans dat een beving optreedt 
(uitkomst van de DHAIS studie, TNO 2004, van Eijs et al., 2006, TNO 2012a, b), de 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 441 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 442 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  20 / 42
sterkste beving, waar realistisch7 rekening mee moet worden gehouden, de locatie 
van het gasveld en de lokale opslingering. Hieronder wordt per factor uitgelegd 
waarom deze gekozen is en waar deze informatie te vinden is.  
 
De sommatie van de score van deze factoren bepaalt de uiteindelijke waarde voor 
de invloedfactoren van de ondergrond. De maximum score is 14 punten. 
2.3.1 De kans op beven 
De kans op beven wordt bepaald volgens de DHAIS methode (Van Eijs et al., 2006, 
TNO 2004 TNO 2012a, b). DHAIS staat voor deterministische hazard analyse voor 
geïnduceerde seismiciteit. In deze methode wordt de kans op beven berekend per 
gasveld. Deze kans wordt bepaald door enerzijds (statistisch significante) 
geologische kenmerken en productiekenmerken van het specifieke gasveld en 
anderzijds de registraties van geïnduceerde seismiciteit (www.knmi.nl). De methode 
is alleen van toepassing op bevingen veroorzaakt door gasproductie. Bevingen 
door andere oorzaken zijn uitgesloten in deze studie. De kans op beven wordt 
uitgedrukt in verwaarloosbaar, 19% of 42% (TNO 2012a) als het veld nog geen 
bevingen heeft gehad. Als het veld al bevingen heeft gehad dan is de kans 100%. 
Uit de meest recente update van 2012 (TNO 2012a) is gebleken dat velden, die in 
2004 op basis van hun karakteristieken een verwaarloosbare kans op beven kregen 
toegeschreven, niet alsnog zijn gaan beven.  
2.3.2 Magnitude 
Dit betreft de sterkste magnitude, waar realistisch rekening mee moet worden 
gehouden voor een gasveld. Deze magnitude treedt mogelijk nooit op (zeer kleine 
kans), maar moet mee worden genomen voor de bepaling van het seismische 
risico.  
 
De sterkste magnitude per veld wordt op twee verschillende manieren berekend. 
De eerste methode gebruikt de compactie van het veld, zoals dit ook voor 
Groningen wordt gedaan. De tweede methode gebruikt de dimensies van de 
grootste breuk van het gasveld. Beide methodes staan uitgelegd in Appendix C.  
 
Deze seismische risico analyse focust op veiligheid en niet op schade. Om deze 
reden worden velden met een berekende sterkste magnitude onder een bepaalde 
waarde buiten beschouwing gelaten. In dit rapport is voorzichtigheidshalve gekozen 
voor een magnitude van 2,5 als grens of velden in de studie worden meegenomen. 
Schade kan wel optreden bij magnitudes lager dan deze grens. 
2.3.3 Locatie gasveld 
Dit betreft de positie van een specifiek veld ten opzichte van de geologische 
context.  
 
Er zijn, tot nu toe, geen geïnduceerde bevingen gemeten voor de gasvelden ten 
zuiden van de lijn Amsterdam-Arnhem. Tektonische bevingen (veroorzaakt door 
plaatbeweging) zijn ten zuiden van deze lijn waargenomen, geïnduceerde bevingen 
niet. Er zijn verschillende factoren, die zouden kunnen verklaren waardoor velden 
                                                      
7 De sterkste magnitude waar realistisch rekening mee moet worden gehouden is een magnitude 
die mogelijk nooit in werkelijkheid optreedt. Voor risicoberekeningen moet de kans op het optreden 
van deze beving echter wel worden meegenomen. </pre>

====================================================================== Einde pagina 442 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 443 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  21 / 42
ten noorden en ten zuiden van de lijn Amsterdam-Arnhem een ander seismisch 
risico lijken te hebben, namelijk: 
- Dikte Zechstein zout pakket. 
- In-situ spanning en oriëntatie van de breuken. 
 
Hieronder wordt dit nader beschreven. 
 
Dikte Zechstein zout pakket 
In geomechanische analyses (Orlic en Wassing, 2012) blijkt de aanwezigheid van 
een dik zoutpakket in de ondergrond een grote invloed te hebben op het optreden 
van bevingen. Door depletie van een gasveld worden spanningen in de lagen 
dichtbij en boven het gasveld opgebouwd. Zout op een diepte van ~3 km gedraagt 
zich vloeibaar en zal stromen om de spanningen in het zout te relaxeren. Hierdoor 
wordt extra spanning opgebouwd net boven en onder een dikke laag zout. In het 
noorden van Nederland (inclusief Noord-Holland) ligt een dikke laag Zechstein zout. 
Deze vormt vaak de afsluitende laag van de aanwezige gasvelden. In de DHAIS 
studie (van Eijs et al., 2006, TNO 2012a) hebben de gasvelden met een dikke 
afsluitende zoutlaag een grotere kans op beven (42%) (groot contrast in statische 
Young’s modulus van het reservoir en de afsluitende laag).  
 
In-situ spanningen 
In-situ spanning8 speelt, samen met de oriëntatie van de breuken, een grote rol bij 
het optreden van bevingen. Dit, omdat deze factoren bepalen bij welke gasdepletie 
breuken in een veld gaan beven. Bij vergelijkbare depletie laten de velden in Zuid 
Nederland geen bevingen zien. Mogelijk zijn de in-situ spanningen of de oriëntatie 
van de breuken anders. Metingen van in-situ spanningen (bijv. world stress map: 
www.world-stress-map.org) zijn, op dit moment, onvoldoende nauwkeurig om dit 
als factor te kunnen gebruiken.  
 
Op grond van deze overwegingen wordt onderscheid gemaakt tussen velden ten 
noorden en ten zuiden van de lijn Amsterdam-Arnhem. 
2.3.4 Opslingering 
De trillingen, die door bevingen worden opgewekt, planten zich voort door de 
ondergrond. De grootte van de beving (magnitude) geeft een eerste indicatie van 
de te verwachten grondversnellingen aan het maaiveld (PGA=peak ground 
acceleration). De ondiepe grondsoorten spelen hierbij een belangrijke rol. Het is 
bekend dat slappere grondsoorten (zoals veen) grondversnellingen lokaal 
vergroten. Hierdoor komt meer schade voor aan huizen op veen of klei in 
vergelijking met huizen op zand (Kluiver et al., 2015). 
 
Voor de invulling van deze invloedfactor is gekozen om de contour van het gasveld 
op de ondiepe grondsoortenkaart te leggen (TNO 2012b). Het percentage van de 
verschillende grondsoorten binnen deze veldcontour bepaalt de categorie en de 
score (SodM, 2015).  
                                                      
8 De spanning die ter plaatse in de ondergrond aanwezig is voor de start van de activiteiten, hier: 
gasproductie </pre>

====================================================================== Einde pagina 443 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 444 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164 22/42    Tabel 2-1. Invloedfactoren ondergrond in tweede stap van de Seismische Risico Analyse voor de kleine velden waarbij elke invloedfactor is onderverdeeld in een aantal categorie-    en die de weging van de invloed van de factor uitdrukt (SodM, 2016).    Score Score Magnitude Score Locatie Score opslingering    Kans op beven gasveld         Bevend veld 1 methode M > 4,5  Aantal > 5 Mz 1,5 én/of  bevingen per jaar Beide methodes 4,1 sM s 4,5    me:                    P=42% 1 methode 3,6 s Ms 4,0 Boven de lijn 30-60% slappe grond (V, ,. =< 200m/s) en/of 15-30% grondsoort die extra    én/of Amsterdam - gevoslig zijn voor amplificatie, zoals veentagen dikker dan 3m en slappe  Bevend veld Beide methodes 3,1 sM s 3,5 Arnhem veenlagen met een dikte van 1m-3m gelegen op een stijve ondergrond.  M<1,5           1 methode 2,6 sM s 3,0 Onder de lijn <10 % slappe grond (V, ‚‚ =< 200m/s) en/of < 5% grondsoort die extra ge-  én/of Amsterdam — voelig zijn voor amplificatie, zoals veenlagen dikker dan 3m en slappe veen-  Beide methodes Ms 2,5 Amhem lagen met een dikte van im-3m gelegen op een stijve ondergrond.</pre>

====================================================================== Einde pagina 444 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 445 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  23 / 42
2.4 Invloedfactoren bovengrond 
In deze paragraaf worden de invloedfactoren bovengrond beschreven, zoals deze 
voorkomen in de tweede stap van de richtlijn SRA (SodM, 2016).  
 
De mate, waarin een factor van invloed is op de gevolgen van de bodembeweging, 
is onderverdeeld in maximaal 5 categorieën waaraan een met de invloed 
toenemende score wordt bepaald (Tabel 2-2).  
 
De invloedfactoren bovengrond bestaan uit de bevolkingsdichtheid, industriële 
inrichtingen, speciale gebouwen en vitale infrastructuur en dijken. Er wordt een 
bufferzone genomen voor deze factoren, omdat de gevolgen van een eventuele 
beving ook buiten de contouren van het gasveld kunnen optreden. De keuze van 
een bufferzone van 5 km is gegeven door het feit dat de seismische energie van 
een beving niet-lineair afneemt met de afstand (Roos et al., 2009). Op een afstand 
van 5 km wordt de grondbeweging al voor een groot deel gedempt. 
 
Hieronder wordt per factor uitgelegd, waar deze informatie te vinden is.  
 
De sommatie van de score van de factoren bepaalt de uiteindelijke waarde voor de 
invloedfactoren van de bovengrond. De maximum score is 16. 
2.4.1 Bevolkingsdichtheid 
Er zijn verschillende indicaties denkbaar voor de mate, waarin grondversnellingen 
aan maaiveld gevolgen zouden kunnen hebben voor de bevolking. Een direct ge-
volg kan schade aan of ineenstorting van bebouwing zijn. Aangezien een goed 
beeld van de specifieke bebouwing (soort huis, fundering, bouwstijl) per adres ont-
breekt, is gekozen voor de bevolkingsdichtheid met een extra maluspunt indien 
binnen de contour van het veld met bufferzone flats/appartementencomplexen 
voorkomen. Voor deze laatste toevoeging is gekozen, omdat bij instorting van deze 
gebouwen grotere groepen personen het slachtoffer van een beving kunnen wor-
den. 
 
De hier gehanteerde bevolkingsdichtheid is een gewogen gemiddelde van het aan-
tal inwoners per km2. Per gemeente kan de bevolkingsdichtheid worden bepaald 
(op basis van gegevens van het CBS, http://www.cbs.nl/nl-
NL/menu/themas/dossiers/nederland-regionaal/publicaties/geografische-
data/archief/2015/wijk-en-buurtkaart-2014-art.htm ). Op basis van het oppervlak van 
de gemeente binnen de contour van het gasveld met bufferzone wordt een gewo-
gen gemiddelde bepaald voor de bevolkingsdichtheid. Hieraan worden scores toe-
gekend.  
2.4.2 Industriële inrichtingen 
Industriële inrichtingen komen veel voor in Nederland. Gevolgen van 
schade/ineenstorting kunnen leiden tot andere risico’s specifiek voor omwonenden 
(zoals vrijkomen giftige stoffen). Voor deze invloedfactor is geen onderscheid 
gemaakt tussen verschillende vormen van industrie. 
Op http://www.risicokaart.nl  is de aanwezigheid van industriële inrichtingen binnen  
de contour van het veld met bufferzone geïnventariseerd. Voor de toekenning van 
de score is gefocust op opslaglocaties en terreingrenzen van industriegebieden.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 445 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 446 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  24 / 42
Elk industriegebied telt hierdoor één keer mee. De toekenning van de score volgt uit 
Tabel 2-2. 
2.4.3 Speciale gebouwen en vitale infrastructuur 
Speciale gebouwen (ziekenhuizen, scholen, tehuizen, publieke gebouwen) en vitale 
infrastructuur (elektriciteitscentrales, nucleaire centrales) zijn gebouwen/complexen, 
die extra beschermd dienen te worden i.v.m. aantal gebruikers of gevolgen van 
schade/ineenstorting.  
 
Op http://www.risicokaart.nl  is de aanwezigheid van elektriciteitscentrales, nucleaire 
centrales, scholen, ziekenhuizen, tehuizen en publieke gebouwen waar veel men-
sen samenkomen geïnventariseerd In deze studie is de risicokaart als uitgangspunt 
genomen. De toekenning van de score volgt uit Tabel 2-2.  
 
2.4.4 Dijken 
De primaire en secundaire dijken beschermen het land tegen de zee of het 
rivierwater. Beschadiging van dijken is problematisch voor een groot deel van de 
Nederlandse bevolking (Klijn et al., 2013).  
 
Op http://www.risicokaart.nl  is de aanwezigheid van secundaire en primaire dijken 
geïnventariseerd. De toekenning van de score volgt uit Tabel 2-2. 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 446 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 447 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164 26 / 42    Tabel 2-2. Invloedfactoren bovengrond in de tweede stap van de richtlijn Seismische Risico Analyse voor de kleine velden (SodM, 2016).    Score bevolkings- Score industriële Score speciale gebouwen Score dijken  dichtheid inrichtingen En    (aantal inwoners vitale infrastructuur    »  per km    1000-2500 en/of 500-1000 met 1 boven het veld en/of 1 ziekenhuis en/of energievoorziening direct Primaire dijken binnen Skm rond het                 wijken bestaande uit meerdere binnen 5 km _ boven het veld of meerdere binnen 5 km rond _ veld en/of secundaire dijken boven het  flats/appartementencomplexen tond het veld. het veld. veld  binnen 5 km rond het veld Meerdere scholen, tehuizen en/of publieksge-  bouwen direct boven het veld         250-500 en/of <250 met wijken 1 school, tehuis en/of publieksgebouw binnen 5  bestaande uit km rond het veld.  flats/appartementencomplexen  binnen 5 km rond het veld    </pre>

====================================================================== Einde pagina 447 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 448 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  26 / 42
3 Seismische Risico Analyse – toepassing 
In dit hoofdstuk worden de resultaten gepresenteerd, waarbij de methodiek uit 
hoofdstuk 2 is toegepast. De analyse betreft alle producerende gasvelden in 
Nederland binnen de driemijlszone, behalve het Groningen gasveld. 
3.1 Uitgangspunten en selectie 
De huidige analyse richt zich primair op prioritering van het seismisch risico binnen 
het Nederlandse portfolio van onshore9 producerende velden. Conform de 
gehanteerde aanpak zijn de berekende risico’s onderling vergelijkbaar. Om van 
hieruit tot een kwantitatief risico per gasveld te komen zijn aanvullende, 
kwantitatieve en veldspecifieke risicoanalyses nodig. 
 
Selectie van de gasvelden is als volgt geschied: 
• Producerende gasvelden binnen de driemijlszone worden meegenomen. 
• (Tijdelijk) niet-producerende velden zijn in deze studie uitgesloten. Voor deze 
velden is bij (her)start van de winning een (geactualiseerd) winningsplan 
vereist, inclusief een seismische risicoanalyse. 
• Met uitzondering van de Nederlandse gasvelden met een verwaarloosbare kans 
van beven volgens de DHAIS methodiek (zie paragraaf 2.1).  
 
Er zijn 141 producerende gasvelden10 binnen de 3-mijls zone. Hiervan krijgen 58 
velden een verwaarloosbare kans op beven toegeschreven. Conform stap 1 in de 
methodiek van de richtlijn SRA wordt aan deze velden een verwaarloosbaar risico 
toegeschreven. Van de overige 83 gasvelden wordt het seismische risico berekend 
volgens de tweede stap uit de methodiek van de richtlijn SRA.  
 
De lijst van gasvelden, die meegenomen zijn in de analyse, staat in Appendix A. De 
lijst van gasvelden, welke niet meegenomen zijn en de reden van uitsluiting staat in 
Appendix B. Het Groningen gasveld valt buiten deze studie. Het is onderwerp van 
meer gedetailleerde risico studies. Ter referentie is het Groningen veld wel 
doorgerekend met deze methode. 
3.2 Score Seismische Risico  
De combinatie van de invloedfactoren ondergrond en bovengrond (ondergrond x 
bovengrond) geeft het risico (kans x effect). Het genormeerd risico (Figuur 3-1) is 
voor alle 83 geselecteerde gasvelden lager dan of gelijk aan 0,40. Groningen komt 
met deze methode op een genormeerd risico uit van 0,87 (paragraaf 3.3.2).  
Het grootste aantal van de gasvelden kent een genormeerd risico tussen 0,2 tot 
0,3.  
                                                      
9 Binnen de 3-mijls zone 
10 Bij gasveld wordt, in dit rapport, gasvoorkomen bedoeld. Als op een locatie twee gashoudende 
lagen voorkomen, die niet met elkaar in contact staan, dan wordt dit als 2 gasvelden geteld. </pre>

====================================================================== Einde pagina 448 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 449 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  27 / 42
 
Figuur 3-1. Histogram van het genormeerd risico van de 83 gasvelden. De ster geeft het genor-
meerd risico van Groningen aan. 
 
Figuur 3-2 laat het genormeerde seismisch risico van de 83 producerende 
gasvelden met een kans op een beving zien. Elk veld wordt aangegeven met een 
punt in de matrix. Omdat verschillende velden over elkaar heen plotten is met 
kleuren (zie legenda balk rechts van de figuur) het aantal velden op één plaats 
aangegeven. In Appendix D staan voor de 83 producerende gasvelden met een 
kans op beven de scores voor het genormeerde risico gespecificeerd.  
 
Figuur 3-3 laat het genormeerde seismische risico zien voor de producerende 
gasvelden in Nederland binnen de 3-mijls zone. De velden met het hoogste 
seismische risico worden gekenmerkt door hoge invloedfactoren ondergrond 
(Figuur 3-4) of bovengrond (Figuur 3-5), of een combinatie van matige 
invloedfactoren ondergrond en bovengrond.  
 
De producerende gasvelden met een genormeerd risico tussen de 0,3 en 0,4 zitten 
vooral in de provincie Groningen, Drenthe en Zuid-Holland. De gasvelden in 
Groningen en Drenthe hebben, over het algemeen, een hogere score voor de 
invloedfactoren ondergrond omdat in deze provincies veel bevende velden 
voorkomen.  De gasvelden in de provincie Zuid-Holland krijgen vooral een hogere 
risicoscore door de hoge invloedfactoren bovengrond. Dit komt door de ligging in de 
Randstand met de hoge bevolkingsdichtheid en het grote aantal speciale 
gebouwen en industrie.  
 
De producerende gasvelden met een genormeerd risico tussen de 0 en 0,1 zitten 
vooral (gedeeltelijk) buiten de kust. Dit wordt vooral veroorzaakt door de lage 
scores van de invloedfactoren bovengrond. 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 449 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 450 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  28 / 42
 
Figuur 3-2. Seismisch risicomatrix voor de gasvelden in Nederland. De invloedfactoren boven-
grond worden gesommeerd en genormeerd op de verticale as weergegeven. De in-
vloedfactoren ondergrond worden gesommeerd en genormeerd op de horizontale as 
weergegeven. De kleurenschaal geeft aan hoeveel van de 83 gasvelden op dezelfde 
waarde uitkomen. De gebogen lijnen geven aan waar het risico (=kans x effect, of hier: 
ondergrond x bovengrond) hetzelfde is. De waarde hiervan per lijn wordt ook aange-
geven aan de rechterkant. Ter referentie geeft de zwarte ster het risico aan voor het 
Groningen gasveld bepaald volgens dezelfde methodiek.Scores voor de produceren-
de gasvelden binnen de 3-mijls zone. De niet producerende velden en velden die een 
verwaarloosbaar seismisch risico hebben worden niet vertoond. 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 450 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 451 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  29 / 42
 
 
Figuur 3-3. Genormeerd risico voor de producerende gasvelden binnen de 3-mijls zone (per veld 
in Appendix D). De provincies Zeeland, Noord-Brabant en Limburg zijn buiten be-
schouwing gelaten omdat deze provincies geen gasvelden hebben. De niet produce-
rende velden en velden die een verwaarloosbaar seismisch risico hebben worden niet 
vertoond. 
  
Risico </pre>

====================================================================== Einde pagina 451 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 452 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164 30 / 42    Ondergrond (kans)                        Figuur 3-4. Genormeerde invloedfactor ondergrond voor de producerende gasvelden binnen de 3-  mijls zone (per veld in Appendix D). De provincies Zeeland, Noord-Brabant en Limburg  zijn buiten beschouwing gelaten omdat deze provincies geen gasvelden hebben. De  niet producerende velden en velden die een verwaarloosbaar seismisch risico hebben  worden niet vertoond.    Invloedfactoren ondergrond   Figuur 3-4 laat de genormeerde score voor de invioedfactor ondergrond zien. De  gasvelden die relatief hoog scoren zijn bevende velden met een slappe ondergrond  (hoge score voor kans op beven en opslingering’’). De laagst scorende gasvelden  zijn relatief kleine niet-bevende gasvelden.    Invloedfactoren bovengrond   Figuur 3-5 laat de genormeerde score zien voor de invloedfactor bovengrond. De  gasvelden die relatief hoog scoren bevinden zich, doorgaans, in het westen van  Nederland onder de Randstad, vanwege de hoge bevolkingsdichtheid en de  daarmee samenhangende hoeveelheid speciale gebouwen en industriële  inrichtingen. De relatief laagst scorende velden zijn de velden die (gedeeltelijk)  buiten de kust liggen.    1! Reactie nabij het maaiveld van de bodem ten gevolge van een beving die wordt beïnvloed door  het type bodem (Kluiver et al., 2015).</pre>

====================================================================== Einde pagina 452 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 453 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164 31/42    Bovengrond (effect)                        Figuur 3-5. Genormeerde invloedfactor bovengrond voor de producerende gasvelden binnen de 3-  mijls zone (per veld in Appendix D). De provincies Zeeland, Noord-Brabant en Limburg  zijn buiten beschouwing gelaten omdat deze provincies geen gasvelden hebben. De    niet producerende velden en velden die een verwaarloosbaar seismisch risico hebben  worden niet vertoond.</pre>

====================================================================== Einde pagina 453 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 454 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164 32 / 42    3.3 Score invloedfactoren    Per gasveld wordt de score voor de invloedfactoren ondergrond (Tabel 2-1) en  bovengrond (Tabel 2-2) opgeteld en genormeerd. Figuur 3-6a laat de scores zien  voor de genormeerde invloedfactoren ondergrond en Figuur 3-6b voor de genor-  meerde invloedfactoren bovengrond. Voor de genormeerde invloedfactor onder-  grond zitten vrijwel alle gasvelden tussen de 0,2 en 0,6. Voor de genormeerde in-  vloedfactor bovengrond zitten de meeste gasvelden tussen de 0,4 en 0,5.   30- . - 40    a  25°    aantal gasvelden  a 8   aantal gasvelden eg  BR 8 B    3  a    5-           —_ EN le mn er  0 0.2 0.4 0.6 0.8 1 0 0.2 04 0.6 0.8 1  genormeerde invloedsfactor ondergrond genormeerde invioedstactor bovengrond    Figuur 3-6. Histogram van de genormeerde score voor de sommatie van de invloedfactoren on-  dergrond (a) en bovengrond (b).    In Appendix D staan voor de 83 producerende gasvelden met een kans op beven  de scores per invloedfactor ondergrond en bovengrond gespecificeerd.    3.3.1 Score per invloedfactor ondergrond en bovengrond  Figuur 3-7 en Figuur 3-8 laten de scores voor de individuele invloedfactoren  ondergrond (Tabel 2-1) en bovengrond (Tabel 2-2) zien voor de geselecteerde  gasvelden.    Voor de invloedfactor kans op beven (paragraaf 2.3.1) krijgen 49 velden score 1, 18  velden score 2 en 16 velden score 3 (Figuur 3-7a). Dit wordt vooral veroorzaakt  door het groot aantal velden met een 19 % kans op beven. Voor de invioedfactor  magnitude krijgen 38 velden score 1 (Figuur 3-7b). Dit betekent dat magnitudes  worden berekend waarbij één methode tussen de 3,1 en 3,5 zit en/of beide  methodes tussen 2,6 en 3,0 zitten (Tabel 2-1). Verder zit het overgrote deel van de  gasvelden (70) boven de lijn Amsterdam-Arnhem (Figuur 3-7c). Qua opslingering  aan het maaiveld zitten 36 gasvelden in een lage categorie (kleine opslingering)  gevolgd door 28 gasvelden in de hoogste categorie (grote opslingering), zie ook  Figuur 3-7d.</pre>

====================================================================== Einde pagina 454 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 455 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164 33 / 42    50 40 .  a b |  35-   40: |  30 1   Boo ge |  a fo |  2 ' eis |    3                  80; 40  c d  70: 35  60: 30  8 50: $2  3 :  Rn a  8,40’ 320  5 8   g 30! Bs         locatie gasveld opslingenng    Figuur 3-7. Histogrammen van de invloedfactoren ondergrond voor de categorieën kans op beven  (DHAIS) (a), Magnitude (M) (b), locatie gasveld (c) en opslingering (d).    Voor de invloedfactor bevolkingsdichtheid komt het overgrote deel van de velden  terecht in de laagste categorie (Figuur 3-8a). Dit wordt veroorzaakt doordat het  overgrote deel van de velden zich in laag bevolkte delen van Nederland bevindt  Voor de invloedfactor industriële inrichtingen krijgen 43 gasvelden een score van 3  (Figuur 3-8b). Dit wordt veroorzaakt door de definitie van industrie op   www .risicokaart.nl. Putlocaties en sommige boerenbedrijven vallen ook onder de  definitie van industrie. Voor de invloedfactor speciale gebouwen en vitale  infrastructuur worden bij 51 gasvelden score 2 toegekend (Figuur 3-8c) wat  overeenkomt met één school, tehuis of publieksgebouw boven het veld of meerdere  binnen 5 km rond het veld (Tabel 2-2). (Bijna) overal in Nederland komen dijken  voor waardoor de invloedfactor dijken wordt gedomineerd door gasvelden (46) met  score 3 (Figuur 3-8d).    Over het algemeen geldt dat de scores redelijk verspreid zijn voor de invloedfacto-  ren. Dit is belangrijk voor het onderscheidend vermogen. Zonder onderscheidend  vermogen kunnen de gasvelden niet met elkaar vergeleken worden.</pre>

====================================================================== Einde pagina 455 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 456 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164 341/42    3.3.2    60-——_ — —_ --  a b  50 -  ce 840:  i i  & £  3 5  8 Boo:                       8    aanial gasvelden  8    10         0 1 2 3 4 0 1 2 3 4  specale gebouwen en vitate infrastructuur dijken    Figuur 3-8. Histogrammen van de invloedfactoren bovengrond voor bevolkingsdichtheid (a), indu-  striële inrichtingen (b), speciale gebouwen en vitale infrastructuur (c) en dijken (d).    Score invloedfactoren Groningen gasveld   Ter referentie is ook de score voor het Groningen gasveld met deze kwalitatieve  methode bepaald. Tabel 3-1 en Tabel 3-2 geven de score per ondergrondse en  bovengrondse invloedfactoren voor Groningen. Het grote oppervlak van het  Groningen gasveld wordt vooral gereflecteerd in de score voor de magnitude,  bevolkingsdichtheid, industriële inrichtingen en speciale gebouwen en vitale  infrastructuur.    Tabel 3-1. Invloedfactoren ondergrond volgens de methodiek van hoofdstuk 2 voor Groningen.    Invloedfactor Score Score Totaal  ondergrond locatie opslingering score  gasveld         Tabel 3-2. Invloedfactoren bovengrond volgens de methodiek van hoofdstuk 2 voor Groningen.         Invloedfactor Score | Totaal  bovengrond bevolkings- | industriële speciale dijken | score  dichtheid Inrichtingen | gebouwen en  Vitale infra-  structuur</pre>

====================================================================== Einde pagina 456 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 457 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164 35 / 42    4 Duiding van de resultaten — relatie met productie en  bevingen    In deze paragraaf worden de resultaten van de kwalitatieve seismische risico ana-  lyse vergeleken met de nog te verwachte productie, het verwachte laatste jaar van  productie en de geregistreerde geïnduceerde bevingen.    Figuur 4-1a laat per risicocategorie het aantal velden zien. Figuur 4-1b laat de nog  te verwachten productie volgens het laatste winningsplan zien (per veld in bijlage  A). De velden in de risicocategorie van 0,3 tot en met 0,4 (12 gasvelden) kunnen  nog bijna 8 miljard Nm? gas produceren (prognose voor eind 2016, zie Appendix A).  Ter referentie: de volledige aardgasvoorraad op 1 januari 2015 bedroeg 883 miljard  Nm?, waarvan 671 miljard Nm? (76%) aardgas van het Groningen gasveld (EZ,  2014).    10"  36) 6    RS    5)  0    a    30    ao    aantal gasvelden  N  a  ‘  nog le verwachten productie (Nm)  Ee a    Nn           mn mn  0 0    a 005 Ot 115 O2 025 U3 O35 04 0 905 Ot 015 02 O25 03 O38 04  genormeerd risico genormeerd risico    Figuur 4-1. Aantal velden (a) en nog te verwachten productie’? (b) per risicocategorie.    Het verwachte laatste jaar van productie (volgens het laatste winningsplan) per  risicocategorie (Figuur 4-2) laat voor de risicocategorie tussen 0,3 en 0,4 zien dat  de meeste velden stoppen met produceren tussen 2018 en 2025. Er zijn twee gas-  velden, die volgens het laatste winningsplan, langer doorgaan met produceren.    Figuur 4-3 laat de relatie tussen het risico en het optreden van geïnduceerde seis-  miciteit zien. Velden met geïnduceerde seismiciteit bevinden zich in de hogere risi-  cocategoriën. Het aantal bevingen met een magnitude (M,) boven of gelijk aan 1,5  is gelijk voor de risicocategorieën van 0,2 — 0,3 en 0,3 — 0,4.    In Nederland kunnen, in het overgrote deel, alle magnitudes vanaf 1,5 worden ge-  registreerd op seismometers. Nabij de locatie van seismometers kunnen ook kleine-  re bevingen (M,<1,5) worden geregistreerd. Aangezien seismometers vooral in de  buurt van de bevende velden zijn geplaatst, worden meer kleinere bevingen  (M‚<1,5) geregistreerd boven de velden in de hogere risicoklassen (vergelijk hier-  voor Figuur 4-3b en Figuur 4-3c).         2 Valgens het laatste winningsplan</pre>

====================================================================== Einde pagina 457 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 458 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164 36 / 42         4 0-01 40 0.1-0.2  a b  ; 8  3  5 6  2  a 4  | a il a i  0 0 :  2015 2020 2025 2030 2035 2005 2010 2015 2020 2025 2030 2035 2040  02-03 0.3-0.4  10 3  c d  8  2  3 6  Cc  oO  mB 4  1  0 0  2010 2015 2020 2025 2030 2035 2015 2020 2025 2030 2035    prognose laatste jaar productie prognose laatste jaar productie    Figuur 4-2. Histogrammen van de prognose laatste jaar productie per risicocategorie a) 0 - 0,1 b)  0,1 -—0,2 c) 0,2 — 0,3 en d) 0,3 — 0,4 genormeerd risico.              9  a  8  7  5  »  Ze  vo  a  &  °°?  o  c  84  8  53  =  =  1  0  a aos Ot 815 G2 025 DA vss Os  genorneerd nsico  120 30  b c  100 25  nm  = 80 20  5 =  5 5  È +0 Sos  = 2  : 3  * ac 8 1  5  20 5  a oas ol 015 G2 oss Ga 935 Qe u 008 G1 ü 15 G2 025 oa Das a4  genormeerd nsico genormeerd nsico    Figuur 4-3. Aantal velden met geinduceerde seismiciteit (a), het aantal  geregistreerde bevingen (b) en het aantal bevingen met magnitude M, 21,5 (c) per  risicocategorie.</pre>

====================================================================== Einde pagina 458 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 459 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  37 / 42
5 Overwegingen 
5.1 Gevoeligheid van de resultaten 
Weging van factoren 
De uitkomst van de kwalitatieve seismische risicoanalyse wordt vooral bepaald door 
de factoren (ondergrond en bovengrond) en de gekozen weging. Voor de 
invloedfactoren ondergrond is de maximale score 14. Voor de bovengrond is de 
maximale score 16. De invloedfactoren worden eerst genormeerd en daarna 
gecombineerd tot het risico. Hierdoor is de invloed van de ondergrond en 
bovengrond in het risico gelijk.  
 
Voor de invloedfactoren ondergrond is per factor een andere weging gekozen op 
basis van beschikbare kennis. Hierbij is aangegeven dat de magnitude van een 
beving het belangrijkst is. Een verandering in de magnitude heeft daardoor het 
grootste effect op de genormeerde invloedfactor ondergrond13. Daarna heeft de 
kans op beven de grootste score/invloed. In deze factor wordt ook het aantal 
waarneembare bevingen meegenomen. Bij meerdere (5) waarneembare bevingen 
(ML≥1,5) per jaar krijgt een veld een hogere score. Opslingering en locatie krijgen 
de minste score.  
 
Voor de invloedfactoren bovengrond is gekozen voor een gelijke weging van de 
factoren. Elke factor heeft hierdoor een gelijke invloed op de uitkomst. 
 
Veranderingen in de tijd 
De score voor een veld kan veranderen in de tijd, bijvoorbeeld bij een verandering 
in bevolkingsdichtheid, industriële inrichtingen, speciale gebouwen en vitale 
infrastructuur. De score voor de kans op beven en de magnitude kunnen ook 
veranderen als bevingen optreden boven velden die niet eerder hebben gebeefd of 
als de productie tot lagere drukken zal plaatsvinden volgens een update van het 
laatste winningsplan. Eén van de methoden die gebruikt wordt voor de bepaling van 
de invloedfactor magnitude (Appendix C) is gebaseerd op de totale beschikbare 
energie bij het einde van de gasdepletie. Als de gasdepletie langer doorgaat zal 
deze berekende magnitude ook veranderen. 
 
Overige gevoeligheden 
In zowel de invloedfactoren van de ondergrond als van de bovengrond speelt het 
oppervlak van het veld een belangrijke rol. Het oppervlak is van invloed op de toe-
kenning van de score voor de invloedfactoren magnitude, bevolkingsdichtheid, in-
dustriële inrichtingen, speciale gebouwen en vitale infrastructuur en dijken. 
 
 
 
                                                      
13 Aangezien de magnitudeschaal niet-lineair is, zal bij een grotere magnitude veel meer energie 
vrijkomen. Bijvoorbeeld: een magnitude 3.0 op de schaal van Richter geeft 30 keer meer energie 
dan een magnitude 2.0. </pre>

====================================================================== Einde pagina 459 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 460 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  38 / 42
5.2 Huidige beperkingen in data en kennis 
Het verkregen seismisch risico is een kwalitatief gegeven. Het geeft geen directe 
informatie over het individueel risico of het maatschappelijk risico. Als hier behoefte 
aan is, moeten gedetailleerde studies verricht worden, i.e. een meer kwantitatieve 
risicoanalyse.  
 
 
Figuur 5-1. Schema van toekenning score in de seismische risicoanalyse (SRA) en de benodigde 
informatie voor de elementen. 
 
De huidige seismische risicoanalyse gaat uit van bestaand onderzoek en 
informatiebronnen. Over het algemeen geldt dat meer/betere data of kennis 
beschikbaar kan komen in de toekomst (Figuur 5-1). De beschikbaarheid van data 
geeft een verbetering van de informatie die de invloedfactor bepaald. De 
beschikbaarheid van kennis geeft een verbetering van de invloedfactoren (type en 
omschrijving) of de toekenning van de score (weging).  
Op dit moment is bekend dat er andere factoren van invloed zijn, welke momenteel 
niet worden meegenomen omdat er te weinig betrouwbare gegevens beschikbaar 
zijn. Deze factoren zijn onder andere in situ spanning, oriëntatie van de breuken, 
type gebouwen en type industriële inrichtingen.  
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 460 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 461 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  39 / 42
6 Referenties 
Klijn, F., Kolen, B., Knoop, J., Wagenaar, D., de Bruijn, K. and Bouwer, L. (2013). 
Maatschappelijke ontwrichting door overstromingen voorkomen? Verkenning 
van groepsrisico als normatieve grondslag en beïnvloedingsmogelijkheden, 
1208052-000, Deltares. 
 
Kruiver, P. de Langer, G., Wiersma, A., Meijers,P., Korff, M., Peeter, J., Stafleu, J., 
Harting, R., Dambrink, R., Busschers, F. and Gunnink, J. (2015). Geological 
schematisation of the shallow subsurface of Groningen, Deltares, 1209862-005-
GEO-0004 ( http://kennisonline.deltares.nl/product/30895 ). 
 
Muntendam-Bos, A.G. and De Waal, J.A. (2013), Reassessment of the probability 
of higher magnitude earthquakes in the Groningen gas field, SodM technical re-
port. 
 
Nepveu, M., Yavuz, H. and David, P. (2009). FEP Analysis and Markov Chains, In: 
Energy Procedia, 1, 1, 2519-2523. 
 
Orlic, B. and Wassing, B.B.T. (2012). A study of stress change and fault slip in pro-
ducing gas reservoirs overlain by elastic and visco-elastic caprocks. Rock Me-
chanics and Rock Engineering, , 15p.. doi:http://dx.doi.org/10.1007/s00603-012-
0347-6. 
 
Paulley, A,, Metcalfe, R., Limer, L. (2011). Systematic FEP and scenario analysis to 
provide a framework for assessing long-term performance of the Krechba CO 2 
storage system at In Salah, In: Energy Procedia, Volume 4, Pages 4185–4192. 
Roos, W., Waarts, P.H., Wassing, B. B. T. (2009). Kalibratiestudie schade door 
aardbevingen, TNO-034-DTM-2009-04435.  
 
SodM (2016). Seismisch risico analyse geïnduceerde bevingen door gaswinning – 
tijdelijke richtlijn ( www.nlog.nl ). 
 
TNO (2004). Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit. TNO 
rapport NITG 04-171-C. 
TNO (2012a). Deterministische hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit in 
Nederland , TNO-rapport 2012 R10198. 
(http://www.nlog.nl/resources/Seismic_Risk/TNO-
rapport%202012%20R10198.zip ). 
 
TNO (2012b). Seismisch hazard van geïnduceerde aardbevingen; Integratie van 
deelstudies , TNO-rapport 2012 R11139. 
(http://www.nlog.nl/resources/Seismic_Risk/TNO-KNMI_integratie-
studie_2012_final.pdf ). 
 
EZ (2014). Delfstoffen en aardwarmte in Nederland – Een overzicht van opspo-
rings- en winningsactiviteiten en van ondergrondse opslag – jaarverslag 2014 </pre>

====================================================================== Einde pagina 461 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 462 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  40 / 42
(http://www.nlog.nl/resources/Jaarverslag2014/Delfstoffen_Aardwarmte_2014_N
L.pdf) 
 
Van Eck, T., Goutbeek, F., Haak, H. and Dost, B. (2004). Seismic hazard due to 
small shallow induced earthquakes. KNMI, Scientific report; WR 2004-01.   
 
Van Eijs, R. M. H. E., Mulders, F. M. M. and Nepveu, M. (2004). Deterministische 
hazard analyse voor geïnduceerde seismiciteit. TNO-rapport NITG 04-171-C. 
 
Van Eijs, R. M. H. E., Mulders, F. M. M., Nepveu, M., Kenter, C. en Scheffers, B.C. 
(2006). Correlation between hydrocarbon reservoir properties and induced 
seismicity in the Netherlands. Engineering Geology,  84, 99-111. 
 
Van Thienen-Visser, K., Hendriks, D., Marsman, A., Nepveu, M., Groenenberg, R., 
Wildenborg, T., Duijne, H., den Hartogh, M., Pinkse, T. (2014). Bow-tie risk 
assessment combining causes and effects applied to gas oil storage in an 
abandoned salt cavern, Engineering Geology, volume 168, p 149-166. 
 
Wassing, B. B. T., van Eck, T. en van Eijs, R. M. H. E. (2004). Seismisch hazard 
van geïnduceerde aardbevingen. Integratie van deelstudies. TNO rapport NITG 
04-244-B , KNMI publicatie 208, ISBN 90-369-2263-1.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 462 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 463 ======================================================================

<pre> 
 TNO-rapport | TNO 2016 R10164  41 / 42
7 Ondertekening 
Utrecht, 21 juni 2016 TNO 
 
 
 
Afdelingshoofd Auteur 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 463 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 464 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164 Bijlage A | 1/3    A Onshore velden meegenomen in studie    Dit rapport bevat informatie uit winningsplannen en andere bronnen die door de  operator beschikbaar zijn gesteld aan de overheid tot en met december 2015. De  seismiciteit van de velden is meegenomen tot aan april 2016 (bron: www.knmi.nl).  In Tabel A.1 staat welke velden meegenomen zijn in de studie. Deze velden vallen  geheel, of gedeeltelijk, op het vasteland of binnen 3 mijl van de kust. Verder wordt  per veld de nog te verwachten productie, het jaar waarin de productie stopt  (gebaseerd op het laatste winningsplan) en de geregistreerde bevingen  weergegeven.    Tabel A.1. Per veld de nog te verwachten productie, het jaar van de laatste productie, het aantal  geregistreerde bevingen en het aantal bevingen met een magnitude M, groter dan of  gelijk aan 1,5. De nog te verwachten productie is gebaseerd op het laatste winnings-  plan en de actuele productie tot en met 2016. Het jaar van de laatste productie komt  uit het laatste winningsplan. De bevingen komen van de catalogus van het KNMI  (www.knmi.nl) tot 1 april 2016.    Veld Verwachtte | Laatste Aantal geregi- Aantal  productie productie“ streerde bevin- bevingen  (Nm°) EN ERE    Ameland-Oost ED _¥  0 0    Ameland-Westgat 6,87E+    Ss                                 08 2035  Annerveen  Appelscha z  Bedum 2  Bergen DEN  Blija-  Ferwerderadeel  Blija-Zuid Re eee   Blija-Zuidoost 3,28E+08 2020 0 0  EL EEN EEE EN  Boerakker 1,75E+07 2017 0 0  EE ECE CS EN  Brakel 2,65E+08   Coevorden EN  Collendoorn 1,04E+07    4          1,71E+08                                 Den Velde 3,20E+07   Eleveld En  1,36E+08   Emmen-Nieuw ke    Amsterdam ;  Faan 4,50E+07 2018    "4 Het jaartal van eerste productie wordt genoemd in de appendices F tot AAAA.</pre>

====================================================================== Einde pagina 464 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 465 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164                                                                           0,00E+00    Kiel-Windeweer  1,83E+08    CCE a AAS    [Kommerzit EE    Leens    USE rs)    2,34E+08    Middetie  Molenpolder    Opende-Oost    Oude Pekela    7,00E+07    Saaksum-Oost    Schermer    6,28E+09  4,01E+08    Hardenberg 3,38E+08  EEEN EN    Er   KEE ese  ierse MEER  a eo    Oud Beijerland 7,00E+06  Zuid    Oudeland 2,70E+07    EEn enn  1 ATE*OT    Reedijk 8,00E+06  Rustenburg nn nn    En  5.616108    Schoonebeek 2,01E+08  Gas    EEEN A A    Lauwersoog —  Oost en West         Bijlage A | 2/3  |   2036 0 0  ee   2016 0 0  es ee ee   2022 0 0  EO   2014 0 0  A ee eee   2026 0 0  re a   2027 0 0   2027 0 0  ee ee ee   2018 0 0  ee eee ee   2027 0 0  es ee ee   2028 0 0  A   2016 Q 0  es ee ee   2035 0 0  a ee   2018 0 0  DE   2026 0 0  rs ee eee   2016 0 0  ee eee   2018 0 0  A   2017 0 0  En   2016 0   ee   2018 0 0  ee ee   2026 0 0  A ee   2022 3 0</pre>

====================================================================== Einde pagina 465 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 466 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport | TNO 2016 R10164 Bijlage A | 3/3                         0,00E+00 2015 0 0  Se A  0,00E+00 _2015 0 0   fUreterp Pt  3,00E+07 2017 0 0  En —  Noord, Zuid)   1,29E+09 2023 2 0    KE LS    Witterdiep 3,00E+06 2017 2 1    Zuidwending-  Oost</pre>

====================================================================== Einde pagina 466 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 467 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport [TNO 2016 R10164 Bijlage B | 1/5    B Onshore velden niet meegenomen in studie    In Tabel B.1 staat welke onshore velden niet meegenomen zijn in de studie. Ook  wordt de reden waarom een veld niet meegenomen wordt aangegeven.    Tabel! B.1. Opsomming van de velden welke niet meegenomen zijn in deze studie, de formatie van  de velden en de reden van uitsluiting.    Voorkomen Reden niet meegenomen in  studie    Veld         NCT          NCK Ten Boer Uitgeproduceerd & Verlaten  Akkrum 3 EPE EEN    EEN “a                                       Akkrum 9 Slochteren Formatie    Uitgeproduceerd & Verlaten  Akkrum 9 ER            Ondergrondse gasopslag    RE    Zechstein 3 Carbonaat  Ameland-Noord EER    Andel-6 (Wijk & Boven Bunter Zandsteen  Aalburg)  Appelscha    En Ta    Uitgeproduceerd              | Tijdelijk verlaten & DHAIS  uitkomst verwaarloosbaar    Slochteren Formatie                            Barendrecht    Barendrecht IJsselmonde Zandsteen DHAIS uitkomst  Member verwaarloosbaar  Barendrecht- RE i  Ziedewij . , B  Barendrecht- Boven Bunter Zandsteen Tijdelijk verlaten  Liedewij  Bergermeer Ei EA  AET CA Holland Greensand    Ed a                        ck aaa    ‘DHAIS uitkomst                     Member _ verwaartoosbaar  Blesdijke EERE EN ICA ER ea  Boekel Main Buntsandstein Uitgeproduceerd          Subgroup                                                     Burum-Oost Boven Slochteren DHAIS uitkomst  verwaarloosbaar  Castricum-Zee OSG  Coevorden Muschelkalk Formatie DHAIS uitkomst  verwaarloosbaar  Collendoornerveen EE    A es N aro U a . en a Ki  ror</pre>

====================================================================== Einde pagina 467 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 468 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport [TNO 2016 R10164 Bijlage B | 2/5    De Blesse Zechstein 4 formatie Tijdelijk verlaten  (Aller)   De Hoeve EN 7 EE   De Hoeve Zechstein 2 Carbonaat              DHAIS uitkomst  verwaartoosbaar                            De Lutte Zechstein 2 Carbonaat  De Lutte as ar En en sae            Uitgeproduceerd  | DHAIS uitkomst  verwaarloosbaar    Limburg Groep                      Onder Germaanse Trias | DHAIS uitkomst  Supergroep verwaarloosbaar  Den Velde EEE ek Di            Donkerbroek - Slochteren Formatie DHAIS uitkomst  West verwaartoosbaar    Eernewoude Slochteren Formatie DHAIS uitkomst  verwaartoosbaar  Emshoern EE ee                                    Slochteren Formatie Uitgeproduceerd  Engwierum ne AAE  DHAIS uitkomst  verwaarloosbaar    Boven Slochteren    Feerwerd                    Franeker Friesland Member Uitgeproduceerd  Gasselternijveen En € E                     Grijpskerk Slochteren Formatie    Ondergrondse gasopslag  Grolloo NESS                                           Grouw Friesland Member DHAIS uitkomst  verwaarloosbaar  Harlingen Lower Vlieland Zandsteen Uitgeproduceerd    Cretaceous  Harlingen Upper  Cretaceous  Hekelingen Midden Bunter Zandsteen DHAIS uitkomst  verwaartoosbaar    a                Hekelingen         In ’ mn 1 ; wy ‚ :  ot wa 7 an :</pre>

====================================================================== Einde pagina 468 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 469 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport [TNO 2016 R10164 Bijlage B | 3/5    Hemrik (Akkrum Ten Boer Member DHAIS uitkomst  verwaartoosbaar  Hoogenweg EE:                                     Boven Slochteren Tijdelijk verlaten  IJsselmonde veler eeN erm Hen,    PA En  Ee              iJsselmonde Basal Dongen Sand Uitgeproduceerd & Verlaten  Member   Kollumerland Eea EES   Langezwaag Vlieland Zandsteen DHAIS uitkomst    Formatie verwaarloosbaar             Langezwaag           vele    Leeuwarden 101 Slochteren Formatie Uitgeproduceerd  Rotliegend  Leeuwarden en  Nijega  Leidschendam Rijswijk Member                            Uitgeproduceerd & Verlaten          Loon op Zand    __DHAIS  verwaarloosbaar    Kerel Kel: WA AEN Röt Formatie                                                      Middelburen Slochteren Formatie Uitgeproduceerd  Middelie gam le EEE  Middenmeer Slochteren Formatie DHAIS uitkomst   __ verwaarloosbaar  Middenmeer Rn         ven Vlieland Kleisteen Niet producerend  Formatie                                  Vlieland Zandsteen Uitgeproduceerd    _DHAIS uitkomst  erwaartoosbaar    Noordwolde Friesland Member          u                              Norg ree EE Ee  Norg-Zuid Slochteren Formatie Uitgeproduceerd    Uitgeproduceerd    Oldelamer Oe  Oldenzaal Limburg Groep  Oosterhesselen EEEN                      nl  dà  mae”  EE Re B i - 4 fi i a  ue 1 Nie Cn A A oo 5 sh    Opeinde-Zuid Friesland Member DHAIS uitkomst</pre>

====================================================================== Einde pagina 469 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 470 ======================================================================

<pre>    TNO-rapport [TNO 2016 R10164 Bijlage B | 4/5    verwaarloosbaar                   DHAIS uitkomst  verwaartoosbaar    t=) ga ES De Lier Member                                                                rn    _ Tijdelijk ve    verlaten    Rauwerd Friesland Member  Reedijk En *    Friesland Member DHAIS uitkomst  verwaarloosbaar                  Roden Slochteren Formatie Tijdelijk verlaten  CETTE TETN EEE nr Re  ACETATE Zechstein Group  Rossum-Weerselo | “ee    7 NE                                    Uitgeproduceerd  SEE Te Zechstein 2 Carbonaat Uitgeproduceerd  EET CT en eee  Main Buntsandstein Uitgeproduceerd & Verlaten   Subgroup  Rustenburg a UE                               Rustenburg z3 Carbonate Member    Niet producerend  Schermer | en                  Main Buntsandstein . Uitgeproduceerd & Verlaten  Subgroup    Slootdorp               Spijkenisse-Oost Midden Bunter Zandsteen DHAIS uitkomst  verwaarloosbaar    Spijkenisse-Oost         Spijkenisse-West Midden Bunter Zandsteen DHAIS uitkomst  verwaarloosbaar  Spijkenisse-West | ERE              Röt Formatie DHAIS uitkomst   verwaarloosbaar   Starnmeer ENEN | ee ee  Tietjerksteradeel Friesland Member              DHAIS uitkomst  verwaarloosbaar    Ren                 Tubbergen hr En  Tubbergen Limburg Groep    7 4 5 a Fi .S on eve. 8 n  B : Ee N . ps N n    Uitgeproduceerd</pre>

====================================================================== Einde pagina 470 =================================================================

<br><br>