<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>   
    
    
       
       
 
 
                      
                       
                            
  
 
                      
                     
        
        
         
          
 
                              
                          
     
 
                    
                              
                   
        
 
 
                 
     
 
  
 
 
 Date : 19
-6-2018 21
:48:592.1
From:   @d
renthe.nl
To :   @d
renthe.nl
Subject : (c
oncept) ra
pport im
pactanalyse en on
tw ikkelperspectief ga
sbesluit
Attachm ent : 18
0619 Co
nceptrapport im
pactanalyse en on
tw ikkelperspectief (2
).docx;
Beste al
lemaal,
Zoals aan
gekondigd on
tvangt u bi
jgaand he
t (c
oncept) rap
port van Be
renschot. Be
renschot he
eft de im
pact van he
t gas
besluit vo
or de we
rkgelegenheid in Dre
nthe on
derzocht. 
Daar
naast is op bas
is van ee
n st
akeholderbijeenkomst in
put ve
rzameld ov
er mo
gelijke op
lossingsrichtingen. He
t rap
port zal de bas
is vo
rmen vo
or ee
n aan
bod ri
chting he
t Ri
jk.
Het be
treft ee
n co
ncept rap
port me
t nad
rukkelijk ve
rzoek aan u (al
s ge
nodigde van de bi
jeenkomst op 27 ju
ni) om he
t aan
bod aan te sc
herpen waar no
dig (d
e gr
ijze te
kstblokken 
in ho
ofdstuk 5)
.
Rapport
Het rap
port gaat in op de ec
onomische en maat
schappelijke ef
fecten van he
t gas
besluit, zo
als de we
rkgelegenheid. Daar
naast wo
rdt ee
n on
twikkelperspectief ge
schetst me
t he
t 
ve
rzoek aan he
t Ri
jk om daar
in ge
zamenlijk op te tr
ekken. He
t rap
port gaat ui
t van ee
n 4-
tal bo
uwstenen vo
or Dre
nthe en
ergie 4.
0:
1. He
rgebruik gas
infrastructuur
2. Ke
nniscentrum ge
othermie
3. Hu
man cap
ital en
ergietransitie
4. Sl
uiten en
ergie- en gr
ondstoffenkringloop
We wi
llen u hi
erbij ui
tnodigen om uw aan
vullingen op de bo
uwstenen (u
itwerking en aan
bod) aan on
s ke
nbaar te mak
en. Dat kan do
or ee
n re
ply op de
ze mai
l. We zu
llen dan de 
fe
edback zo
veel mo
gelijk me
enemen. He
t gaat ui
tdrukkelijk ni
et om fe
edback op he
t he
le rap
port maar me
t nam
e om on
derwerpen waar u ze
lf be
trokken bi
j be
nt. We on
tvangen 
uw re
actie gr
aag ui
terlijk aan
staande do
nderdag.
Manifest
Komende do
nderdag on
tvangt u van on
s te
vens ee
n man
ifest te
r vo
orbereiding van de bi
jeenkomst op 27 ju
ni van 9 to
t 10
uur.
In he
t ko
rt: He
t man
ifest be
helst ee
n op
roep aan he
t Ri
jk om sam
en me
t de
ze al
liantie, en de be
trokken st
akeholders ui
t de re
gio, de ne
gatieve ef
fecten van he
t gas
besluit om te 
ze
tten in ee
n kr
achtige im
puls vo
or ar
beidsmarkt, on
derwijs en de en
ergietransitie in de re
gio. Me
t al
s ui
tgangspunt de 4 bo
uwstenen.
Het rap
port zal fu
ngeren al
s on
derbouwing van di
t man
ifest.
Tot sl
ot
Mocht u no
g vr
agen he
bben ov
er bo
venstaande, dan ku
nt u co
ntact op
nemen me
t    of on
dergetekende.
Alvast har
telijk dan
k vo
or uw re
actie.
Met
 vr
iendelijke gr
oet,
 
Pr
ojectleider
Provincie Dre
nthe
 2.1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>    - _ en n  ce we ee mn nne    a a    Drenthe 4.0  Voortbouwen op de energie van Drenthe    ze  rc”    a         -  Ld  Ps         Conceptversie    Impactanalyse en ontwikkelperspectief    59362 — Intern vertrouwelijk    19 juni 2018    Berenschot    Berenschot</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>    59362 - Intern vertrouwelijk 2    Drenthe 4.0  Voortbouwen op de energie van Drenthe    Impactanalyse en ontwikkelperspectief    Ralph Kohlmann  Bram Brouwer  Bram Berkhout   Nienke Boneschansker  Dieneke Mooiman    19 juni 2018    Berenschot</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  3 
 
  
Inhoudsopgave  
1. Inleiding  4 
2. Economische structuur van Drenthe  5 
3. De impact van het gasbesluit op de economie van Drenthe  7 
4. Visie: Drenthe 4.0 – Voortbouwen op de energie van Drenthe  12 
5. Agenda: uitwerking bouwstenen Drenthe 4.0  Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.  
6. Vervolgproces  21 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  4 
 
  
1. Inleiding  
Nederland staat voor de opgave om de energievoorziening op duurzame wijze in te richten. Dat is een 
transitie met enorme impact. Voor Drenthe geldt dit des te meer en al op korte termijn, nu het kabinet 
heeft besloten om de gaswinning door de NAM versneld te beëindigen . De banen in de gassector en daar 
aan gerelateerde werkgelegenheid  komen vervroegd te vervallen. Daarom slaan Drentse overheden, 
bedrijven en onderwijsinstellingen hun handen ineen voor Drenthe 4.0, een ontwikkelperspectief voor een 
duurzame energie voorziening in Drenthe,  met kansen voor people, planet én profit.  Het Rijk is een 
belangrijke partner om deze ambitie mogelijk te maken.  
 
De ontwikkeling van Drenthe is van oudsher sterk verbonden met het thema energie. Drenthe is al eeuwenlang 
een energieleverende provincie. Eerst met turf  in de veengebieden , vervolgens met olie  bij Schoonebeek  en met 
aardgas  op diverse locaties in de provincie . Deze verschillende vormen en fasen van energiewinning hebben 
Drenthe gemaakt tot een provincie verbonden  met energie.  
De gassector is tegenwoordig een belangrijk economisch cluster voor Drenthe. De NAM geldt als een grote en 
gerenommeerde werkgever en er zijn tal van toeleverende en andere gasgerelateerde bedrijven in de provincie 
gevestigd. Daarnaast is er  de afgelopen decennia stevig geïnvesteerd in  waardevoll e (ondergrondse) 
infrastructuur zoals gasleidingen, opslagtanks  en opwerkinstallaties en is er veel kennis vergaard over het 
transporteren en opslaan van energie in de ondergrond.   
De versnelde beëindiging van de gaswinning roept voor Drenthe de vraag op wat dit voor effect heeft op de 
economie en werkgelegenheid in de regio. Tegelijkertijd begrijpen  de Drentse overheden, bedrijven en 
onderwijsinstellingen  heel goed dat er ook een gr ote kans is om nu in te zetten op  een alternatieve strategie  
waarbij de  aanwezige kennis , kunde en assets in de provincie zo optimaal mogelijk worden benut.  
Drenthe wil de kans en benutten die de energietransitie biedt. In korte tijd zijn  de ambities van de provincie, 
gemeenten, de NAM en andere stakeholders in hoge druk -sessies verzameld.  
In dit rapport zijn de resultaten van de sessies en de impactanalyse uitgewerkt tot een ontwikkelperspectief voor 
de provincie. Dit perspectief draagt bij aan het gesprek dat Drenthe binnen de provincie, met partners in het 
noorden én met het R ijk voert. Het is tijd om naar een volgend energiescenario te kijken, dat zowel een bijdrage 
levert aan de energietransitie waar Nederland voor staat, als economisc he kansen biedt voor Drenthe.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  5 
 
  
2. Economische structuur van Drenthe  
De Drentse economie  en effect van de verminderde gasproductie  
De Drentse economie groeit al vier jaar op rij. Hoewel het Bruto Regionaal Product (BRP) een stuk achterblijft op 
het landelijk ge middelde (het Drentse groeicijfer is 2,4 procent versus 3,2 procent landelijk) ligt dit cijfer wel hoger 
dan de groeicijfers in Groningen ( -0,6 procent) en Friesland (2,3 procent). Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door 
een sterker  effect van de verminder de gasproductie in deze provincies.  Als de delfstoffenwinning wordt 
weggelaten, komt het groeicijfer van de economie van Drenthe in 2017 uit op 3,1 procent  ten opzichte van 3,4 
procent landelijk . In Groningen is dit 2,5 procent en in Friesland 2, 7 procent . De achterblijvende groei van de 
Drentse economie  ten opzichte van het landelijke gemiddelde  heeft ermee te maken dat de economie betrekkelijk 
“ijl” is. Het aantal g rotere economische clusters  is beperkt, er zijn geen campussen en er is een laag percentage 
kenniswerkers en hoogopgeleiden . Waar het gaat om innovatiepotentie1 en ondernemersklimaat2 behoort 
Drenthe tot de provincies met de laagste scores van Nederland.  
 
Landbouw en winning van del fstoffen relatief grote sectoren in Drenthe  
De bedrijvigheid in Drenthe bestaat voor verreweg het grootste deel uit het midden - en klein bedrijf (MKB). 
Grotendeels zijn dit bedrijven met minder dan 10 werknemers en ook het aantal zzp’ers is de afgelopen ja ren hard 
gegroeid. Hoewel grote bedrijven een relatief klein percentage van het totaal aantal bedrijven in Drenthe beslaan, 
zijn dit voor Drenthe wel grote werkgevers, waar bovendien veel kennis is geconcentreerd.  
De grootste sectoren in Drenthe zijn hand el, industrie en zorg. Iets minder dan de helft van alle banen vallen 
onder deze sectoren. Ten opzichte van het landelijke gemiddelde zijn de landbouw, bosbouw & visserij en de 
winning van delfstoffen relatief grote sectoren in Drenthe.  In deze sectoren zi tten ook relatief veel banen en 
bedrijfsvestigingen, zoals ook blijkt uit onderstaande afbeelding (hoe verder naar rechts, hoe groter de 
oververtegenwoordiging van deze sector).  
 
                                                             
1 Economische koers Drenthe 2017 -2019, 2016 (o.b.v. ING Kwartaalbericht regio’s, juni 2014 ) 
2 Birch consultants / Universiteit Utrecht, 2017  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  6 
 
  
Sterke regionale verschillen  
Er bestaan duidelijke verschillen in de economi sche groei van regio’s binnen Drenthe. Noord -Drenthe maakt 
onderdeel uit van het stedelijke netwerk Groningen -Assen, waar de economische structuur meer op diensten is 
gericht (o.a. ICT, zorg en zakelijke dienstverlening). Ook de energiesector is groot in d eze regio. De 
beroepsbevolking is in dit deel van de provincie hoger opgeleid dan elders in Drenthe. De Zuid -Drentse steden 
hebben een andere focus. De maakindustrie, HTSM, chemie, logistiek en glastuinbouw vormen hier de 
economische motor. Echter, met nam e het zuidoosten van Drenthe heeft een relatief zwakke sociaaleconomische 
structuur en te maken met vergrijzing. De bouwsector en chemiesector doen het goed in Zuidoost -Drenthe. Ook 
landbouw en delfstoffenwinning zijn sterk vertegenwoordigd. De stagnatie i n deze sectoren leidt ertoe dat de 
groeiverwachting van deze regio de laagste is in Nederland; er wordt een groei van 1,5 procent geraamd.3 
Zuidwest -Drenthe kent een sterkere economische positie. Vooral de transportmiddelenindustrie en de zorgsector 
groeie n. Zuidwest -Drenthe heeft relatief veel exportgerichte bedrijven.  
 
Arbeidsmarkt en arbeidspotentieel  
Hoewel de economische groei achterblijft bij de 
rest van Nederland, is er ook in Drenthe sprake 
van meer werkgelegenheid, minder 
bijstandsuitkeringen en  een toename van het 
aantal vacatures. De werkloosheid daalt volgens 
het CPB in 2018 tot 4,3 procent van de 
beroepsbevolking. Vooral de sectoren zorg en 
welzijn, overige zakelijk diensten, industrie en 
detailhandel groeien. Steeds meer  werkgevers 
hebben te maken met moeilijk vervulbare 
vacatures, waarbij mensen niet de juiste 
specialisatie hebben of niet de juiste opleiding 
hebben genoten. Dit is vooral het geval in de 
ICT, het onderwijs, de zorg en techniek. Daarnaast kunnen technologische ontwikkelingen, zo als automatisering 
en robotisering, een verschuiving veroorzaken in het soort vacatures. Deze ontwikkelingen zorgen ervoor dat de 
huidige arbeidsmarkt steeds meer eisen stelt, wat tot een mismatch op de arbeidsmarkt leidt.  
  
                                                             
3 Raming ING Economisch Bureau op basis van cijfers CBS  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  7 
 
  
3. De impact van het gasbesluit op de economie van Drenthe  
Op 29 maart van dit jaar maakte m inister Wiebes (EZK) via een Kamerbrief bekend dat uiterlijk in 2030 een eind 
wordt gemaakt aan de gaswinning in het Groningenveld. 30 mei 2018 volgde het besluit over de gaswinning ui t 
de ca. 240 kleine velden, waaronder ca. 50 gasvelden in de provincie Drenthe . Gevolg hiervan is dat in 2030  nog 
maar een kwart van de huidige productie uit de kleine velden gewonnen gaat worden en dat in 2050 de gaskraan 
ook hier volledig dicht gaat. De afname van de gaswinning heeft gevolgen voor de omvang van de 
gasgerelateerde werkgelegenheid  in Drenthe . In dit hoofdstuk wordt de impact van het gasbesluit voor de 
Drentse werkgelegenheid in kaart gebracht.  
 
Gasgerelateerde werkgelegenheid in Drenthe  
De werkgelegenheid in Drenthe die kan worden gerelateerd aan de gaswinning is in principe opgebouwd in drie 
niveaus:  
- De directe werkgelegenheid:  banen van werknemers die direct betrokken zijn bij de winning, het 
transport en de verkoop van aardgas ; 
- De indirec te werkgelegenheid: banen van toeleveranciers van goederen en diensten aan bedrijven die 
direct betrokken zijn bij de winning, het transport en verkoop van aardgas;  
- De geïnduceerde werkgelegenheid:  banen in andere sectoren die positieve effecten ondervinde n van de 
bestedingen van mensen die direct of indirect hun geld verdienen in de aardgassector.  
In het jaar 2017 komt het aantal banen dat direct gerelateerd kan worden aan de gassector in Drenthe uit op bijna 
2.000 . 4 Feitelijke informatie over de hoeveel heid banen die samenhangen met de toeleveranciers van goederen 
en diensten aan de aardgassector in Drenthe is niet beschikbaar voor dit onderzoek. Om een inschatting te maken 
van het aantal indirecte banen wordt daarom gerekend met een multiplier. Wij hant eren daarvoor de door Harris 
et al. (2010) berekende multiplier van 2,67 banen bij toeleveranciers in het Noorden per 1 directe baan in de 
gaswinning. Daarbij wordt de aanname gemaakt dat alle indirecte banen Drentse banen zijn. In totaal komt de 
indirecte  gas gerelateerde werkgelegenheid in Drenthe dan uit op 5.200 indirecte banen . Op basis van deze 
macrocijfers komt de totale werkgelegenheid in Drenthe die gerelateerd kan worden aan de gassector uit op 
7.200 directe en indirecte banen , ruim drie procent van alle banen in Drenthe . 
Bij het berekenen van de gasgerelateerde werkgelegenheid zou ook de geïnduceerde werkgelegenheid 
meegenomen kunnen worden. Harris et al. (2010) hebben de schatting gemaakt  dat één directe baan in de 
gaswinning resulteert 4,67 indirecte en geïnduceerde banen in het Noorden. Omdat het causale verband tussen 
geïnduceerde banen en de gaswinning minder direct is dan die bij de indirecte banen, zijn deze banen niet in de 
analyse meege nomen. Het is wel aannemelijk dat de berekende 7.200 gasgerelateerde banen in 2017 een 
minimumschatting betreffen.   
 
Effect van de gasbesluiten op de werkgelegenheid  
Door het terugdraaien van de gaskraan zullen in potentie minimaal zo’n 7.200 directe en i ndirecte banen in 
Drenthe verdwijnen. In de praktijk i s dat natuurlijk niet zo één -op-één het geval. Bedrijven weten immers dat de 
gaskraan in de toekomst dicht zal gaan en zullen, indien mogelijk, hierop voorsorteren. Bijvoorbeeld door zich te 
                                                             
4 Provinciaal werkgelegenheidsregister 2017  </pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>    59362 - Intern vertrouwelijk 8    richten op andere vormen van producten en dienstverlening waarbij ze minder of niet meer afhankelijk zijn van de  aardgaswinning. Daarnaast is het nog onzeker in welk tempo de gaswinning door de recente gasbesluiten zal  afnemen.    Om meer inzicht te krijgen in het werkgelegenheidseffect van de gasbesluiten is gekeken naar de ontwikkeling  van de werkgelegenheid bij de grootste werkgever in de aardgassector in Drenthe, de NAM. Bij de NAM zijn op  dit moment in totaal zo'n 2300 medewerkers, waarvan ruim 1500 in vaste dienst. De overige 800 banen betreffen  payrollcontracten of integrated service contractors. In 2014 betrof dit totaal aan 'NAM-banen’ nog 6000.  Belangrijke opmerking hierbij is dat de NAM ook buiten de provincie Drenthe goed is voor werkgelegenheid,  bijvoorbeeld in relatie tot het Groningenveld en de off shore gaswinningslocaties. Niet alle banen zijn dus Drentse    banen.    Sinds 2013 zijner door het Rijk besluiten genomen die geleid hebben tot een volumeafname in de gaswinning.  Op basis van door de NAM beschikbaar gestelde cijfers is tevens een dalende lijn te zien in de ontwikkeling in het  aantal 'NAM-banen' vanaf 2014. De vraag is onderzocht in hoeverre de daling in de NAM-banen te relateren is  aan de afname van de gaswinning. Hoewel beide grafieken een dalende lijn vertonen (afname aardgaswinning  tussen 2012 en 2017 is 44 procent; afname NAM-banen tussen 2014 en 2018 is 61 procent), kan geen hard    verband worden aangetoond.                                                                               Aardgaswinning in Nederland Ontwikkeling NAM-banen  2010-2017 (CBS, 2018) (NAM, 2018)  90000 - 7000  en  g 80000 6000 -  < 70000  = 60000 5 5000  2 50000 8 4000  8 40000 2 3000  2 30000 5  8 < 2000  8 20000 -  8 10000 1000  0 0 . .  VON NN ON EON 2014 2015 2016 2017 20  Ss Ss s Ss se $ 1 1 1 1 orognose                        De NAM verklaart zelf dat de daling van het aantal banen in hun organisatie slechts ten dele te relateren is aande  gasbestuiten van het Rijk. Binnen de organisatie bestaat al heel lang het besef dat dat de gasvoorraden eindig zijn  en de gaswinning op een gegeven moment ophoudt (richtdatum: 2060). De organisatie heeft dan ook al jaren  geleden ingezet om de organisatieomvang hierop te rationaliseren. In dit verband heeft er in 2016 een grote  reorganisatie plaatsgevonden op het hoofdkantoor met veel vrijwiltige uitdiensttreding. De daling in het aantal  NAM-banen vond daarmee al ruim voor 2014 plaats, waarbij de ‘future fit‘ van de organisatie de drijfveer was.    Om toch een (grove) inschatting te kunnen maken van het werkgelegenheidseffect van de nieuwe gasbesluiten  zijn twee scenario's voor de afbouw van de gasgerelateerde werkgelegenheid modelmatig met elkaar vergeleken:    - Scenario 1: de werkgelegenheidsafname bij een natuurlijke uitputting van de gasvoorraden in 2060    Berenschot    </pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>    59362 - Intern vertrouwelijk 9    - Scenario 2: de werkgelegenheidsafname bij een voortijdige stop van de winning per 2030    Voor de analyse geldt de aanname dat alle 7.200 gas gerelateerde banen komen te vervallen en er tussentijds dus  geen vervangende banen worden gecreéerd.    De scenarioanalyse in de onderstaande figuur maakt in de kern duidelijk wat het effect zal zijn van een snelle  uitvoering van de recente gasbesltuiten. In het scenario waarbij de winning voortijdig stopt in 2030, komen in de  aanloop naar dat jaar 5.000 banen meer te vervallen dan in het scenario waarbij de werkgelegenheid geleidelijk  terugloopt tot 2060, zoals de rode lijn laat zien.                        8000   6000   4000   2000   0 7 7 Tv T T 7 T T T T T Tv 7 T T T Kn 7 7 T i   ~ De OW ~~ DBD —-— Mn Dre HN hy, DB e-— On HM  rT TFT NNN NN Me MM mM ntt TTT WM WM WM WM wn  ooo oo 0 oo oo 0 0 oo 00 0 0 oo  NONNEN NN NEN NEN NN ENEN NONNEN NN SN    —— Daling werkgelegenheid met gasbesluiten (2030)  — Daling werkgelegenheid zonder gasbesluiten (2060)  — Verschil (versnelde afbouw werkgelegenheid)    Zoals aangegeven is de praktijk natuurlijk niet zo zwart-wit afs in deze modelanalyse, aangezien bedrijven  voorsorteren op het einde van de gaswinning. Zo is de NAM bijvoorbeeld al enige tijd bezig om eigen personeel  in te zetten op duurzame energie. Ook zal de afname in de gaswinning nooit zo lineair zijn als in de modelanalyse  is aangenomen. De gaswinning in de kleinere velden zal in de werkelijkheid na 2030 nog enige tijd doorlopen, al is  dit wel op een lager niveau dan zonder het ‘gasbesluit kleine velden’ het geval zou zijn geweest.    Het resultaat van de modelanalyse geeft wel de beleidsurgentie aan dat er minder lang de tijd is om te anticiperen  op het vervallen van de gasbanen. Het is van groot belang dat de gasgerelateerde bedrijven, in samenspraak met  overheden en kennispartners alternatieve businessmodellen ontwikkelen.    Risico op brain drain    Circa 43 procent van ruim 1500 werknemers die bij de NAM op de loonlijst staan, is hoger opgeleid. De NAM is  daarmee een van de grootste werkgevers voor hoger opgeleiden in Drenthe, zeker in de technische en industriële  sectoren. Het effect van de gasbesluiten zal niet alleen zijn dat gasgerelateerde banen eerder komen te vervallen,  maar ook dat het relatief vaak zal gaan om banen die nu bezet worden door hoger opgeleiden.    Vergeleken met het landelijke gemiddelde is in Drenthe een kleiner deel van de beroepsbevolking werkzaam in  banen voor hoger opgeleiden (23% vs. 30% - cijfers CBS, beroepsniveau 4). Het potentieel wegvallen van een  grote werkgever als de NAM met veel hoger opgeleiden brengt daarom het risico van brain drain met zich mee.  Drenthe is voor veel (met name jongere) werkenden geen aantrekkelijke vestigingsregio. Er is geen universiteit of  grote hogeschool, waarvan altijd een percentage studenten na het einde van de studie in de regio blijft wonen. De  voorzieningen voor jonge hoger opgeleiden blijven achter, net als de kans op interessant werk. Als de hoger  opgeleide werknemers de provincie verlaten, kan dit economische en maatschappelijke gevolgen hebben. Zo is er    Berenschot</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  10 
 
  
een causale relatie tussen de aanwezigheid van hoger opgeleiden de omvang van de werkgelegenheid voor lager 
opgelei den (grotere dienstensector) en ook leidt de aanwezigheid van hoger opgeleiden tot een grotere regionale 
innovatiekracht. Verder zijn hoger opgeleiden in de regel meer maatschappelijk en cultureel actief, met gevolgen 
voor het niveau van voorzieningen en d e beschikbaarheid van vrijwilligers.  
Tegen deze achtergrond is het belangrijk dat er in Drenthe meer baankansen komen voor hoger opgeleiden. De 
versnelde afbouw van gasbanen voor hoger opgeleiden is daar aan contrair : het zal het vertrek van hoger 
opgeleide n uit de provincie versnellen en de verhuiskans van (jonge) hoger opgeleiden van elders naar Drenthe 
doen afnemen.  
 
Gevolgen versnelde afbouw mbo -banen  
De recente gasbesluiten zullen er – zonder alternatief – ook toe leiden dat gasgerelateerde banen op mb o-niveau 
eerder komen te vervallen. Het gaat hier vooral om technische beroepen bij de NAM, de toeleveranciers van de 
NAM en andere gasgerelateerde bedrijven. Voor werkenden op mbo -niveau geldt in het algemeen dat zij minder 
bereid zijn te reizen voor hun werk en dus vaker dichtbij hun werk wonen. De verwachting is dan ook dat het 
verlies van mbo -werkgelegenheid als gevolg van de gasbesluiten vo or de betrokken werknemers vooral binnen de 
eigen regio opgevangen zal moeten worden ; zonder alternatieven kunnen zij zonder werk komen . De vraag is o f 
de arbeidsmarkt dit absorptievermogen heeft. Uit cijfers van het UWV  over de zogenaamde spanningsindicator 
arbeidsmarkt voor het 4e kwartaal 2017 blijkt dit voor de regio Drenthe op korte termijn een probleem te zijn.5  
  
Het risico op een overschot aan aanbod speelt vooral op de kortere termijn. Als wordt gekeken naar de nabije en 
verdere toekomst  kantelt ook in Drenthe het beeld. Het staat buiten discussie dat de energietransitie die 
Nederland (en ook het Noorden) za l moeten realiseren, een grote vraag naar technische beroepen gaat 
                                                             
5 Deze indicator  geeft de spanning weer tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. Een hoog cijfer geeft een 
gespannen arbeidsmarkt weer, veel vraag in relatie tot het beschikbare arbeidsaanbod. Een laag cijfer geeft het 
omgekeerde weer. Uit onderstaande tabel blijkt dat voor het 4e kwartaal 2017 de arbeidsmarkt voor techn ische 
beroepen ruim is en dat sterk afwijkt van het landelijke beeld.  
 
 
  Landelijk  Regio Drenthe    Legenda  
Agrarische beroepen  0,83 (gemiddeld)  0,42 (ruim)    4,5 of meer (zeer krap)  
Bedrijfseconomische en 
administratieve beroepen  1,3 (gemiddeld)  0,75 (gemiddeld)    1,5 tot 4 krap  
Commerciële beroepen  1,56 (krap)  0,82 (gemiddeld)    0,67 tot 1,5 (gemiddeld)  
Creatieve en taalkundige 
beroepen  0,51 (ruim)  0,68 (gemiddeld)    0,25 tot 0,67 (ruim)  
Dienstverlenende beroepen  1,52 (krap)  0,56 (ruim)     0 tot 0,25 (zeer ruim)  
Ict beroepen  4,61 (zeer krap  1,91 (krap)      
Managers  1 (gemiddeld)  0,85 (gemiddeld)      
Openbaar bestuur, veiligheid 
en juridische beroepen  1,59 (krap)  1,12 (gemiddeld)      
Pedagogische beroepen  0,7 (gemiddeld)  0,23 (zeer ruim)      
Technische beroepen  2,2 (krap)  0,56 (ruim)      
Transport en logistiek beroepen  1,7 (krap)  0,57 (ruim)      
Zorg en welzijn beroepen  1,4 (gemiddeld)  1,04 (gemiddeld)      
Totaal  1,47 (gemiddeld)  0,64 (ruim)      
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  11 
 
  
betekenen. De arbeidsmarkt, ook als daar straks uitvallers uit gasbanen bijkomen, zal alle zeilen moeten bijzetten 
om aan die vraag te voldoen. Het is de verwachting dat de nieuwe aanwas va n jonge mbo -ers bij technische 
opleidingen  verder afnemen. Om in de toekomstige vraag naar technisch personeel te voorzien, zal het dus eerder 
een economisch voordeel zijn als techn ici op mbo -niveau beschikbaar komen . Om deze uitvallers uit de gassector 
toe te leiden naar technische beroepen elders, zal wel omscholing nodig zijn. Benodigde vaardigheden en 
competenties zullen anders liggen in de nieuwe technische beroepen.  
 
Conclusie impactanalys e: urgentie om snel te handelen  
Er zijn in Drenthe ruim 7.000 banen direct of indirect verbonden aan de gassector, waarmee het voor de Drentse 
economie een belangrijke sector is. Deze sector was al langer in transitie. De NAM heeft het voorbije decennium 
de organisatie aangepast en geopt imaliseerd. Voor de Drentse gassector is de tijd van aanpassing en 
procesoptimalisatie geweest. De bedrijven in deze sector staan nu voor de noodzaak  om een fundamentele  
vernieuwing in gang te zetten , om te voorkomen dat de sector – met alle bedrijven en b anen – in zijn geheel 
wegvalt (zie afbeelding).  
 
 
Regionaal economisch presteren en de sector levenscyclus (Planbureau voor de leefomgeving, 2017 ) 
 
De recente kabinetsbesluiten versterken en versnellen deze noodzaak, en hebben voor de economische structu ur 
van Drenthe een grote impact. Zeker bij de NAM is een relatief groot aandeel hoger opgeleiden  in dienst. Als 
geen nieuw perspectief wordt geboden, bestaat het risico dat d eze mensen  de regio verlaten. D it gaat gepaard 
met een brain drain in Drenthe: ken nis, koopkracht en innovatie verdwijnt uit de regio en keert niet zo maar weer 
terug . Diverse regio ’s in Drenthe hebben te maken met krimp en een sociaal -economische achterstand . Als niet 
snel wordt gehandeld, bestaat het risico dat de versnelde afbouw van  de gaswinning met een groot banenverlies 
gepaard gaan. Daarom is er urgentie om snel te handelen.  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  12 
 
  
4. Visie: Drenthe 4.0 – Voortbouwen op de energie van Drenthe   
Voortbouwen op de energie van Drenthe  
In Drenthe heeft de winning van energie altijd een belangrijke rol gespeeld. Eerst werd het veen ontgonnen voor 
de winning van turf. Na de oorlog werd bij Schoonebeek gestart met oppompen van aardolie. Kort daarna werd in 
Coevorden de eerste aardgaswinning  gestart. Dit werd al snel uitgebreid naar andere kleinere en grote velden in 
het noorden. De NAM is dan ook niet voor niets gevestigd in Drenthe en is daar een grote en gerenommeerde 
werkgever.  
Nu het kabinet heeft besloten om de gaswinning al in 2030 te  beëindigen, staat Drenthe voor de opgave om drie 
transities versneld door te maken:  
1. Energietransitie : net als de rest van Nederland moet Drenthe de transitie maken naar een duurzame 
energievoorziening en een circulaire economie.  
2. Transitie van de NAM en ga sgerelateerde bedrijven : bedrijven in de gassector, in Drenthe sterk aanwezig, 
zullen naar een alternatief verdienmodel moeten overstappen.  
3. Transitie van de arbeidsmarkt:  als gevolg van de huidige mismatch  op de arbeidsmarkt en de grote en 
toenemende vraag  naar technisch personeel met kennis van hernieuwbare energie.  
We beschouwen deze noodzaak ook als een kans voor de provincie. De transities brengen Drenthe in beweging, 
zodat de provincie ook in de nationale energievoorziening van de toekomst een belangri jke rol kan spelen. Niet 
als regio van fundamentele innovaties, maar wel waar innovaties worden toegepast  en geïmplementeerd, op basis 
van de Drentse doe -mentaliteit . Het Rijk en de noordelijke samenwerkingspartners zijn daarin onlosmakelijke 
partners, ied er vanuit zijn eigen kracht.  
De uitgangspositie is sterk:  
• Energie zit in het DNA van de provincie, wat sinds oudsher ook zichtbaar is in het landschap. Er is letterlijk en 
figuurlijk ruimte voor en ervaring met het realiseren van energieambities.  
• Het aan tal banen en bedrijven in winning van aardgas en daar aan gerelateerde sectoren is in Drenthe naar 
verhouding groot. 20% van alle Nederlandse banen in de “winning van delfstoffen” zijn gevestigd in Drenthe; 
in de meeste overige sectoren ligt dit aandeel ro nd de 2%. Er is daarom ook veel gespecialiseerde kennis  op 
het gebied van geologie, ondergrondse opslag en infrastructuur en de biobased economie  aanwezig bij de 
NAM en bij andere gasgerelateerde bedrijven en energie -grootverbruikers zoals de chemische sec tor.  
• Waar elders in Nederland de arbeidsmarkt voor technisch personeel krap is, en steeds krapper wordt, is er in 
Drenthe nog een relatief groot potentieel aan technisch personeel. De ROC’s en Hogescholen in Drenthe 
werken samen om dat potentieel uit te b reiden en te scholen met de juiste kennis.  
• De NAM beschikt over een groot netwerk van (ondergrondse) gasinfrastructuur, op termijn inzetbaar voor 
andere doeleinden. De NAM verkent op dit moment de potentie om deze infrastructuur in te zetten voor de 
opslag , omzetting en distributie van energie voor waterstof, groen gas of andere vormen van duurzame 
energie.  
• Drenthe werkt samen met de andere noordelijke provincies Groningen en Drenthe aan initiatieven in de 
transitie naar een energie -neutrale regio. In de af gelopen jaren is de energiesector in Noord -Nederland 
enorm gegroeid. Zowel het aandeel hernieuwbare energie als het aandeel banen in de duurzame -
energiesector neemt sterker toe dan in de rest van het land. Het Noorden loopt voorop in de productie van 
duurz ame energie.  De Noordelijke Innovation Board zet vol in op de ontwikkeling naar een groene 
waterstofeconomie.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>    59362 - Intern vertrouwelijk 13    e Ook inde bredere transitie naar een circulaire economie worden in Drenthe innovaties in de praktijk  gebracht. Met name in en rond Emmen wordt hoogwaardig samengewerkt door chemische industrie, kennis-  en onderwijsinstellingen (Stenden Hogeschool) aan de ontwikkeling van een biobased economie, ondermeer  in de ontwikkeling van biopolymeren en composieten. Maar ook Attero in Wijster is een circulaire front  runner.    Ontwikkelperspectief Drenthe 4.0    De impact van de kabinetsbesluiten over gaswinning en van de bredere energietransitie op de Drentse economie  en arbeidsmarkt én de kansrijke uitgangssituatie in Drenthe komen samen in een ambitieus ontwikkel!perspectief  voor Drenthe. Na turf, olie en gas (Drenthe 1.0 t/m 3.0) wordt in Drenthe vormgegeven aan de energievoorziening  4.0.    Het ontwikkelperspectief is ambitieus, maar ook noodzakelijk. Er zijn in Drenthe ruim 7.000 banen direct of  indirect verbonden aan de gassector. Deze sector staat voor de opgave zichzelf opnieuw uit te vinden. Die  transitie is in gang gezet, maar zal nog veel energie en investering vergen.    Het ontwikkelperspectief is uitgewerkt in vier— onderling samenhangende — bouwstenen, die elk enerzijds  (deel)oplossingsrichtingen bieden voor de impact van beëindiging van de gaswinning, en anderzijds voortbouwen  op de kansrijke Drentse uitgangssituatie:    Maximaal hergebruik van in Drenthe aanwezige gasinfrastructuur voor nieuwe energie  Borging van aanwezige kennis door ontwikkeling van kenniscluster rond geothermie  Het praktijkgericht onderwijs en de human capital voor de energietransitie krijgen een impuls    PWN =    Kringlopen van energie, afval en grondstoffen worden op lokaal en regionaal niveau gesloten    De bouwstenen zijn eigenstandige ambities, elk met een specifieke achtergrond en uitwerking, maar ze hebben  ook een sterke onderlinge samenhang. Zo draagt de fysieke infrastructuur van de NAM bij aan kansen voor het  sluiten van (energie) kringlopen en kan de ontwikkeling van een kenniscluster (aard)warmte voortbouwen op de  aanwezige kennis bij de NAM. Een impuls in praktijkgericht onderwijs en human capital voor de energietransitie  draagt hier ook aan bij.    Infrastructuur         Geothermie,    NAM  Projecten,    praktijkkansen SJ N kennis inbrengen    Sluiten van Kenniscluster  kringlopen | Prenthe4.0 | _geothermie    Nn SJ Toepassen van    benutten kennis kennis, field  Human  lab / living lab    capital          Berenschot</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  14 
 
  
5. Agenda: uitwerking bouwstenen Drenthe 4.0  
Bouwsteen 1: maximaal hergebruik van in Drenthe aanwezige gasinfrastructuur  
Ambitie  
Drenthe zet in op maximaal hergebruik van de in de provincie aanwezige gasinfrastructuur door ontwikkeling van 
energieknooppunten, waar alternatieve vormen van energie worden opgewekt, opgeslagen en getransporteerd. 
Daarmee wordt bijgedragen aan het hergeb ruik van vrijkomende locaties voor een duurzame energievoorziening 
en aan het behoud van werkgelegenheid in de provincie.  
Achtergrond  
De NAM is al 70 jaar in de provincie Drenthe actief en zowel fysiek (kantoren en opweklocaties) als sociaal 
(werkgelegenh eid, maatschappelijke opinie) onderdeel van de Drentse samenleving. De meeste locaties van de 
NAM in Drenthe zijn gericht op de gaswinning en/of gasbehandeling, zie onderstaande figuur. In het zuiden van 
Drenthe vindt er ook oliewinning plaats (niet in ond erstaande figuur weergegeven). Naast de locaties heeft de 
NAM ook veel infrastructuur en ondergrondse putten in haar bezit, om het gas op te wekken, dan wel te 
transporteren.  
De NAM onderzoekt momenteel de mogelijkheden van hergebruik van haar op termij n vrijkomende locaties. 
Onder de noemer “energiehubs” ziet zij vijf mogelijkheden voor hergebruik, namelijk door:  
1. De restwarmte die ontstaat bij de opwek van fossiel gas te hergebruiken voor gebruikers in de omgeving 
(kortere termijn, zolang nog gas wordt  gewonnen);  
2. Elektriciteit om te zetten tot waterstof en te transporteren naar gebruikers in de omgeving;  
3. Biogas op te wekken, dan wel op te waarderen naar groen gas en te transporteren naar consument en 
industrie;  
4. Geothermie te ontwikkelen en te transport eren naar gebruikers;  
5. Overschot van energie in gasvorm (waterstof) op te slaan in de grond: Power to gas.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  15 
 
  
Momenteel vindt er onderzoek plaats welke locaties in Drenthe vanuit energetisch perspectief geschikt zijn voor 
welk van bovenstaande perspectieven.6 Afhankelijk van de warmtevraag in de omgeving, maatschappelijk 
draagvlak en innovatieve financieringsarrangementen liggen er kansen voor de NAM -locaties om te 
transformeren naar duurzame energiehubs. Gebiedsgerichte aanpakken zijn nodig om deze energiehubs  in relatie 
met de omgeving en de energiegebruikers te ontwikkelen.  
 
Uitwerking en aanbod  
De provincie Drenthe, de NAM, gemeenten en andere partners  zetten in op maximale  toepassing van biogas, 
groengas en waterstof op vrijkomende NAM -locaties en werken deze uit in concrete voorstellen en pilots. Met 
deze initiatieven wordt nuttig gebruik gemaakt van bestaande infrastructuur, waarmee een desinvestering wordt 
voorkomen. De initiatieven zorgen bovendien voor een versnelling in de ontwikkeling en toepassing van nieuwe 
vormen van duurzame energie, zoals in een nieuwbouwwijk die wordt verwarmd waterstof.  
Daarbij worden in ieder geval de volgende projecten en initiatieven betrok ken: 
• GZI Emmen:  Op de locatie van een gaszuive ringsinstallatie in Emmen wordt een pilot ontwikkeld  voor 
hergebruik van het terrein voor de productie van biogas, gr oengas en waterstof, in een samenwerking tussen 
onder meer de NAM, g emeente Emmen,  Gasunie, Emmtec,  Energy Valley  en de NOM.  
• Hydrogreenn Hoogeveen : In Hoogeveen werkt een samenwerkingsverband van partijen, waaronder de 
NAM, Stork, GasTerra , Entrance  en Rendo met de gemeente aan een plan voor verwarming van een 
nieuwbouwwijk met waterstof . De productie van waterstof kan op de naastgelegen gasproductielocatie Ten 
Arlo plaatsvinden.  
 
Bouwsteen 2: doorontwikkeling van cluster en kenniscentrum rond geothermie  
Ambitie  
Drenthe zet in op een bundeling en clustering van kennis op het gebied van de verduurzaming van de 
warmtevoorziening  door middel van geothermie , voortbouwend op de aanwezige kennisinfrastructuur van bodem 
en aardlagen en het ontsluiten van bodemenergie. De bundeling zou de vorm kunnen krijgen van een nationaal 
expertise - en ontwikkelcentrum op het gebied van geothermie.  
Deze bundeling van kennis kan zorgen voor een versnelling van de toepassing van geothermie in de 
energietransitie in Nederland. Het biedt bovendien perspectief voor een clustering van kennisintensieve 
economisc he activiteiten en vestiging dan wel behoud van hoogwaardige start -ups en bedrijvigheid. Daarmee 
wordt Drenthe aantrekkelijker als vestigingsplaats voor hoger opgeleiden.  
Achtergrond  
In Noord -Nederland zijn veel partijen actief met kennis van de bodem, aa rdlagen en het aanboren van energie. 
Denk daarbij aan de grote partijen als de NAM, Gasterra en Gasunie, maar ook aan diverse kleinere en 
middelgrote bedrijven. Deze partijen staan voor een transitie van activiteiten en transformatie van hun 
organisaties. De energietransitie en meer specifiek de toepassingsmogelijkheden rondom geothermie bieden 
kansen voor deze bedrijven. Met de ontwikkeling van een kenniscluster in Assen ontstaat een nieuw en 
aantrekkelijk perspectief voor hoger opgeleide werknemers en kan  een “brain drain” als gevolg van beëindiging 
van de gaswinning worden voorkomen of beperkt.  
                                                             
6 eerste resultaten van het door de NAM uitgevoerde onderzoek zijn 21 juni beschikbaar  </pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  16 
 
  
Juist de unieke kennis van de bodem, aardlagen en het aanboren van energie zijn momenteel gevraagd om de 
haalbaarheid en toepassingsmogelijkheden van geothermie op  waarde te kunnen schatten en in de nabije 
toekomst te implementeren in gebiedsgerichte oplossingen. 
Gebiedsgerichte oplossingen, die gezien de potentie van geothermie 
gevonden moeten worden in het Noorden van Nederland.  (zie figuur: 
Nationale energie atl as) 
De te ontwikkelen kennis van het gebruik van geothermie sluit goed 
aan bij de vragen die momenteel ontstaan bij gemeenten over de 
toepassingsmogelijkheden van geothermie. Zeker in het Noorden van 
Nederland worden veel gemeenten geconfronteerd met verz oeken 
tot proefboringen van private partijen, dan wel verschillende energie 
toekomstscenario’s waarin geothermie een belangrijke drager is. 
Gezien de maatschappelijke onrust rondom gasboringen is kennis en 
expertise over geothermie essentieel.  
Uitwerking e n aanbod  
Op basis van de aanwezige kennis en potentie voor geothermie zet Drenthe in op bundeling doorontwikkeling  in 
een publiekprivaat clusterprogramma , bij voorkeur op één fysieke plek in Assen. In dat clusterprogramma wordt 
gewerkt aan de volgende drie (onderling verbonden)  pijlers:  
1. Expertisecentrum:  Bundeling van kennis over geothermie: verspreid aanwezi ge kennis wordt bijeengebracht, 
bij voorkeur in één expertisecentrum  met een nationale betekenis . 
2. Programma voor implementatie : initiatieven en projecten op het gebied van geothermie worden met 
elkaar verbonden , gericht op het wegnemen van “generieke” barrières, verdiepen van kennis en uitwisseling 
van praktijkervaringen. Dit kan worden vormgegeven in één nationaal of noordelijk pr ogramma . 
3. Ondersteuning gemeenten:  kennisinfrastructuur, instrumenten en adviescapaciteit waar lokale overheden  
een beroep op kunnen doen bij geothermie -projecten . 
Regionale partijen , waaronder  ieder geval de NAM , zijn  belangrijke partners  in deze ontwikkel ing. Met de steun 
van het Rijk richt de provincie zich op de betrokkenheid en mogelijke vestiging van landelijke kennisorganisaties 
in Assen, mogelijk door te ontwikkelen naar één Nationaal Expertisecentrum Geothermie7. Cruciale te betrekken 
partijen bij de ontwikkeling van het cluster zijn in ieder geval Energiebeheer Nederland (EBN) en het 
Expertcentrum Warmtetransitie8.  
 
Bouwsteen 3: impuls in praktijkgericht onderwijs en human capital voor de energietransitie  
Ambitie  
Drenthe wil een krach tige impuls geven aan initiatieven van samenwerkende onderwijsinstellingen en –
programma’s die zich richten op de toenemende vraag naar technisch gekwalificeerd personeel met kennis van de 
duurzame energievormen. Die vraag is er op alle onderwijsniveaus, m aar vooral op MBO niveau 3 -4. Er wordt 
                                                             
7 Op dit moment is er het Nationaal Expertisecentrum Warmte (NEW)  in den Haag gevestigd als onderdeel van 
RVO, ook gevestigd in Assen  
8 In de  green deal Aardgasvrije wijken  staat dat er een onafhankelijk en voor iedereen toegankelijk Expertcentrum 
Warmtetransitie (werktitel: ECW) wordt inger icht, waar alle beschikbare kennis, modellen en ervaringen over de 
warmtetransitie in de gebouwde omgeving  worden ontsloten en gedeeld  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  17 
 
  
voortgebouwd op veelbelovende initiatieven van onder meer het Drenthe College (heeft met zeven MBO -scholen 
in het noorden een voorstel uitgewerkt in de vorm van de Energy College ), NHL Stenden Hogeschool in Emmen 
(die zich vooral richt op biobased / groene chemie) en Hanze Hogeschool in Assen (vooral gericht op  techniek/ 
maakindustrie). Voor de huidige werknemers van bedrijven in de gassector biedt deze grote vraag naar technisch 
personeel een aantrekkelijk perspectie f, mits zij hun kennis en vaardigheden op deze nieuwe technieken 
aanpassen.  
Achtergrond  
Het aanbod aan technisch personeel in Drenthe is nu nog betrekkelijk ruim, in tegenstelling tot elders in 
Nederland. Dit is echter voor de toekomst niet vanzelfsprekend : Drenthe ontgroent  (het aandeel jongeren neemt 
af) en jongeren kiezen minder dan in het verleden voor techniekopleidingen. Tegelijkertijd neemt de hoeveelheid 
werk voor technisch geschoold personeel toe, onder meer als gevolg van de energietransitie. Er i s behoefte aan 
“denkende doeners”, mensen die kennis en overzicht ontwikkelingen in het vakgebied in de praktijk kunnen 
toepassen. Dit vraagt om een impuls in het techniekonderwijs, met een aantrekkelijk perspectief voor zowel 
scholieren als voor huidige w erknemers die zich kunnen laten om - en bijscholen.   
Een impuls in het middelbaar en hoger techniekonderwijs biedt niet alleen kansen voor de Drentse 
energietransitie, maar is voor de provincie evenzeer van belang om te voorkomen dat de Hogescholen hun foc us 
steeds verder gaan verleggen naar de grotere centra buiten de provincie. Aantrekkelijke en kwalitatief 
hoogwaardige onderwijsvoorzieningen zijn nodig om studenten te blijven interesseren voor een opleiding in 
Emmen of Assen.  
Daarbij gaat het niet om te chniekonderwijs in algemene zin, maar om meer specialistische kennis op 
deeldomeinen. Er is nu bijvoorbeeld geen specifieke opleiding op het gebied van waterstof, dat zou in 
samenwerking met enkele Drentse bedrijven kunnen worden opgezet. In Emmen is de ma ster Biopolymeren 
succesvol. Drenthe College en NHL Stenden Hogeschool werken ook samen rondom fermentatie voor bioplastics, 
wat zowel leidt tot productie van plastic als tot groen gas/biogas.  
Ook voor de huidige werknemers van bedrijven in de gassector i s de kwalitatieve mismatch op de arbeidsmarkt 
een belangrijk aandachtspunt. Het technisch personeel zullen hun ‘leven lang’ moeten leren. Door automatisering, 
robotisering en andere technologische ontwikkelingen zijn mbo -ers niet klaar als hun studie is af gerond. De 
onderwijsinstellingen en het Drentse bedrijfsleven werken aan gezamenlijke omscholingsprogramma’s, 
aansluitend bij de human capital agenda van het noorden en het recente SER -advies over de toekomst van het 
beroepsonderwijs.9 Zo zet de  Dutch Tech  Zone (een samenwerkingsverband van Emmen, Coevorden, Hoogeveen 
en Meppel) gericht in  op techniek -onderwijs  , in samen werking met  onder meer NHL Stenden , Alfa -college en 
Drenthe College .  
 
Uitwerking  en aanbod  
Drentse bedrijven en onderwijsinstellingen zetten in op een impuls in het praktijkgericht onderwijs, zowel voor de 
werknemers van nu als voor die in de toekomst. De in Drenthe actieve MBO -instellingen en Hogescholen zoeken 
gebieds - en themagericht de verbinding met het regiona le bedrijfsleven . De regionale partners zetten in op 
doorontwikkeling van in ieder geval de volgende initiatieven:   
• Gas 2.0 : De MBO -scholen in de noordelijke provincies werken gezamenlijk aan Gas 2.0 : een opleiding op 
hoger MBO -niveau gericht op de energietransitie. Daartoe is een subsidieaanvraag van € 2 miljoen voor het 
                                                             
9  SER, 2017: Toekomstgericht beroepsonderwijs Deel 2: Voorstellen voor een sterk en innovatief beroepsonderwijs  </pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  18 
 
  
Regionaal InvesteringsFonds (RIF) in voorbereiding, waarbij ook de overheid en het bedrijfsleven dit bedrag 
zullen inbrengen (zowel  in kind  als cash).  
• In Emmen  zetten bedrijven, onderwijsinstellingen en overheden in op doorontwikkeling van de 
samenwerking rond de slimme maakindustrie en groene chemie , onder meer in Dutch Tech Zone (regio voor 
excellent vakmanschap), het Polymer Appli cation Centre  Green Pac , in de shared smart factory Technologies 
Added en in Emmtec.   
• In Assen  wordt een samenwerking tussen Drenthe College en Hanze Hogeschool verkend, in de v orm van 
een innovatiewerkplaats voor techniek  en engineering . In zo’n innovatiewerkplaats werken het regionale 
bedrijfsleven en onderwijsinstellingen aan een optimale kruisbestuiving tussen kennisontwikkeling, 
kennisoverdracht en productontwikkeling.  
Deze initiatieven zijn veelbelovend, maar aanvullende investeringe n zijn noodzakelijk. Investeringen in gerichte 
programma’s rond omscholing en begeleiding van werknemers uit de gassector naar nieuw werk, maar ook in het 
bredere vestigingsklimaat voor bedrijven in de energiesector, de groene chemie en de slimme maakindus trie. 
 
Bouwsteen 4: kringlopen van energie en grondstoffen sluiten: in de praktijk brengen en 
doorontwikkelen  
Ambitie  
Drenthe wil een voorbeeldregio zijn als het gaat om het in praktijk brengen en doorontwikkelen van initiatieven 
gericht op het sluiten van lokale en regionale kringlopen van energie en grondstoffen.  Bestaande initiatieven in 
de provincie krijgen een impul s en worden gebundeld en opgeschaald. Bijvoorbeeld rondom Emmtec, Groene 
Chemie (Taskforce), Green Pac en door Attero in Wijster. Om deze veelbelovende initiatieven meer volume en 
potentie te geven, zijn aanvullende middelen nodig, voor investeringen in co ncrete businesscases, maar ook voor 
ondersteuning van bedrijven bij ontwikkeling van projecten, aanvullend onderzoek en vermarkting van innovaties.  
Achtergrond  
Op meerdere plekken in Drenthe werken bewoners en/of ondernemers samen in de opwek van energie, het 
gebruik van reststromen en/of hernieuwbare grondstoffen.  Soms gebeurt dat in de vorm van lokale 
energiecoöperaties, zoals de Drentse Aa en de Drentse Energ iewerkplaats. Maar er wordt ook grootschalig 
geïnvesteerd in het sluiten van kringlopen in meer industriële processen.  
Zo wordt in Emmen ingezet op het hergebruik van in de regio beschikbare reststromen uit de landbouw en 
glastuinbouw, voor warmte en als grondstof voor biobased polymeren en composieten. In het applicatie - en 
innovatiecentrum Green Pac, wordt onder meer in Emmen toegepast onderzoek gedaan, kennis ontwikkeld, start -
ups begeleid en (versnelde) innovaties gerealiseerd door een unieke samenwerk ing tussen hogescholen, 
universiteiten en bedrijven in de kunststofindustrie.  
Attero in Wijster is marktleider in Nederland in de terugwinning van energie uit afval.  Zij beschikken onder meer 
over afvalenergiecentrales, vergistings - en composteringsfabrie ken en productie -eenheden om biogas op te 
werken tot groengas.  
Ondanks de vele initiatieven in Drenthe wordt het potentieel aan mogelijke kringlopen nog niet volledig benut. 
Voor bedrijven is de afhankelijkheid van andere bedrijven een belangrijk aandacht spunt, een continue en 
gegarandeerde energietoevoer is voor hen van groot belang.  
 
Uitwerking en aanbod  </pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  19 
 
  
Drenthe gaat samen met lokale overheden, bedrijven en onderwijsinstellingen stevig doorpakken op het sluiten 
van lokale en regionale kringlopen . In Dre nthe worden innovaties daadwerkelijk in de praktijk gebracht. Daarvoor 
worden ten minste de volgende veelbelovende projecten doorontwikkeld : 
• Ontwikkeling warmtenet in Emmen  door inzet van restwarmte van Emmtec in Wildlands, Ziekenhuis en/of 
zwembad . In Emmen wordt daarnaast ingezet op het hergebruik van in de regio beschikbare reststromen uit 
de landbouw en glastuinbouw, voor warmte en als grondstof voor biobased polymeren en composieten.  
• Stercore : ontwikkeling van een groen gas fabriek door vergisting van mest , waarmee bovendien  
hoogwaardige eindproducten worde n vervaardigd : groen gas en hoogwaardig bio -based Carbon  (organische 
kunstmest ). 
• Attero in Wijster  voorziet Attero een door ontwikkeling tot  een nationale hotspot voor het recyclen van 
kunststof en werkt daarin samen met NHL Stenden Hogeschool. Daartoe wordt ingezet op ontwikkeling van 
een fabriek voor recycling van afvalstromen in kunststof en op verdere CO 2 reductie van de afvalverwerking 
(één lijn is reeds CO2 -neutraal).  
Overige initiatieven, projecten en kansen  worden  in kaart gebracht, verbo nden en waar mogelijk op geschaald . Dat 
vraagt om extra capaciteit om b edrijven en onderwijsinstellingen tee faciliteren met ondersteuning voor de 
ontwi kkeling en vermarkting van innovaties.  
 
Gezamenlijke opgave voor regio en rijk  
De gasbesluiten hebben een grote impact op de Drentse economie. Een flink aantal banen komt versneld te 
vervallen, waarvan een groot aandeel voor hoger opgeleiden. Snel en adequ aat handelen is noodzakelijk om te 
voorkomen dat de kwetsbare Drentse economie er hard door wordt geraakt.   
Met de vier bouwstenen grijpen de regionale partners deze urgentie aan voor een ambitieuze stap voorwaarts.  
Drenthe wil zijn traditionele rol van energieproducent van Nederland een nieuwe, duurzame invulling geven. Deze 
ambitie biedt een antwoord op dreigende verlies aan werkgelegenheid in de gassector en nieuwe perspectieven 
voor hoger opgeleiden en kenniswerke rs in Drenthe. Dat is niet alleen voor Drenthe van belang, maar ook voor de 
gehele BV Nederland . 
Om de ambities te kunnen realiseren zijn aanzienlijke investeringen noodzakelijk:  
• Investeringen in aanpassing van de bestaande gasinfrastructuur  voor hergebrui k door andere vormen 
van energie, zoals waterstof en groengas. Daarbij gaat het zowel om de ondergrondse infrastructuur als om 
installaties voor opwerking, zuivering en opslag. Deze investeringen kunnen voorkomen dat de waarde van 
de bestaande infrastructu ur verloren gaat en vormen in potentie een kostenefficiënte impuls in duurzame 
energievoorziening door Drenthe.  
• Investeringen in kennisopbouw rond geothermie en de ontwikkeling van een expertisecentrum  dat de 
doorontwikkeling en implementatie van deze vee lbelovende energiebron in heel Nederland kan begeleiden.  
• Investeringen in opleiding en omscholing  van huidige medewerkers en nieuwe aanwas van technisch 
personeel . Daarmee kan Drenthe een substantiële bijdrage leveren aan de grote vraag naar technisch 
geschoold personeel, onder meer nodig om de energietransitie te kunnen realiseren. De investeringen richten 
zich bovendien specifiek op personeel van bedrijven in de gassector, waarvan de banen de komende jaren 
versneld zullen vervallen. Gerichte omscholingsprogramma’s voorkomen werkloosheid en daarmee 
samenhangende sociaal -economische problematiek.  
• Investeringen in doorontwikkeling van nieuwe technieken en de toepass ing daarvan in de praktijk . 
Veel projectinitiatieven krijgen de businesscase niet rond aangezien er bij toepassing van innovaties </pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  20 
 
  
doorgaans sprake is van een onrendabele top. Door gerichte innovatiesubsidies en door op te treden als 
launching customer  kan voor dergelijke projecten alsnog een haalbare businesscase worden gerealiseerd.  
• Investeringen in begeleiding en ondersteunende faciliteiten.  De energietransitie Drenthe 4.0 vraagt een 
stevige uitvoeringsorganisatie dat zich richt op intensieve begeleiding,  clustermanagement en 
kennisontwikkeling. Deze organisatie zal een triple helix karakter moeten hebben: bedrijven, 
onderwijsinstellingen én regionale overheden trekken samen op om de transitie te realiseren.  
Drentse overheden, bedrijven en onderwijsinstellingen nemen hiervan een subst antieel deel voor hun rekening , 
zoals blijkt uit bovenstaande voorbeelden . Drenthe beschouwt de rijksoverheid als een belangrijke partner in het 
realiseren van de ambities, aangezien zowel de urgentie als de opl ossingsrichtingen de regionale schaal 
overstijgen. ‘ 
Daartoe stelt de regio voor om een Transitiefonds  Drenthe 4.0  in te richten, met middelen van het rijk en van de 
regio, van waaruit de  investeringen kunnen worden bekostigd. Dit fonds wordt gekoppeld aan  een verder te 
concretiseren adaptief uitvoeringsprogramma, waaraan een stuurgroep van rijk en regio, publiek en privaat 
sturing geeft . 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  21 
 
  
6. Vervolgproces  
In dit ontwikkelperspectief zijn de contouren van een gezamenlijke strategie voor Drenthe uitgewerkt. De 
bouwstenen zullen de komende periode in samenspraak tussen regionale partners en het rijk verder worden 
geconcretiseerd, inclusief een uitwerking van ieders bijdrage.  
Voor die uitwerking  wordt een bestuurlijke kerngroep  ingesteld , bestaande uit vertegenwoordigers van 
overheden, het bedrijfsleven en onderwijsinstellingen. Elk van de bouwstenen wordt getrokke n door een duo van 
twee kernstakeholders  uit de bestuurlijke kerngroep. De t rekkers va n de bouwstenen sturen een uitvoerend team 
aan en rapporteren op gezette tijde n aan de bestuurlijke kerngroep en aan de bredere achterban van bedrijven, 
kennispartners en  overheden.  De rijksoverheid wordt uiteraard nauwgezet betrokken bij de uitwerking van de 
bouwstenen naar concrete programma’s.  
Daarnaast wordt rond belangrijke mijlpalen een communicatiemoment naar te media georganiseerd zodat de 
buitenwereld en de inwone rs van de provincie ook daadwerkelijk zien dat er vooruitgang wordt geboekt.  
De duo’s leveren in september 2018 een concreet aanbod voor hun bouwsteen op: een duidelijke agenda, 
voorzien van activiteiten en projecten en een financiële onderbouwing op hoofd lijnen.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>    59362 - Intern vertrouwelijk    Berenschot Groep B.V.    Europalaan 40, 3526 KS Utrecht  Postbus 8039, 3503 RA Utrecht  030 2 916 916  www.berenschot.nl  f/berenschot    22</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Ontwikkeling samenwerkingsagenda NAM - provincie Drenthe-gemeente Assen. 
Datum: jan 2018 
Van: provincie Drenthe  ; gemeente Assen  
 
 
Aanleiding 
De NAM, de gemeente Assen en de provincie Drenthe hebben gezamenlijk geconstateerd dat de 
ontwikkelingen met en rondom de NAM fors zijn. Denk alleen al aan de bodemdalingsproblematiek in m.n. 
Groningen, de terugloop van het aantal operationele putten en met name de zeer forse terugloop van de 
productie van het Groningenveld. 
Anderzijds realiseert de NAM en haar eigenaren Shell en Exxon zich volop dat er sprake is van een wereldwijde 
energietransitie. 
Voor Assen en Drenthe is het behoud van een grote marktpartij in de energietransitie er belangrijk 
In het laatste ambtelijke overleg van 8 december 2017 is geconstateerd dat dit meer dan voldoende aanleiding 
is om op Drentse schaal te verkennen welke gezamenlijke agenda we kunnen gaan opstellen om op deze 
uitdagingen een antwoord te kunnen geven. Duurzaamheid en (circulaire) economie trekken hier samen op. 
Centraal staat daarbij de vraag wat kan de NAM ( via de aandeelhouders) hierin doen  en wat kunnen de 
overheden ( oa via Rijk/EZ)  doen.  
 
Contouren van een samenwerkingsagenda NAM/Drenthe/Assen. 
  
Impactstudie NAM 
Het belang van de NAM als direct e en indirecte werkgever, investeerder en … in de regio is groot. In het 
verleden zijn hierover studies gedaan maar om de huidige impact te meten zou het goed zijn hierover een 
gezamenlijke impactstudie te laten uitvoeren. 
Vragen die daarbij beantwoord zouden moeten zijn: 
 Directe werkgelegenheid bij de NAM uitgesplitst naar locaties 
 Verwachte ontwikkeling met betrekking tot aantal arbeidsplaatsen bij de NAM 
 Indirecte werkgelegenheid bij toeleveranciers 
 Investeringsvolume van de NAM in de regio Drenthe nu en in de toekomst 
 Effect op de woningmarkt nu en bij verdere daling aantal arbeidsplaatsen 
 Bestedingseffect van werknemers in de regio 
 In welke mate contractors van de NAM erin slagen andere producten te ontwikkelen en/of andere 
klanten weten te vinden. Zo ja in welke mate 
 
Mogelijke inhoudelijke samenwerkingsonderwerpen: 
Te hanteren uitgangspunt en hierbij:  
1.  
 
  
 
    
 
 
Kernvraag die eerst beantwoord moet worden is de ambitie die de NAM voor zichzelf formuleert voor de 
toekomst. Pas het afgelopen jaar staat dit onderwerp bij de NAM zelf op de agenda, maar de discussie hierover 
is nog niet afgerond. Aan de andere kant is er binnen de NAM nu een team gevormd, die zich met de 2.2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>energietransitie bezighoudt. Hierbij valt te denken aan onderwerpen als waterstof, geothermie en hyb ride 
putten.      
 
Relevante inhoudelijke ontwikkelingen op energiegebied: 
1. NIB heeft waterstof  tot centraal thema voor de economische ontwikkeling van Noord-Nederland 
aangewezen. Geprobeerd wordt om met het ministerie van EZK, de noordelijke provincies, de NG4 en 
de grote bedrijven , waaronder NAM/Shell, tot samenwerkingsafspraken te komen (bijv. in de vorm 
van een Green Deal).  
2. In dit kader is een uitgebreide lijst van projecten opgesteld. Shell/NAM participeert in een aantal 
belangrijke projecten, waarbij het vooralsnog voor ons onduidelijk is of de NAM of Shell hierbij feitelijk 
de kar trekt. Wat kan deelname aan deze projecten voor de toekomst van de NAM betekenen? 
3. Geothermie is een andere duurzame bron  die bijv. in Assen mogelijkheden zou kunnen bieden. Gelet 
op het bevingsgevaar en de reactie van het Staatstoezicht op de Mijnen op het Groninger initiatief 
zitten hier nog de nodige haken en ogen aan. 
4. NAM doet onderzoek naar het inrichten van hybride putten voor meervoudig gebruik. 
5. Etc. 
Op basis van de omgevingsanalyse kan een agenda voor de toekomst  meer handen en voeten gegeven worden 
en een inschatting worden gemaakt van de potentiële impact  die dit op de noordelijke economie kan hebben. 
 
Bij het uitvoeren van deze agenda kan NAM gebruik maken van: 
  
  
  
  
  
  
  
  
  
 
  
 
Organisatie/aanpak. 
Opzetten van een gezamenlijke werkgroep die de agenda gaat vullen en vervolgens uitwerkingstrajecten gaat 
bedenken/opstarten/begeleiden/monitoren. In jan 2018 met gesprekspartners inhoud van agenda nader 
bespreken. 
 
T.z.t. in samenwerking met betrokken NAM /Shell’ers een soort van brainstorm middag organiseren om 
samenwerking agenda van ideeën te voorzien en input te krijgen van een mogelijke aanpak. 
Vragen aan NAM:  
 
 
 
 
Planning 
1. Impactstudie; in januari 2018 opdrachtverlening ( ) 
2. Nadere uitwerking samenwerkingsagenda; jan 2018 (  
   
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>  </pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o 
Naam team  : Beleid 
Steller :  
Aan :  
Datum : woensdag 9 mei 2018  
Onderwerp  : NAM c.a.  
 
In het kort teen behoeve van ons overleg van komende maandag morgen enkele 
aandachtspunten: 
 
Wat is onze inzet: 
- Zo veel mogelijk nieuw werk genereren via de energietransitie 
- Verkrijgen van compensatie voor dat deel van het verlies aan werkgelegenheid dat 
niet door de energietransitie kan worden opgevangen. 
 
Wat is de eerste stap: 
- Drents Plan meet noordelijk draagvlak voor Wiebes/EZK 
 
Wat kunnen we hier inhoudelijk voor gebruiken: 
- Rapport SER 
- Impactanalyse op noordelijke schaal 
- Eerste inzicht in gevolgen voor Asser bedrijven 
- Samenwerkingsagenda met de NAM en provincie op het gebied van de 
energietransitie 
 
Wat is het krachtenveld waarin we opereren en welke gremia spelen hierbij in noordelijk 
verband een rol: 
- Drenthe wil met eigen plan niet alleen positie verwerven richting EZK maar ook in 
Noord-Nederland, gelet op de voorsprong die Groningen op dit punt al heeft.  
- NAM (en de aandeelhouders ??) zijn m.n. geïnteresseerd in eigen toekomstige rol op 
energiegebied 
- EZK zal Drenthe behandelen willen net als andere provincies bij de energietransitie 
m.u.v. aantoonbare aardbevingsschade. Ondermijning economische structuur zulle n 
ze zelf niet op de agenda zetten; regionaal economisch beleid is aan de provincies 
-  
 
- Wat kan de NG$ hierin betekenen voor ons. 
- Wat kunnen we bij de nationale en regionale klimaattafels halen: heeft dit niet m.n. 
betrekking op de samenwerkingsagenda met de NAM op energiegebied 
- Hoe ver staat het met de Noord-Nederlandse waterstofdiscussie: is er al zicht op 
eenheid? Welke rol speelt deze in het bovenstaande krachtenveld? 
 
Wat betekent dit voor de te voeren strategie: 
2.3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>-  
 
 
  
  
  
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o 
Naam team  : Beleid 
Steller :  
Aan : Het College van burgemeester en wethouders  
Datum : donderdag 21 juni 2018  
Onderwerp  : Rapport Berenschot Drenthe 4.0 Voortbouwen op de energie van Drenthe  
 
Op 20 juni hebben wij ambtelijk de conceptversie van het rapport ‘Drenthe 4.0 Voortbouwen 
op de energie van Drenthe’ opgesteld door Bureau Berenschot op verzoek van de provincie 
Drenthe gekregen. Dit rapport hebben wij ambtelijk op 21 juni met de provincie besproken. 
Gezamenlijk hebben wij geconstateerd, dat het rapport qua toonzetting en presentatie van 
gegevens nog de nodige aanpassing behoeft. De urgentie en omvang van de problematiek 
kan op basis van de beschikbare gegevens veel duidelijker gepresenteerd worden. Op 21 
juni hebben wij aan het eind van de middag de collega’s van de provincie een aantal 
voorstellen voor aanpassingen gedaan ( tekst van de mail is bijgevoegd). 
 
Bovendien hebben wij gezamenlijk met de collega’s van de provincie geconstateerd, dat het 
rapport een oplegger nodig heeft. Een concept-oplegger wordt waarschijnlijk vrijdag 22 juni 
aan het eind van de dag rechtstreeks naar wethouder Leemrijse gestuurd. D e 
gedeputeerden Stelpstra en Brink hebben aangegeven op 27 juni een bijeenkomst met de 
belangrijkste stakeholders te willen organiseren. Tijdens deze bijeenkomst is er gelegenheid 
om de inhoud van de oplegger te bespreken. Daarnaast is het de bedoeling om alle 
stakeholders tijdens de bijeenkomst de inhoud van deze oplegger te laten onderschrijven ; de 
stakeholders spreken zich daarbij uit om zich in te spannen om de ontwikkelperspectieven 
daadwerkelijk te realiseren.  
 
Op 26 juni worden het rapport van Bureau Berenschot en de oplegger voor de eerste keer in 
het college van Gedeputeerde Staten (GS) besproken. De tijdsdruk die GS zichzelf heeft 
opgelegd, komt voort uit de wens/afspraak om oplegger en rapport nog voor het zomerreces 
aan minister Wiebes aan te kunnen bieden.   
 
Het gegeven dat de concept-oplegger op dit moment nog niet beschikbaar is, maakt in dit 
memo nog niet inhoudelijk op een tekst gereageerd kan worden. Wel geven we in dit memo 
aan welke aspecten o.i. in dit memo aan de orde moeten komen. 
 
Het rapport van Berenschot schetst de impact van het gasbesluit op de economie van 
Drenthe. Ook wordt bij benadering weergegeven welk verlies aan werkgelegenheid in de 
delfstoffenwinning in de voorafgaande jaren al heeft plaatsgevonden. Daarnaast worden een 
viertal ontwikkelperspectieven geschetst, te weten: 
- Maximaal hergebruik van in Drenthe aanwezige gasinfrastructuur 
- Doorontwikkeling van een cluster en kenniscentrum rond geothermie 
- Impuls in praktijkgericht onderwijs en human capital voor de energietransitie 
- Kringlopen van energie en grondstoffen sluiten: in de praktijk brengen en 
doorontwikkelen. 
2.4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Assen is hierbij het logische centrum voor het kenniscentrum rond geothermie, gezien de 
aanwezige kennis van de NAM op dit gebied. Daarnaast kan de impuls in praktijkgericht 
onderwijs en human capital voor de energietransitie deels in Assen landen. 
 
Hoewel deze bouwstenen op zich kansen bieden, heeft Bureau Berenschot geen inschatting 
kunnen maken van de omvang van de werkgelegenheid die op deze wijze gecreëerd kan 
worden. Bureau Berenschot richt zich echter volledig op de  ontwikkelperspectieven van de 
energietransitie. Andere vormen van ondersteuning van het Rijk om de sociaaleconomische 
structuur van Drenthe te versterken, worden niet genoemd. Ambtelijk hebben wij er bij de 
provincie op aangedrongen in de oplegger een haakje op te nemen, die het in de toekomst 
mogelijk maakt om ook hierover de discussie met de minister te voeren. Assen neemt wat dit 
betreft een bijzondere positie in, aangezien de hardste klappen wat betreft 
kennisinfrastructuur en werkgelegenheid in Assen lijken terecht te komen.   
 
 
  
 
   
 
Het doel van de oplegger en het rapport is tweeërlei, te weten: 
- Minister Wiebes de urgentie van het probleem in Drenthe te laten onderkennen 
- Het verkrijgen van commitment van de minister om regio en Rijk samen te laten 
werken aan de oplossing 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
  
 
Afgezien van het feit dat de oplegger nog niet beschikbaar is, is het op dit moment nog 
onvoorspelbaar hoe zowel de provincie Drenthe als de NAM tegen het resultaat aankijken. 
De dynamiek die dit proces de komende week krijgt is daarmee niet goed in te schatten. Om 
meer zicht te krijgen op het regionale krachtenveld verdient het o.i. aanbeveling dat de 
provincie  het stakeholdersoverleg op 27 juni sowieso door laat gaan.  
 
  
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
.       
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Voor een goede lobby is het van belang om te weten wat er speelt in andere gremia, die zich 
met dezelfde of aanverwante onderwerpen bezighouden.  
 . Daar hebben we op dit 
moment nog onvoldoende zicht op. 
 
Met de vestiging van de NAM in Assen neemt de gemeente een bijzondere positie als 
stakeholder in; te meer daar de werkgelegenheid bij de NAM fors zal afnemen.  
 
 
 
  
 
 
Aan het college wordt gevraagd richting te geven aan de volgende onderwerpen: 
- Welke reactie wil het college aan de gedeputeerden geven tijdens het 
stakeholdersoverleg van 27 juni a.s.? 
- Wil het college zich komende woensdag al uitspreken om zich samen met de andere 
stakeholders in te spannen om de ambities van de oplegger te realiseren? 
- Wil het college samen met GS positie bepalen naar de directie van de NAM en 
minister Wiebes? 
- Zo ja, op welke wijze wordt hier bij voorkeur vorm en inhoud aan gegeven?          
 
     
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o 
Naam team  : Beleid 
Steller :  
Aan : College B&W  
Datum : donderdag 5 juli 2018  
Onderwerp  : Voortgang gasdossier ten behoeve van overleg met Gedeputeerde Staten 10 
juli 
 
 
 
Stand van zaken 
Vanmorgen, 5 juli, heb ik overleg gehad met collega’s van de provincie en de NAM over de 
stand van zaken. Ter plekke is een concept-oplegger op het rapport van Berenschot 
besproken. In deze oplegger worden de vier programmalijnen kort uitgewerkt en wordt e en 
claim voor een rijksbijdrage van € 150 miljoen voor de komende jaren neergelegd. 
Geconstateerd is dat nu niet te overzien is wat er precies nodig is om de gevolgen voor de 
sociaaleconomische structuur van Drenthe op te vangen; de mogelijkheid om in een later 
stadium aanvullend te claimen wordt daarom nadrukkelijk opengelaten.  
Vrijdag 6 juli wordt een laatste versie van de oplegger en het rapport aan de NAM en ons 
aangeboden voor een reactie. 
 
In de vergadering van 17 juli wil GS oplegger en rapport vaststellen en hiervoor in elk geval 
de steun van Assen en de NAM hebben. Ook wordt geprobeerd Emmen bestuurlijk meer 
aangehaakt te krijgen bij dit proces. GS wil het proces voor de zomer inhoudelijk afronden, 
zodat oplegger en rapport kort na het reces aan minister Wiebes kan worden aangeboden en 
de lobby in de laatste vakantieweken in de steigers gezet kan worden.  
 
 
  
 
 
 
Op 6 juli vindt er een bestuurlijk overleg van de NG4 plaats. De NG4 heeft aangegeven ook 
samen op te willen trekken. Met name de gemeente Groningen heeft ambtelijk aan gegeven 
gezamenlijk op te willen trekken met de andere noordelijke overheden. 
 
Gespreksonderwerp    
De provincie Drenthe blijft veel vaart maken. De uitkomst en van het NG4-overleg en het 
overleg van de gedeputeerden kan van invloed zijn op de positie van B&W van Assen. 
Welke procesafspraken worden gemaakt om dit na 10 juli af te stemmen? Is het gelet op de 
korte tijdsspannen mogelijk voor B&W om zich te committeren aan de Drentse plannen?  
2.5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o 
Naam team  Beleid 
Steller :   
Aan : Portefeuillehouders Economische Zaken NG4  
Datum : Woensdag 4 juli 2018  
Onderwerp  : Procesvoorstel economische gevolgen gasbesluit  
   
 
 Geachte portefeuillehouders Economische Zaken van de NG4,  
In het laatste bestuurlijke overleg heeft u aangegeven behoefte te hebben om te inventariseren 
wat de gevolgen zijn van het besluit van Minister Wiebes op 29 maart j.l. om de gaswinning 
stop in het Groningenveld stop te zetten. Dit memo is opgesteld naar aanleiding van die behoefte 
en doet een procesvoorstel daar te komen. Het geeft daarnaast een kort overzicht van de huidige 
stand van zaken op dit gebied.  
Veel banen in Noord-Nederland in het algemeen, en de vier steden van de NG4 in het bijzonder, 
zijn verbonden aan de energiesector. Het besluit van Minister Wiebes om de gaswinning in het 
Groningenveld stop te zetten zal dan ook gevolgen hebben voor de werkgelegenheid in Noord 
Nederland. De gevolgen zijn onder te verdelen in drie niveaus: gevolgen voor de directe 
werkgelegenheid, indirecte werkgelegenheid en geïnduceerde werkgelegenheid. VNO/NCW 
geeft indicatief aan dat het om ca. 20.000 arbeidsplaatsen gaat, maar geeft gelijktijdig aan dat 
deze cijfers onvoldoende onderbouwd zijn.  
De reden voor het onderzoeken van de gevolgen van het besluit op de werkgelegenheid is 
drieledig. Ten eerste willen we duidelijk hebben hoeveel banen op de tocht staan en welke 
consequenties dit heeft voor de kennisinfrastructuur. Ten tweede willen we weten hoe de 
bestaande kennis, infrastructuur benut kan worden voor de energietransitie en structureel 
nieuwe werkgelegenheid kan opleveren. Ten derde willen we de urgentie van het probleem 
onder de aandacht brengen van minister Wiebes, waarbij tevens een beroep op het Rijk wordt 
gedaan om de kansen gezamenlijk te benutten. 
2.6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Drents initiatief  
Voor Drenthe voert Berenschot sinds mei een onderzoek uit naar de gevolgen van het besluit 
van Wiebes op de werkgelegenheid en de mogelijkheden die de energietransitie biedt om de 
sociaaleconomische gevolgen op te vangen. Hieru8it blijkt dat voor Drenthe tot 2030 7.200 
banen op de tocht staan, terwijl de afgelopen jaren ook al enkele duizenden banen verloren zijn 
gegaan. Ter indicatie: de NAM is sinds 2014 teruggegaan van 6.000 naar 2.300 arbeidsplaatsen; 
welk deel van dit  verlies in Drenthe is geleden is niet helder. Op basis van de cijfers kan hard 
gemaakt worden, dat de gevolgen voor Drenthe weliswaar niet vergelijkbaar zijn met de de 
gevolgen voor de prov. Groningen, maar dat Drenthe in vergelijking met de overige provincies 
wel onevenredig hard wordt getroffen.  
De provincie bereid daarnaast een oplegger voor bij het rapport. Vanmorgen is deze oplegger 
ambtelijk besproken. In deze oplegger worden vier programmalijnen onderscheiden, die 
kansrijk zijn. Ambtelijk wordt in deze oplegger voorgesteld van het Rijk een bijdrage van € 150 
miljoen voor de komende jaren te vragen. Het is onmogelijk om in deze fase in te schatten in 
hoeverre dit bedrag voldoende is om de sociaaleconomische gevolgen op te vangen; daarom 
wordt nadrukkelijk de mogelijkheid open gelaten om naderhand nog meer claims te doen. 
Voor een reactie worden de aangepaste versie van rapport en oplegger op 6 juli aan de gemeente 
Assen en de NAM voor een reactie aangeboden. Het is ook de bedoeling om Emmen hier nauw 
bij te betrekken. GS heeft de bedoeling om rapport en oplegger op 17 juli vast te stellen en 
direct na het zomerreces aan te bieden aan minister Wiebes.  
   
Noord-Nederlands onderzoek  
  
 
  
  
Vanwege de urgentie van de problematiek heeft Drenthe vooruitlopend op een Noord-
Nederlandse impactanalyse het initiatief genomen voor het Drents onderzoek. De resultaten van 
dit onderzoek kunnen dienen als input voor een Noord-Nederlands onderzoek.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Op dinsdag 10 juli hebben de gedeputeerden van de drie noordelijke p rovincies overleg.  
 
Hoe verder? 
Een eerste inventarisatie (zie bijlage) laat zien dat in alle vier de steden gerelateerde 
werkgelegenheid is te vinden. Naast een impactanalyse moet een Noord-Nederlands verhaal 
ook aangrijpingspunten bieden om de sociaaleconomische gevolgen gezamenlijk te tackelen. 
De vragen die voorliggen zijn: 
- Wil de NG4 gezamenlijk op basis van de  analyse een plan van aanpak opstellen; 
- Wil ze dit samen met de provincies (en andere stakeholders) doen; 
- Wil de NG4 in dit dossier samen met Drenthe en Friesland optrekken als Groningen een 
eigen koers blijft varen. Overigens is de positie van Friesland nog niet geheel duidelijk.  
   
 
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o 
Naam team  : Beleid 
Steller :  
Aan : College van B&W  
Datum : donderdag 12 juli 2018  
Onderwerp  : gasdossier  
 
Algemeen 
Het klimaatakkoord en het besluit tot stopzetten van de aardgaswinning in Groningen zorgen 
voor een versnelde overgang van fossiele brand- en grondstoffen naar duurzame brand- en 
grondstoffen. Dit is een verandering in de markt die in heel Nederland en in de hele wereld 
optreedt en veel economische winnaars, maar ook verliezers oplevert. In de brochure 
Drenthe 4.0 Voortbouwen op de energie van Drenthe wordt becijferd, dat het komende 
decennium ruim 7.000 banen op de tocht staan, naast het verlies dat de afgelopen jaren al 
genomen is. Assen e.o. wordt als vestigingsplaats van het hoofdkantoor van de NAM hier 
extra hard door getroffen. 
 
Assen wil een groene, duurzame gemeente zijn. Assen stimuleert actief de energietransitie. 
 
De energie- en aardgaskennis is deels aanwezig in Assen, maar ook voor een groot deel in 
Groningen. In Groningen zijn de Energy Academy, het New Energy College en 
gasgerelateerde instituten aanwezig. Emmen heeft maakindustrie, waar circulaire productie 
mogelijk is.  
 
Brochure Drenthe 4.0 Voortbouwen op de energie van Drenthe 
Berenschot heeft aangegeven, dat het Drentse aandeel van de landelijke werkgelegenheid in 
de aardgaswinning 20% bedraagt. Dit gegeven vinden wij niet terug in de brochure, terwijl 
hiermee aangetoond wordt dat Drenthe onevenredig hard door het gasbesluit wordt 
getroffen.  
 
Voor Assen is het doel het behouden en verkrijgen van zo veel mogelijk een hoogwaardige 
kennisinfrastructuur en werkgelegenheid. Dat betekent:   
- Zo veel mogelijk nieuw werk genereren via de energietransitie 
- Verkrijgen van compensatie voor dat deel van het verlies aan werkgelegenheid dat 
niet door de energietransitie kan worden opgevangen. 
 
 
 
 
 
   
 
  
 
2.7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>I  
 
 
  
 
 
  
 
 
 
 
 
 
Sterktes en zwaktes van Assen 
  
  
    
  
 
   
  
 
   
  
  
 
Hoofdlijnen klimaatakkoord 
In het klimaatakkoord is waterstof als belangrijk thema, sectoroverstijgend thema benoemd. 
De gasinfrastructuur en gaskennis is hierbij een belangrijke ‘asset’. Het ombouwen van NAM 
gaslocaties naar waterstoflocaties wordt dus van groot belang. Ook groei van geothermie 
wordt genoemd in het concept klimaatakkoord. Zie hieronder de betreffende passages. Deze 
punten sluiten goed aan bij sterke punten van Assen.  
 
Mogelijkheden voor compensatie werkgelegenheid in Assen  
Het is zeer twijfelachtig of met de energietransitie de nadelige effecten voor Assen 
opgevangen kunnen worden.  
 
 
 
 
 
 
Krachtenveld 
Wat is het krachtenveld waarin we opereren en welke gremia spelen hierbij in noordelijk 
verband een rol: 
-  
 
 
 
 
  
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>-
 
 
t
 
- 
 
r
 
- 
 
 
- 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hoe willen we dit strategisch insteken? 
We hebben de afgelopen weken samengewerkt met de provincie Drenthe aan een 
impactstudie en een nieuw economisch perspectief. Het resultaat daarvan ligt nu voor. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
   
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre> 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
  
  
 
 
  
 
 
 
 
 
. 
 
 
 
 
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Uit ‘Voorstel voor hoofdlijnen van het Klimaatakkoord 2018’:  
 
Waterstof 
Waterstof vormt een belangrijk thema waarop het te sluiten Klimaatakkoord voor 
versnelling moet gaan zorgen. Partijen voorzien een brede benutting van groene 
waterstof als energiedrager voor mobiliteit en transport, in de industrie en de 
energiesector en mogelijk ook in de gebouwde omgeving. De gedeelde verwachting is dat 
de toepassing van waterstof als grondstof in de industrie en als energiedrager vooral na 
2030 tot opschaling zal komen. Het voorstel is om met een programmatische aanpak de 
ontwikkeling en uitrol van groene waterstof te versnellen. 
 
Waterstof speelt een belangrijke rol in de transitie naar een klimaatneutrale samenleving. 
Daarbij is het onderscheid tussen groene, blauwe en grijze waterstof van belang. Grijze 
waterstof wordt geproduceerd met aardgas. Daarbij komt CO 2 vrij. Wanneer deze CO 2 
wordt afgevangen en opgeslagen spreken we van blauwe waterstof. Groene waterstof 
wordt geproduceerd met elektriciteit die is opgewekt uit duurzame bronnen (zon en 
wind). Tot dusver wordt voornamelijk grijze waterstof geproduceerd. Maar een groene 
waterstofeconomie is het gewenste toekomstbeeld. Waterstof wordt wereldwijd al lange 
tijd grootschalig geproduceerd voor tal van industriële toepassingen, met name de 
ammoniakproductie en olieraffinage. Bovendien wordt waterstof gebruikt voor de 
productie van hoge temperatuur proceswarmte in ketels en fornuizen in de  industrie. 
Meer recent wordt gewerkt aan de toepassing van waterstof als transportbrandstof. 
Hiermee kunnen voertuigen, treinen, mobiele werktuigen en waarschijnlijk ook 
vaartuigen volledig elektrisch worden, in combinatie met brandstofcellen. Waterstof kan 
onder druk in vloeibare vorm compact worden opgeslagen voor diverse toepassingen. Op 
termijn zou waterstof de rol van aardgas kunnen vervangen bij lage temperatuur 
ruimteverwarming in huizen en gebouwen. Verder kan waterstof grote waarde hebben bij 
de opslag van elektriciteit en bij het energietransport van offshore windparken naar land. 
Waterstof is relatief eenvoudig te transporteren en te bufferen in pijpleidingen en op te 
slaan in tanks. Het kan dan ook op termijn een belangrijke rol spelen bij versterking van 
de flexibiliteit van het elektriciteitssysteem (opslag en CO 2-vrij regelbaar vermogen). 
Brede benutting van waterstof als energiedrager voor mobiliteit en transport, in de 
industrie en de energiesector en mogelijk ook in de gebouwde omgeving, biedt kansen. 
Reële kansen om een grootschalige reductie van CO 2-emissies te realiseren en 
tegelijkertijd de duurzame transitie naar duurzaam te faciliteren door opbouw van een 
toekomstgerichte infrastructuur. Naar verwachting zijn grote delen van het huidige 
aardgassysteem hiervoor bruikbaar, wat de kosten kan beperken. Ook kan worden 
voortgebouwd op een sterke kennisinfrastructuur die is opgebouwd op het gebied van 
aardgas.  
De gedeelde verwachting is dat de toepassing van waterstof als grondstof in de industrie 
en als energiedrager vooral na 2030 tot opschaling zal komen. Het document “Contouren 
van een routekaart waterstof” van het TKI -gas en het manifest “Waterstof essentiële 
bouwsteen energietransitie” van de Waterstof Coalitie laten zien dat er in Nederland een 
grote potentiele waterstofvraag is. 
We delen de ambitie om met een programmatische aanpak de ontwikkeling en uitrol van 
groene waterstof te versnellen. Oogmerk is om naast een kostendaling hernieuwbare 
elektriciteit ook de productiekosten de investeringskosten van elektrolyse versneld te 
reduceren, zodat groene waterstof een goede rol in de toekomst kan spelen. 
Er is behoefte aan additionele kennis over het potentieel, de vraagontwikkeling en opties 
voor kostenreductie om tot goede en gedragen afspraken te komen over de ontwikkeling 
van de waterstofmarkt in het Klimaatakkoord later dit jaar. We nodigen het PBL uit om 
bij de doorrekening de laatste (internationale) inzichten over de toekomst van waterstof 
met ons te delen. Gasunie zal in samenwerking met de industrie en andere 
netbeheerders het potentieel en de vraag naar waterstof(infrastructuur) in kaart 
brengen. Tevens zal, samen met deelnemers van de Industrietafel en wetenschappelijke 
experts, een ‘joint fact finding’ worden belegd. Een vraag hierbij is onder andere het 
gewenste groeitempo van het elektrolysevermogen richting 2030. De deelnemers aan het </pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>waterstof manifest schatten de potentie in op 3 à 4GW. Dat alles moet bijdragen aan 
goede besluitvorming over de nadere invulling van de programmatische aanpak. 
 
Geothermie 
Voor de vergroting van het aanbod van duurzame warmte zal onder meer geothermie 
fors worden opgeschaald. De geothermie sector heeft de ambitie om te groeien van 3 PJ 
nu, naar 50 PJ in 2030 en 200+ in 2050. Voorwaarden zijn onder meer dat de 
Rijksoverheid verder investeert in het in kaart brengen van de ondergrond in Nederland, 
de deelname van EBN in geothermieprojecten ten behoeve van kennisontwikkeling en 
professionalisering en een robuuste SDE-regeling voor warmtebronnen tot 2030. Ook is 
ontwikkeling van duurzame flexibiliteit in vraag en aanbod ter aanvulling op de 
geothermie-basislast noodzakelijk, bijvoorbeeld via opschaling van groen gas of 
waterstof. </pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Voorstel 
Tekstuele aanpassingen
  
brochure  Drenthe 4.0 Voortbouwen op de energie van Drenthe 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2.8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o 
Naam team  : Strategie & Advies  
Steller :  
Aan : Marco Out, Roald Leemrijse , Wouter Meijerman  en  
Datum : woensdag 8 november  2018 
Onderwerp  : Economische gevolgen gasbesluit  
 
Inleiding 
Voor de zomer is onder aanvoering van de provincie Drenthe hard gewerkt aan de brochure 
Drenthe 4.0 Voortbouwen op de Energie van Drenthe 4.0. Op verzoek van het college is in 
deze brochure een ‘haakje’ opgenomen, waarmee de mogelijkheid voor compensatie door het 
Rijk van het verlies aan werkgelegenheid en kennisinfrastructuur ten gevolge van het 
gasbesluit wordt open gehouden. Sindsdien heeft het college een bezoek aan de directie van 
de NAM gebracht. De resultaten van dit gesprek en diverse, andere ontwikkelingen vragen nu 
om een nadere strategische positionering van het college.  
 
Urgentie 
 Sinds de zomervakantie is enkele keren ambtelijk overleg met de provincie en de NAM 
gevoerd. In eerste instantie stond de aanbieding van de brochure Drenthe 4.0 Voortbouwen op 
de Energie van Drenthe aan minister Wiebes hierbij centraal; een afspraak met de minister is 
nog steeds niet gepland. De afgelopen vergadering d.d. 29 oktober stond tevens in het teken 
van de voorbereiding van het bestuurlijk overleg in Drenthe, d at voor 20 november staat 
gepland, waarover later meer.  
 
In feite betekent het gasbesluit dat de winning van gas, en de daarmee gepaard gaande 
werkgelegenheid voor m.n. het Groninger veld, veel sneller wordt afgebouwd. In plaats van 
2060 is er nu sprake van 2030. Op zich geeft dat ruim de tijd om aan oplossingen te werken. 
Echter, op dit moment worden m.n. al een aantal stappen door de provincie gezet, die (mede) 
bepalend kunnen zijn voor de toekomstige inzet.  
-   
 
  
   
 
-    
 
  
 
Deze ontwikkelingen maken dat een strategische positionering van Assen m.n. ook in de 
relatie met de provincie Drenthe langzamerhand urgent begint te worden. 
 
 
2.9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>De stand van zaken  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
   
 
 
  
  
  
 
 
 
   
 
   
 
 
  
 
 g     
 
 
 
 
  
 
  
  
 
  
 
 
 
    
  
 
 
. 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre> 
   
  
  
  
  
 
  
 
 
 
  
   
 
 
 
            
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>DOEL: Kenniscentrum ondergrond  
- Zout 
-  Geothermie 
- Gas 
- Kennis van effecten van boringen en trillingen 
Koppeling aan opleidingen 
MIDDELEN: 
- Cavernes, opslag 
- Gasvelden 
- Aanwezige kennis 
 
PARTNERS: 
Samenwerking EBN/EZK, provincie en NAM 
Tweede schil: 
 
-Nedmag 
-Nourien/voorheen AKZO 
NAM 
Gasunie 
Schlumberger 
RUG/HH 
Industrie Emmen 
 
WATHEBBEN WE NODIG: 
- Zoeken van de niches 
- Zout? 
- pitches 
 2.10</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o 
Naam team  : Strategie & Advies  
Steller :  
Aan :  
Datum : dinsdag 18 december 2018  
Onderwerp  : 'Vijfde pijler'  
 
Algemene doelstelling vijfde pijler : 
Het ontwikkelen van een regionaal c.q. lokaal plan met een looptijd van 2019 – 2030. Het 
plan moet dynamisch zijn, hetgeen wil zeggen dat inhoudelijke aanpassingen (inspelen op 
nieuwe kansen) bijv. jaarlijks mogelijk zijn. Het plan moet voorzien zijn van een 
financieringsopzet voor de eerste vier jaar, waarbij aangeven wordt welk gedeelte door 
gemeenten   
 
  
 
   
  
  
  
  
 
  
  
 
  
  
 
 
 
  
   
 
  
 
 
 
 
  
 
 
 
2.11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>  
 
 
 
  
 
 
 
 
   
   
 
 
 
  
 
  
.  
 
  
 
  
 
 
   
 
 
 
 
 
 
  
     
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o 
Naam team  : Strategie & Advies  
Steller :  
Aan :  
Datum : dinsdag 18 december 2018  
Onderwerp  : 'Vijfde pijler'  
 
Algemeen 
Drenthe 4.0 biedt qua werkgelegenheid voor de regio Assen te weinig soelaas om het 
verdwijnen van wekgelegenheid ten gevolge van het gasbesluit volledig op te vangen. 
Hiervoor is een aanvullend economisch plan noodzakelijk.  
 
  
.  De werktitel van dit plan is voorlopig ‘de 
vijfde pijler’.  
  
De looptijd van een dergelijk plan zal de periode 2019 – 2030 beslaan. Beëindiging van de 
gaswinning in het Groningenveld wordt in 2030 voorzien. Het verlies aan werkgelegenheid in 
de gaswinning doet zich in deze periode versneld voor. Het plan moet dynamisch zijn, 
hetgeen wil zeggen dat inhoudelijke aanpassingen (inspelen op nieuwe kansen) bijv. jaarlijks 
mogelijk moet zijn.  
 
Het plan moet worden voorzien van een financieringsopzet voor de eerste vier jaar, waarbij 
aangegeven wordt welk gedeelte door gemeente(n), provincie, bedrijven en kennisinstellingen 
in het gebied wordt ingebracht, alsmede de steun die van het Rijk gevraagd wordt.  
 
 
  
 
 
 
 
  
 
 
  
  
 
. 
 
 
 
2.12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
  
 
  
  
  
   
 
  
 
   
  
 
  
  
 
 
 
  
   
 
  
 
 
 
 
  
 
 
 
  
 
 
 
  
 
 
 
 
-  
   
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre> 
 
 
  
 
  
 
 
 
 
 
 
  
 
 
  
 
 
 
   
 
     
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o 
Naam team  : Strategie & Advies  
Steller :  
Aan : Roald Leemrijse, Wouter Meijerman,  
Datum : woensdag 6 februari 2019  
Onderwerp  : Drenthe 4.0  
 
Inleiding 
In nov. 2018 is Drenthe 4.0 aan DG Gaastra aangeboden. In het voorafgaande bestuurlijk 
overleg zijn per pijler trekkers aangewezen. In december zijn de trekkers en enkele 
inhoudelijk betrokken collega’s op initiatief van de provincie bijeen geweest. Op 15 januari 
hebben collega’s van de provincie afspraken gemaakt met  van 
het ministerie van EZK (een verslag van deze bijeenkomst is bijgevoegd). EZK erkent dat 
Drenthe terecht aandacht vraagt voor dit regionale probleem en dat Drenthe wat dit betreft een 
status aparte verdient. Eén van de afspraken is dat gemikt wordt op een vervolgoverleg met 
DG Gaastra in april. 
 en ik hebben samen een eerste aanzet gemaakt voor de zgn. ‘vijfde pijler’. Deze 
is eveneens bijgevoegd. 
Parallel hieraan loopt het proces met de NAM en de Tcbb over schadeprotocol en 
gebiedsarrangement als voortvloeisel van de gaswinning in het gebied Westerveld. 
In deze notitie wordt kort ingegaan op de stand van zaken van de verschillende processen, de 
voortgang van de interne organisatie. Op grond hiervan worden her en der ook de nodige  
discussiepunten benoemd. 
 
Voortgang van de processen en de relatie met de Economische Agenda 
Op zich is er een eerste schets voor de aanpak per pijler van Drenthe 4.0 beschikbaar bij de 
provincie. Voor de aanpak van het kennisinstituut heb ik daar een voorzet voor gemaakt. Het 
eindresultaat is nog niet door de provincie teruggekoppeld. Inmiddels is het ambtelijk voor de 
provincie ook helder, dat niet alle ‘trekkers’ die benoemd zijn deze rol integraal voor de hele 
provincie willen gaan vervullen. De provincie is zich hierop aan het bezinnen en wil hiervoor 
binnenkort een nieuw voorstel doen aan de ambtelijke kerngroep, waarin de provincie, de 
NAM en de gemeenten Assen en Emmen zijn vertegenwoordigd. De wijze waarop de 
samenwerking met EZK gestalte krijgt, wordt hierbij ook betrokken. 
 
Wat de ‘vijfde pijler’ betreft ligt een eerste schets voor van de onderwerpen die nader verkend 
zouden kunnen worden.  Evenals bij Drenthe 4.0  gaat het bij de ‘vijfde pijler’ ook om 
(financiële) ondersteuning te vragen van het Rijk voor het benutten van economische kansen, 
teneinde de negatieve gevolgen van het gasbesluit op de werkgelegenheid in de periode 2019-
2030 op te vangen. Het gaat hierbij  om initiatieven waarbij de regio zich onderscheidt van 
andere regio’s c.q. de rol van voorloper vervult. Dat rechtvaardigt ondersteuning door het 
Rijk. Eerste vervolgstap is om de geschetste denkrichtingen bestuurlijk te delen en verder aan 
te scherpen (zie werkmemo). In alle gevallen gaat het om ideeën, waarvoor we nog in de 
2.13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>beginfase verkeren en waar we op korte termijn aan de hand van een verkenning nog grote 
stappen te zetten hebben.  
 
 
  
  
 
  
 
. 
 
De inhoud van de vijfde pijler zal normaal gesproken volledig terugkomen bij de prioriteiten 
van de economische agenda. Het omvat die aspecten waarvoor we de steun van het Rijk nodig 
hebben. Wat dat betreft zullen beide processen nauw op elkaar afgestemd moeten worden.  
 
  
 
 
  
 
   
     
 
Inzet Drenthe 4.0 en ‘vijfde pijler’  
Duidelijk is, dat wij op dit moment (vrijwel) geen inhoud op de plank hebben liggen. Dit 
vraagt de komende tijd om extra inzet voor in elk geval drie pijlers van Drenthe 4.0, te weten: 
- Hergebruik gasinfrastructuur. Dit moet wat mij betreft onderdeel gaan uitmaken van 
het duurzaamheidsprogramma. Naast de Energyhub in Assen-Zuid zal in breder 
perspectief verkend moeten worden welke kansen er in Assen liggen.  
 
 
- Kennisinstituut ondergrond. Trekkers rol belegd bij  en mij 
- Impuls praktijkgericht technisch MBO-onderwijs.  wil hierin een 
verkenning uitvoeren m.n. in relatie tot IWP, gas 2.0 etc. 
Wat betreft de vierde pijler, het sluiten van kringlopen,  lijkt zich dit voorlopig te 
concentreren op waterstof en kunststoffen. Is op dit moment nog geen menskracht 
beschikbaar, maar het is de vraag of hieraan in deze fase hoge prioriteit gegeven moet 
worden. 
 
 
 Het is van belang 
om dit direct te koppelen aan de medewerkers die deze fiches van de Economische Agenda 
gaan trekken. Deze zijn nog niet bekend. 
 
Voor energietransitie, aanvullend op Drenthe 4.0 , worden op onderdelen activiteiten 
ondernomen, maar is nog geen beleidsmatige eigenaar voor het geheel gevonden. 
  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre> 
 
    
 
   
   
    
   
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Deelnemers bijeenkomst gemeenten Drenthe 4.0
Donderdag 18 april van 9.00-11.00 uur
Aangemeld
Gemeente Aa en Hunze
Gemeente Assen
Gemeente Assen
Gemeente Assen
Gemeente Assen
Gemeente Coevorden
Gemeente De Wolden
Gemeente Emmen
Gemeente Emmen
gemeente Hoogeveen
Gemeente Midden-Drenthe
Gemeente Midden-Drenthe
Gemeente Tynaarlo  
Gemeente Westerveld
Provincie Drenthe Erik Bos
Provincie Drenthe
Provincie Drenthe
Provincie Drenthe
Voorlopig aangemeld
Gemeente Assen
Gemeente Assen
Afgemeld
Gemeente Assen
Gemeente Coevorden
Gemeente Tynaarlo
Nog geen reactie ontvangen
Gemeente Aa en Hunze
Gemeente Assen
Gemeente Assen
Gemeente Assen Wouter Meijerman
Gemeente Borger-Odoorn
Gemeente Borger-Odoorn
Gemeente Coevorden  
Gemeente Coevorden
Gemeente De Wolden
Gemeente Emmen
Gemeente Emmen
Gemeente Meppel  
Gemeente Noordenveld
Gemeente Noordenveld
Gemeente Tynaarlo
Gemeente Tynaarlo
Gemeente Westerveld
Gemeente Westerveld
Provincie Drenthe2.14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Date : 23-11-2018 18:01:09
To : " @shell.com '" @shell.com , " rendo.nl'" rendo.nl, "
drenthecollege.nl'"
drenthecollege.nl, "'b.arends@em m en.nl'" b.arends@em m en.nl, "Roald Leem rijse" R.Leem rijse@assen.nl
Cc : 
@shell.com '" 
@drenthe.nl
Subject : Aanbieding plan Drenthe 4.0 en het vervolg
Geachte heer/m evrouw, beste allem aal,
Nam ens Henk en Tjisse wil ik u hartelijk bedanken voor uw aanwezigheid afgelopen woensdag bij het aanbieden van het werkgelegenheidsplan Drenthe 4.0. aan EZK.
EZK
We kunnen m et elkaar vaststellen dat EZK het plan goed in ontvangst heeft genom en en gecom m itteerd is om  m et ons allen het program m a verder vorm  te geven. 
Het is op een positieve m anier opgepakt door diverse m edia. Hieronder stuur ik ter inform atie een persbericht van rtvdrenthe. 
Met EZK zijn nu procedurele afspraken gem aakt voor het vervolg. Op korte term ijn wordt een am btelijk overleg gepland en begin volgend jaar volgt een tweede bestuurlijk overleg
m et EZK. 
Am btelijk overleg
Om  het am btelijke overleg voor te bereiden zal vanuit de provincie het initiatief worden genom en voor een inhoudelijke sessie m et de verschillende partners. Deze sessie heeft onder
m eer als doel om  de trekkersrol nadere invulling te geven, per program m alijn een verdiepingsslag te m aken en het onderscheid tussen de program m alijnen aan te scherpen. 
De datum  waarop het inhoudelijke overleg plaatsvindt, is 4 decem ber van 10 tot 14uur, locatie provinciehuis Assen, Westerbrink 1. 
We willen alle partijen vragen om  een inhoudelijke afvaardiging te sturen die m et een helicopterview m ee kunnen denken over de grote lijnen van het program m a, m aar die ook in staat
zijn om  te benoem en welke concrete projecten er lopen. Dat kunnen dus m eerdere personen per organisatie zijn. 
Aanm elding
Verzoek om  per organisatie aan te geven wie er kom t, zodat we daar rekening m ee kunnen houden. 
Een agenda volgt.
Tot slot
Hartelijk dank voor uw reactie.
Voor nu een prettig weekend toegewenst.
Met vriendelijke groet
 
 
Provincie Drenthe 
-
https://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/141096/Duizenden-banen-op-de-tocht-duurzam e-energie-als-reddingsboei
Duizenden banen op de tocht: duurzame energie als reddingsboei
Serge 
Vinkenvleugel
2.15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Masterplan om banen gaswinning om te zetten voor duurzame energie winning
 Dat staat in het banenprogramma Drenthe 4.0, ‘Voortbouwen op de
energie van Drenthe, een nieuw economisch perspectief.’ Dit is aangeboden aan het ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Het plan gaat over nieuwe arbeidsplaatsen door winning van schone energie en is van nationaal belang, zeggen de bedenkers. In het plan werken
Attero, Drenthe College, gemeente Assen, gemeente Emmen, NAM, RENDO en de provincie Drenthe samen.
Gaswinning wordt versneld beëindigd
Het kabinet heeft besloten om de gaswinning uit het Groninger gasveld door de NAM versneld te beëindigen. Dit heeft een grote impact op de
kwetsbare Drentse economie. “Als er niet snel wordt gehandeld, dan dreigt een reëel en onomkeerbaar 
gevaar voor de vitaliteit van de Drentse
economie
”, zegt gedeputeerde Henk Brink.
De werkgelegenheid in de aardgassector is al langer aan het afnemen, maar verdampt nu sneller, ziet Brink. “Het versneld beëindigen van de
gaswinning in Groningen zet in onze regio de banen van meer dan zevenduizend mensen op de tocht." 
Braindrain
Het gaat om werknemers voor wie er niet meteen alternatieven zijn op de Drentse arbeidsmarkt.  , manager aardgas en oliewinning op
land van de NAM: "Wij zijn de grootste werkgever in de aardgassector. Bij ons zijn bovendien veel hogeropgeleiden in dienst. Het gaat dus om
zevenduizend banen. Het risico dat deze mensen de regio zullen verlaten is reëel." En dat is nu juist ook de vrees van de makers van het plan. Een
braindrain zorgt ervoor dat kennis, banen, koopkracht en innovatie uit de regio verdwijnen.
Het grootste deel van deze banen verdwijnt op het hoofdkantoor van de NAM in Assen. Daarnaast gaat er werk verloren bij toeleveranciers en
mijnbouwbedrijven. Op korte termijn is actie nodig, vinden de betrokken partijen, anders valt er voor veel technische bedrijven in de gassector straks
niks meer te verdienen.
Nieuw werk in duurzame energie
Plannenmakers zoeken de oplossing in de energietransitie: de overstap van fossiele, vervuilende en eindige brandstoffen als gas en olie naar schone
duurzame energie. Daarnaast is er nog het verschil tussen vraag en aanbod van technisch personeel. Huidig personeel moet worden omgeschoold en
jongeren die in de nieuwe energiesector aan het werk willen moeten speciale opleidingen krijgen.
De schrijvers van Drenthe 4.0 willen nieuwe MBO-opleidingen die speciaal zijn gericht op duurzame energie en recycling. Ook moeten er veel
stageplekken en pilots komen voor jonge mbo’ers. Denk daarbij ook aan heel basale dingen zoals het installeren van nieuwe groene gasketels.
Waarom is juist Drenthe hier geschikt voor?
De aanwezige kennis, mensen met ervaring in de energiewinning en de fysieke infrastructuur; het is allemaal in Drenthe aanwezig, zeggen de schrijvers
van Drenthe 4.0. Een voorbeeld is volgens   de dit jaar 
buiten gebruik gestelde gaszuiveringsinstallatie van de NAM
 in Emmen. Het
fabriekscomplex ligt stil omdat er geen zuur gas meer gezuiverd hoeft te worden. Maar de zware infrastructuur op en onder het terrein leent zich
mogelijk voor de productie van schone brandstoffen,
 
zoals waterstof en groen gas door biovergisting en biovergassing
. Zo kan groene elektriciteit
worden opgewekt. Vlak bij industrieterrein Emmtec, een enerieslurper van jewelste.
Volgens de plannenmakers moet de al aanwezige infrastructuur maximaal worden hergebruikt, om onnodige investeringen te voorkomen.
Netbeheerder RENDO-directuer Eddy Veenstra: "we zijn is al bezig om steeds meer 
groen gas in oms aardgasnet
 te krijgen, zodat het net kan blijven
bestaan. Dat scheelt extreem veel in kosten voor of opruimen of aanpassen van de ondergrondse infrastructuur, maar ook in aanpassingen in
woningen." Het staat ook in het plan: maximaal hergebruik van alle bestaande infrastructuur.
Windmolens en zonne-energie?
De woorden ‘windmolens’ en ‘zonnepark’ zijn niet te vinden in Drenthe 4.0. De plannenmakers zetten in op waterstof, biobrandstoffen en
geothermie, ofwel warmte uit de aarde.Volgens gedeputeerde Stelpstra betekend dat niet dat er geen windmolens of zonneparken meer bij komen "dit
plan gaat alleen over de expertise van de gasindustrie, met de Drentse gemeenten zijn we nog volop in gesprek over de Regionale Energie Transitie en
daarin houden we alle opties open."
Er is veel geld nodig
Drenthe wil dat het Rijk meewerkt aan de plannen. Ook omdat er veel geld nodig is voor alle ontwikkelingen. De provincie wil een zogeheten
Transitiefonds Drenthe 4.0 oprichten met middelen van het Rijk en van de regio. Daaruit kunnen de investeringen worden bekostigd. Het kabinet zou
152 miljoen euro in het fonds moeten storten.
Directeur-Generaal Sandor Gaastra van het ministerie van Economische Zaken die het plan in ontvangst nam zegt dat het kabinet zeker aan de slag
gaat met het Drentse plan. "Maar van de 300 miljoen die we voor dit soort initiatieven klaar hebben liggen de helft naar Drenthe gaat? Dat lijkt me wat
veel. Alleen voor Groningen hebben we gezegd: daar doen we een veel hoger bedrag. Maar Drenthe loopt voorop in het maken van plannen dus ik ga
zorgen dat niet alleen Economische Zaken maar ook de andere ministeries hieraan mee gaan werken."
Van nationaal belang
Volgens gedeputeerde Stelpstra kan Drenthe bijdragen aan een van de urgentste opgaven van de BV Nederland. "Dat is het reduceren van de CO2-​‐
uitstoot en de omslag maken naar duurzame energie en een circulaire economie. De omwenteling naar Drenthe 4.0 is een opgave van nationaal belang.
We willen hiermee onze unieke kennis inzetten voor de energietransitie.” Daar heeft volgens Stelpstra iedereen in ons land baat bij. “Doel is om
uiteindelijk de kringloop van energie en grondstoffen sluitend te maken.”
Verstuurd vanaf m ijn iPhone
Verzonden vanaf mijn Samsung Galaxy-smartphone.
-------- Oorspronkelijk bericht --------
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Datum : 20-11-18 16:29 (GMT+01:00)
Aan: 
shell.com '" 
renthecollege.nl>,
"'b.arends@em m en.nl'" <b.arends@em m en.nl>, "'r.leem rijse@assen.nl'" <r.leem rijse@assen.nl>
Cc: "'
shell.com '" 
shell.com >, @attero.nl'" @attero.nl>, @em m en.nl'" @em m en.nl>,
drenthecollege.nl'" 
Onderwerp: Re: Draaiboek aanbieding plan Drenthe 4.0 m et pers
Correctie: 
Het persm om ent is van 11.30uur tot 12.30uur.
Verzonden vanaf mijn Samsung Galaxy-smartphone.
-------- Oorspronkelijk bericht --------
Datum : 20-11-18 16:23 (GMT+01:00)
"'b.arends@em m en.nl'" <b.arends@em m en.nl>, "'r.leem rijse@assen.nl'" <r.leem rijse@assen.nl>
Cc: "'
shell.com '" 
shell.com >, @attero.nl'" @attero.nl>, "' @em m en.nl'" @em m en.nl>,
drenthecollege.nl'" 
Onderwerp: Draaiboek aanbieding plan Drenthe 4.0 m et pers
Geachte heer/mevrouw,
 
Bijgaand treft u zoals zojuist besproken het draaiboek aan ten behoeve van het aanbieden van het plan Drenthe 4.0 aan het Ministerie van EZK met de pers.
Dit persmoment vindt plaats om 12.30uur.
 
Mocht u vragen hebben, dan kunt u hierover contact opnemen met ondergetekende of 
  (tijdelijke plaatsvervanger  ) op 
 
Met vriendelijke groet,
 
Provincie Drenthe
 
 
 
Van:
 Dieuwke Martens-Bakker 
Verzonden:
 donderdag 15 november 2018 21:40
Aan:
@shell.com
@rendo.nl
>; @drenthecollege.nl' 
@drenthecollege.nl
>;
'b.arends@emmen.nl' <
b.arends@emmen.nl
>; 'r.leemrijse@assen.nl' <
r.leemrijse@assen.nl
>
CC:
 '
@shell.com' <
@shell.com
@attero.nl
@emmen.nl
>;
@assen.nl' 
@assen.nl
>; @drenthecollege.nl' 
@drenthecollege.nl
>; @drenthe.nl' 
@drenthe.nl
>
Onderwerp:
 Agenda Bestuurlijk overleg Drenthe 4.0 20 november 2018
 
Geachte heer/mevrouw,
 
Bijgaand treft u de agenda aan voor het bestuurlijke overleg Drenthe 4.0 van komende dinsdag.
We zien u graag de 20
e
 om de verdere uitwerking van Drenthe 4.0 te bespreken.
 
Daarnaast bent u van harte welkom om aanwezig te zijn bij het aanbieden van het plan Drenthe 4.0 aan het kabinet, dit vindt plaats op woensdag 21 november van 11.30 tot 12.30uur in
Assen (Westerbrink 1). Directeur-generaal Sandor Gaastra zal het plan namens het kabinet in ontvangst nemen. Er zal verschillende media bij aanwezig zijn. Mocht u hierbij aanwezig willen
zijn, dan verzoeken we u om zich aan te melden via een antwoord op deze mail.
 
Mocht u vragen hebben, dan kunt u hierover contact opnemen met ondergetekende of 
  (tijdelijke plaatsvervanger  ) op 
 
Met vriendelijke groet,
Namens gedeputeerden Henk Brink en Tjisse Stelpstra,
 
  
Provincie Drenthe
 
 
 
-------- Oorspronkelijk bericht --------
@drenthe.nl
>
Datum: 01-11-18 21:42 (GMT+01:00)
@shell.com
rendo.nl
>, "' @drenthecollege.nl'"
<
@drenthecollege.nl
>, "'b.arends@emmen.nl'" <
b.arends@emmen.nl
>, "'r.leemrijse@assen.nl'" <
r.leemrijse@assen.nl
>
Cc: "
@shell.com'" <
@shell.com
@attero.nl
>, "'m.loonstra@emmen.nl'"
@emmen.nl
@assen.nl
>, @drenthecollege.nl  
@drenthecollege.nl
@drenthe.nl
>
Onderwerp: Uitnodiging bestuurlijk overleg Drenthe 4.0
 
Geachte heer/ mevrouw,
 
Hierbij nodig ik u graag uit voor een bestuurlijke bijeenkomst over de transitieagenda gasbesluit Drenthe, oftewel: Drenthe 4.0. Deze bijeenkomst overleg vindt plaats op 20
november van 15.00 tot 16.00 uur in het provinciehuis in Assen.
 
Doel van de bijeenkomst
De komende maanden willen we samen met u het programma graag een stap verder brengen met het oog op de gesprekken met het ministerie van EZK. Tijdens dit overleg praten
gedeputeerden Tjisse Stelpstra en Henk Brink u graag bij over de bestuurlijke 
 op dit vlak.
 
Het doel van de bestuurlijke bijeenkomst is dan ook meerledig:
Elkaar informeren
(Her)bevestigen van commitment
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Afspraken maken over de rolverdeling in de uitwerking van het programma
 
Aanmelding
Graag zien wij u op 20 november. Wilt u van tevoren laten weten of u (of een vervanger) aanwezig kunt zijn door een antwoord te sturen op deze mail? Binnenkort ontvangt u de
bij deze bijeenkomst de behorende vergaderstukken.
 
Vragen?
Heeft u vragen over deze uitnodiging, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende of   (tijdelijke plaatsvervanger  ) op 
 
Met vriendelijke groet,
 
Mede namens Henk Brink en Tjisse Stelpstra
 
Provincie Drenthe
 
 
Disclaimer
This e-mail and any attachment it contains is confidential and may contain legally privileged information. 
If you are not the intended recipient, please note that this e-mail or any attachment may not be copied or disclosed or distributed to others.
If you have received this e-mail by error, please notify the sender immediately by return e-mail, and delete this message. All rights reserved.
This email has been scanned for viruses and malware, and may have been automatically archived.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>Date : 5-7-2018 17:11:43
To : " @shell.com '" @shell.com , " rendo.nl'" rendo.nl, 
drenthecollege.nl'"
@drenthecollege.nl, "'b.arends@em m en.nl'" b.arends@em m en.nl, "Roald Leem rijse" R.Leem rijse@assen.nl
Cc : 
@shell.com '" 
@drenthecollege.nl, " @em m en.nl'" @em m en.nl, "   @assen.nl, "  
Subject : Aangepast concept Transitieagenda gasbesluit Drenthe
Attachm ent : 180705 Conceptrapport im pactanalyse en ontw ikkelperspectief verzending.docx;flyer voortbouw en op de energie van drenthe versie 20180705
verzending.docx;im age001.png;
Geachte heer, mevrouw,
 
Op 27 juni jl. heeft bestuurlijk overleg plaatsgevonden over de transitieagenda voor de provincie Drenthe naar aanleiding van het kabinetsbesluit om de gaswinning in het
Groninger veld versneld te beëindigen.
 
In deze bijeenkomst is afgesproken om het conceptplan aan te vullen met aansprekende voorbeelden en om de ambities en gevraagde bijdrage van het Rijk verder aan te
scherpen. Wij hebben hiervoor input ontvangen, waarvoor onze dank.
Deze input is verwerkt in bijgaande documenten: de flyer/oplegger met daarin ons aanbod en onze vraag aan het Rijk en het rapport met de onderbouwing. De oplegger zal in een
finale versie een mooie en aansprekende opmaak krijgen. Wij willen u vragen om met name de oplegger te bekijken: kunt u zich vinden in hetgeen hier beschreven is? Staan er
onjuistheden in? Zijn genoemde bedragen realistisch?
 
Zoals eveneens afgesproken in het overleg, willen we teksten voor het zomerreces afronden. Dat betekent dat e.e.a. nog steeds onder tijdsdruk staat. We moeten daarom vragen
om uw reactie uiterlijk 
maandag 9 juli aanstaande, voor 12 uur
 aan ons door te geven. Het verzoek aan u is ook om uw reactie in de vorm van 
concrete tekstvoorstellen 
aan te
leveren.
Deze reacties kunnen dan nog worden verwerkt in een versie die op dinsdag 10 juli zal worden verspreid. Deze versie wordt op 17 juli door Gedeputeerde Staten van Drenthe
besproken en hierna zullen we u ook – telefonisch of via mail – vragen of u het programma en de oproep aan het Rijk bestuurlijk kunt ondersteunen.
 
Mocht u vragen hebben over de aan te leveren informatie of het proces, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende of  
 l.
 
Alvast hartelijk dank voor uw medewerking.
 
 
Met vriendelijke groet,
 
i  
 
Beleidscoördinator
Team Economie
Postbus 122
9400 AC Assen
   
     
 
.l
 
 
2.16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>    Drenthe 4.0  Voortbouwen op de energie van Drenthe              Economische impactanalyse en ontwikkelperspectief    59362 — Intern vertrouwelijk    5 juli 2018    Berenschot    Berenschot</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>    5 jul 2AI8    Berenschot</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  3 
 
  
Inhoudsopgave  
1. Inleiding  4 
2. Economische structuur van Drenthe  5 
3. De impact van het aardgasbesluit op de economie van Drenthe  7 
4. Visie: Drenthe 4.0 – Voortbouwen op de energie van Drenthe  13 
5. Agenda: vier bouwstenen voor Drenthe 4.0  15 
6. Vervolgproces: gezamenlijke opgave voor regio en rijk  23 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  4 
 
  
  
 
 
   
  
 
 
 
   
  
 
 
    
  
  
 
 
  
  
   
 
 
  
   
    
  
  
   
  
 
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  5 
 
  
  
  
 
 
 
 
  
   
   
  
   
 
 
 
  
  
 
  
 
 
  
  
  
 
 
                                                             
1 Economische koers Drenthe 2017 -2019, 2016 (o.b.v. ING Kwartaalbericht regio’s, juni 2014 ) 
2 Birch consultants / Universiteit Utrecht, 2017  
3 Bron: https://www.birch.nl/regionaal -dna-verkenner -economische -clustering/  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  6 
 
  
 
 -
-
   
 
 
 
 
 
 
-   
 
  
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
                                                             
4 Raming ING Economisch Bu reau op basis van cijfers CBS (2017)  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  7 
 
  
   
 
 
 
    
  
  I  
  
   
 
  
 
 
-    
 
-  
 
   
  
    
 
  
 
 
 
 
 
 
 
   
 
  
 
 
  
  
   
                                                             
  
 
  
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  8 
 
  
  
 
 
 
 
 
 
  
  
  
  
 - -  
 
-  
 
 
 
 
 
                                                             
    
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  9 
 
  
 
 
   
 I  
 
    
 
  
 
 
 
  
  
   
  
 
 
  
  
  
  
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  10 
 
  
 
-  
 
  
   
  
  
  
 
  
 
 
 
  
   
 
  
  
 
     
   
 
 
 
 
 
 
 
  
                                                             
 CBS statline, 2018  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  11 
 
  
  
   
 
  
 
  – – -
 
 
 
  
 
  
   
  
   
 
 
   
 
  
  
  
 -  
  
 -  
 
. 
 
                                                             
9 Deze indicator geeft de spanning weer tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. Een hoog cijfer geeft een gespannen 
arbeidsmarkt weer, veel vraag in relatie tot het beschikbare arbeidsaanbod. Een laag cijfer geeft het omgekeerde weer.  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  12 
 
  
 
  
  
  
   
R  
 
 
-
 
   
  
  
  
 
 
       
      
      
       
      
       
       
       
       
       
       
       
       
       
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  13 
 
  
    
 
  
 
 
 
 
- - -  
   
 
 
  
 
  
 
    
 
 
 
  
 
 
  
  
  
  
  
 
  
 
-   
  
 
  
 
 
 
  
  
  
 
   
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>    ia         22    </pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  15 
 
  
  
  
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
  
.  
 
  
 
 
  
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  16 
 
  
  
  
 
 
-  
 
 
 
 
   
-  
 
 
 
 
    
 
    
  
  
 
 
 
  
    
 
  
   
 
    . 
 
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>Date : 13-9-2018 15:15:10
F
T
C
S
ubject : aangepaste m em o kennism aking NAM
A
ttachm ent : 2018-09-13 m em o voorbereiding kennism aking NAM directie.docx;NAM Assen Locations.pdf;
D
ag 
 
H
ierbij de aangepaste memo voor het college van volgende week.
 
H
et is aangepast op basis van ambtelijk vooroverleg met de NAM en met de nieuwste ontwikkelingen over de aanbieding van de brochure aan de minister.
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
 
 .  
G
emeente Assen
t
P
ostbus 30018
9
400 RA Assen
 
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
a
ansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, 
g
edateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Strategie en advies  
Steller :   
Aan : college van B&W  
Datum : woensdag 5 september 2018  
Onderwerp  : voorbereiding op kennismaking directie NAM  
 
Op 18 september gaat u op bezoek bij de NAM. U gaat daar kennismaken met de nieuwe 
directeur Johan Atema en Elke Rettberg, Asset manager Land .  
 
Met de NAM is afgesproken dat het gesprek een informeel formeel karakter draagt. De 
punten zoals hier onder  aang ehaald, zullen ter sprake komen. Er zit geen toelichting bij de 
punten en er worden geen presentaties gegeven. Dit laatste in tegenstelling tot de eerdere 
insteek.  
 
Doelstelling: verkenning van de onderwerpen en procesafspraken maken over het vervolg.  
 
Nieuwe directeur  
Meneer Atema is per 1 september de nieuwe directeur. Hij is afkomstig van een andere 
divisie van Shell.  Met de NAM is contact gezocht om uw bezoek nader af te stemmen; wij 
verwachten dat dit op korte termijn tot overleg leidt.   
Inmiddels heeft de Commissaris van de Koning, mevrouw Klijnsma, ook een uitnodiging voor 
een kennismakingsbezoek ontvangen; hiervoor is nog geen datum gepland.   
 
 
Gaswinning  
 
De gemeente heeft een zienswijze ingedien d op het ontwerp -instemmingsbesluit van EZK 
voor het gaswinningsplan Westerveld. Het definitieve besluit wordt binnen enkele weken 
verwacht.  
Het college zal, na bestudering van het besluit van EZK, een besluit moeten nemen over wel 
of niet in beroep gaan. Hierbij zal ook de gemeenteraad worden geconsulteerd.  
 
Op 13 september is een informatiebijeenkomst voor de gemeenteraad over de gaswinning. 
Hierbij is de NAM aanwezig en zullen SODM (Staatstoezicht op de mijnen) Tcbb 
(Technische commissie bodembeschermin g) en het ministerie van EZK een toelichting 
Johan Atema: “Ik ben geboren en getogen in het Noorden en woon al geruime tijd in 
Groningen. Ik ben me dan ook goed bewust van de impact die de gaswinning in 
Groningen met zich mee brengt en heb begrip voor de besluiten die hieromtrent zijn 
genomen. Ik kijk er dan ook naar uit om met mijn NAM -collega’s de komende jaren zorg 
te dragen vo or een veilige en betrouwbare energievoorziening, waarbij we tegelijkertijd 
werken aan de afbouw van de productie in Groningen en een naadloze transitie naar 
een duurzame toekomst.”  
(bron: website NAM)  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>geven. Ook de actiegroep Stop Gaswinning Marsdijk en Dorpsbelangen Loon zullen het 
woord voeren.  
 
 
 
  
 
De NAM zal met behulp van hand -outs informatie ver strekken over de plaatsen waar de 
NAM in Assen actief is . Als voorbereiding is bij deze memo informatie van de NAM over de 
winlocaties gevoegd.  
 
 
 ” 
 
Toekomst van de NAM , de werkgelegenheid  en de kennisinfrastructuur  
 
De Brochure ‘Drenthe 4.0 Voortbouwen op de energie van Drenthe ’ is gereed en wordt op 20 
september in Assen aangeboden aan de minister  van Economische Zaken  en Klimaat . De 
provincie Drenthe zal de brochure aanbieden.  Op advies van EZK is besloten om de setting 
klein te houden, daarom zullen Henk Brink (gedeputeerde Economie) en Tjisse Stelpstra 
(gedeputeerde Energie) het stuk (2 -pager) aanbie den namens de delegatie.  
 Een 
persbericht wordt momenteel door de provincie Drenthe voorbereid, deze zal begin volgende 
week ter inzage naar alle directe stakeholders worden gestuurd.  
 
De provincie hoopt uiteraard op een positieve en constructieve reactie van minister Wiebes 
om met ons mee te denken bij het uitwerken van de plannen. De provincie zal ons hierover 
spoedig informeren en het initiatief nemen voor het vervol g. 
 
Wat betreft de brochure is het de moeite waard om te verkennen waar sprake is van een 
gemeenschappelijk belang en waar we elkaar kunnen ondersteunen.  
 
 
 
 
Voor Drenthe en Assen is behoud van de werkgelegenheid en de kennisinfrastructuur van 
vitaal bel ang.  
 
 
 
 
 
 
 
Samenwerking Assen - NAM op het geb ied van energietransitie      
 
We hebben een ambtelijke verkenning gedaan naar de mogelijkheden voor samenwerking 
met de NAM aan de energietransitie. Bijgevoegde agenda is daaruit voortgekomen.  
 
De verkenning rondom Assen -Zuid en eventuele productie van waterstof is ambtelijk 
opgestart .  
 
Om de samenwerking bestuurlijk verder te verkennen, bevelen we aan dat zowel de NAM als 
de gemeente een toelichting geeft op haar visie op de energietransitie en de  rol van beide 
partijen daarin. In overleg met de NAM is afgesproken geen  presentaties te houden.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre> 
Steek Energie in de Buurt Assen  
 
De NAM heeft voor de vakantie de actie Steek Energie in de Buurt Assen  gelanceerd. Een 
actie waarbij de NAM geld beschikbaar stelt voor initiatieven in Assen.  
• Je bent inwoner, een particulier, of actief bij een stichting of vereniging, van het 
betreffende gebied waar het project wordt gelanceerd.  
• Je hebt een plan voor een mooi project dat ten goede komt aan de buurt of op een 
duurzame manier een bijdrage levert  aan de gemeenschap.  
• Het project heeft een sociaal/maatschappelijk karakter, wat buurtbewoners, jong 
en oud, verbindt.  
• Jouw project dient binnen een jaar na de prijsuitreiking te zijn gerealiseerd.  
Als gemeente hebben we dit (op verzoek van de NAM) via Ber ichten van de Brink en door 
het  benaderen van ons bekende initiatieven, actief onder de aandacht gebracht van onze 
inwoners.   
 
Afspraken  
Afhankelijk van het verloop van het gesprek kan het nuttig zijn om zowel wat betreft behoud 
van kennisinfrastructuur en werkgelegenheid als samenwerking energietransitie enkele 
procesafspraken te maken. Met name wat betreft het onderwerp kennisinfrastructuur en 
werkgelegenheid is het wenselijk hierbij ook de afstemming met de provincie Drenthe te 
betrekken.    
 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>Bijlag e 1:  
 
 
Concept verkenning samenwerking NAM en gemeente Assen  
Vooraf:  
Dit stuk is bedoeld als ambtelijk bespreekstuk tussen NAM, gemeente en provincie.  
Achtergrond  
NAM  
De NAM wint aardgas uit de bodem en is daarmee de belangrijkste producent van energie in 
Nederland. Ook in en rondom de gemeente Assen wint de NAM gas. De winning van aardgas in 
Nederland neemt af, door de problemen van aardbevingen en het besluit dat de m inister daarop 
genomen heeft. Vanuit Assen wordt de winning van aardgas van het Groningenveld, de kleine velden 
en ook de winning uit de velden in de Noordzee (inclusief het Engelse deel) ontworpen en 
gecoördineerd. Door de afname van de winning in Nederla nd, neemt de werkgelegenheid bij het 
hoofdkantoor van de NAM in Assen af. De werkgelegenheid van de NAM is belangrijk voor Assen, 
vanwege de directe en indirecte omvang en het hoogwaardige karakter ervan. Ook zijn rondom de 
NAM  meerdere aardgas gerelateer de bedrijven ontstaan.   
 
 
 
-  
-  
  
   
-  
 
Gemeente Assen  
De gemeente Assen wil de uitstoot van CO 2 in Assen reduceren. De CO 2 uitstoot is ongeveer gelijk 
verdeeld over de sectoren wonen – bedrijven – mobiliteit. In 2020 wil Assen 14% duurzame energie 
opwekken en 10% CO 2 uitstoot reduceren ten opzichte van 2014.  
Daarvoor heeft ze een uitvoeringsprogramma gericht op:  
- Duurzaam wonen: energieneutrale nieuwbouw en duurzame, aardgasvrije besta ande bouw;  
- Bedrijven: de CO2 uitstoot van het bedrijfsleven reduceren én samen met het bedrijfsleven 
de kansen van de energietransitie pakken;  
- Mobiliteit: inzet op minder automobiliteit en emissieloos aan de uitlaat;  
- Eigen organisatie: de gemeentelijke org anisatie wil in 2030 klimaatneutraal werken: 
klimaatneutraal vastgoed, wagenpark, circulair inkoop;  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>- Opwek van duurzame energie: tot 2020 gericht op zonne -energie: zonneparken op 
bedrijventerreinen en dubbel gebruik van daken, parkeerterreinen, stortplaatse n, 
zandwinplassen etc.  
- Doordat duurzame energie in pieken en dalen wordt geproduceerd, is opslag van de energie 
belangrijk. Daarom zet de gemeente in op productie en gebruik van waterstof. De gemeente 
Assen heeft daarom de Europese Fuel Cells and Hydrogen Joint Undertaking  onde rtekend.   
De gemeente Assen realiseert zich dat klimaatverandering al optreedt en dat ze zich moet aanpassen 
aan de extreme hitte en extreme buien. Hiervoor ontwikkelt ze een klimaatadaptatieplan.  
 
Doel samenwerking  
De gemeente Assen realiseert zich dat er nu veel kennis rondom gaswinning, distributie en gebruik 
aanwezig is in Assen. Ze wil de kansen verkennen voor een koppositie in kennis in duurzame energie 
in Nederland.  
 
 
 
Verkenning mogelijke samenwerking  
Geothermie  
Geothermie is een duurzame vorm van productie van warmte, waarbij geen CO 2 vrijkomt. Met de 
warmte kunnen woningen en andere gebouwen verwarmt worden. Geothermie bestaat uit de 
productie van warm water uit boorputten en de distributie van deze warmte, via warmtewisselaars, 
naar de woningen.  De NAM heeft 
veel kennis over de ondergrond in Assen door de vele boringen en langjarige productie van aardgas 
ter plaatse. De gemeente Assen vind t geothermie een serieuze optie voor verwarming van de 
woningen in de toekomst. Daarvoor heeft ze een verkenning uit laten voeren door IF -technology (zie 
bijlage). Uit de verkenning blijkt, dat er mogelijkheden zijn voor geothermie door de aanwezigheid 
van warm water en door voldoende warmtevraag in de bestaande stad. Uit de verkenning blijkt ook 
dat de aanwezigheid van gaswinning mogelijk leidt tot verhoogde risico’s rondom geothermie. De 
risico’s kunnen nader onderzocht worden, bijvoorbeeld aan de hand va n gegevens over de 
ondergrond die de NAM bezit.  
De NAM bezit een aantal boorlocaties dicht bij het stedelijk gebied; de locatie Assen -1 aan de 
Asserwijk lijkt kansrijk en een logische plek voor productie van geothermie en levering aan 
woonwijken in de sta d. Ook oude boorputten zouden warmte kunnen leveren; hetzij kleinere 
vermogens dan een nieuwe geothermie bron.  
 
  
Inzet op een gezamenlijk onderzoek naar de kansen en risico’s van geothermie. Een mogelijke 
rolverdeling ten aanzien van verder onderzoek naar geothermie:  
-  
 
 
-  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre> 
 
Naast de kennis van beide partijen is ook technisch e en commerciële kennis nodig van de 
uitkoppeling en distributie van warmte (warmtewisselaars en warmtenet).  
 
Productie van elektriciteit en waterstof  
De gemeente Assen neemt een vergaande rol in de productie van duurzame elektriciteit door delen 
van haar bedrijventerrein gronden tot zonnepark te ontwikkelen. Op het bedrijventerrein Assen -Zuid 
wordt een zonnepark van 30 hectare ontwikkeld. De productie van zonne -energie gaat met pieken en 
dalen gepaard. Vooral in de toekomst, maar ook nu al, is het verstand ig (gedeeltes van) de zonne -
energie op te slaan voor periodes van lage productie en hoge vraag. De productie van waterstof door 
electrolyse is daarin een logische keuze. De gemeente heeft daarom gestimuleerd dat op 
bedrijventerrein Assen -Zuid een waterstof vulpunt  
  
De gemeente wil graag een connectie tussen beide projecten: productie van waterstof uit de zonne -
energie, opslag van de waterstof en levering van de waterstof via het waterstofvulpunt.  
 
 
 
 
  
. 
Zonne -energie op daken  
 
 
 
Groen gas  
De enige productielocatie van groen gas binnen de gemeente is de rioolwaterzuivering van het 
waterschap Hunze en Aa’s. Het waterschap gaat deze productie aanpassen e n wellicht stopzetten. De 
gemeente kan de NAM in contact brengen met het waterschap.  
Rondom de gemeente bevinden zich wel productielocaties van groen gas, bijvoorbeeld aan de 
noordzijde bij Huis ter Heide. De mogelijkheden voor stimulering en samenwerking  op dit punt zijn 
nog onduidelijk.  
Verdere innovatie en samenwerking met andere partijen  
Zowel de gemeente als NAM onderkennen dat voor de energietransitie nieuwe samenwerkingen 
nodig zijn. Het samenbrengen van kennis en contacten is daarom belangrijk.   
-   
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>Date : 27-3-2019 12:46:54
a@em m en.nl, 
@em m en.nl'" 
@em m en.nl, 
@shell.com '" 
@shell.com ,
Subject : actielijst afstem m ingsoverleg Drenthe 4.0 overheden - NAM 26 m aart
Attachm ent : 20190326 Actielijst afstem m ingsoverleg Dr 4.0 overheden-NAM.pdf;im age001.png;
Beste dames en heren,
 
Bijgaand de actielijst van het afstemmingsoverleg gisteren.
 
Mocht je nog niet gereageerd hebben op de datavoorstellen voor het volgende overleg, zou je dit dan z.s.m. willen doen. Dan kan ik de definitieve datum vastleggen. Alvast
bedankt.
 
 
Met vriendelijke groet,
 
 
Team Economie
     
.
l
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2.18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>    Actielijst Afstemmingsoverleg Drenthe 4.0 overheden — NAM - 26 maart 2019    Deelnemers: Erik Bos (voorzitter), (provincie), EE Wouter Meijerman, i (gemeente Assen),    ES (NAM)    Afwezig: DE emeente Emmen)         Datum  overleg  26-03-2019    Agendapunt    Voortgang Drenthe 4.0    Actie/opmerkingen    Programmalijn Kennisinstituut:   Tot op heden is er nog geen afspraak met EZK.   - Samen met NAM en gemeenten in beeld brengen welke kennis  aanwezig is. Doel: duidelijkheid over focus kennisinstituut  (= inhoudelijke argumentatie).   -— __Opschalen om gesprek te arrangeren met EZK. Bestuurders  gemeenten betrekken bij dit proces (gedeelde actie).   NB: inmiddels heeft EZK ME) een afspraak ingepland op 8 april.   Programmalijn Praktijkgericht technisch onderwijs:   Na gesprek met EZK afstemmen met collega's onderwijs & arbeidsmarkt   gemeente Assen en Emmen.    We moeten ervoor zorgen dat de energie/dynamiek in het programma blijft.    Opzet maken voor een campagne vanuit de gemeenten om Drenthe 4.0  onder de aandacht te brengen in de regio en meer projecten te genereren.  Bijeenkomst organiseren met gemeenten, ambtenaren EZ en energie.  Conceptprogramma: presentatie Drenthe 4.0, opzet voor de campagne en  oproep doen aan gemeenten om te komen met projecten (lopende  projecten + kruisbestuiving -> projectengenerator). De NAM kan evt. het  perspectief schetsen.   Indien nodig kunnen de bijeenkomst en het doel ervan worden  aangekondigd in het EZ-overleg met de gemeenten op 11 april.    Wie    Deadline    15 april    2° helft april    11 april         26-03-2019              Monitoring werkgelegenheid    Pragmatisch insteken.   — Bedrijven in de gassector en daaraan gerelateerde bedrijven  benaderen met de vraag hoe de verdeling van werkzame personen is  naar opleidingsniveau. Vraag evt. meenemen in het jaarlijks  werkgelegenheidsonderzoek of werkende weg.              april    </pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>    Actielijst Afstemmingsoverleg Drenthe 4.0 overheden — NAM - 26 maart 2019    Datum Agendapunt Actie/opmerkingen Deadline  overleg    — Nagaan wat JCR gaat monitoren en of daarbij kan worden  aangehaakt.   26-03-2019 JRC voorstel Nagaan waar het JCR voorstel en Drenthe 4.0 elkaar versterken en   dubbelingen voorkomen.   e Agenderen voor overleg NG4 en EZ-hoofden op 3 april. = 3 april   e Navraag doen bij GEN over doel en wat roadmap moet opleveren. | Mili/Wouter   26-03-2019 Link met Regionale Energie | Zoveel mogelijk dwarsverbanden RES — Drenthe 4.0 maken. Voor volgende         Strategie (RES) overleg A) itnedigen voor as begin mei  presentatie RES en toelichting stand van zaken.  26-03-2019 Gesprek Van Loon — Shell wil in Noord-Nederland een scenarioverkenning doen. Start: april. Binnen  Klijnsma de provincie wordt evt. deelname besproken. CvdK Klijnsma bespreekt het in  noordelijk verband, Assen stemt af met de burgemeester. MW outer  26-03-2019 Rondvraag Volgend overleg organiseren in Emmen. nn begin mei                        </pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>Date : 20-12-2018 12:02:36
F
rom  :  
T
S
ubject : afspraak m et   en collega in het kader van Drenthe 4.0
 
 
2.19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>Date : 11-4-2019 13:03:04
F
T
o :   assen.nl, "Wouter Meijerm an" w .m eijerm an@assen.nl,   @assen.nl
C
S
ubject : afspraakverzoek Drenthe 4.0 m et Roald Leem rijse
A
ttachm ent : im age001.png;
H
oi , Wouter en ,
 
 
was net bij mij met verzoek afspraak in te plannen voor jullie met Roald. Zou volgende week of week daarna moeten.
D
at krijg ik niet voor mekaar. Hieronder de opties waarop Roald kan, aan jullie de vraag hoe verder.
1
7 april, 09.00u (NB. Als het deze optie wordt moet ik dat uiterlijk maandagmorgen 10u weten ivm afzeggen van een andere afspraak).
1
8 april, tussen 10.00 en 12.00u of tussen 13.30 en 15.00u.
W
eek daarna heb ik geen ruimte.
 
H
oor ik van jullie.
 
H
artelijke groet,
 
 
  | Bestuurssecretaresse | Gemeente Assen
(
 
*
 .
@assen.nl
 
A
a
nwezig op: ma, wo en do
 
 
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
a
ansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, 
g
edateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>    + Gemeente Assen    </pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>Date : 21-3-2019 14:15:08
shell.com '"
@shell.com ,   @assen.nl, "Wouter Meijerm an" w .m eijerm an@assen.nl, 
@em m en.nl'"
Subject : Afstem m ingsoverleg gastransitie overheden - NAM
Attachm ent : 20190312 Voorstel Drenthe 4.0 w erkgelegenheid.docx;JRC and the Northern Netherlands.pdf;im age001.png;
Beste mensen,
 
Volgende week hebben we na een lange pauze weer een afstemmingsoverleg.
Ter bespreking in elk geval de voortgang van Drenthe 4.0.
Daarnaast heb ik twee concept-voorstellen bijgevoegd.
Eén is een voorstel voor de monitoring van werkgelegenheid rond Drenthe 4.0, de tweede is een voorstel waarmee de NG4 in Europa bezig zijn.
Mochten jullie nog andere bespreekpunten hebben, laat het even weten!
 
 
Met vriendelijke groet,
 
 
Team Economie
Postbus 122
9400 AC Assen
     
 
.l
 
2.21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>Monitoring  Werkgelegenheid Drenthe 4.0  
 
 
 
Aanleiding  
Het besluit van het kabinet om de aardgaswinning in Groningen versneld te beëindigen  (‘gasbesluit’) , 
heeft direct gevolgen voor de werkgelegenheid bij de Nederlandse Aardolie  Maatschappij (NAM) en 
ook voor andere aardgasgerelateerde bedrijvigheid in Drenthe. Onderzoek van Berenschot wijst uit 
dat zeker  7000 banen op de tocht staan. Samen met een aantal betrokken partijen heeft de provincie 
het plan Drenthe 4.0, ‘Voortbouwen op  de energie van Drenthe’ opgesteld. Doel van dit plan is om 
zoveel mogelijk werkgelegenheid te behouden, dan wel nieuwe werkgelegenheid te creëren. Daarbij 
wordt vooral gekeken naar de kansen die de vernieuwing en verduurzaming van de 
energievoorziening bi edt.  
 
De vraag is wat de ontwikkelingen in de regio die gerelateerd zijn aan de energietransitie voor effect 
gaan hebben op de werkgelegenheid en wat de provincie Drenthe actief kan gaan doen om de 
werkgelegenheid zoveel mogelijk te stimuleren.  
 
Economische imp act 
Voor de bepaling van de impact van het gasbesluit op de werkgelegenheid in Drenthe (onderzoek 
Berenschot 2018) is gekeken naar de huidige werkgelegenheid bij de winning, transport en verkoop 
van aardgas in Drenthe. Deze directe werkgelegenheid behelst een kleine 2 .000 banen in 2017.  
 
Daarnaast is er de indirecte werkgelegenheid: banen van toeleveranciers van goederen en diensten 
die direct betrokken zijn bij de winning, transport en verkoop van aardgas. Voor de bepaling van de 
omvang daarvan is gebruik  gemaakt van een algemeen gebruikte multiplier . Dit levert een aantal van 
ca. 5.250 banen op. Niet meegenomen is de geïnduceerde werkgelegenheid, dat zijn de banen in 
andere sectoren die positieve effecten ondervinden van bestedingen van mensen die direct of 
indirect hun geld verdienen in de aardgassector.  Evenmin is de werkgelegenheid meegenomen bij 
installatiebedrijven en bedrijven die aardgasgerelateerde producten maken, zoals cv -ketels  en 
gasbranders. Dergelijke bedrijven worden niet direct geraakt doo r het gasbesluit, maar hebben wel 
een grote vernieuwingsopgave als gevolg van de bredere energietransitie.  
 
Voor het behoud en mogelijk zelfs de uitbreiding van werkgelegenheid wordt in eerste instantie 
gekeken naar de kansen die de energietransitie biedt. Drenthe 4.0 zet in op een viertal 
programmalijnen:  
- Behoud en uitbouw van kennis/k ennisinstituut   
- Herinzet van gasinfrastructuur  
- Praktijkgericht technisch onderwijs  
- Sluiten van kringlopen.  
 
Uit diverse onderzoeken is duidelijk, dat aardgasgerelateerde banen verdwijnen en dat er door de 
energietransitie mogelijkheden voor nieuwe banen komen ( * zie di verse rapporten van SER, PBL, 
enz.).  Onduidelijk is echter, hoe verlies en aanwas zich kwantitatief en kwalitatief tot elkaar </pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre> 2 
verhouden en wat dat betekent voor de arbeidsmarkt. Voor Drenthe weten we dat in elk geval ruim 
7.000 banen verdwijnen of verande ren. Met de plannen in Drenthe 4.0 willen we deze transitie 
ondersteunen en in positieve zin bijbuigen. We hebben echter nog te weinig beeld in hoeverre de 
ideeën die er nu zijn, daadwerkelijk een bijdrage leveren aan behoud/uitbouw van werkgelegenheid.  
Daartoe willen we graag een nadere onderbouwing van zowel huidige als potentiële 
werkgelegenheid.  
 
Onderzoek naar de effecten van de energietransitie op de werkgelegenheid  
Op dit moment is de omvang van directe werkgelegenheid en daarvan afgeleid de indirecte 
werkgelegenheid in Drenthe bekend. Er heeft echter nog geen kwalitatieve analyse plaatsgevonden. 
Nader inzicht in het type banen dat verdwijnt en de bijbehorende opleid ingsniveaus geeft tevens 
handvatten voor de maatregelen die nodig zijn om huidige werknemers te begeleiden naar nieuw 
werk.  
Vervolgens willen w e per programmalijn onderzoeken welke effecten de beoogde projecten en 
activiteiten zullen hebben op werkgelegenh eid en daarmee op de economie.  
1. Nadere a nalyse van de directe en indirecte aardgasgerelateerde werkgelegenheid, het soort 
werkzaamheden (inclusief FTEs)  en het daarbij passende opleidingsniveau . 
2. Kwalitatieve en kwantitatieve a nalyse van de effecten van de benoemde initiatieven op de 
werkgelegenheid.  
3. In kaart brengen van de randvoorwaarden die noodzakelijk zijn om een eventuele mismatch op 
te heffen, zoals het inzichtelijk maken van de beschikbare capaciteit op de arbeidsmarkt en de 
partijen die noodzakel ijk zijn om deze capaciteit aan te boren. En inzichtelijk maken welke 
potentiële maatregelen er kunnen worden getroffen om in de toekomstige kwantitatieve en 
kwalitatieve personeelsbehoefte te kunnen voorzien.  
4. Inventariseren van overige maatregelen die bi j kunnen dragen aan behoud van huidige 
aardgasgerelateerde werkgelegenheid.  
 
 
Doel en van het onderzoek:  
• Nader inzicht in de huidige werkgelegenheid in de aardgassector  
• Inzicht in de effecten van de energietransitie op de arbeidsmarkt in Drenthe (Drenthe 4.0)  
• Inzicht in de economische (potenti ële) waarde van de energietransitie in Drenthe  
• In beeld krijgen van potentiele maatregelen om werkgelegenheid te behouden en te stimuleren  
De an alyse biedt tevens een soort van nulmeting: gaande de uitvoerin g van Drenthe 4.0 kunnen we 
bijhouden wat de daadwerkelijke ontwikkelingen in de werkgelegenheid zijn.  
 
 
 
*Rapporten o.a.:  
ECN, PBL, CBS, e.a., Nationale Energieverkenning 2017  
SER, Advies 18/03 Energietransitie en werkgelegenheid, Kansen voor een duurzame toekomst ; april 2018  
PBL, Effecten van de energietransitie op de regionale arbeidsmarkt – een quickscan ; 2018  
CE Delft, Werk door groene waterstof; dec. 2018  </pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre> 
 EU Joint Research Centre and the Cities Northern Netherlands  
Towards a healthy “ Post natural gas economy in the Northern Netherlands ” 
An action roadmap on transition  is needed !    
     Draft, 15th January 2019 ,   
 
The Northern Netherlands  is located between the North Sea area in the West,  and the German 
border in the east, and  consists of three provinces: Friesland, Groningen and Drenthe. The total 
region covers around 11.000 km2  (the size of Qatar) , and with just over 1,7 million inhabitants it is 
one of the more  sparsely  populated regions in the Netherlands.  The region is str ong in agri /food , 
circular economy , healthy ageing and the energy transition.  In 2016 t he regional GDP was € 56.7b, 
which counts for  8% of the national GDP.  
There are four main cities in the region: Groningen  (200k  inhabitants ), Leeuwarden  (107k) , Assen  
(68k)  and Emmen  (108k) . They play an important role in the economic development  of the region . 
The cities provide economies of scale and they attract talents and skilled labour that allow 
specialization in knowledge  and innovation. This knowledge and innovation ecosystem is displayed in 
the high number of innovation centres on energy like EnTranCe  and BuildinG  in Groningen , whereas  
the city of Emmen also has a strong green Chemicals cluster.  Assen houses the TT -circuit (moto GP), 
and focuses on smart mobility, next to circular construction. For Leeuwarden, culture is an important 
driver, and it held  the EU cultural capital  award  in 2018.  
For both  the region and cities the energy transition is a key priority. Since a few years t he region 
suffers from earthquakes as a result of natural gas extraction, which leads to an urgent need to 
redesign our energy supply  and infrastructure . The challenge is not only related to 
solutions/innovation, but also social. For example o ne of the biggest  gas companies (NAM) has its 
headquarters in Assen, and the energy transition should not lead to high unemployment rates for the 
thousands  of people w orking in the fossil energy industry . 
Why?  
• The Paris Agreement has made the realization of a fully sustainable energy system inevitable. 
In the Northern Netherlands , the need for this change is even more pronounced because of 
the earthquakes  due to natural gas extraction operations.  
• The National Government has decided to speed up the withdrawal of natural gas from the 
Groningen Natural Gas field. This has a major impact on the vulnerable economy in the 
region.  
• If no action is taken quickly, there is a real and irreversible risk to the vitality of the economy 
in th e Northern Netherlands , especially in the cities.  
What?  
• To achieve a healthy post natural gas economy, w e are facing three main transitions : 
1. Transition on human capital : action is required to eliminate the quantitative and 
qualitative mismatch between supp ly and demand of technical skilled people in the 
energy sector.  To put it more concrete: a lot of people will lose their job if we won’t 
make the transition.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre> 
 2. Industrial transition: to maintain the workforce and knowhow in the gas sector , 
companies in this  sector have to switch to alternative business model or even to 
alternative markets (e.g. hydrogen), this requires also a technical transition   
3. Energy transition: to switch to a sustainable energy supply and circular economy, we 
need a broad approach, wher e technical innovation from  the industrial sector is 
being matched with the challenges in the labour market combined with the 
knowledge  from  universities (applied sciences and fundamental research) . 
• To tackle the se challenges we need to pro-active ly respond to these transitions. Therefore an 
Action roadmap on transition is needed.  The cities in the  Northern Netherlands want to take 
the lead in developing the roadmap.  This action roadmap describes how the transitions on 
human capital, industry and energy will be rolled out, with a strong focus on hands -on 
recommendations and project proposals.  
• In a first phase, the action roadmap need s to focus and to choose in achieving a feasible 
roadmap.  
How?  
•   
 
   
  
  
  
   
   
 
    
 
 
    
 
 
 
  
  
  
     
  
  
  
 
  
 
Decembe r 2018:  agreement within the cities N orthern Netherlands to take the lead  
January /February  2019 :  discussion on the draft together with the JRC  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre> 
 March  2019:   first meetings with the taskforce and the JRC  
April  2019:   potential EU Policy Lab meeting with the JRC  
May /June 2019:  draft outline for the  action roadmap on transition  
June /July  2019:   preparations two -day conference  
September 2019:  Two -day JRC Conference  in the city of Leeuwarden  
Oct./Nov.  2019:  development of the roadmap  
December  2019:  final Action Roadmap on transition , presented in Norther n Netherlands and 
Brussels  
Taskforce:   
  
    
  
  
   
    
   
  
  
Limited time required: maximum of four meetings needed, including one with the EU Policy Lab  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe)</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre>Date : 15-11-2018 21:40:04
 @berenschot.nl
To : " @shell.com " @shell.com , "eveenstra@rendo.nl" eveenstra@rendo.nl, "a.bruinsslot@drenthecollege.nl"
a.bruinsslot@drenthecollege.nl, "b.arends@em m en.nl" b.arends@em m en.nl, "Roald Leem rijse" R.Leem rijse@assen.nl
Cc : 
shell.com " 
@drenthecollege.nl" @drenthecollege.nl, @drenthe.nl"
@drenthe.nl
Subject : Agenda Bestuurlijk overleg Drenthe 4.0 20 novem ber 2018
Attachm ent : Agenda Drenthe 4.0 BO dinsdag 20 nov.docx;
Geachte heer/mevrouw,
 
Bijgaand treft u de agenda aan voor het bestuurlijke overleg Drenthe 4.0 van komende dinsdag.
We zien u graag de 20
e
 om de verdere uitwerking van Drenthe 4.0 te bespreken.
 
Daarnaast bent u van harte welkom om aanwezig te zijn bij het aanbieden van het plan Drenthe 4.0 aan het kabinet, dit vindt plaats op woensdag 21 november van 11.30 tot 12.30uur in
Assen (Westerbrink 1). Directeur-generaal Sandor Gaastra zal het plan namens het kabinet in ontvangst nemen. Er zal verschillende media bij aanwezig zijn. Mocht u hierbij aanwezig willen
zijn, dan verzoeken we u om zich aan te melden via een antwoord op deze mail.
 
Mocht u vragen hebben, dan kunt u hierover contact opnemen met ondergetekende of 
  (tijdelijke plaatsvervanger  ) op .
 
Met vriendelijke groet,
Namens gedeputeerden Henk Brink en Tjisse Stelpstra,
 
 - 
Provincie Drenthe
 
 
 
-------- Oorspronkelijk bericht --------
. @drenthe.nl
>
Datum: 01-11-18 21:42 (GMT+01:00)
@shell.com
>, "'eveenstra@rendo.nl'" <
eveenstra@rendo.nl
>, "'a.bruinsslot@drenthecollege.nl'"
<
a.
bruinsslot@drenthecollege.nl
>, "'b.arends@emmen.nl'" <
b.arends@emmen.nl
>, "'r.leemrijse@assen.nl'" <
r.leemrijse@assen.nl
>
. l @shell.com
@attero.nl
<
en.nl
. @assen.nl
>, " @drenthecollege.nl'" <
. @drenthecollege.nl
>, 
 
@
drenthe.nl
>
Onderwerp: Uitnodiging bestuurlijk overleg Drenthe 4.0
 
G
eachte heer/ mevrouw,
 
Hierbij nodig ik u graag uit voor een bestuurlijke bijeenkomst over de transitieagenda gasbesluit Drenthe, oftewel: Drenthe 4.0. Deze bijeenkomst overleg vindt plaats op 20
november van 15.00 tot 16.00 uur in het provinciehuis in Assen.
 
Doel van de bijeenkomst
De komende maanden willen we samen met u het programma graag een stap verder brengen met het oog op de gesprekken met het ministerie van EZK. Tijdens dit overleg praten
gedeputeerden Tjisse Stelpstra en Henk Brink u graag bij over de bestuurlijke ontwikkelingen op dit vlak.
 
Het doel van de bestuurlijke bijeenkomst is dan ook meerledig:
Elkaar informeren
(Her)bevestigen van commitment
Afspraken maken over de rolverdeling in de uitwerking van het programma
 
Aanmelding
Graag zien wij u op 20 november. Wilt u van tevoren laten weten of u (of een vervanger) aanwezig kunt zijn door een antwoord te sturen op deze mail? Binnenkort ontvangt u de
bij deze bijeenkomst de behorende vergaderstukken.
 
Vragen?
Heeft u vragen over deze uitnodiging, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende of   (tijdelijke plaatsvervanger  ) op - .
 
Met vriendelijke groet,
 
Mede namens Henk Brink en Tjisse Stelpstra
Provincie Drenthe
 
Disclaimer
This e-mail and any attachment it contains is confidential and may contain legally privileged information. 
If you are not the intended recipient, please note that this e-mail or any attachment may not be copied or disclosed or distributed to others.
If you have received this e-mail by error, please notify the sender immediately by return e-mail, and delete this message. All rights reserved.
This email has been scanned for viruses and malware, and may have been automatically archived.
2.22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre> 
 Bestuurlijk overleg Drenthe 4.0  
Datum: 20 november 2018  
Tijd: 15.00uur – 16.00uur  
Locatie: Provinciehuis, Westerbrink 1 Assen, GS kamer.  
 
Agenda  
1. Welkom  
2. Informeren aanwezigen over de ontwikkelingen Drenthe 4.0  
3. Rondje langs partijen: waar staan we?  
4. Bespreken verdere uitwerking van het programma.  
5. Afspraken en Afsluiting  
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>Date : 19-11-2018 17:11:52
From  :  
To : "Marco Out" M.Out@assen.nl, "Roald Leem rijse" R.Leem rijse@assen.nl
Subject : Annotatie BO Drenthe 4.0 20 nov.
Attachm ent : 2018-11-19 Annotatie BO 20.nov.docx;
Dag Marco en Roald,
 
Hierbij een korte annotatie ten behoeve van het bestuurlijk overleg over Drenthe 4.0 van morgenmiddag.
 
Groet,
 
2.23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Strategie en Advies  
Steller :  
Aan : Marco Out, Roald Leemrijse  
Datum : maandag 19 november 2018  
Onderwerp  : Bestuurlijk Overleg Drenthe 4.0 op 21 november a.s.  
 
 
Voor het bestuurlijk overleg zijn geen stukken aangeleverd. Tijdens het ambtelijk overleg is 
afgesproken, dat er een voorzet voor de verdere uitwerking van het programma door de 
provincie zou worden aangeleverd. Tevens is toen afgesproken om een voorzet vo or  de lobby 
op de agenda te zetten. I  
 
 
  
   
 
Agendapunt 2: Informeren aanwezigen over de ontwikkelingen Drenthe 4.0  
Ik ga er vanuit dat dit agendapunt m.n. door de provincie zal worden toegelicht.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
    
 
Agendapunt 3 : Rondje langs partijen      
Pijler 1  Maximaal hergebruik  van in Drenthe aanwezige gasinfrastructuur : Ambtelijk 
worden met de NAM verkennende gesprekken gevoerd over het omzetten  van 
piekopbrengsten van het toekomstige zonnepark op bedrijventerrein Assen -Zuid in waterstof 
en hiervoor de aanwezige infrastructuur van de NAM te gebruiken.  
In een later stadium mogelijk koppeling met het warmtenet, waarvoor Engie momenteel een 
businesscase voorbereidt voor de grote zorgpartijen en het Rijksvastgoedbedrijf in Assen-
Zuid (Mandemaat, WZA c.a.).  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre>Verder is een voorstel voor een samenwerkingsagenda met de NAM door Assen opgesteld. 
Deze is op bestuurlijk niveau nog niet met elkaar besproken,  voor zover ik weet. En in elk 
geval nog niet met elkaar afgekaart.  
 
Pijler 2 : Nationaal instituut voor geothermie : verkennende activiteiten zijn tot nog toe m.n. 
door de provincie verricht. Op dit punt wil Assen graag samen met de provincie het voortouw 
nemen.   
 
Pijler 3: Een impuls geven aan praktijkgericht technisch onderwijs:    
Samen met Drenthe College, Hanzehoge school en provincie worden de mogelijkheden voor 
een Innovatie Werkplaats verkend. Het MKB is hier ook nauw bij betrokken.  
 
Agendapunt 4 Bespreken verdere uitwerking van het programma   
Voor de uitwerking van het programma heeft de provincie het voornemen om in december 
een uitwerkingsbijeenkomst te organiseren. Ambtelijke betrokkenheid bij de uitwerking van 
elk van de vier pijlers in de brochure is wenselijk; in overleg met Wouter Meijerman en Ria 
Lahuis wordt nagegaan op welke wijze dit bij voorkeur bemen st kan worden.    
 
 
 
.  
 
. 
 
Agendapunt 5 Afspraken en afsluiting  
Woensdag 21 november is er voorafgaand aan het persmoment een overleg met DG Gaastra. 
De aanbieding van de brochure is een markering; veel meer commitment mag op dit moment 
van EZK nog niet verwacht worden. Daarom zullen m.n. enkele procesafspraken gemaakt 
moeten worden.  
   
 
 
 
 
       
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre>Date : 22-6-2018 15:00:33
To : " @shell.com '" @shell.com , "'eveenstra@rendo.nl'" eveenstra@rendo.nl, "'a.bruinsslot@drenthecollege.nl'"
a.bruinsslot@drenthecollege.nl, "'b.arends@em m en.nl'" b.arends@em m en.nl, "Roald Leem rijse" R.Leem rijse@assen.nl
Cc : 
@shell.com '" 
@drenthecollege.nl, @em m en.nl'" @em m en.nl,   @assen.nl,  
Subject : Bestuurlijke bijeenkom st Transitieagenda gasbesluit Drenthe, 27 juni
Attachm ent : 2-pager Provincie Drenthe_PR.pdf;180622 Conceptrapport im pactanalyse en ontw ikkelperspectief.docx;im age001.png;
Geachte mevrouw, mijnheer,
 
Hierbij wil ik graag de bestuurlijke bijeenkomst over de transitieagenda gasbesluit Drenthe bevestigen.
Deze vindt plaats op 
woensdag 27 juni
, van 
9.00-10.00 uur
, in het 
provinciehuis in Assen.
 
Het versneld beëindigen van de gaswinning heeft gevolgen voor de NAM in Assen, maar ook voor de overige gasgerelateerde bedrijvigheid in Drenthe. Op verzoek van de
provincie Drenthe heeft Berenschot in een kort tijdsbestek een impactanalyse uitgevoerd om een beter beeld te krijgen van de mogelijke effecten. Op basis van een
stakeholderconsultatie is gekeken welke ontwikkelperspectieven er zijn voor economische structuurversterking en duurzame energievoorziening. De resultaten van het
onderzoek en de consultatie vindt u in het concept eindrapport. Op basis van de bevindingen willen wij een oproep doen aan het Rijk om te erkennen dat er een gezamenlijke
opgave ligt voor Rijk en regio. Deze oproep vindt u in bijgevoegde ‘2-pager’.
 
Uw organisatie heeft inbreng geleverd voor de ontwikkelperspectieven. Graag willen wij deze de komende tijd verder uitwerken, met u en met andere partners, inclusief het Rijk.
Tijdens de bijeenkomst woensdag willen wij u vragen of u onze oproep aan het Rijk kunt onderschrijven en ondersteunen.
 
Graag zien wij u op 27 juni. Bij vragen kunt u contact opnemen met ondergetekende of  -  l     .
 
Met vriendelijke groet,
namens gedeputeerden Henk Brink en Tjisse Stelpstra,
 
 
Team Economie
Postbus 122
9400 AC Assen
   
     
E 
.l
 
2.24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 141 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 141 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 142 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 142 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 143 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 143 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 144 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 144 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 145 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 145 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 146 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 146 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 147 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 147 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 148 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 148 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 149 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 149 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 150 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 150 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 151 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 151 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 152 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 152 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 153 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 153 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 154 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 154 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 155 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 155 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 156 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 156 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 157 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 157 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 158 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 158 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 159 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 159 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 160 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 160 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 161 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 161 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 162 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 162 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 163 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 163 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 164 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 164 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 165 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 165 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 166 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 166 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 167 ======================================================================

<pre>Date : 29-3-2019 11:35:56
@gem eentew esterveld.nl'" gem eentew esterveld.nl,    @assen.nl, "' @aaenhunze.nl'"
@aaenhunze.nl, " dew oldenhoogeveen.nl'" dew oldenhoogeveen.nl, " @coevorden.nl'" @coevorden.nl, "
 @drenthe.nl, @gem eentenoordenveld.nl'" @gem eentenoordenveld.nl, "
@Gem eenteNoordenveld.nl'"
@Gem eenteNoordenveld.nl, "Wouter Meijerm an" w .m eijerm an@assen.nl, @em m en.nl'" @em m en.nl,
@gem eentew esterveld.nl'" @gem eentew esterveld.nl, " borger-odoorn.nl'" @borger-odoorn.nl,  
@assen.nl, 
@m iddendrenthe.nl, 
@em m en.nl'" 
@em m en.nl, " @borger-odoorn.nl'" j @borger-odoorn.nl,
@tynaarlo.nl'" tynaarlo.nl,   @assen.nl,   @assen.nl, rt@coevorden.nl'"
coevorden.nl, " @coevorden.nl'" @coevorden.nl, @m eppel.nl'  @m eppel.nl,  
Subject : Bijeenkom st gem eenten Drenthe 4.0 - 18 april
Attachm ent : im age001.png;
Beste dames en heren,
 
Op donderdag 18 april organiseren we een bijeenkomst voor de gemeenten over Drenthe 4.0 (plan n.a.v. de versnelde beëindiging van de gaswinning in het Groninger gasveld).
Hiervoor heb je afgelopen dinsdag een uitnodiging van mij ontvangen.
In verband met de opzet van de bijeenkomst is er ruimte voor maximaal 2 personen per gemeente, bij voorkeur één collega vanuit economie en één vanuit energie. Zou je mij
willen laten weten welke energie collega vanuit jullie gemeente aan zal sluiten (voor zover dit nog niet is doorgegeven), dan hebben we een overzicht van alle deelnemers en
kunnen we hier rekening mee houden met de catering. Op dit moment beschikken we wel over de mailadressen van de economie collega’s, maar helaas niet over die van de
energie collega’s die hiervoor uitgenodigd zouden moeten worden.
 
Aanmelden kan door de afspraak te accepteren.
 
Alvast bedankt en graag tot 18 april!
 
Met vriendelijke groet,
 
 
Team Economie
     
     
.
l
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2.25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 167 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 168 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe</pre>

====================================================================== Einde pagina 168 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 169 ======================================================================

<pre>    2.26    VOORTBOUWEN  OP DE ENERGIE  VAN DRENTHE    Dit programma en de oproep aan  het Rijk is tot stand gekomen na  consultatie van een brede groep  regionale stakeholders en wordt  ondersteund door de volgende  initiatiefnemers:   Attero, Drenthe College,  provincie Drenthe, gemeente  Assen, gemeente Emmen, NAM  en RENDO    </pre>

====================================================================== Einde pagina 169 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 170 ======================================================================

<pre>    VOORTBOUWEN  OP DE ENERGIE    VAN DRENTHE    Het kabinet heeft besloten om de aardgaswinning  uit het Groninger veld door de NAM versneld te  beëindigen. Voor de kwetsbare economie van  Drenthe heeft dit een grote impact. Als er niet snel  wordt gehandeld, dan dreigt een reëel en onomkeer-  baar gevaar voor de vitaliteit van de Drentse eco-  nomie. De werkgelegenheid in de aardgassector is  al langer aan het afnemen, maar dreigt nu versneld  te verdampen. Dit kan de regio niet laten gebeuren.  Daarom slaat een Drentse coalitie van overheden,  bedrijven en onderwijsinstellingen de handen ineen  voor Drenthe 4.0, een ontwikkelperspectief voor de  Drentse economie en voor een duurzame energie-  voorziening. Het Rijk is een belangrijke partner om  deze ambitie mogelijk te maken.    Drenthe heeft de afgelopen jaren al veel banen verloren in de  aardgassector. Door het recente kabinetsbesluit dreigt opnieuw  een fors banenverlies, met grote gevolgen voor de toch al kwets-  bare economische structuur van Drenthe. Het versneld  beëindigen van de gaswinning zet de banen van  meer dan 7.000 werknemers op de tocht. Werknemers,  voor wie niet zondermeer alternatieven zijn op de Drentse arbeids-  markt. Bij de NAM, de grootste werkgever in de aardgassector,   zijn bovendien veel hoger opgeleiden in dienst. Het risico dat deze  mensen de regio zullen verlaten is reëel. Deze brain drain zorgt  ervoor dat kennis, koopkracht en innovatie uit de regio verdwijnt.  Assen, de vestigingsplaats van het hoofdkantoor van de NAM, en  directe omgeving dreigen hier in het bijzonder door getroffen te  worden. Daarom is het zaak om snel te handelen.    Dit programma en de oproep aan  het Rijk is tot stand gekomen na   consultatie van een brede groep   regionale stakeholders en wordt   ondersteund door de volgende    initiatiefnemers:   Attero, Drenthe College,  provincie Drenthe, gemeente  Assen, gemeente Emmen, NAM  en RENDO         Het besluit om de aardgaswinning in Groningen te beëindigen   hangt direct samen met drie transities:   1. Transitie van de arbeidsmarkt: er is actie nodig om de kwanti-  tatieve en kwalitatieve mismatch tussen vraag en aanbod van  technisch personeel op te heffen.   2. Transitie van bedrijven in de gassector: door het aardgas-  besluit is voor deze bedrijven op nog kortere termijn een  alternatief verdienmodel vereist.   3. Energietransitie: Drenthe moet net als de rest van Nederland  de omslag maken naar een duurzame energievoorziening en  een circulaire economic.    De urgentie van deze transities was al groot, maar neemt met het  aardgasbesluit alleen maar tac. Het is noodzakelijk om versneld  een nieuw toekomstperspectief te ontwikkelen.    Een Drentse coalitie van overheden, bedrijven en onderwijs-  instellingen heeft besloten om de transities aan te grijpen om  een positieve verandering teweeg te brengen. Drenthe wil een  belangrijke bijdrage leveren aan de energievoorziening van de  toekomst, als regio waar innovaties worden toegepast en geïmple-  menteerd. De aanwezige kennis, de ervaring met energiewinning  en de fysieke infrastructuur bieden hiervoor een uitstekende  uitgangssituatie. Er zijn in Drenthe tal van kansrijke initiatieven  en projecten waarin voortvarend wordt gewerkt aan de energie-  transitie. Om op die energie voort te bouwen en de grote ambities  waar te maken, zoeken we de samenwerking met partners in  (Noord-)Nederland en met het Rijk.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 170 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 171 ======================================================================

<pre>    (Gas)infrastructuur    (Pilot)projecten    Kennisontwikkeling  Kennisuitwisseling    Drenthe 4.0    Sluiten van  kringlopen    Toepassing kennis  Werk-leeromgeving    Groei werkgelegenheid  Duurzame energie-  voorziening         Kennisinstituut  Geothermie en  Ondergrond    Scholingsfaciliteiten  Kennisuitwisseling    Praktijkgericht  technisch onderwijs    Drenthe wil zijn traditionele rol als energieproducent van  Nederland, na turf, olie en gas, graag voortzetten, maar dan  als toeleverancier van unieke toepassingen voor de duurzame  energievoorziening: Drenthe 4.0. Drenthe heeft daarvoor een  kansrijke uitgangssituatie, in de vorm van infrastructuur voor  duurzame energiedragers, bijzondere kennis van geothermie en  de ondergrond, vernieuwend technisch onderwijs, voorlopers  in biobased en circulaire econormnie en een landelijk gebied  met een grote rijkheid aan duurzame grondstoffen. Wij geven  onze ambitie vorm in vier onderling samenhangende ontwik-  kellijnen, die op de volgende pagina's verder zijn uitgewerkt.  Ons ontwikkelperspectiet is ambitieus, maar ook noodzakelijk  voor het realiseren van meer werkgelegenheid in de regio en  voor een duurzame energievoorziening van Nederland. Ook  draagt Drenthe hiermee bij aan één van de meest urgente  doelstellingen van de BV Nederland: het reduceren van de  CO2-uitstoot, en aan bestendiging van de leveringszekerheid  en onafhankelijkheid.    De omwenteling naar Drenthe 4.0 is een opgave van nationaal  belang. We willen hiermee onze unieke kennis inzetten voor de  energictransitie op regionale én nationale schaal en daarnaast  onze economische structuur versterken.    Hiervoor zijn aanzienlijke investeringen noodzakelijk voor:   e _ Aanpassing en realisatie van fysieke infrastructuur en  voorzieningen   * Kennisopbouw rond geothermie en de ondergrond en de  ontwikkeling van cen kennisinstituut   * Opleiding en omscholing van huidige medewerkers en  nieuwe aanwas van technisch personeel   ¢ Ontwikkeling van nieuwe technieken en de toepassing  daarvan in de praktijk   * Begeleiding en ondersteunende faciliteiten    Als Drentse coalitie van overheden, bedrijven en onderwijs-  instellingen nemen wij hiervan een substantieel deel voor   onze rekening. Drenthe beschouwt het Rijk als een belangrijke  partner in het realiseren van de ambities, aangezien zowel de  urgentie als de oplossingsrichtingen de regionale schaal over-  stijgen. Daartoe stellen we voor om een Transitiefonds Drenthe  4.0 op te richten, met middelen van het Rijk en van de regio,  van waaruit de investeringen kunnen worden bekostigd. Dit  fonds wordt gekoppeld aan een verder te concretiseren adaptief  uitvoeringsprogramma, waaraan een stuurgroep van het Rijk  en de regio, publiek en privaat sturing geeft.    Wij doen hierbij een oproep aan het Rijk om bij te dragen   aan het Transitiefonds Drenthe 4.0 met een bedrag van € 152  miljoen en om daarnaast bij te dragen via andere maatregelen  om de ambitie te realiseren.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 171 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 172 ======================================================================

<pre>    De programmalijnen voor het Transitiefonds  Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    De volgende programmalijnen vormen de basis van het Transitiefonds Drenthe 4.0 waar    het programma op voort kan bouwen. We hebben al zaken in geng gezet, maar er is    meer nodig. De opzet van het programma is een volgende stap richting het behalen van    de doelstellingen in 2030 en verder, namelijk behoud van werkgelegenheid en bijdragen    aan een duurzame energtevoorziening. Gaandeweg moet blijken in hoeverre deze    maatregelen voldoende zijn om de werkgelec    zenheid te behouden. We werken de vier    programmalijnen nader uit en vertalen ze naar een vraag aan het Rijk.         MAXIMAAL HERGEBRUIK VAN IN DRENTHE  AANWEZIGE GASINFRASTRUCTUUR    Drenthe wil optimaal gebruik maken van de in de  provincie aanwezige gasinfrastructuur door deze uit te  breiden en aan te passen voor duurzame energie, zoals  groen gas, waterstof en biogas. Hiervoor zal eerst een  transitieplan worden opgesteld voor de uitbreiding   en aanpassing van de infrastructuur, mede gericht op  het sluiten van kringlopen. Het doel is om daarmee  desinvesteringen in de gasinfrastructuur te voor-  komen. Ook wordt bijgedragen aan een duurzame  energievoorziening en aan het behoud van bedrijvig-  heid en werkgelegenheid in de provincie.    Drenthe beschikt over een unieke gasinfrastructuur  voor winning, behandeling en transport van aardgas  zoals het gasnetwerk, gaszuiveringsinstallaties en  ondergrondse putten. Bovendien is er in de provincie  op dit gebied veel hoogwaardige kennis en uitvoe-  ringskracht aanwezig. De NAM, RENDO en andere  gasbedrijven ontwikkelen concrete initiatieven voor  hergebruik van gasinfrastructuur voor duurzame  energie en hebben grote ambities om daarin te inno-  veren en op te schalen.    Wij vragen een bijdrage van € 30 miljoen in het  Transiticfonds Drenthe 4.0 voor de verdere ont-  wikkeling van pilots en koppeling van huidige  fysieke infrastructuur aan vernieuwende infra-  structuur met het oog op nieuwe toepassingen  in de energievoorziening.    WAT WE AL DOEN    GZI Emmen: een pilot voor hergebruik van  een gaszuiveringsinstallatie voor de produc-  tie van duurzame energievormen. De pilot  bevat drie inhoudelijke zoekrichtingen:  biovergisting, biovergassing en waterstof.  Diverse partijen zijn betrokken, waaronder  de NAM, Emmtec, Gasunie en de gemeente  Emmen.    Waterstofwijk Hoogeveen: in Hoogeveen  wordt de eerste Nederlandse nieuwbouw-  wijk met waterstof ontwikkeld, waardoor  ervaring wordt opgedaan met (groene)  waterstof als warmte- en elektriciteits-  voorziening en de aanleg van de benodigde  infrastructuur. Het initiatief wordt ont-  wikkeld door een platform van noordelijke  bedrijven en instellingen, waaronder Stork,  GasTerra, de Groningse energieproeftuin  EnTranCe, en N-Tra, het dochterbedrijf van  netbeheerder RENDO.    Roadmap waterstoftoepassingen:   de gemeente Emmen ontwikkelt meerdere  projecten op het gebied van waterstof.  Daarnaast bereidt de gemeente een  ‘roadmap’ voor met betrekking tot  waterstoftoepassingen.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 172 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 173 ======================================================================

<pre>    De programmalijnen voor het  Transitiefonds Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    OPZETTEN VAN EEN KENNISINSTITUUT  VOOR GEOTHERMIE EN ONDERGROND    Wij hebben de ambitie om, voortbouwend op de bij de  NAM aanwezige hoogwaardige kennis, een kennis-  instituut voor geothermie en ondergrond in Drenthe  op te zetten. Op middellange termijn kan rondom dit  instituut een breder kenniscluster ontstaan. Daarmee  blijft ook werkgelegenheid voor hoger opgeleiden  geborgd. Gedacht wordt een ontwikkeling langs de  volgende lijnen:    1. Kennisinstituut: Bundeling en ontwikkeling van  nationale kennis over geothermie en ondergrond  op één fysieke locatie, met specifieke aandacht  voor kennis over de kansen en beperkingen van  het gebruik van de ondergrond.    2. Programma voor implementatie: regie op  initiatieven en projecten op het gebied van geo-  thermie, wegnemen van barrières. Koppeling met  onderwijs en scholing van technisch personeel.    Ondersteuning gemeenten: kennisinfrastruc-  tuur, instrumenten en adviescapacitcit voor lokale  overheden.    Ad    In 70 jaar is unieke kennis ontwikkeld over de  ondergrond, zoals over de bodem, aardlagen en het  aanboren van energie. Die kennis is aanwezig bij de  NAM, maar ook bij tal van andere partijen in Noord-  Nederland zoals EBN en de Gasunie. Deze kennis   is onmisbaar voor de ontwikkeling van vormen van  duurzame energievoorziening, zoals geothermie.    " rn  LED |    Ee    WAT WE AL DOEN    * Provincie Drenthe heeft in 2014 een oriën-  tatiedocument geothermie op laten stellen.  Het maakt duidelijk waar kansen liggen voor  de verschillende vormen van geothermie en  welke knelpunten opgelost moeten worden  om tot implementatie van de techniek te  komen.    » Gemeente Assen heeft in januari 2018  onderzoek laten uitvoeren naar de mogelijk-  heden voor geothermie. Dit werd uitgevoerd  door IF Technology Creating Energy en  betreft een geologie- en procesbeschrijving.    * _De NAM onderzoekt momenteel de  mogelijkheden van hergebruik van haar  op termijn vrijkomende locaties voor de  toepassing van geothermie.    Wij vragen het Rijk om te besluiten dat een natio-  naal kennisinstituut Geothermie en Ondergrond in  Assen wordt gevestigd. Dit besluit zal gepaard moeten  gaan met een opdracht aan EBN om een significante  bijdrage te leveren aan de opbouw en werking van  het instituut. Om deze ontwikkeling in gang te zetten  vragen wij een financiële bijdrage van € 2 miljoen  voor technische begeleiding- en proceskosten.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 173 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 174 ======================================================================

<pre>    De programmalijnen voor het  Transitiefonds Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    EEN IMPULS GEVEN AAN PRAKTIJKGERICHT    TECHNISCH ONDERWIJS    Drenthe wil zijn inzet op het praktijkgericht tech-  nisch onderwijs voor de energietransitie intensiveren.  Hierbij wordt gedacht aan het creëren van werkleer-  plaatsen voor het MBO bij pilotprojecten die inzetten  op de energietransitie: bijvoorbeeld op het gebied van  geothermie, het recyclen van kunststof en alterna-  tieve energiedragers (waterstof, groen gas, biogas).  Daarmee laten we scholieren versneld kennismaken  met de nieuwste uitdagingen van de energictransitic.  Verder zetten we nieuwe opleidingen op die zich  richten op de installatie van innovatieve vormen van  energie, zoals waterstof- en moderne groen gaskctels.  Daarbij kunnen we gebruik maken van in de pro-  vincie aanwezige kennis op gebied van veiligheid en  onderhoud van de gasinfrastructuur.    Voor de werkenden in de huidige aardgassector,   en voor werkzoekenden, zetten we een regionaal  scholingsfonds op en zorgen we voor bemiddeling, bij-  voorbeeld met behulp van een mobiliteitscentrum en  EVC-trajecten (Erkenning Verworven Competenties).    Drenthe biedt een relatief groot potentieel aan  technisch personeel. De ROC's en Hogescholen in  Drenthe werken met het Drentse bedrijfsleven en  overheden al aan gezamenlijke (om)scholingspro-  gramma's. Deze programma's richten zich op de duur-  zame energievoorziening en sluiten aan bij de human  capitalagenda van het noorden en het recente SER-  advies over de toekamst van het beroepsonderwijs.    Wij vragen een bijdrage van C 10 miljoen in het  Transitiefonds Drenthe 4.0 voor een scholingsfonds  en werkleerplekken.         WAT WE AL DOEN    Gas 2.0: de mbo-scholen in de noorde-  lijke provincies werken met 45 bedrijven  gezamenlijk aan Gas 2.0. Dit is een pro-  ject op hoger mbo-niveau gericht op de  gastransitie. Daartoe is een subsidieaan-  vraag van € 2 miljoen voor het Regionaal  InvesteringsFonds (RIF) ingediend, waarbij  ook de overheid en het bedrijfsleven dit  bedrag zullen inbrengen.    In de Dutch Tech Zone (Emmen,  Coevorden, Hoogeveen en Hardenberg)  zetten bedrijven, onderwijsinstellingen en  overheden in op doorontwikkeling van de  samenwerking rond de slimme maakin-  dustrie en groene chemie, onder meer in  een Centre of Expertise Smart Sustainable  Industries (aanvraag in kader van EFRO),  het Polymer Application Centre GreenPAC  en het Centrum voor innovatief vakman-  schap DCTech. Gestreefd wordt naar het  delen van faciliteiten en het verknopen  van initiatieven in een (virtuele) Techniek  Campus Emmen.    In Assen wordt een samenwerking tussen  Drenthe College en Hanze Hogeschool  verkend, in de vorm van een innovatiewerk-  plaats voor Ondernemen met Techniek en  een Techniek Academie in samenwerking  met MKB.</pre>

====================================================================== Einde pagina 174 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 175 ======================================================================

<pre>    KRINGLOPEN SLUITEN VAN  ENERGIE EN GRONDSTOFFEN    Drenthe zet zich in als nationale hotspot voor  het recyclen van kunststof met wereldwijd unieke .  innovatieve methoden. Wij hebben de ambitie om   met Drenthe voorop te lopen in het sluiten van   kringlopen van energie en grondstoffen op lokaal en  regionaal niveau. Daarvoor stimuleren we vernieu-   wende technologieën, energiehubs en proeflocaties.    Ook hebben Drenthe en Overijssel, met netwerk-   beheerder RENDO, de ambitie om zich te ontwik- .  kelen tot ‘Groen Gas Regio‘: cen volledig fossielvrij  gasnetwerk in 2030.    Wij willen partijen uitdagen om projecten te realiseren   op het gebied van het sluiten van kringlopen op lokaal  niveau. Daar waar mogelijk wordt het praktijkgerichte  onderwijs hierbij betrokken. Ook onderzoeken we of, .  naar voorbeeld van onder anderen het Ruhrgebied en  Parkstad Limburg, een Internationale Bauausstellung   (IBA) een geschikte werkwijze is.    !    In Drenthe is unieke kennis aanwezig op het gebied  van kunststofverwerking, waarmee Nederland een  koploperspositie in Europa kan innemen. In Drenthe .  zijn al tal van biobased en groengas initiatieven.  Daarbij wordt gebruik gemaakt van een rijk landelijk  gebied dat beschikt over veel herbruikbare grondstof-  fen voor groen gas en biogas. Mede door de beperkte  mate van verstedelijking is er in Drenthe een rijke  sociale cohesie. Dit heeft geleid tot jarenlange ervaring  om succesvol op lokaal niveau duurzame projecten op  te zetten, bijvoorbeeld in de vorm van coöperaties.    Wij vragen een bijdrage van C 110 miljoen in het  Transitiefonds Drenthe 4.0 voor de ondersteuning  van innovatieve projecten.    Ook vragen wij van het Rijk om deze initiatieven beter  rendabel te maken met een stimulerend en ondersteu-  nend belastingstelsel (bijvoorbeeld geen belastingver-  hoging voor groen gas) en het blijven stimuleren van  groen gasprojecten met de SDE+ regeling.    hs    Ni EN Ty  ; Beary |    De programmalijnen voor het  Transitiefonds Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    WAT WE AL DOEN    Ontwikkeling Stoomgrid Emmtec en  warmtenet door inzet van restwarmte van  Emmtec in Wildlands, het ziekenhuis en/of  het zwembad. In Emmen wordt daarnaast  ingezet op het hergebruik van in de regio  beschikbare reststromen uit de landbouw en  glastuinbouw, voor warmte en als grondstof  voor biobased polymeren en composieten.    Groen gas: in Emmen (Stercore) en  Coevorden worden installaties ontwikkeld  voor grootschalige vergisting van mest naar  groen gas en hoogwaardig biobased Carbon  (organische kunstmest). Ook in Havelte  zijn plannen voor ontwikkeling van een  installatie.    Attero in Wijster zet samen met NHL  Stenden Hogeschool in op hergebruik van  hernieuwbare energie en grondstoffen. Zij  richten zich op het sluiten van kringlopen  onder meer door de ontwikkeling van een  fabriek voor recycling van afvalstromen in  onder meer kunststof en op verdere CO,-  reductie van de afvalverwerking.    Emmen investeert met diverse partners in  het concept Hydrogen Valley dat zich richt  op het sluiten van de totale waardeketen  van groene waterstof: duurzame elektrici-  teit, productie infrastructuur (electrolyse,  buisleidingen, puur water) en afname (toe-  passingen voor industrie, brandstofcellen,  etc.). Deze ketenbenadering kan voor een  vliegwieleffect zorgen.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 175 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 176 ======================================================================

<pre>    provin cie Drenthe ty Gemeente Assen oN gemeente    a an  attero en 4RENDO *    add Oued? ANNE SEA    </pre>

====================================================================== Einde pagina 176 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 177 ======================================================================

<pre>Date : 11-7-2018 10:05:00
To : " @shell.com '" @shell.com , " rendo.nl'" rendo.nl, "
drenthecollege.nl'"
drenthecollege.nl, "'b.arends@em m en.nl'" b.arends@em m en.nl, "Roald Leem rijse" R.Leem rijse@assen.nl
Cc : "
@shell.com '" 
@drenthecollege.nl, @em m en.nl'" @em m en.nl, "   @assen.nl, "  
Subject : Brochure Transitieagenda gasbesluit Drenthe
Attachm ent : Brochure gasbesluit Drenthe def.pdf;180710 eindconcept rapport im pactanalyse en ontw ikkelperspectief.pdf;im age001.png;
Geachte heer, mevrouw,
 
Vorige week donderdag heeft u onderstaande mail van mij ontvangen, met het verzoek om zo nodig te reageren op de conceptversie van de transitieagenda voor Drenthe n.a.v.
het gasbesluit.
 
Wij hebben de laatste reacties verwerkt in bijgevoegde brochure, met daarin het programma en de oproep aan het Rijk. Het rapport van Berenschot zal nog een laatste
redactionele slag krijgen.
Zoals eerder aangegeven, zullen deze documenten voorliggen in de laatste vergadering van Gedeputeerde Staten van Drenthe voor het zomerreces op 17 juli aanstaande. Als ons
college instemt met de brochure als basis voor de onderhandelingen, zullen wij  ook aan u vragen of u nog steeds bereid bent het programma en de oproep aan het Rijk bestuurlijk
te steunen.
Vervolgens zullen onze gedeputeerden proberen aan het eind van het zomerreces een afspraak met minister Wiebes te plannen. Wij zullen u op de hoogte houden van verdere
ontwikkelingen.
 
Bij vragen kunt u contact opnemen met ondergetekende of  -  l -
 
Met vriendelijke groet,
 
i  
 
Beleidscoördinator
Team Economie
Postbus 122
9400 AC Assen
   
     
E 
.l
 
Van:
 
  
Verzonden:
 donderdag 5 juli 2018 17:11
Aan:
'b.arends@emmen.nl' <b.arends@emmen.nl>; 'r.leemrijse@assen.nl' <r.leemrijse@assen.nl>
CC:
< . @drenthecollege.nl>; ' .l @emmen.nl' . @emmen.nl>; . @assen.nl' . @assen.nl>; . @assen.nl'
Onderwerp:
 Aangepast concept Transitieagenda gasbesluit Drenthe
 
Geachte heer, mevrouw,
 
Op 27 juni jl. heeft bestuurlijk overleg plaatsgevonden over de transitieagenda voor de provincie Drenthe naar aanleiding van het kabinetsbesluit om de gaswinning in het
Groninger veld versneld te beëindigen.
 
In deze bijeenkomst is afgesproken om het conceptplan aan te vullen met aansprekende voorbeelden en om de ambities en gevraagde bijdrage van het Rijk verder aan te
scherpen. Wij hebben hiervoor input ontvangen, waarvoor onze dank.
Deze input is verwerkt in bijgaande documenten: de flyer/oplegger met daarin ons aanbod en onze vraag aan het Rijk en het rapport met de onderbouwing. De oplegger zal in een
finale versie een mooie en aansprekende opmaak krijgen. Wij willen u vragen om met name de oplegger te bekijken: kunt u zich vinden in hetgeen hier beschreven is? Staan er
onjuistheden in? Zijn genoemde bedragen realistisch?
 
Zoals eveneens afgesproken in het overleg, willen we teksten voor het zomerreces afronden. Dat betekent dat e.e.a. nog steeds onder tijdsdruk staat. We moeten daarom vragen
om uw reactie uiterlijk 
maandag 9 juli aanstaande, voor 12 uur
 aan ons door te geven. Het verzoek aan u is ook om uw reactie in de vorm van 
concrete tekstvoorstellen 
aan te
leveren.
Deze reacties kunnen dan nog worden verwerkt in een versie die op dinsdag 10 juli zal worden verspreid. Deze versie wordt op 17 juli door Gedeputeerde Staten van Drenthe
besproken en hierna zullen we u ook – telefonisch of via mail – vragen of u het programma en de oproep aan het Rijk bestuurlijk kunt ondersteunen.
 
Mocht u vragen hebben over de aan te leveren informatie of het proces, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende of  -  l. - .
 
Alvast hartelijk dank voor uw medewerking.
 
 
Met vriendelijke groet,
 
i  
 
Beleidscoördinator
Team Economie
P
ostbus 122
9400 AC Assen
   
     
 
.l
 
 
2.27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 177 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 178 ======================================================================

<pre>    VOORTBOUWEN  OP DE ENERGIE    VAN DRENTHE    Het kabinet heeft besloten om de aardgaswinning  uit het Groninger veld door de NAM versneld te  beëindigen. Voor de kwetsbare economie van  Drenthe heeft dit een grote impact. Als er niet snel  wordt gehandeld, dan dreigt een reëel en onomkeer-  baar gevaar voor de vitaliteit van de Drentse eco-  nomie. De werkgelegenheid in de aardgassector is  al langer aan het afnemen, maar dreigt nu versneld  te verdampen. Dit kan de regio niet laten gebeuren.  Daarom slaat een Drentse coalitie van overheden,  bedrijven en onderwijsinstellingen de handen ineen  voor Drenthe 4.0, een ontwikkelperspectief voor de  Drentse economie en voor een duurzame energie-  voorziening. Het Rijk is een belangrijke partner om  deze ambitie mogelijk te maken.    Drenthe heeft de afgelopen jaren al veel banen verloren in de  aardgassector. Door het recente kabinetsbesluit dreigt opnieuw  een fors banenverlies, met grote gevolgen voor de toch al  kwetsbare economische structuur van Drenthe. Het ver-  sneld beëindigen van de gaswinning zet de banen  van meer dan 7.000 werknemers op de tocht.  Werknemers, voor wie niet zondermeer alternatieven zijn op de  Drentse arbeidsmarkt. Bij de NAM, de grootste werkgever in de  aardgassector, zijn bovendien veel hoger opgeleiden in dienst.  Het risico dat deze mensen de regio zullen verlaten is reëel. Deze  brain drain zorgt ervoor dat kennis, koopkracht en innovatie uit  de regio verdwijnt. Daarom is het zaak om snel te handelen.    Dit programma en de oproep aan  het Rijk is tot stand gekomen na   consultatie van een brede groep   regionale stakeholders en wordt   ondersteund door de volgende    initiatiefnemers:   Attero, Drenthe College,  provincie Drenthe, gemeente  Assen, gemeente Emmen, NAM  en RENDO         Het besluit om de aardgaswinning in Groningen te beëindigen   hangt direct samen met drie transities:   1. Transitie van de arbeidsmarkt: er is actie nodig om de kwanti-  tatieve en kwalitatieve mismatch tussen vraag en aanbod van  technisch personeel op te heffen.   2. Transitie van bedrijven in de gassector: door het aardgas-  besluit is voor deze bedrijven op nog kortere termijn een  alternatief verdienmodel vereist.   3. Energietransitie: Drenthe moet net als de rest van Nederland  de omslag maken naar een duurzame energievoorziening en  een circulaire economic.    De urgentie van deze transities was al groot, maar neemt met het  aardgasbesluit alleen maar tac. Het is noodzakelijk om versneld  een nieuw toekomstperspectief te ontwikkelen.    Een Drentse coalitie van overheden, bedrijven en onderwijs-  instellingen heeft besloten om de transities aan te grijpen om  een positieve verandering teweeg te brengen. Drenthe wil een  belangrijke bijdrage leveren aan de energievoorziening van de  toekomst, als regio waar innovaties worden toegepast en geïmple-  menteerd. De aanwezige kennis, de ervaring met energiewinning  en de fysieke infrastructuur bieden hiervoor een uitstekende  uitgangssituatie. Er zijn in Drenthe tal van kansrijke initiatieven  en projecten waarin voortvarend wordt gewerkt aan de energie-  transitie. Om op die energie voort te bouwen en de grote ambities  waar te maken, zoeken we de samenwerking met partners in  (Noord-)Nederland en met het Rijk.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 178 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 179 ======================================================================

<pre>    (Gas)infrastructuur    (Pilot)projecten    Kennisontwikkeling  Kennisuitwisseling    Drenthe 4.0    Sluiten van  kringlopen    Toepassing kennis  Werk-leeromgeving    Groei werkgelegenheid  Duurzame energie-  voorziening         Kennisinstituut  Geothermie en  Ondergrond    Scholingsfaciliteiten  Kennisuitwisseling    Praktijkgericht  technisch onderwijs    Drenthe wil zijn traditionele rol als energieproducent van  Nederland, na turf, olie en gas, graag voortzetten, maar dan  als toeleverancier van unieke toepassingen voor de duurzame  energievoorziening: Drenthe 4.0. Drenthe heeft daarvoor een  kansrijke uitgangssituatie, in de vorm van infrastructuur voor  duurzame energiedragers, bijzondere kennis van geothermie en  de ondergrond, vernieuwend technisch onderwijs, voorlopers  in biobased en circulaire economie en een landelijk gebied met  een grote rijkheid aan duurzame grondstoffen. Wij geven onze  ambitie vorm in vier onderling samenhangende ontwikkellij-  nen, die op de volgende pagina's verder zijn uitgewerkt. Ons  ontwikkelperspectief is ambitieus, maar ook noodzakelijk voor  het realiseren van meer werkgelegenheid in de regio en voor  een duurzame energievoorziening van Nederland. Ook draagt  Drenthe hiermee bij aan één van de meest urgente doelstellin-  gen van de BV Nederland: het reduceren van de CO,-uitstoot.    De omwenteling naar Drenthe 4.0 is een opgave van nationaal  belang. We willen hiermee onze unieke kennis inzetten voor de  energietransitie op regionale én nationale schaal en daarnaast  onze economische structuur versterken.    Hiervoor zijn aanzienlijke investeringen noodzakelijk voor:   e _ Aanpassing en realisatie van fysieke infrastructuur en  voorzieningen   * Kennisopbouw rond geothermie en de ondergrond en de  ontwikkeling van cen kennisinstituut   * Opleiding en omscholing van huidige medewerkers en  nieuwe aanwas van technisch personeel   ¢ Ontwikkeling van nieuwe technieken en de toepassing  daarvan in de praktijk   * Begeleiding en ondersteunende faciliteiten    Als Drentse coalitie van overheden, bedrijven en onderwijs-  instellingen nemen wij hiervan een substantieel deel voor   onze rekening. Drenthe beschouwt het Rijk als een belangrijke  partner in het realiseren van de ambities, aangezien zowel de  urgentie als de oplossingsrichtingen de regionale schaal over-  stijgen. Daartoe stellen we voor om een Transitiefonds Drenthe  4.0 op te richten, met middelen van het Rijk en van de regio,  van waaruit de investeringen kunnen worden bekostigd. Dit  fonds wordt gekoppeld aan een verder te concretiseren adaptief  uitvoeringsprogramma, waaraan een stuurgroep van het Rijk  en de regio, publiek en privaat sturing geeft.    Wij doen hierbij een oproep aan het Rijk om bij te dragen  aan het Transitiefonds Drenthe 4.0 met een bedrag van € 152  miljoen en om daarnaast bij te dragen via andere maatregelen  om de ambitie te realiseren.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 179 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 180 ======================================================================

<pre>    De programmalijnen voor het Transitiefonds  Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    De volgende programmalijnen vormen de basis van het Transitiefonds Drenthe 4.0  waar het programma op voort kan bouwen. We hebben al zaken in gang gezet, maar    er is meer nodig. De opzet van het programma is een volgende stap richting het    behalen van de doelstellingen, namelijk om tn 2030 volledig van het aarc    as af te zijn,    bij te dragen aan de duurzame energievoorziening met behoud van werkgetegenheid.  | ( 9 4 8 C    Gaandeweg moet blijken in hoeverre deze maatregelen voldoende zijn. We werken de    vier programmalijnen nader uit en vertalen ze naar een vraag aan het Rijk.         MAXIMAAL HERGEBRUIK VAN IN DRENTHE  AANWEZIGE GASINFRASTRUCTUUR    Drenthe wil optimaal gebruik maken van de in de  provincie aanwezige gasinfrastructuur door deze uit te  breiden en aan te passen voor duurzame energie, zoals  groen gas, waterstof en biogas. Hiervoor zal eerst een  transitieplan worden opgesteld voor de uitbreiding   en aanpassing van de infrastructuur, mede gericht op  het sluiten van kringlopen. Het doel is om daarmee  desinvesteringen in de gasinfrastructuur te voor-  komen. Ook wordt bijgedragen aan een duurzame  energievoorziening en aan het behoud van bedrijvig-  heid en werkgelegenheid in de provincie.    Drenthe beschikt over een unieke gasinfrastructuur  voor winning, behandeling en transport van aardgas  zoals het gasnetwerk, gaszuiveringsinstallaties en  ondergrondse putten. Bovendien is er in de provincie  op dit gebied veel hoogwaardige kennis en uitvoe-  ringskracht aanwezig. De NAM, RENDO en andere  gasbedrijven ontwikkelen concrete initiatieven voor  hergebruik van gasinfrastructuur voor duurzame  energie en hebben grote ambities om daarin te inno-  veren en op te schalen.    Wij vragen een bijdrage van € 30 miljoen in het  Transiticfonds Drenthe 4.0 voor de verdere ont-  wikkeling van pilots en koppeling van huidige  fysieke infrastructuur aan vernieuwende infra-  structuur met het oog op nieuwe toepassingen  in de energievoorziening.    WAT WE AL DOEN    GZI Emmen: een pilot voor hergebruik van  een gaszuiveringsinstallatie voor de produc-  tie van duurzame energievormen. De pilot  bevat drie inhoudelijke zoekrichtingen:  biovergisting, biovergassing en waterstof.  Diverse partijen zijn betrokken, waaronder  de NAM, RUD Drenthe en de gemeente  Emmen.    Waterstofwijk Hoogeveen: in Hoogeveen  wordt de eerste Nederlandse nieuwbouw-  wijk gerealiseerd die voor de warmte- en  mogelijk elektriciteitsvoorziening wordt  aangesloten op (groene) waterstof. Het ini-  tiatief wordt ontwikkeld door een platform  van noordelijke bedrijven en instellingen,  waaronder Stork, GasTerra, de Groningse  energieproeftuin EnTranCe, en N-Tra, het  dochterbedrijf van netbeheerder RENDO.    Roadmap waterstoftoepassingen:   de gemeente Emmen ontwikkelt meerdere  projecten op het gebied van waterstof.  Daarnaast bereidt de gemeente een  ‘roadmap’ voor met betrekking tot  waterstoftoepassingen.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 180 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 181 ======================================================================

<pre>    De programmalijnen voor het  Transitiefonds Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    OPZETTEN VAN EEN KENNISINSTITUUT  VOOR GEOTHERMIE EN ONDERGROND    Wij hebben de ambitie om, voortbouwend op de bij de    NAM aanwezige hoogwaardige kennis, een kennis-  instituut voor geothermie en ondergrond in Drenthe  op te zetten. Op middellange termijn kan rondem dit  instituut cen breder kenniscluster ontstaan. Daarmee  blijft ook werkgelegenheid voor hoger opgeleiden  geborgd. Gedacht wordt een ontwikkeling langs de  volgende lijnen:    L_ Kennisinstituut: Bundeling en ontwikkeling van  nationale kennis over geothermie en ondergrond  op cen fysieke locatie, met specifieke aandacht  voor kennis over de kansen en beperkingen van  het gebruik van de ondergrond.    2. Programma voor implementatie: rezie op  initiatieven en projecten op het gebied van geo-  thermie, wegnemen van barrieres. Koppeling met  onderwijs en scheling van technisch personeel.   3. Ondersteuning gemeenten: kennisintrastruc    tuur, instrumenten en adviescapaciteit voor lokale  overheden.    In 70 jaar is unieke kennis ontwikkeld over de    ondergrond, zoals over de bodem, aardlagen en het  aanboren van energie. Die kennis is aanwezig bij de  NAM, maar ook bij tal van andere partijen in Noord-  Nederland zoals EBN en de Gasunie. Deze kennis   is onmisbaar voor de ontwikkeling van vormen van  duurzame energievoorziening, zoals geothermie.    WAT WE AL DOEN    * Provincie Drenthe heeft in 2014 een orién-  tatiedocument geothermie op laten stellen.  Het maakt duidelijk waar kansen liggen voor  de verschillende vormen van geothermie en  welke knelpunten opgelost moeten worden  om tot implementatie van de techniek te  komen.    * Gemeente Assen heeft in januari 2018  onderzoek laten uitvoeren naar de mogelijk-  heden voor geothermie. Dit werd uitgevoerd  door IF Technology Creating Energy en  betreft een geologie- en procesbeschrijving.    * De NAM onderzoekt momenteel de  mogelijkheden van hergebruik van haar  op termijn vrijkomende locaties voor de  toepassing van geothermie.    Wij vragen het rijk om te besluiten dat een nationaal  kennisinstituut Geothermie en Ondergrond in Assen  wordt gevestigd. Dit besluit zal gepaard moeten gaan  met een opdracht aan EBN em een significante  bijdrage te leveren aan de opbouw en werking van  het instituut. Om deze ontwikkeling in gang te zetten  vragen wij cen Ananciële bijdrage van € 2 miljoen  voor technische begeleiding- en proceskosten.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 181 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 182 ======================================================================

<pre>    De programmalijnen voor het  Transitiefonds Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    EEN IMPULS GEVEN AAN PRAKTIJKGERICHT    TECHNISCH ONDERWIJS    Drenthe wil zijn inzet op het praktijkgericht tech-  nisch onderwijs voor de energietransitie intensiveren.  Hierbij wordt gedacht aan het creëren van werkleer-  plaatsen voor het MBO bij pilotprojecten die inzetten  op de energietransitie: bijvoorbeeld op het gebied van  geothermie, het recyclen van kunststof en alterna-  tieve energiedragers (waterstof, groen gas, biogas).  Daarmee laten we scholieren versneld kennismaken  met de nieuwste uitdagingen van de energictransitic.  Verder zetten we nieuwe opleidingen op die zich  richten op de installatie van innovatieve vormen van  energie, zoals waterstof- en moderne groen gaskctels.  Daarbij kunnen we gebruik maken van in de pro-  vincie aanwezige kennis op gebied van veiligheid en  onderhoud van de gasinfrastructuur.    Voor de werkenden in de huidige aardgassector,   en voor werkzoekenden, zetten we een regionaal  scholingsfonds op en zorgen we voor bemiddeling, bij-  voorbeeld met behulp van een mobiliteitscentrum en  EVC-trajecten (Erkenning Verworven Competenties).    Drenthe biedt een relatief groot potentieel aan  technisch personeel. De ROC's en Hogescholen in  Drenthe werken met het Drentse bedrijfsleven en  overheden al aan gezamenlijke (om)scholingspro-  gramma's. Deze programma's richten zich op de duur-  zame energievoorziening en sluiten aan bij de human  capitalagenda van het noorden en het recente SER-  advies over de toekamst van het beroepsonderwijs.    Wij vragen een bijdrage van C 10 miljoen in het  Transitiefonds Drenthe 4.0 voor een scholingsfonds  en werkleerplekken.         WAT WE AL DOEN    Gas 2.0: de MBO-scholen in de noorde-  lijke provincies werken met 45 bedrijven  gezamenlijk aan Gas 2.0. Dit is een pro-  ject op hoger MBO-niveau gericht op de  gastransitie. Daartoe is een subsidieaan-  vraag van € 2 miljoen voor het Regionaal  InvesteringsFonds (RIF) ingediend, waarbij  ook de overheid en het bedrijfsleven dit  bedrag zullen inbrengen.    In de Dutch Tech Zone (Emmen,  Coevorden, Hoogeveen en Hardenberg)  zetten bedrijven, onderwijsinstellingen en  overheden in op doorontwikkeling van de  samenwerking rond de slimme maakin-  dustrie en groene chemie, onder meer in  een Centre of Expertise Smart Sustainable  Industries (aanvraag in kader van EFRO),  het Polymer Application Centre GreenPAC  en het Centrum voor innovatief vakman-  schap DCTech. Gestreefd wordt naar het  delen van faciliteiten en het verknopen  van initiatieven in een (virtuele) Techniek  Campus Emmen.    In Assen wordt een samenwerking tussen  Drenthe College en Hanze Hogeschool  verkend, in de vorm van een innovatiewerk-  plaats voor Ondernemen met Techniek en  een Techniek Academie in samenwerking  met MKB.</pre>

====================================================================== Einde pagina 182 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 183 ======================================================================

<pre>    KRINGLOPEN SLUITEN VAN  ENERGIE EN GRONDSTOFFEN    Drenthe zet zich in als nationale hotspot voor  het recyclen van kunststof met wereldwijd unieke .  innovatieve methoden. Wij hebben de ambitie om   met Drenthe voorop te lopen in het sluiten van   kringlopen van energie en grondstoffen op lokaal en  regionaal niveau. Daarvoor stimuleren we vernieu-   wende technologieën en zetten we proeflocaties op.    Ook hebben Drenthe en Overijssel, met netwerk-   beheerder RENDO, de ambitie om zich te ontwik- .  kelen tot ‘Groen Gas Regio‘: cen volledig fossielvrij  gasnetwerk in 2030.    Wij willen partijen uitdagen om projecten te realiseren   op het gebied van het sluiten van kringlopen op lokaal  niveau. Daar waar mogelijk wordt het praktijkgerichte  onderwijs hierbij betrokken. Ook onderzoeken we of, .  naar voorbeeld van onder anderen het Ruhrgebied en  Parkstad Limburg, een Internationale Bauausstellung   (IBA) een geschikte werkwijze is.    !    In Drenthe is unieke kennis aanwezig op het gebied  van kunststofverwerking, waarmee Nederland een  koploperspositie in Europa kan innemen. In Drenthe .  zijn al tal van biobased en groengas initiatieven.  Daarbij wordt gebruik gemaakt van een rijk landelijk  gebied dat beschikt over veel herbruikbare grondstof-  fen voor groen gas en biogas. Mede door de beperkte  mate van verstedelijking is er in Drenthe een rijke  sociale cohesie. Dit heeft geleid tot jarenlange ervaring  om succesvol op lokaal niveau duurzame projecten op  te zetten, bijvoorbeeld in de vorm van coöperaties.    Wij vragen een bijdrage van C 110 miljoen in het  Transitiefonds Drenthe 4.0 voor de ondersteuning  van innovatieve projecten.    Ook vragen wij van het rijk om deze initiatieven beter  rendabel te maken met een stimulerend en ondersteu-  nend belastingstelsel (bijvoorbeeld geen belastingver-  hoging voor groen gas) en het blijven stimuleren van  groen gasprojecten met de SDE+ regeling.    hs    Ni EN Ty  ; Beary |    De programmalijnen voor het  Transitiefonds Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    WAT WE AL DOEN    Ontwikkeling Stoomgrid Emmtec en  warmtenet door inzet van restwarmte van  Emmtec in Wildlands, het ziekenhuis en/of  het zwembad. In Emmen wordt daarnaast  ingezet op het hergebruik van in de regio  beschikbare reststromen uit de landbouw en  glastuinbouw, voor warmte en als grondstof  voor biobased polymeren en composieten.    Groen gas: in Emmen (Stercore) en  Coevorden worden installaties ontwikkeld  voor grootschalige vergisting van mest naar  groen gas en hoogwaardig biobased Carbon  (organische kunstmest). Ook in Havelte  zijn plannen voor ontwikkeling van een  installatie.    Attero in Wijster zet samen met NHL  Stenden Hogeschool in op hergebruik van  hernieuwbare energie en grondstoffen. Zij  richten zich op het sluiten van kringlopen  onder meer door de ontwikkeling van een  fabriek voor recycling van afvalstromen in  onder meer kunststof en op verdere CO,-  reductie van de afvalverwerking.    Emmen investeert met diverse partners in  het concept Hydrogen Valley dat zich richt  op het sluiten van de totale waardeketen  van groene waterstof: duurzame elektrici-  teit, productie infrastructuur (electrolyse,  buisleidingen, puur water) en afname (toe-  passingen voor industrie, brandstofcellen,  etc.). Deze ketenbenadering kan voor een  vliegwieleffect zorgen.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 183 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 184 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 184 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 185 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 185 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 186 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 186 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 187 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 187 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 188 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 188 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 189 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 189 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 190 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 190 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 191 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 191 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 192 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 192 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 193 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 193 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 194 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 194 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 195 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 195 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 196 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 196 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 197 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 197 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 198 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 198 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 199 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 199 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 200 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 200 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 201 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 201 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 202 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 202 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 203 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 203 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 204 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 204 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 205 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 205 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 206 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 206 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 207 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 207 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 208 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 208 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 209 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 209 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 210 ======================================================================

<pre>Date : 22-6-2018 10:50:52
F
rom  :  
T
a
ssen.nl
S
ubject : collegem em o Berenschot
A
ttachm ent : 2018-06-22 Collegem em o 
n
.a.v. rapport Berenschot.docx;
H
 
H
ierbij het concept collegememo n.a.v. het rapport Berenschot. Knelpunt is, dat de punten die we gisteren hebben besproken met de provincie nog niet in het voorliggende
c
oncept van de oplegger zijn verwerkt. Aan deze tekst wordt nog druk gesleuteld. Ik heb er al met  over gebeld. Ik praat je straks wel even bij.
 
G
roet,
 
2.28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 210 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 211 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Beleid 
Steller :  
Aan : Het College van burgemeester en wethouders  
Datum : donderdag 21 juni 2018  
Onderwerp  : Rapport Berenschot Drenthe 4.0 Voortbouwen op de energie van Drenthe  
 
Op 20 juni hebben wij ambtelijk de conceptversie van het rapport ‘Drenthe 4.0 Voortbouwen 
op de energie van Drenthe’ opgesteld door Bureau Berenschot op verzoek van de provincie 
Drenthe gekregen. Dit rapport hebben wij ambtelijk op 21 juni met de provincie  besproken. 
Gezamenlijk hebben wij geconstateerd, dat het rapport qua toonzetting en presentatie van 
gegevens nog de nodige  aanpassing behoeft.  De urgentie en omvang van de problematiek 
kan op basis van de beschikbare gegevens veel duidelijker gepresenteer d worden.  Op 21 
juni hebben wij de collega’s van de provincie een aantal voorstellen voor aanpassingen 
gedaan.  
 
Bovendien hebben wij gezamenlijk met de collega’s van de provincie geconstateerd, dat het 
rapport een oplegger nodig heeft. Een concept -oplegger wordt waarschijnlijk vrijdag 22 juni 
aan het eind van de dag rechtstreeks naar wethouder Leemrijse gestuurd.  De 
gedeputeerden Stelpstra en Brink hebben aangegeven op 27 juni een bijeenkomst met de 
belangrijkste stakeholders te willen organ iseren . Tijdens deze bijeenkomst is er gelegenheid 
om de inhoud van de oplegger te bespreken. Daarnaast is het de bedoeling om alle 
stakeholders tijdens de bijeenkomst de inhoud van deze oplegger te laten onderschrijven ; de 
stakeholders spreken zich daarbi j uit om zich in te spannen om de ontwikkelperspectieven 
daadwerkelijk te realiseren.   
 
Op 26 juni worden het rapport van Bureau Berenschot  en de oplegger voor de eerste keer in 
het college van Gedeputeerde Staten (GS) besproken. De tijdsdruk die GS zichze lf heeft 
opgelegd, komt voort uit de wens/afspraak om oplegger en rapport nog voor het zomerreces 
aan minister Wiebes aan te kunnen bieden.   
 
Het gegeven dat de concept -oplegger op dit moment nog niet beschikbaar is, maakt in dit 
memo nog niet inhoudelijk  op een tekst gereageerd kan worden. Wel geven we in dit memo 
aan welke aspecten o.i. in dit memo aan de orde moeten komen.  
 
Het rapport van Berenschot schetst de impact van het gasbesluit op de economie van 
Drenthe. Ook wordt bij benadering weergegeven we lk verlies aan werkgelegenheid in de 
delfstoffenwinning in de voorafgaande jaren al heeft plaatsgevonden. Daarnaast worden een 
viertal ontwikkelperspectieven geschetst, te weten:  
- Maximaal hergebruik van in Drenthe aanwezige gasinfrastructuur  
- Doorontwikkeli ng van een cluster en kenniscentrum rond geothermie  
- Impuls in praktijkgericht onderwijs en human capital voor de energietransitie  
- Kringlopen van energie en grondstoffen sluiten: in de praktijk brengen en 
doorontwikkelen.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 211 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 212 ======================================================================

<pre>Assen is hierbij het logische centrum voor het kenniscentrum rond geothermie, gezien de 
aanwezige kennis van de NAM op dit gebied. Daarnaast kan de impuls in praktijkgericht 
onderwijs en human capital voor de energietransitie deels in Assen landen.  
 
Hoewel deze bouwstenen op z ich kansen bieden, heeft Bureau Berenschot geen inschatting 
kunnen maken van de omvang van de werkgelegenheid die op deze wijze gecreëerd kan 
worden. Bureau Berenschot richt zich echter volledig op de  ontwikkelperspectieven van de 
energietransitie. Andere  vormen van ondersteuning van het Rijk om de sociaaleconomische 
structuur van Drenthe te versterken, worden niet genoemd. Ambtelijk hebben wij er bij de 
provincie op aangedrongen in de oplegger een haakje op te nemen, die het in de toekomst 
mogelijk maakt om ook hierover de discussie met de minister te voeren. Assen neemt wat dit 
betreft  een bijzondere positie in, aangezien de hardste klappen wat betreft 
kennisinfrastructuur en werkgelegenheid in Assen lijken terecht te komen.   
 
 
  
 
   
 
Het doel van de oplegger en het rapport is tweeërlei, te weten:  
- Minister Wiebes de urgentie van het probleem in Drenthe te laten onderkennen  
- Het verkrijgen van commitment van de minister om regio en Rijk samen te laten 
werken aan de opl ossing  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
  
 
Voor een go ede lobby is het van belang om te weten wat er speelt in andere gremia, die zich 
met dezelfde of aanverwante onderwerpen bezighouden. In dit kader wordt in eerste 
instantie  gedacht aan de klimaattafels en de New Energy Coalition.  Daar hebben we op dit 
mome nt nog onvoldoende zicht op.  
 
Afgezien van het feit dat de oplegger nog niet beschikbaar is, is het op dit moment nog 
onvoorspelbaar hoe zowel de provincie Drenthe als de NAM tegen het resultaat aankijken. 
De dynamiek die dit proces de komende week krijgt is daarmee niet goed in te schatten.  
 
 
 
 
 
 
  
. 
 
Aan het college wordt gevraagd richting te geven aan de volgende onderwerpen : 
- Leidt de opl egger bij het rapport van Bureau Berenschot tot voorstellen  voor 
wijzigingen/aanpassingen  van de concept tekst ? 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 212 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 213 ======================================================================

<pre>- Wil het college zich komende woensdag al uitspreken om zich samen met de andere 
stakeholders in  te spannen om de ambities van de oplegger te realiseren?  
- Wil het college samen met GS positie bepalen naar  de directie van de NAM en 
minister Wiebes?  
- Zo ja, op  welke wijze wordt hier bij voorkeur vorm en inhoud aan gegeven?          
 
     </pre>

====================================================================== Einde pagina 213 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 214 ======================================================================

<pre>Date : 25-6-2018 11:09:43
F
T
C
a
ssen.nl,   @assen.nl,   @assen.nl
S
ubject : collegem em o gasdossier
A
ttachm ent : 2018-06-25 Collegem em o 
n
.a.v. rapport Berenschot.docx;2-pager Provincie Drenthe_PR.pdf;180622 Conceptrapport im pactanalyse en
o
ntw ikkelperspectief.docx;
D
 
H
ierbij het licht aangepaste memo inzake het gasdossier, dat Roald, vanmiddag graag nog in het college wil bespreken. De laatste versie van het rapport van Berenschot en de
b
ijbehorende oplegger heb ik eveneens bijgevoegd.
S
eparaat krijg je nog de mail met detailopmerkingen die  en ik donderdagavond naar de collega’s van de provincie hebben gestuurd. Roald wil graag dat de collegeleden
o
ok de beschikking over deze mail hebben.
 
M
et vr.gr.,
 
2.29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 214 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 215 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Beleid 
Steller :  
Aan : Het College van burgemeester en wethouders  
Datum : donderdag 21 juni 2018  
Onderwerp  : Rapport Berenschot Drenthe 4.0 Voortbouwen op de energie van Drenthe  
 
Op 20 juni hebben wij ambtelijk de conceptversie van het rapport ‘Drenthe 4.0 Voortbouwen 
op de energie van Drenthe’ opgesteld door Bureau Berenschot op verzoek van de provincie 
Drenthe gekregen. Dit rapport hebben wij ambtelijk op 21 juni met de provincie  besproken. 
Gezamenlijk hebben wij geconstateerd, dat het rapport qua toonzetting en presentatie van 
gegevens nog de nodige  aanpassing behoeft.  De urgentie en omvang van de problematiek 
kan op basis van de beschikbare gegevens veel duidelijker gepresenteer d worden.  Op 21 
juni hebben wij aan het eind van de middag de collega’s van de provincie een aantal 
voorstellen voor aanpassingen gedaan  ( tekst van de mail is bijgevoegd) . 
 
Bovendien hebben wij gezamenlijk met de collega’s van de provincie geconstateerd, dat het 
rapport een oplegger nodig heeft. Een concept -oplegger wordt waarschijnlijk vrijdag 22 juni 
aan het eind van de dag rechtstreeks naar wethouder Leemrijse gestuurd.  De 
gedeputeerden Stelpstra en Brink hebben aangegeven op 27  juni een bijeenkomst met de 
belangrijkste stakeholders te willen organiseren . Tijdens deze bijeenkomst is er gelegenheid 
om de inhoud van de oplegger te bespreken. Daarnaast is het de bedoeling om alle 
stakeholders tijdens de bijeenkomst de inhoud van dez e oplegger te laten onderschrijven ; de 
stakeholders spreken zich daarbij uit om zich in te spannen om de ontwikkelperspectieven 
daadwerkelijk te realiseren.   
 
Op 26 juni worden het rapport van Bureau Berenschot  en de oplegger voor de eerste keer in 
het col lege van Gedeputeerde Staten (GS) besproken. De tijdsdruk die GS zichzelf heeft 
opgelegd, komt voort uit de wens/afspraak om oplegger en rapport nog voor het zomerreces 
aan minister Wiebes aan te kunnen bieden.   
 
Het gegeven dat de concept -oplegger op dit  moment nog niet beschikbaar is, maakt in dit 
memo nog niet inhoudelijk op een tekst gereageerd kan worden. Wel geven we in dit memo 
aan welke aspecten o.i. in dit memo aan de orde moeten komen.  
 
Het rapport van Berenschot schetst de impact van het gasbesl uit op de economie van 
Drenthe. Ook wordt bij benadering weergegeven welk verlies aan werkgelegenheid in de 
delfstoffenwinning in de voorafgaande jaren al heeft plaatsgevonden. Daarnaast worden een 
viertal ontwikkelperspectieven geschetst, te weten:  
- Maxima al hergebruik van in Drenthe aanwezige gasinfrastructuur  
- Doorontwikkeling van een cluster en kenniscentrum rond geothermie  
- Impuls in praktijkgericht onderwijs en human capital voor de energietransitie  
- Kringlopen van energie en grondstoffen sluiten: in de praktijk brengen en 
doorontwikkelen.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 215 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 216 ======================================================================

<pre>Assen is hierbij het logische centrum voor het kenniscentrum rond geothermie, gezien de 
aanwezige kennis van de NAM op dit gebied. Daarnaast kan de impuls in praktijkgericht 
onderwijs en human capital voor de energietra nsitie deels in Assen landen.  
 
Hoewel deze bouwstenen op zich kansen bieden, heeft Bureau Berenschot geen inschatting 
kunnen maken van de omvang van de werkgelegenheid die op deze wijze gecreëerd kan 
worden. Bureau Berenschot richt zich echter volledig op de  ontwikkelperspectieven van de 
energietransitie. Andere vormen van ondersteuning van het Rijk om de sociaaleconomische 
structuur van Drenthe te versterken, worden niet genoemd. Ambtelijk hebben wij er bij de 
provincie op aangedrongen in de oplegger een haakje op te nemen, die het in de toekomst 
mogelijk maakt om ook hierover de discussie met de minister te voeren. Assen neemt wat dit 
betreft  een bijzondere positie in, aangezien de hardste klappen wat betreft 
kennisinfrastructuur en werkgelegenheid in Ass en lijken terecht te komen.   
 
 
  
 
   
 
Het doel van de oplegger en het rapport is tweeërlei, te weten:  
- Minister Wiebes de urgentie van het probleem in Drenthe te laten onderkennen  
- Het verkrijgen van commitment van de minister om regio en Rijk samen te laten 
werken aan de oplossing  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
   
  
 
Afgezien van het feit dat de oplegger nog niet beschikbaar is, is het op dit moment nog 
onvoorspelbaar hoe zowel de provincie Drenthe als de NAM tegen het resultaat aankijken. 
De dynamiek die  dit proces de komende week krijgt is daarmee niet goed in te schatten. Om 
meer zicht te krijgen op het regionale krachtenveld verdient het o.i. aanbeveling dat de 
provincie  het stakeholdersoverleg op 27 juni sowieso door laat gaan.  
 
N.B: op vrijdag 22 j uni hebben wij aan het begin van de avond het aangepaste rapport en de 
bijbehorende oplegger ontvangen.  
 
 
 
 
  
 
 
 
 
       
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 216 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 217 ======================================================================

<pre>Voor een goede lobby is het van belang om te w eten wat er speelt in andere gremia, die zich 
met dezelfde of aanverwante onderwerpen bezighouden. In dit kader wordt in eerste 
instantie  gedacht aan de klimaattafels en de New Energy Coalition.  Daar hebben we op dit 
moment nog onvoldoende zicht op.  
 
 
 
 
 
 
  
 
 
Aan het college wordt gevraagd richting te geven aan de volgende onderwerpen : 
- Welke reactie wil het college aan de gedeputeerden geven tijdens het 
stakeholdersoverleg van 27 juni a.s.?  
- Wil het college zich komende woensdag al uitspreken om zich samen met de andere 
stakeholders in  te spannen om de ambities van de oplegger te realiseren?  
- Wil het college samen met GS positie bepalen naar  de directie van de NAM en 
minister Wiebes?  
- Zo ja, op welke wijze wordt hier bij voorkeur vorm en inhoud aan gegeven?          
 
     
</pre>

====================================================================== Einde pagina 217 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 218 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 218 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 219 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 219 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 220 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 220 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 221 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 221 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 222 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 222 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 223 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 223 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 224 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 224 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 225 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 225 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 226 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 226 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 227 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 227 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 228 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 228 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 229 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 229 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 230 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 230 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 231 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 231 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 232 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 232 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 233 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 233 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 234 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 234 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 235 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 235 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 236 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 236 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 237 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 237 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 238 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 238 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 239 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 239 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 240 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 240 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 241 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 241 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 242 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 242 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 243 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 243 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 244 ======================================================================

<pre>Ontwikkeling samenwerkingsagenda NAM - provincie Drenthe-gemeente Assen. 
Datum: jan 2018 
Van: provincie Drenthe  ; gemeente  
 
 
Aanleiding 
De NAM, de gemeente Assen en de provincie Drenthe hebben gezamenlijk geconstateerd dat de 
ontwikkelingen met en rondom de NAM fors zijn. Denk alleen al aan de bodemdalingsproblematiek in m.n. 
Groningen, de terugloop van het aantal operationele putten en met name de zeer forse terugloop van de 
productie van het Groningenveld. 
Anderzijds realiseert de NAM en haar eigenaren Shell en Exxon zich volop dat er sprake is van een wereldwijde 
energietransitie. 
Voor Assen en Drenthe is het behoud van een grote marktpartij in de energietransitie er belangrijk 
In het laatste ambtelijke overleg van 8 december 2017 is geconstateerd dat dit meer dan voldoende aanleiding 
is om op Drentse schaal te verkennen welke gezamenlijke agenda we kunnen gaan opstellen om op deze 
uitdagingen een antwoord te kunnen geven. Duurzaamheid en (circulaire) economie trekken hier samen op. 
Centraal staat daarbij de vraag wat kan de NAM ( via de aandeelhouders) hierin doen  en wat kunnen de 
overheden ( oa via Rijk/EZ)  doen. 
 
 
Contouren van een samenwerkingsagenda NAM/Drenthe/Assen. 
  
 
 
 
 
 
  
  
  
  
  
  
   
 
 
 
   
 
 
 
 
 
   
  
   
  2.30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 244 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 245 ======================================================================

<pre>  
  
 
   
  
 
  
  
 
  
 
  
 
  
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
   
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 245 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 246 ======================================================================

<pre>Date : 20-6-2018 16:33:24
From  :  
To : "Judith Jansen" J.Jansen@assen.nl,   a ssen.nl
Subject : Conceptrapport im pactanalyse en ontw ikkelingsperspectief
Attachm ent : 2018-06-20 Eerste bevindingenrapport Berenschot.docx;
Dag Judith en ,
 
In bijgaand memo heb ik mijn eerste bevindingen over het conceptrapport van Berenschot weergegeven. Het lijkt me in lijn met de opmerkingen die we in een eerder stadium
hebben gemaakt. Ik hoop dat jullie hiermee voor het overleg van morgenochtend een beetje uit de voeten kunnen.    
 
Groet,
 2.31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 246 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 247 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Beleid 
Steller :  
Aan : Judith Jansen,  
Datum : woensdag 20 juni 2018  
Onderwerp  : Conceptrapport Drenthe 4.0 Voortbouwen op de energie van Drenthe  
 
Hierbij mijn belangrijkste bevindingen m.b.t. het rapport:  
-  
 
 
  
  
  
  
 
 
  
 
  
 
  
 
  
  
  
  
 
 
  
 
 
  
 
 
 
 
  
 
 
  
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 247 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 248 ======================================================================

<pre>-  
 
    
   
  
-  
 
 
. 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 248 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 249 ======================================================================

<pre>    Quickscan Geothermie Assen    Geologie- en procesbeschrijving         DLL |  AAA EEN <=  Kassen Gebouwen . Industrie    CT Afnemers — ==            80 -100°C  Warmtewisselaar    injectiep a  / ductieput Q    © IF Technology / Identtm    IF Technology Creating energy</pre>

====================================================================== Einde pagina 249 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 250 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 250 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 251 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 251 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 252 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 252 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 253 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 253 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 254 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 254 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 255 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 255 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 256 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 256 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 257 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 257 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 258 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 258 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 259 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 259 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 260 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 260 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 261 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 261 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 262 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 262 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 263 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 263 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 264 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 264 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 265 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 265 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 266 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 266 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 267 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 267 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 268 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 268 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 269 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 269 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 270 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 270 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 271 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 271 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 272 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 272 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 273 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 273 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 274 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 274 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 275 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 275 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 276 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 276 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 277 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 277 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 278 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 278 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 279 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 279 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 280 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 280 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 281 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 281 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 282 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 282 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 283 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 283 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 284 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 284 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 285 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 285 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 286 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 286 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 287 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 287 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 288 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 288 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 289 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 289 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 290 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 290 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 291 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 291 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 292 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 292 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 293 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 293 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 294 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 294 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 295 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 295 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 296 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 296 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 297 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 297 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 298 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 298 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 299 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 299 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 300 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 300 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 301 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 301 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 302 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 302 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 303 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 303 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 304 ======================================================================

<pre>Date : 20-11-2018 16:24:28
To : " @shell.com '" @shell.com , "'eveenstra@rendo.nl'" eveenstra@rendo.nl, "'a.bruinsslot@drenthecollege.nl'"
a.bruinsslot@drenthecollege.nl, "'b.arends@em m en.nl'" b.arends@em m en.nl, "Roald Leem rijse" R.Leem rijse@assen.nl
Cc : 
@shell.com '" 
@drenthe.nl
Subject : Draaiboek aanbieding plan Drenthe 4.0 m et pers
Attachm ent : Draaiboek Overhandiging Drenthe 4.0 def.docx;
Geachte heer/mevrouw,
 
Bijgaand treft u zoals zojuist besproken het draaiboek aan ten behoeve van het aanbieden van het plan Drenthe 4.0 aan het Ministerie van EZK met de pers.
Dit persmoment vindt plaats om 12.30uur.
 
Mocht u vragen hebben, dan kunt u hierover contact opnemen met ondergetekende of 
Maaike Swart (tijdelijke plaatsvervanger Monique Leijn) op 06-29413728.
 
Met vriendelijke groet,
 
Provincie Drenthe
 
 
 
Van:
  
 
Verzonden:
 donderdag 15 november 2018 21:40
Aan:
@shell.com
>; 'eveenstra@rendo.nl' <
eveenstra@rendo.nl
>; 'a.bruinsslot@drenthecollege.nl' <
a.bruinsslot@drenthecollege.nl
>;
'b.arends@emmen.nl' <
b
.arends@emmen.nl
>; 'r.leemrijse@assen.nl' <
r.leemrijse@assen.nl
>
CC:
 
. l @shell.com' <
@shell.com
attero.nl
>; ' .l @emmen.nl' <
emmen.nl
>;
. @assen.nl' <
. @assen.nl
>; ' . drenthecollege.nl' <
@drenthecollege.nl
>; ' @drenthe.nl' <
. @drenthe.nl
>
Onderwerp:
 
Agenda Bestuurlijk overleg Drenthe 4.0 20 november 2018
 
Geachte heer/mevrouw,
 
Bijgaand treft u de agenda aan voor het bestuurlijke overleg Drenthe 4.0 van komende dinsdag.
We zien u graag de 20
e
 om de verdere uitwerking van Drenthe 4.0 te bespreken.
 
Daarnaast bent u van harte welkom om aanwezig te zijn bij het aanbieden van het plan Drenthe 4.0 aan het kabinet, dit vindt plaats op woensdag 21 november van 11.30 tot 12.30uur in
Assen (Westerbrink 1). Directeur-generaal Sandor Gaastra zal het plan namens het kabinet in ontvangst nemen. Er zal verschillende media bij aanwezig zijn. Mocht u hierbij aanwezig willen
zijn, dan verzoeken we u om zich aan te melden via een antwoord op deze mail.
 
Mocht u vragen hebben, dan kunt u hierover contact opnemen met ondergetekende of 
  tijdelijke plaatsvervanger   op -
 
Met vriendelijke groet,
Namens gedeputeerden Henk Brink en Tjisse Stelpstra,
 
  
Provincie Drenthe
 
-
 
 
-------- Oorspronkelijk bericht --------
. @drenthe.nl
>
Datum: 01-11-18 21:42 (GMT+01:00)
A
@shell.com
>, "'eveenstra@rendo.nl'" <
eveenstra@rendo.nl
>, "'a.bruinsslot@drenthecollege.nl'"
<
a.
bruinsslot@drenthecollege.nl
>, "'b.arends@emmen.nl'" <
b.arends@emmen.nl
>, "'r.leemrijse@assen.nl'" <
r.leemrijse@assen.nl
>
.
l @shell.com
. @attero.nl
>, 
"' . @emmen.nl'"
<
@
emmen.nl
. @assen.nl
>, "' @drenthecollege.nl'" <
. @drenthecollege.nl
>, 
 
@
drenthe.nl
>
Onderwerp: Uitnodiging bestuurlijk overleg Drenthe 4.0
 
G
eachte heer/ mevrouw,
 
Hierbij nodig ik u graag uit voor een bestuurlijke bijeenkomst over de transitieagenda gasbesluit Drenthe, oftewel: Drenthe 4.0. Deze bijeenkomst overleg vindt plaats op 20
november van 15.00 tot 16.00 uur in het provinciehuis in Assen.
 
Doel van de bijeenkomst
De komende maanden willen we samen met u het programma graag een stap verder brengen met het oog op de gesprekken met het ministerie van EZK. Tijdens dit overleg praten
gedeputeerden Tjisse Stelpstra en Henk Brink u graag bij over de bestuurlijke ontwikkelingen op dit vlak.
 
Het doel van de bestuurlijke bijeenkomst is dan ook meerledig:
Elkaar informeren
(Her)bevestigen van commitment
Afspraken maken over de rolverdeling in de uitwerking van het programma
 
A
anmelding
Graag zien wij u op 20 november. Wilt u van tevoren laten weten of u (of een vervanger) aanwezig kunt zijn door een antwoord te sturen op deze mail? Binnenkort ontvangt u de
bij deze bijeenkomst de behorende vergaderstukken.
 
Vragen?
Heeft u vragen over deze uitnodiging, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende of  Swart (tijdelijke plaatsvervanger  ) op .
 
Met vriendelijke groet,
 
Mede namens Henk Brink en Tjisse Stelpstra
Provincie Drenthe
-
 
2.33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 304 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 305 ======================================================================

<pre> 
Disclaimer
This e-mail and any attachment it contains is confidential and may contain legally privileged information. 
If you are not the intended recipient, please note that this e-mail or any attachment may not be copied or disclosed or distributed to others.
If you have received this e-mail by error, please notify the sender immediately by return e-mail, and delete this message. All rights reserved.
This email has been scanned for viruses and malware, and may have been automatically archived.</pre>

====================================================================== Einde pagina 305 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 306 ======================================================================

<pre> 
 
Draaiboek Overhandiging Drenthe 4.0 ‘Voortbouwen op de energie van Drenthe ’ 
 
Datum   : woensdag 21 november  
Tijd   : 11.30 uur – 12.30 uur  
Locatie  : centrale hal  provinciehuis Assen  
Gespreksleider  : Marjolein Middel  
 
Tijd  Wat  
 Wie  Vragen/bijzonderheden  
11.30 uur  Korte introductie door 
gespreksleider en woord 
geven aan gedeputeerde 
Brink     
11.30 uur  Welkom  Gedeputeerde Henk Brink  - Dank aan het ministerie van EZK voor 
aanwezigheid.  
- Belangrijk voor Drenthe  
- Stappen gemaakt met Drentse 
partijen, trots op het resultaat dat er 
ligt. 
- Vandaag overhandigen we het 
concept programma aan EZK.   
- Net gesproken met EZK over 
doorontwikkeling van h et programma 
en de samenwerking.  
 
11.35 uur  Korte interviews met 
aanwezige betrokken 
partijen (NAM, RENDO, 
Gemeente Assen,   - Waarom is dit ontwikkelperspectief 
belangrijk voor Drenthe?  (Aan Brink)   
- Wat zijn de concrete gevolgen van het 
gasbesluit voor Drenthe in termen van 
werkgelegenheid? (Aan Brink)  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 306 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 307 ======================================================================

<pre> 
Gemeente Emmen . 
Provincie Drenthe)   - Wat is het belang van Drenthe 4.0 
voor uw organisatie? ( Aan Rolf Sloots 
Gemeente Emmen en Roald Leemrijse 
Gemeente Assen )  
- Welke initiat ieven hebben jullie al 
opgepakt in het kader van dit 
ontwikkelperspectief / wat loopt er al ? 
y Veenstra RENDO en 
NAM)  
- Wat verwachten jullie van de 
samenwerking met het Rijk? (Aan 
Stelpstra)  
11.45 uur   vraagt 
gedeputeerden om het 
programma namens de 
delegatie Drenthe 4.0 te 
overhandigen     
11.45 uur  Overhandiging van 
programma aan DG 
Sandor Gaastra  Gedeputeerden Brink en Stelpstra  - Fotomoment met vertegenwoordigers 
van alle aanwezige partijen  
11.50 uur  Reactie van DG  Sandor Gaastra  - Erkent het ministerie de  impact van het 
gasbesluit  voor de provincie Drenthe?  
- Herkent het ministerie de kansen die 
er in het kader van de energietra nsitie 
liggen voor de werkgelegenheid in de 
provincie?  
- Hoe gaat het ministerie samen met de 
partijen aan de slag?  
 
11.55 uur   rond af en 
geeft aan dat er na de 
afsluiting door    
</pre>

====================================================================== Einde pagina 307 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 308 ======================================================================

<pre> 
gedeputeerde Stelpstra 
centrale vragen gesteld 
kunnen worden door de 
media en dat tijdens de 
lunch gelegenheid is 
voor interviews  
11.55 uur  Officiële afsluiting door 
gedeputeerde Stelpstra  Gedeputeerde Tjisse Stelpstra   
12.00 uur  biedt de 
gelegenheid voor het 
stellen van centrale 
vragen     
12.10 uur  Afronding centrale 
gedeelte en gelegenheid 
voor interviews met 
aanwezigen tijdens lunch    
12.30 uur  Einde bijeenkomst    
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 308 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 309 ======================================================================

<pre>   
   
          
    
                
 
 
                           
                             
                            
                          
 
 2.34Da
te : 6-
2-2019 11
:57:46
From:  "
To : "R
oald Le
em rijse" R.
Leem rijse@assen.nl, "W
outer Me
ijerm an" w .
m eijerm an@assen.nl,   @a
ssen.nl
Subject : Dr
enthe 4.
0 c.
a.
Attachm ent : 20
19-02-06 m e
m o ov
er ve
rvolg Dr
enthe 4.
0 c.
a..docx;2019-01-09 w e
rkm em o vi
jfde pi
jler.docx;Afspraken EZ
K pr
ov Dr
enthe 4.
0 20
190115def.docx;
Mijne he
ren,
Ten be
hoeve van he
t ov
erleg van mo
rgenochtend in
zake Dr
enthe 4.
0 he
b ik in bi
jgaand me
mo ee
n ko
rte sam
envatting van de hu
idige st
and van zak
en we
er pr
oberen te ge
ven. 
He
t do
cument is on
der de no
dige ti
jdsdruk to
t st
and ge
komen; ik he
b dan oo
k ni
et de pr
etentie vo
lledig ge
weest te zi
jn. He
t is pu
ur be
doeld al
s on
dersteuning vo
or he
t ov
erleg 
mo
rgenochtend. Te
vens he
b ik ee
n we
rkmemo bi
jgevoegd ov
er de mo
gelijke in
vulling van de ‘v
ijfde pi
jler’ ; oo
k di
t is ee
n do
cument dat no
g vo
lop in be
werking is
. Wat mi
j
betreft ku
nnen we di
t mo
rgen oo
k ve
rkennen. Te
vens he
b ik he
t ve
rslag van he
t ov
erleg dat am
btelijk do
or de pr
ovincie is ge
voerd me
t EZ
K bi
jgevoegd. To
t mo
rgen.
Groet,
</pre>

====================================================================== Einde pagina 309 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 310 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Strategie & Advies  
Steller :  
Aan : Roald Leemrijse, Wouter Meijerman,
Datum : woensdag 6 februari 2019  
Onderwerp  : Drenthe 4.0  
 
Inleiding 
In nov. 2018 is Drenthe 4.0 aan DG Gaastra aangeboden. In het voorafgaande bestuurlijk 
overleg zijn per pijler trekkers aangewezen. In december zijn de trekkers en enkele 
inhoudelijk betrokken collega’s op initiatief van de provincie bijeen geweest. Op 15 januari 
hebben collega’s van de provincie a fspraken gemaakt met  van 
het ministerie van EZK (een verslag van deze bijeenkomst is bijgevoegd). EZK erkent dat 
Drenthe terecht aandacht vraagt voor dit regionale probleem en dat Drenthe wat dit betreft een 
status aparte verdi ent. Eén van de afspraken is dat gemikt wordt op een vervolgoverleg met 
DG Gaastra in april.  
 en ik hebben samen een eerste aanzet gemaakt voor de zgn. ‘vijfde pijler’. Deze 
is eveneens bijgevoegd.  
Parallel hieraan loopt het proces met de NAM en de Tcbb  over schadeprotocol en 
gebiedsarrangement als voortvloeisel van de gaswinning in het gebied Westerveld.  
In deze notitie wordt kort ingegaan op de stand van zaken van de verschillende processen, de 
voortgang van de interne organisatie. Op grond h iervan worden her en der ook de nodige  
discussiepunten benoemd.  
 
Voortgang van de processen  en de relatie met de Economische Agenda  
Op zich is er een eerste schets voor de aanpak per pijler van Drenthe 4.0 beschikbaar bij de 
provincie. Voor de aanpak van het kennisinstituut heb ik daar een voorzet voor gemaakt. Het 
eindresultaat is nog niet door de provincie teruggekoppeld. Inmiddels is het ambtelijk voor de 
provincie ook helder, dat niet alle ‘trekkers’ die benoemd zijn deze rol integraal voor de hele 
provincie willen gaan vervullen. De provincie is zich hierop aan het bezinnen en wil hiervoor 
binnenkort een nieuw voorstel doen aan de ambtelijke kerngroep, waarin de provincie, de 
NAM en de gemeenten Assen en Emmen zijn vertegenwoordigd. De wijze waarop de 
samenwerking met EZK gestalte krijgt, wordt hierbij ook betrokken.  
 
Wat de ‘vijfde pijler’ betreft ligt een eerste schets voor van de onderwerpen die nader verkend 
zouden kunnen worden.  Evenals bij Drenthe 4.0  gaat het bij de ‘vijfde pijler’ ook om 
(financiële) ondersteuning te vragen van het Rijk voor het benutten van economische kansen, 
teneinde de negatieve gevolgen van het gasbesluit op de werkgelegenheid in de periode 2019 -
2030 op te vangen. Het gaat hierbij  om initiatieven waarbij de regio zich ond erscheidt van 
andere regio’s c.q. de rol van voorloper vervult. Dat rechtvaardigt ondersteuning door het 
Rijk. Eerste vervolgstap is om de geschetste denkrichtingen bestuurlijk te delen en verder aan 
te scherpen  (zie werkmemo) . In alle gevallen gaat het om  ideeën, waarvoor we nog in de 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 310 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 311 ======================================================================

<pre>beginfase verkeren en waar we op korte termijn aan de hand van een verkenning nog grote 
stappen te zetten hebben.  
 
  
  
 
  
 
. 
 
De inhoud van de vijfde pijler zal normaal gesproken volledig terugkomen bij de prioriteiten 
van de economische agenda. Het omvat die aspecten waarvoor we de steun van het Rijk nodig 
hebben. Wat dat betreft zullen beide processen nauw op elkaar afgestemd moeten  worden.  
 
  
 
 
  
 
.   
     
 
Inzet Drenthe 4.0 en ‘ vijfde pijler’  
Duidelijk is, dat wij op dit moment  (vrijwel) geen inhoud  op de plank hebben liggen. Dit 
vraagt de komende tijd om extra inzet voor in elk geval drie pijlers van Drenthe 4.0, te weten:  
- Hergebruik gasinfrastructuur.  
 
 
 
 
- Kennisinstituut ondergrond.  
- Impuls praktijkgericht technisch MBO -onderwijs.  
 
Wat betreft de vierde pijler, het sluiten van kringlopen,  lijkt zich dit voorlopig te 
concentreren op waterstof en kunststoffen. Is op dit moment nog geen menskracht  
beschikbaar, maar het is de vraag of hieraan in deze fase hoge prioriteit ge geven moet 
worden. 
 
 
 
 
  .  
 
Voor energietransitie, aanvullend op Drenthe 4.0 , worden op onderdelen activiteiten 
ondernomen, maar is nog geen beleidsmatige eigenaar voor het geheel gevonden.  
De veiligheidshub kan door   verder verkend worden.  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 311 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 312 ======================================================================

<pre> 
 
    
 
   
   
    
   
</pre>

====================================================================== Einde pagina 312 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 313 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Strategie & Advies  
Steller :  
Aan :  
Datum : dinsdag 18 december 2018  
Onderwerp  : 'Vijfde pijler'  
 
Algemeen  
Drenthe 4.0 biedt qua werkgelegenheid voor de regio Assen te weinig soelaas om het 
verdwijnen van wekgelegenheid ten gevolge van het gasbesluit volledig op te vangen. 
Hiervoor is een aanvullend economisch plan noodzakelijk .  
 
  
.  De werktitel van dit plan is voorlopig ‘de 
vijfde pijler’.  
  
De looptijd van een dergelijk plan zal de periode 2019 – 2030 beslaan. Beëindiging van de 
gaswinning in het Groningenveld wordt in 2030 voorzien.  Het verlies aan werkgelegenheid in 
de gaswinning doet zich in deze periode versneld voor. Het plan moet dynamisch zijn, 
hetgeen wil zeggen dat inhoudelijke aanpassingen (inspelen op nieuwe kansen) bijv. jaarlijks 
mogelijk moet zijn.  
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
  
  
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 313 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 314 ======================================================================

<pre>Inhoudelijke denkrichtingen voor de inhoud van het plan  
 
 
 
 
  
 
  
  
  
   
 
  
 
   
  
 
  
  
 
 
 
  
   
 
  
 
 
 
 
  
 
 
 
  
 
 
 
  
 
 
 
 
  
   
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 314 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 315 ======================================================================

<pre> 
 
 
  
  
 
  
  
 
 
 
  
 
 
  
 
 
  
 
  
 
 
  
 
 
 
   
 
     
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 315 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 316 ======================================================================

<pre>MEMO
 
 
Aan
 
: 
 
 
 
 
 
 
Afschrift 
 
: 
 
 
 
 
 
 
Van
 
: 
 
 
 
 
 
 
Datum
 
: 
 
 
 
 
 
31
 
januari 2019
 
Onderwerp
 
: 
 
 
 
 
 
Verslag en 
afspraken ambtelijk overleg Drenthe 4.0 dinsdag 15 januari jl.
 
 
 
Agenda
 
1.
 
Doel van het gesprek (allen)
 
2.
 
Terugblik: bestuurlijke bijeenkomst 21 november
 
3.
 
Vooruitblik: 
 
•
 
Voorbeelden ambities Drenthe 4.0 (provincie)
 
•
 
T
oelichting ambtelijke ondersteuning EZK (EZK)
 
•
 
Bestuurlijk overleg Minister Wiebes 11 februari 2019
 
4.
 
Afstemmen inrichting proces (allen)
 
5.
 
Afspraken en afsluiting
 
 
1.
 
Doel van het gesprek
 
Gezamenlijk bepalen 
hoe en 
op welke punten EZK kan samenwerken met de provincie om de 
werkgelegenheid in Drenthe te behouden. 
 
 
2. Terugblik: bestuurlijke bijeenkomst 21 november
 
Hoe is het rapport en het plan Drenthe 4.0 ontvangen?
 
EZK erkent dat Drenthe 
gevolgen ondervindt en tere
cht aandacht hiervoor vraagt. Het is voor EZK 
een regionaal probleem, dat Drenthe wel 
een status aparte 
g
eeft. 
 
 
3. Vooruitblik
 
-
 
Bestuurlijk overleg Minister Wiebes 11 februari: 
 
De Minister komt op werkbezoek.
 
-
 
Toelichting ambtelijke 
ondersteuning EZK
 
EZK 
adviseert vooral 
v
erbinding 
te 
maken 
met
 
de energietransitie
, bijvoorbeeld de sporen die volgen 
uit de RES Maar inzet op werkgelegenheid in bredere zin kan ook.
 
Mogelijke ondersteuning vanuit directoraat (RES ondersteuning), dit wordt
 
nu afgestemd via Tjisse 
Stelpstra. 
 
Ondersteuning via EBN en TNO
 
via 
.
 
Via de klimaatenvelop kunnen per direct al pilots worden gesteund, dus provincie kan nu al initiatieven 
pitchen.
 
 
 
➢
 
Hergebruik infrastructuur
 
De organisatie (Nextstep) die de ontmante
ling van de gasinfrastructuur voorbereid
t
, richt zich op de 
Noordzee, onder leiding van 
 Voor land is de verantwoordelijkheid van de 
infrastructuur over verschillende departementen verdeeld. EBN en Gasunie zouden hierbij aan kunnen 
sluit
en. Relevante namen: 
 (EBN) en 
 
(Gasunie). 
 
kan 
meedenken over de benaderingswijze.
 
 
 
heeft interesse in de ontwikkelingen van de waterstofwijk. 
De wijk kan een extra positie krijgen in 
het kader van de aardgasvrije 
wijken.
 
 
 
Invest NL kan mogelijk wat betekenen bij het financieren van
 
GZI
. 
 
kan meedenken over de 
aanvliegroute (EFSI).
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 316 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 317 ======================================================================

<pre> 2 
 
➢ Kennisinstituut geothermie en ondergrond  
Voor ondergrond is er al de Geologische Dienst. TNO zou de kennis voor geothermie deels in Assen 
kunnen ontwikkelen .  Is een kwestie van zoeken naar een niche, liefst gekoppeld aan toepassingen in 
de regio.   heeft vraag om mee te denken voorgelegd aan TN O en EBN en komt hierop terug.  
Het bieden van infra/ opslagfaciliteiten maakt Drenthe bijzonder . Afstemming  met Entrance en RUG 
rondom kennisontwikkeling (aanvulling is uitgangspunt) is te zijner tijd raadzaam (contact met  
, Hanze Hogeschool Gro ningen) .  denkt hierin graag mee.  
 
➢ Praktijkgericht technisch onderwijs  
Vraag is waar de witte vlekken zitten , er zijn al heel veel lopende initiatieven en aanvragen. De vraag 
om een scholingsfonds is ook niet nieuw. Wat ontbreekt, waar kan nog een kop o p? Bijvoorbeeld 
omscholing van huidige werknemers, met baangarantie, enz.  
Nieuwe afspraak plannen met  om samenwerking verder uit te werken.  
 
➢ Sluiten van kringlopen  
Waterstof  
Waterstof in gebouwde omgeving is interessante markt, maar voorlopig niet rend abel. 
 (TNO) kan meedenken in het onderwerp waterstof.  kan meedenken 
in de ontwikkeling voor smart grids (waterstof) , evenals  Beide via  
SDE+ wordt in verbrede vorm voortgezet maar met strengere eisen, namelijk met een strengere 
beoordeling op kosteneffectiviteit.  
 
 werkt aan herziening van het belastingstelsel voor gebouwde omgeving, warmte 
en duurzame bronnen.  werkt a an herziening belastingstelsel voor waterstof.  
 (EZK) kan meedenken over waterstof, hierin kan  een rol vervullen.  
 
Kunststoffen  
Samenwerking met OMRIN/Philips is interessant., link met Smart Industry. Kan  rol in vervullen.  
Er wordt nu ge werkt aan aanvullen NICE . an meedenken over concrete projecten.  
kan in dit contact een rol vervullen.  
 
4. Afstemmen inrichting proces  
Aangestuurd wordt op een bestuurlijk overleg  in april  met Sandor Gaastra  (DG EZK) . DG Focco 
Vijselaar (B&I) wordt aangehaakt. Hiervoor m oeten er concrete afspraken gemaakt kunnen worden.  
 en A  adviseren over het BO.  
De Minister is elke 2 weken in Groningen, dus die momenten kunnen ook worden aangegrepen om 
zaken bespreekbaar te maken . 
 
Voorgenomen is verdieping van de plannen om de werkgelegenheid te behouden, onder meer 
middels een verdiepende stakeholderbijeenkomst waarin ook EZK wordt uitgenodigd.  
 
5. Afspraken  
 
Acties  
-  stuurt het concept programma van het werkbezoek van Wiebe s op 11 februari 2019 naar 
 en  
-  koppelt reactie EBN en TNO terug aangaande kennisinstituut.  
- Provincie koppelt afspraken terug . 
- Provincie nodigt EZK uit bij vervolg stakeholderbijeenkomst  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 317 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 318 ======================================================================

<pre>Date : 31-1-2019 09:18:06
F
T
o : 
@
shell.com '" 
@
d
renthecollege.nl'" @drenthecollege.nl, a@rendo.nl'"
@
s
@shell.com '"
@
shell.com ,   @assen.nl,     TRA'" 
@
n-tra.nl, "
@
em m en.nl'" 
@
em m en.nl
C
S
ubject : Drenthe 4.0: stand van zaken
A
ttachm ent : Afspraken EZ K prov Drenthe 4.0 20190115def.docx;im age001.png;
B
este allemaal,
 
A
lweer even geleden hebben we jullie geïnformeerd dat we op 15 januari een ambtelijk overleg hadden  met het ministerie van EZK. Het doel van dat overleg was
p
rocesafspraken te maken om samen met EZK vervolg te geven aan Drenthe 4.0.  Het 
i
nmiddels geaccordeerde verslag van dit overleg is bijgevoegd.
Z
oals jullie kunnen zien heeft EZK op verschillende punten aangegeven verder mee te willen denken. Het lijkt ons dan ook goed om binnenkort de verdiepingsslag te starten de
s
takeholders, aanvullende partijen en het ministerie van EZK. We 
z
ullen de verdere aanpak daarvoor overleggen met de trekkers van de programmalijnen.
 
V
erder willen we jullie graag informeren, dat minister Wiebes – onder voorbehoud – op 11 februari naar Drenthe komt voor een werkbezoek. Drenthe 4.0 zal daarbij één van de
g
esprekspunten zijn. De bestuurlijke stakeholders zullen voor dit 
o
verleg uitgenodigd worden.
 
H
opelijk zijn jullie hiermee voor nu voldoende geïnformeerd.
M
ocht je vragen hebben, dan kun je contact opnemen met i  
 
  of ondergetekende.
 
M
et vriendelijke groet,
 
i
 
 
T
e
am Economie
P
ostbus 122
9
400 AC Assen
 
  
 
    
E
 
.
l
 
2.35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 318 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 319 ======================================================================

<pre>MEMO
 
 
Aan
 
: 
 
 
 
 
 
 
Afschrift 
 
: 
 
 
 
 
 
)
 
Van
 
: 
 
 
 
 
 
 
Datum
 
: 
 
 
 
 
 
31
 
januari 2019
 
Onderwerp
 
: 
 
 
 
 
 
Verslag en 
afspraken ambtelijk overleg Drenthe 4.0 dinsdag 15 januari jl.
 
 
 
Agenda
 
1.
 
Doel van het gesprek (allen)
 
2.
 
Terugblik: bestuurlijke bijeenkomst 21 november
 
3.
 
Vooruitblik: 
 
•
 
Voorbeelden ambities Drenthe 4.0 (provincie)
 
•
 
T
oelichting ambtelijke ondersteuning EZK (EZK)
 
•
 
Bestuurlijk overleg Minister Wiebes 11 februari 2019
 
4.
 
Afstemmen inrichting proces (allen)
 
5.
 
Afspraken en afsluiting
 
 
1.
 
Doel van het gesprek
 
Gezamenlijk bepalen 
hoe en 
op welke punten EZK kan samenwerken met de provincie om de 
werkgelegenheid in Drenthe te behouden. 
 
 
2. Terugblik: bestuurlijke bijeenkomst 21 november
 
Hoe is het rapport en het plan Drenthe 4.0 ontvangen?
 
EZK erkent dat Drenthe 
gevolgen ondervindt en tere
cht aandacht hiervoor vraagt. Het is voor EZK 
een regionaal probleem, dat Drenthe wel 
een status aparte 
g
eeft. 
 
 
3. Vooruitblik
 
-
 
Bestuurlijk overleg Minister Wiebes 11 februari: 
 
De Minister komt op werkbezoek.
 
-
 
Toelichting ambtelijke 
ondersteuning EZK
 
EZK 
adviseert vooral 
v
erbinding 
te 
maken 
met
 
de energietransitie
, bijvoorbeeld de sporen die volgen 
uit de RES Maar inzet op werkgelegenheid in bredere zin kan ook.
 
Mogelijke ondersteuning vanuit directoraat (RES ondersteuning), dit wordt
 
nu afgestemd via Tjisse 
Stelpstra. 
 
Ondersteuning via EBN en TNO
 
via 
.
 
Via de klimaatenvelop kunnen per direct al pilots worden gesteund, dus provincie kan nu al initiatieven 
pitchen.
 
 
 
➢
 
Hergebruik infrastructuur
 
De organisatie (Nextstep) die de ontmante
ling van de gasinfrastructuur voorbereid
t
, richt zich op de 
Noordzee, onder leiding van 
 Voor land is de verantwoordelijkheid van de 
infrastructuur over verschillende departementen verdeeld. EBN en Gasunie zouden hierbij aan kunnen 
sluit
en. Relevante namen: 
 (EBN) en 
 
(Gasunie). 
 
kan 
meedenken over de benaderingswijze.
 
 
A
vD
 
heeft interesse in de ontwikkelingen van de waterstofwijk. 
De wijk kan een extra positie krijgen in 
het kader van de aardgasvrije 
wijken.
 
 
 
Invest NL kan mogelijk wat betekenen bij het financieren van
 
GZI
. A
vD
 
kan meedenken over de 
aanvliegroute (EFSI).
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 319 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 320 ======================================================================

<pre> 2 
 
➢ Kennisinstituut geothermie en ondergrond  
Voor ondergrond is er al de Geologische Dienst. TNO zou de kennis voor geothermie deels in Assen 
kunnen ontwikkelen .  Is een kwestie van zoeken naar een niche, liefst gekoppeld aan toepassingen in 
de regio.  RC heeft vraag om mee te denken voorgelegd aan TN O en EBN en komt hierop terug.  
Het bieden van infra/ opslagfaciliteiten maakt Drenthe bijzonder . Afstemming  met Entrance en RUG 
rondom kennisontwikkeling (aanvulling is uitgangspunt) is te zijner tijd raadzaam (contact met  
, Hanze Hogeschool Gro ningen) .  denkt hierin graag mee.  
 
➢ Praktijkgericht technisch onderwijs  
Vraag is waar de witte vlekken zitten , er zijn al heel veel lopende initiatieven en aanvragen. De vraag 
om een scholingsfonds is ook niet nieuw. Wat ontbreekt, waar kan nog een kop o p? Bijvoorbeeld 
omscholing van huidige werknemers, met baangarantie, enz.  
Nieuwe afspraak plannen met  om samenwerking verder uit te werken.  
 
➢ Sluiten van kringlopen  
Waterstof  
Waterstof in gebouwde omgeving is interessante markt, maar voorlopig niet rend abel. 
 (TNO) kan meedenken in het onderwerp waterstof.  kan meedenken 
in de ontwikkeling voor smart grids (waterstof) , evenals  Beide via .  
SDE+ wordt in verbrede vorm voortgezet maar met strengere eisen, namelijk met een strengere 
beoordeling op kosteneffectiviteit.  
 
 werkt aan herziening van het belastingstelsel voor gebouwde omgeving, warmte 
en duurzame bronnen.  werkt a an herziening belastingstelsel voor waterstof.  
 (EZK) kan meedenken over waterstof, hierin kan  een rol vervullen.  
 
Kunststoffen  
Samenwerking met OMRIN/Philips is interessant., link met Smart Industry. Kan  rol in vervullen.  
Er wordt nu ge werkt aan aanvullen NICE .  kan meedenken over concrete projecten.  
kan in dit contact een rol vervullen.  
 
4. Afstemmen inrichting proces  
Aangestuurd wordt op een bestuurlijk overleg  in april  met Sandor Gaastra  (DG EZK) . DG Focco 
Vijselaar (B&I) wordt aangehaakt. Hiervoor m oeten er concrete afspraken gemaakt kunnen worden.  
 en  adviseren over het BO.  
De Minister is elke 2 weken in Groningen, dus die momenten kunnen ook worden aangegrepen om 
zaken bespreekbaar te maken . 
 
Voorgenomen is verdieping van de plannen om de werkgelegenheid te behouden, onder meer 
middels een verdiepende stakeholderbijeenkomst waarin ook EZK wordt uitgenodigd.  
 
5. Afspraken  
 
Acties  
-  stuurt het concept programma van het werkbezoek van Wiebe s op 11 februari 2019 naar 
 en  
-  koppelt reactie EBN en TNO terug aangaande kennisinstituut.  
- Provincie koppelt afspraken terug . 
- Provincie nodigt EZK uit bij vervolg stakeholderbijeenkomst  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 320 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 321 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe)</pre>

====================================================================== Einde pagina 321 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 322 ======================================================================

<pre>Date : 25-1-2019 11:26:47
F
rom  :  
T
S
ubject : Drenthe 4.0/NAM?RES
 
 
2.36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 322 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 323 ======================================================================

<pre>Date : 6-7-2018 20:12:11
From  : "Roald Leem rijse" R.Leem rijse@assen.nl
To :   assen.nl,   @assen.nl
Subject : FW: Aangepast concept Transitieagenda gasbesluit Drenthe
Attachm ent : 180705 Conceptrapport im pactanalyse en ontw ikkelperspectief verzending.docx;flyer voortbouw en op de energie van drenthe versie 20180705
verzending.docx;im age001.png;
 
         
 
Met vriendelijke groet,
Roald Leemrijse 
 
 
Van: 
Datum: 
donderdag 5 juli 2018 om 17:11
Aan: 
" @shell.com'" < @shell.com>, "'eveenstra@rendo.nl'" <eveenstra@rendo.nl>, "'a.bruinsslot@drenthecollege.nl'"
<a.bruinsslot@drenthecollege.nl>, "'b.arends@emmen.nl'" <b.arends@emmen.nl>, Roald Leemrijse <R.Leemrijse@assen.nl>
CC: 
Onderwerp: 
Aangepast concept Transitieagenda gasbesluit Drenthe
 
Geachte heer, mevrouw,
 
Op 27 juni jl. heeft bestuurlijk overleg plaatsgevonden over de transitieagenda voor de provincie Drenthe naar aanleiding van het kabinetsbesluit om de gaswinning in het
Groninger veld versneld te beëindigen.
 
In deze bijeenkomst is afgesproken om het conceptplan aan te vullen met aansprekende voorbeelden en om de ambities en gevraagde bijdrage van het Rijk verder aan te
scherpen. Wij hebben hiervoor input ontvangen, waarvoor onze dank.
Deze input is verwerkt in bijgaande documenten: de flyer/oplegger met daarin ons aanbod en onze vraag aan het Rijk en het rapport met de onderbouwing. De oplegger zal in een
finale versie een mooie en aansprekende opmaak krijgen. Wij willen u vragen om met name de oplegger te bekijken: kunt u zich vinden in hetgeen hier beschreven is? Staan er
onjuistheden in? Zijn genoemde bedragen realistisch?
 
Zoals eveneens afgesproken in het overleg, willen we teksten voor het zomerreces afronden. Dat betekent dat e.e.a. nog steeds onder tijdsdruk staat. We moeten daarom vragen
om uw reactie uiterlijk 
maandag 9 juli aanstaande, voor 12 uur
 aan ons door te geven. Het verzoek aan u is ook om uw reactie in de vorm van 
concrete tekstvoorstellen 
aan te
leveren.
Deze reacties kunnen dan nog worden verwerkt in een versie die op dinsdag 10 juli zal worden verspreid. Deze versie wordt op 17 juli door Gedeputeerde Staten van Drenthe
besproken en hierna zullen we u ook – telefonisch of via mail – vragen of u het programma en de oproep aan het Rijk bestuurlijk kunt ondersteunen.
 
Mocht u vragen hebben over de aan te leveren informatie of het proces, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende of  -  (tel. - ).
 
Alvast hartelijk dank voor uw medewerking.
 
 
Met vriendelijke groet,
 
i  
 
l i
Team Economie
Postbus 122
9400 AC Assen
T   
M     
E 
.l drenthe.nl
 
 
D
isclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 323 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 324 ======================================================================

<pre>    Drenthe 4.0  Voortbouwen op de energie van Drenthe              Economische impactanalyse en ontwikkelperspectief    59362 — Intern vertrouwelijk    5 juli 2018    Berenschot    Berenschot</pre>

====================================================================== Einde pagina 324 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 325 ======================================================================

<pre>    5 jul 218    Berenschot</pre>

====================================================================== Einde pagina 325 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 326 ======================================================================

<pre>59362  – Intern vertrouwelijk  3 
 
  
Inhoudsopgave  
1. Inleiding  4 
2. Economische structuur van Drenthe  5 
3. De impact van het aardgasbesluit op de economie van Drenthe  7 
4. Visie: Drenthe 4.0 – Voortbouwen op de energie van Drenthe  13 
5. Agenda: vier bouwstenen voor Drenthe 4.0  15 
6. Vervolgproces: gezamenlijke opgave voor regio en rijk  23 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 326 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 327 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 327 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 328 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 328 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 329 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 329 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 330 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 330 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 331 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 331 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 332 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 332 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 333 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 333 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 334 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 334 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 335 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 335 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 336 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 336 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 337 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 337 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 338 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 338 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 339 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 339 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 340 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 340 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 341 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 341 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 342 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 342 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 343 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 343 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 344 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 344 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 345 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 345 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 346 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 346 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 347 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 347 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 348 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 348 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 349 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 349 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 350 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 350 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 351 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 351 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 352 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 352 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 353 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 353 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 354 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 354 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 355 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 355 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 356 ======================================================================

<pre>Date : 16-11-2018 09:15:42
To : "Wouter Meijerm an" w .m eijerm an@assen.nl,   @assen.nl
Subject : FW: Agenda Bestuurlijk overleg Drenthe 4.0 20 novem ber 2018
Attachm ent : Agenda Drenthe 4.0 BO dinsdag 20 nov.docx;
Dag  en Wouter,
 
Hierbij de agenda voor het bestuurlijk overleg over het gasdossier van komende dinsdag. Kennelijk is de provincie er niet in geslaagd om een notitie toe te voegen. Het onderwerp
lobby ontbreekt op de agenda.
 
@ Wouter: graag maandag nog even overleg over de advisering aan Roald m.b.t. onze inzet qua menskracht op de vier pijlers. Ook op dit terrein moeten we meters maken voor
wat betreft de positionering.
 
@ : kun jij een moment prikken waarop Wouter en ik aanstaande maandag kunnen overleggen? Ik ga uit van ca. een half uur.
 
Groet,
 
 
 
 
Van:
  
Verzonden:
 donderdag 15 november 2018 21:40
Aan:
 @shell.com; eveenstra@rendo.nl; a.bruinsslot@drenthecollege.nl; b.arends@emmen.nl; Roald Leemrijse <R.Leemrijse@assen.nl>
CC:
 . i @shell.com; . @attero.nl; . @emmen.nl;   . i i @assen.nl>; . @drenthecollege.nl;
@drenthe.nl
Onderwerp:
 Agenda Bestuurlijk overleg Drenthe 4.0 20 november 2018
 
Geachte heer/mevrouw,
 
Bijgaand treft u de agenda aan voor het bestuurlijke overleg Drenthe 4.0 van komende dinsdag.
We zien u graag de 20
e
 om de verdere uitwerking van Drenthe 4.0 te bespreken.
 
Daarnaast bent u van harte welkom om aanwezig te zijn bij het aanbieden van het plan Drenthe 4.0 aan het kabinet, dit vindt plaats op woensdag 21 november van 11.30 tot 12.30uur in
Assen (Westerbrink 1). Directeur-generaal Sandor Gaastra zal het plan namens het kabinet in ontvangst nemen. Er zal verschillende media bij aanwezig zijn. Mocht u hierbij aanwezig willen
zijn, dan verzoeken we u om zich aan te melden via een antwoord op deze mail.
 
Mocht u vragen hebben, dan kunt u hierover contact opnemen met ondergetekende of 
  (tijdelijke plaatsvervanger  ) op .
 
Met vriendelijke groet,
Namens gedeputeerden Henk Brink en Tjisse Stelpstra,
 
 - 
Provincie Drenthe
 
06-
 
 
-------- Oorspronkelijk bericht --------
. @drenthe.nl
>
Datum: 01-11-18 21:42 (GMT+01:00)
@shell.com
>, "'eveenstra@rendo.nl'" <
eveenstra@rendo.nl
>, "'a.bruinsslot@drenthecollege.nl'"
<
a.
bruinsslot@drenthecollege.nl
>, "'b.arends@emmen.nl'" <
b.arends@emmen.nl
>, "'r.leemrijse@assen.nl'" <
r.leemrijse@assen.nl
>
. l @shell.com
@attero.nl
. @emmen.nl
. @assen.nl
>, . @drenthecollege.nl'" <
. @drenthecollege.nl
<
@
drenthe.nl
>
Onderwerp: Uitnodiging bestuurlijk overleg Drenthe 4.0
 
G
eachte heer/ mevrouw,
 
Hierbij nodig ik u graag uit voor een bestuurlijke bijeenkomst over de transitieagenda gasbesluit Drenthe, oftewel: Drenthe 4.0. Deze bijeenkomst overleg vindt plaats op 20
november van 15.00 tot 16.00 uur in het provinciehuis in Assen.
 
Doel van de bijeenkomst
De komende maanden willen we samen met u het programma graag een stap verder brengen met het oog op de gesprekken met het ministerie van EZK. Tijdens dit overleg praten
gedeputeerden Tjisse Stelpstra en Henk Brink u graag bij over de bestuurlijke ontwikkelingen op dit vlak.
 
Het doel van de bestuurlijke bijeenkomst is dan ook meerledig:
Elkaar informeren
(Her)bevestigen van commitment
Afspraken maken over de rolverdeling in de uitwerking van het programma
 
Aanmelding
Graag zien wij u op 20 november. Wilt u van tevoren laten weten of u (of een vervanger) aanwezig kunt zijn door een antwoord te sturen op deze mail? Binnenkort ontvangt u de
bij deze bijeenkomst de behorende vergaderstukken.
 
Vragen?
Heeft u vragen over deze uitnodiging, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende of   (tijdelijke plaatsvervanger  ) op - .
 
Met vriendelijke groet,
 
Mede namens Henk Brink en Tjisse Stelpstra
Provincie Drenthe
 
 
2.38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 356 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 357 ======================================================================

<pre>Disclaimer
This e-mail and any attachment it contains is confidential and may contain legally privileged information. 
If you are not the intended recipient, please note that this e-mail or any attachment may not be copied or disclosed or distributed to others.
If you have received this e-mail by error, please notify the sender immediately by return e-mail, and delete this message. All rights reserved.
This email has been scanned for viruses and malware, and may have been automatically archived.</pre>

====================================================================== Einde pagina 357 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 358 ======================================================================

<pre> 
 Bestuurlijk overleg Drenthe 4.0  
Datum: 20 november 2018  
Tijd: 15.00uur – 16.00uur  
Locatie: Provinciehuis, Westerbrink 1 Assen, GS kamer.  
 
Agenda  
1. Welkom  
2. Informeren aanwezigen over de ontwikkelingen Drenthe 4.0  
3. Rondje langs partijen: waar staan we?  
4. Bespreken verdere uitwerking van het programma.  
5. Afspraken en Afsluiting  
 
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 358 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 359 ======================================================================

<pre>Date : 3-4-2018 11:21:02
F
rom  :  
T
o : "'r.j.stoffelsm a@planet.nl'" r.j.stoffelsm a@planet.nl
S
ubject : FW: Artikel over toekom st NAM en GASUNIE, en zorgen w erkgelegenheid
A
ttachm ent : im age001.png;
H
oi Ronald,
 
W
e worden op onze wenken bediend. Zie bijgaand nieuwsbericht.
 
G
roet,
 
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
dinsdag 3 april 2018 10:10
A
an:
 
O
nderwerp:
 
Artikel over toekomst NAM en GASUNIE, en zorgen werkgelegenheid
 
H
a 
 
H
ad je dit artikel gezien?
 
h
ttp://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/133057/VVD-wil-onderzoek-naar-gevolgen-werkgelegenheid-door-stilleggen-gaswinning
 
M
e
t vriendelijke groet,
 
 
i
 
 
 
Adres: 
N
oordersingel 33, Assen
E
mail: 
.
@assen.nl
Telefoon: 
 
 
 
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
g
emeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 359 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 360 ======================================================================

<pre>    y Gemeente Assen  Á |</pre>

====================================================================== Einde pagina 360 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 361 ======================================================================

<pre>Date : 24-6-2018 15:41:57
From  :  
To : "Judith Jansen" J.Jansen@assen.nl
Subject : FW: Bestuurlijke bijeenkom st Transitieagenda gasbesluit Drenthe, 27 juni
Attachm ent : 2-pager Provincie Drenthe_PR.pdf;180622 Conceptrapport im pactanalyse en ontw ikkelperspectief.docx;im age001.png;
Dag Judith,
 
Vrijdag middag is zowel het conceptrapport als bijgaande oplegger nog verstuurd. Ik zie nu pas dat jij niet in de CC bent meegenomen. Bij deze.
Overigens is de oplegger gelijk ook de intentieverklaring waarvan de provincie de stakeholders vraagt om hiermee in te stemmen.
 
Groet,
 
 
Van:
   [mailto: . @drenthe.nl] 
Verzonden:
 vrijdag 22 juni 2018 15:00
Aan:
 ' @shell.com' < @shell.com>; 'eveenstra@rendo.nl' <eveenstra@rendo.nl>; 'a.bruinsslot@drenthecollege.nl' <a.bruinsslot@drenthecollege.nl>;
'b.arends@emmen.nl' <b.arends@emmen.nl>; Roald Leemrijse <R.Leemrijse@assen.nl>
CC:
 < @drenthe.nl>
Onderwerp:
 Bestuurlijke bijeenkomst Transitieagenda gasbesluit Drenthe, 27 juni
 
Geachte mevrouw, mijnheer,
 
Hierbij wil ik graag de bestuurlijke bijeenkomst over de transitieagenda gasbesluit Drenthe bevestigen.
Deze vindt plaats op 
woensdag 27 juni
, van 
9.00-10.00 uur
, in het 
provinciehuis in Assen.
 
Het versneld beëindigen van de gaswinning heeft gevolgen voor de NAM in Assen, maar ook voor de overige gasgerelateerde bedrijvigheid in Drenthe. Op verzoek van de
provincie Drenthe heeft Berenschot in een kort tijdsbestek een impactanalyse uitgevoerd om een beter beeld te krijgen van de mogelijke effecten. Op basis van een
stakeholderconsultatie is gekeken welke ontwikkelperspectieven er zijn voor economische structuurversterking en duurzame energievoorziening. De resultaten van het
onderzoek en de consultatie vindt u in het concept eindrapport. Op basis van de bevindingen willen wij een oproep doen aan het Rijk om te erkennen dat er een gezamenlijke
opgave ligt voor Rijk en regio. Deze oproep vindt u in bijgevoegde ‘2-pager’.
 
Uw organisatie heeft inbreng geleverd voor de ontwikkelperspectieven. Graag willen wij deze de komende tijd verder uitwerken, met u en met andere partners, inclusief het Rijk.
Tijdens de bijeenkomst woensdag willen wij u vragen of u onze oproep aan het Rijk kunt onderschrijven en ondersteunen.
 
Graag zien wij u op 27 juni. Bij vragen kunt u contact opnemen met ondergetekende of  
 
Met vriendelijke groet,
namens gedeputeerden Henk Brink en Tjisse Stelpstra,
 
 
Team Economie
Postbus 122
9400 AC Assen
E 
.l drenthe.nl
 
2.40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 361 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 362 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 362 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 363 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 363 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 364 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 364 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 365 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 365 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 366 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 366 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 367 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 367 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 368 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 368 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 369 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 369 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 370 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 370 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 371 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 371 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 372 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 372 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 373 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 373 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 374 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 374 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 375 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 375 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 376 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 376 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 377 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 377 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 378 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 378 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 379 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 379 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 380 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 380 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 381 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 381 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 382 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 382 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 383 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 383 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 384 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 384 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 385 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 385 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 386 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 386 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 387 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 387 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 388 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 388 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 389 ======================================================================

<pre>Date : 14-1-2019 16:36:45
F
rom  :  
T
o :   @assen.nl,   @assen.nl
S
ubject : FW: Drenthe 4.0: Agenda Stakeholderbijeenkom st 4 decem ber 2018
A
ttachm ent : Drenthe 4.0 Am btelijk overleg 20190115 V6.pptx;
D
ag  en  
 
W
illen jullie bijgaande presentatie ook eens bekijken. In eerste instantie komt het bij mij over als een verenging t.o.v. Drenthe 4.0. Ik ben benieuwd hoe jullie het beleven.
 
G
roet,.
 
 
V
an:
 
V
erzonden:
 
maandag 14 januari 2019 12:20
A
an:
 
l n@shell.com' < l @shell.com>; ' @attero.nl' < @attero.nl>; .l emmen.nl' < l @emmen.nl>;
 
d
renthecollege.nl>; @rendo.nl' < @rendo.nl>;  
@
drenthe.nl>; . @shell.com' < @shell.com>; '
@
shell.com' <
@
assen.nl>;    t N-TRA' < . @n-tra.nl>; ' - @emmen.nl' < - @emmen.nl>
O
nderwerp:
 
RE: Drenthe 4.0: Agenda Stakeholderbijeenkomst 4 december 2018
 
B
este allemaal,
 
G
raag informeer ik jullie over het volgende.
 
Z
oals in de mail hieronder aangekondigd, vindt morgen het ambtelijk overleg plaats met EZK en de provincie. Het doel van het overleg is om procesafspraken te maken over het
v
ervolg van Drenthe 4.0, dit is zo besproken tijdens het bestuurlijk overleg van 21 november jl. De insteek is om vervolgens gezamenlijk een verdiepingsslag te maken van Drenthe
4
.0 met alle stakeholders, aanvullende partijen en EZK.
 
W
e hebben, op basis van de input van de stakeholderbijeenkomst van 4 december jl., met de verschillende stakeholders en betrokkenen vanuit de provincie afgestemd wat de
v
raag per programmalijn richting het Rijk zou moeten zijn. Ter ondersteuning van het gesprek met EZK hebben we de resultaten samengevat in een beknopte presentatie. Deze
h
ebben we ter informatie voor jullie bijgevoegd bij deze mail.
 
W
e houden jullie op de hoogte van de uitkomsten.
M
ocht je over bovenstaande of over het proces vragen hebben, dan kun je contact opnemen met i   - )  of ondergetekende.
 
M
et vriendelijke groet,
 
-
P
rovincie Drenthe
 
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
donderdag 20 december 2018 23:07
A
an:
 
. l @shell.com' <
.
l hell.com
.
@
attero.nl
>; .l @emmen.nl' <
.
l @emmen.nl
>;
'
.
@assen.nl' 
.
n.nl
>; . @drenthecollege.nl' <
@
d
renthecollege.nl
@
r
endo.nl
<
@
drenthe.nl
@s
hell.com
>; '
@shell.com' 
@s
hell.com
. @
assen.nl
. @
n-tra.nl
>; .
@emmen.nl' <
.
@emmen.nl
>
O
nderwerp:
 
RE: Drenthe 4.0: Agenda Stakeholderbijeenkomst 4 december 2018
 
B
este allemaal,
 
B
edankt voor alle input naar aanleiding van de stakeholderbijeenkomst van 4 december. We zijn ermee aan de slag gegaan afgelopen week en het geeft ons een goede basis voor
e
en eerste ambtelijk overleg met EZK. Dit overleg staat inmiddels gepland op 15 januari a.s. Het kon helaas vanuit EZK niet eerder, maar het geeft ons de mogelijkheid om begin
v
olgens jaar nog een aantal kernzaken (eventueel) bij jullie als trekkers en bij andere betrokken experts te toetsen.
 
V
oor nu wensen wij jullie fijne feestdagen en een voorspoedig 2019!
 
M
et vriendelijke groet,
 
2.41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 389 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 390 ======================================================================

<pre>    provincie Hrenthe         Ambtelijk overleg Drenthe 4.0  Ministerie van EZK    15 januari 2019 GaGa)</pre>

====================================================================== Einde pagina 390 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 391 ======================================================================

<pre>    provincie jrenthe         Aanleiding en doel    Tijdens de Bestuurlijke bijeenkomst op 21 november jl. met DG Sandor Gaastra namens Minister Wiebes is  afgesproken dat ambtelijk en bestuurlijk het gesprek wordt voortgezet. Dit ambtelijke overleg is hiervan een eerste  aanzet.    Het doel van dit overleg: afstemmen van een gezamenlijke aanpak voor Drenthe 4.0. Graag verkrijgt de provincie  inzicht in de wijze waarop EZK de provincie Drenthe en de betrokken stakeholders wil ondersteunen bij de  ontwikkeling van Drenthe 4.0    Vraag: hoe gaan we er met elkaar voor zorgen dat de (nieuwe) werkgelegenheid, die ontstaat vanuit de  energietransitie, ook in Drenthe landt, zodat daarmee de effecten van het gasbesluit (deels) kunnen worden  opgevangen.</pre>

====================================================================== Einde pagina 391 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 392 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe    Agenda    1. Doel van het gesprek (allen)   2. Terugblik: bestuurlijke bijeenkomst 21 november   3. Vooruitblik:   e Voorbeelden ambities Drenthe 4.0 (provincie)   e _ Toelichting ambtelijke ondersteuning EZK (EZK)   e Bestuurlijk overleg Minister Wiebes 11 februari 2019    Afstemmen inrichting proces (allen)    Afspraken en afsluiting    </pre>

====================================================================== Einde pagina 392 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 393 ======================================================================

<pre>    (Gas)infrastructuur    am  Projecten, Tj Geotherrme,  praktyk- kennis    kansen inbrengen  Drenthe 4.0 EE  Sluiten van t Werkgelegenei secret ant  kringlopen t Duurzame Ondergrond  energievoorziening              Toepassen Samen-  van kennis, werken,  ee en  freld lab/ benutten  living labs i 7 kennis  Praktijkgericht  technisch    onderwijs</pre>

====================================================================== Einde pagina 393 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 394 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 394 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 395 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 395 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 396 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 396 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 397 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 397 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 398 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 398 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 399 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 399 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 400 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 400 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 401 ======================================================================

<pre>Date : 1-2-2019 20:17:09
F
rom  : "Roald Leem rijse" R.Leem rijse@assen.nl
T
S
ubject : FW: Drenthe 4.0: stand van zaken
A
ttachm ent : Afspraken EZ K prov Drenthe 4.0 20190115def.docx;im age001.png;im age002.png;
H
allo 
 
G
raag wil ik donderdagochtend 7/2 even een uurtje uittrekken met     om svz Drenthe 4.0 door te nemen.
D
aarbij ook graag bijgaand verslag toevoegen.
 
M
et vriendelijke groet,
R
oald Leemrijse 
 
 
V
an: 
 
 . @assen.nl>
D
atum: 
d
onderdag 31 januari 2019 om 15:27
A
an: 
R
oald Leemrijse <R.Leemrijse@assen.nl>
C
C: 
l
O
nderwerp: 
F
W: Drenthe 4.0: stand van zaken
 
Z
ie onderstaande mail van . 11 februari, zonder tijdstippen, dat wordt lastig reserveren… ik heb  gevraagd er even naar te kijken.
 
februari is een maandag en er staan interne overleggen, die kunnen er wat gemakkelijker uit als die met externen, dus dat is wel weer fijn.
 
H
artelijke groet,
 
 
  | 
 
| Gemeente Assen
(
 
(0592)           | 
*
 .
@assen.nl
 
A
a
nwezig op:    
 
 
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
donderdag 31 januari 2019 11:33
A
an:
 
  l  < l @assen.nl>;    @assen.nl>
C
C:
 
O
nderwerp:
 
FW: Drenthe 4.0: stand van zaken
 
D
ag  en ,
 
Z
ie bijgaande mail van de provincie over het bezoek van minister Wiebes aan Drenthe. Willen jullie de bestuurders hiervan alvast op de hoogte brengen en tijd reserveren. Op dit
m
oment is overigens nog niet duidelijk op welk tijdstip het overleg met de stakeholders is gepland.
 
G
roet,
 
 
V
an:
 
m
ailto: . @drenthe.nl
] 
V
e
rzonden:
 
donderdag 31 januari 2019 9:18
A
an:
 
l @shell.com' <
l
@shell.com
@
at
tero.nl
>; .l @emmen.nl' <
l
@
emmen.nl
>;
 
 
i
i @assen.nl
>; ' @drenthecollege.nl' <
@d
renthecollege.nl
@r
endo.nl
<
. @
drenthe.nl
. @
shell.com
.
@shell.com
@
assen.nl
.
@n-tra.nl
-
@
emmen.nl
>
C
C:
 
  
.
@drenthe.nl
>
On
derwerp:
 Drenthe 4.0: stand van zaken
 
Beste allemaal,
 
Alweer even geleden hebben we jullie geïnformeerd dat we op 15 januari een ambtelijk overleg hadden  met het ministerie van EZK. Het doel van dat overleg was
procesafspraken te maken om samen met EZK vervolg te geven aan Drenthe 4.0.  Het inmiddels geaccordeerde verslag van dit overleg is bijgevoegd.
Zoals jullie kunnen zien heeft EZK op verschillende punten aangegeven verder mee te willen denken. Het lijkt ons dan ook goed om binnenkort de verdiepingsslag te starten de
stakeholders, aanvullende partijen en het ministerie van EZK. We zullen de verdere aanpak daarvoor overleggen met de trekkers van de programmalijnen.
 
Verder willen we jullie graag informeren, dat minister Wiebes – onder voorbehoud – op 11 februari naar Drenthe komt voor een werkbezoek. Drenthe 4.0 zal daarbij één van de
gesprekspunten zijn. De bestuurlijke stakeholders zullen voor dit overleg uitgenodigd worden.
 
Hopelijk zijn jullie hiermee voor nu voldoende geïnformeerd.
 
Met vriendelijke groet,
 
 
T
eam Economie
P
ostbus 122
9
400 AC Assen
T
   
M
     
E
 
.
l @drenthe.nl
 
2.42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 401 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 402 ======================================================================

<pre>Disclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
gemeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.</pre>

====================================================================== Einde pagina 402 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 403 ======================================================================

<pre>MEMO
 
 
Aan
 
: 
 
 
 
 
 
 
Afschrift 
 
: 
 
 
 
 
 
 
Van
 
: 
 
 
 
 
 
 
Datum
 
: 
 
 
 
 
 
31
 
januari 2019
 
Onderwerp
 
: 
 
 
 
 
 
Verslag en 
afspraken ambtelijk overleg Drenthe 4.0 dinsdag 15 januari jl.
 
 
 
Agenda
 
1.
 
Doel van het gesprek (allen)
 
2.
 
Terugblik: bestuurlijke bijeenkomst 21 november
 
3.
 
Vooruitblik: 
 
•
 
Voorbeelden ambities Drenthe 4.0 (provincie)
 
•
 
T
oelichting ambtelijke ondersteuning EZK (EZK)
 
•
 
Bestuurlijk overleg Minister Wiebes 11 februari 2019
 
4.
 
Afstemmen inrichting proces (allen)
 
5.
 
Afspraken en afsluiting
 
 
1.
 
Doel van het gesprek
 
Gezamenlijk bepalen 
hoe en 
op welke punten EZK kan samenwerken met de provincie om de 
werkgelegenheid in Drenthe te behouden. 
 
 
2. Terugblik: bestuurlijke bijeenkomst 21 november
 
Hoe is het rapport en het plan Drenthe 4.0 ontvangen?
 
EZK erkent dat Drenthe 
gevolgen ondervindt en tere
cht aandacht hiervoor vraagt. Het is voor EZK 
een regionaal probleem, dat Drenthe wel 
een status aparte 
g
eeft. 
 
 
3. Vooruitblik
 
-
 
Bestuurlijk overleg Minister Wiebes 11 februari: 
 
De Minister komt op werkbezoek.
 
-
 
Toelichting ambtelijke 
ondersteuning EZK
 
EZK 
adviseert vooral 
v
erbinding 
te 
maken 
met
 
de energietransitie
, bijvoorbeeld de sporen die volgen 
uit de RES Maar inzet op werkgelegenheid in bredere zin kan ook.
 
Mogelijke ondersteuning vanuit directoraat (RES ondersteuning), dit wordt
 
nu afgestemd via Tjisse 
Stelpstra. 
 
Ondersteuning via EBN en TNO
 
via RC
.
 
Via de klimaatenvelop kunnen per direct al pilots worden gesteund, dus provincie kan nu al initiatieven 
pitchen.
 
 
 
➢
 
Hergebruik infrastructuur
 
De organisatie (Nextstep) die de ontmante
ling van de gasinfrastructuur voorbereid
t
, richt zich op de 
Noordzee, onder leiding van 
 Voor land is de verantwoordelijkheid van de 
infrastructuur over verschillende departementen verdeeld. EBN en Gasunie zouden hierbij aan kunnen 
sluit
en. Relevante namen: 
 (EBN) en 
 
(Gasunie). 
 
kan 
meedenken over de benaderingswijze.
 
 
 
heeft interesse in de ontwikkelingen van de waterstofwijk. 
De wijk kan een extra positie krijgen in 
het kader van de aardgasvrije 
wijken.
 
 
 
Invest NL kan mogelijk wat betekenen bij het financieren van
 
GZI
. 
 
kan meedenken over de 
aanvliegroute (EFSI).
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 403 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 404 ======================================================================

<pre> 2 
 
➢ Kennisinstituut geothermie en ondergrond  
Voor ondergrond is er al de Geologische Dienst. TNO zou de kennis voor geothermie deels in Assen 
kunnen ontwikkelen .  Is een kwestie van zoeken naar een niche, liefst gekoppeld aan toepassingen in 
de regio.   heeft vraag om mee te denken voorgelegd aan TN O en EBN en komt hierop terug.  
Het bieden van infra/ opslagfaciliteiten maakt Drenthe bijzonder . Afstemming  met Entrance en RUG 
rondom kennisontwikkeling (aanvulling is uitgangspunt) is te zijner tijd raadzaam (contact met  
, Hanze Hogeschool Gro ningen) .  denkt hierin graag mee.  
 
➢ Praktijkgericht technisch onderwijs  
Vraag is waar de witte vlekken zitten , er zijn al heel veel lopende initiatieven en aanvragen. De vraag 
om een scholingsfonds is ook niet nieuw. Wat ontbreekt, waar kan nog een kop o p? Bijvoorbeeld 
omscholing van huidige werknemers, met baangarantie, enz.  
Nieuwe afspraak plannen met  om samenwerking verder uit te werken.  
 
➢ Sluiten van kringlopen  
Waterstof  
Waterstof in gebouwde omgeving is interessante markt, maar voorlopig niet rend abel. 
 (TNO) kan meedenken in het onderwerp waterstof.  kan meedenken 
in de ontwikkeling voor smart grids (waterstof) , evenals . Beide via .  
SDE+ wordt in verbrede vorm voortgezet maar met strengere eisen, namelijk met een strengere 
beoordeling op kosteneffectiviteit.  
 
 werkt aan herziening van het belastingstelsel voor gebouwde omgeving, warmte 
en duurzame bronnen.  werkt a an herziening belastingstelsel voor waterstof.  
 (EZK) kan meedenken over waterstof, hierin kan  een rol vervullen.  
 
Kunststoffen  
Samenwerking met OMRIN/Philips is interessant., link met Smart Industry. Kan  rol in vervullen.  
Er wordt nu ge werkt aan aanvullen NICE .  kan meedenken over concrete projecten.  
kan in dit contact een rol vervullen.  
 
4. Afstemmen inrichting proces  
Aangestuurd wordt op een bestuurlijk overleg  in april  met Sandor Gaastra  (DG EZK) . DG Focco 
Vijselaar (B&I) wordt aangehaakt. Hiervoor m oeten er concrete afspraken gemaakt kunnen worden.  
 en  adviseren over het BO.  
De Minister is elke 2 weken in Groningen, dus die momenten kunnen ook worden aangegrepen om 
zaken bespreekbaar te maken . 
 
Voorgenomen is verdieping van de plannen om de werkgelegenheid te behouden, onder meer 
middels een verdiepende stakeholderbijeenkomst waarin ook EZK wordt uitgenodigd.  
 
5. Afspraken  
 
Acties  
-  stuurt het concept programma van het werkbezoek van Wiebe s op 11 februari 2019 naar 
 en  
-  koppelt reactie EBN en TNO terug aangaande kennisinstituut.  
- Provincie koppelt afspraken terug . 
- Provincie nodigt EZK uit bij vervolg stakeholderbijeenkomst  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 404 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 405 ======================================================================

<pre>    + Gemeente Assen    </pre>

====================================================================== Einde pagina 405 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 406 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe)</pre>

====================================================================== Einde pagina 406 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 407 ======================================================================

<pre>Date : 12-4-2018 11:53:00
To : "Ronald Stoffelsm a" R.Stoffelsm a@assen.nl,   @assen.nl
Subject : FW: gesprek m et Wiebes
Attachm ent : Brief Wiebes 15-2.pdf;input agenda Wiebes.docx;NAM Als er niets m eer valt te w innen.._.pdf;im age001.png;im age002.png;
Mannen,
 
Ter vertrouwelijke info mijn mail aan Henk en Tjisse.
 
Tot vanmiddag
 
Van:
   
Verzonden:
 donderdag 12 april 2018 10:38
Aan:
 Henk Brink <H.Brink@drenthe.nl>; Tjisse Stelpstra <T.Stelpstra@drenthe.nl>
CC:
Onderwerp:
 gesprek met Wiebes
 
 
Beste Henk en Tjisse,
 
 
.
      
      
      
 
                 
  
 
Bijgevoegd:
 
·
        
Wat meer achtergrond bij bovenstaande inzet
·
        
Brief van 15 feb van GS aan Wiebes
·
        
Rapport RUG student in opdracht VNO/NCW over gevolgen vermindering gaswinning ( uit 2014 maar nog goed van toepassing)
 
Met vriendelijke groeten,
 
 
    
 
We s te rbri nk 1
9400 AC As s e n
(+31)   
(+31)  
 
 
 
2.43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 407 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 408 ======================================================================

<pre>    provinciehuis Westerbrink 1, Assen  postadres Postbus 122, 9400 AC Assen    wrench provincie Ljrenthe    (osga) 36 55 55    Aan:   het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat  t.a.v. minister E. Wiebes   Bezuidenhoutseweg 73   2594 AC DEN HAAG    eee ee ttt pl]  ministerezk@minez.nl    Assen, 15 februari 2018   Ons kenmerk 7/2.4/2018000390   Behandeld door de heer E. Bos (0592) 36 55 16  Onderwerp: Gevolgen afbouw gaswinning    Geachte heer Wiebes,   U streeft naar een zo snel mogelijke vermindering van de aardgaswinning in  Groningen en een aardgasvrije energievoorziening in 2050. Wij ondersteunen dat  streven van harte. De transitie van de energievoorziening is nodig en het voordeel  voor ons (leef)milieu in brede zin is evident. Voor de regionale economie zijn er tege-  lijk forse bedreigingen. In deze brief vragen wij u aandacht voor dat gevolg.    De aardgassector is een belangrijke economische sector in Drenthe. Het gaat om  circa tweeduizend banen directe werkgelegenheid bij bedrijven die zich bezighouden  met (dienstverlening voor) de winning en distributie van aardgas. De indirecte werkge-  legenheid bedraagt nog eens duizenden banen. Het betreft veelal hoogwaardige en  kennisintensieve werkgelegenheid. Het aandeel van de gassector in de totale econo-  mie is in Drenthe aanzienlijk hoger dan landelijk. Het gevolg hiervan is dat de afbouw  van de rol van aardgas de Drentse economie veel harder raakt dan de economie in de  rest van Nederland. Door de verminderde aardgaswinning zal in Drenthe in de komen-  de jaren veel werkgelegenheid verdwijnen. Dit vormt een serieuze bedreiging voor de  toch al kwetsbare regionale economie.    Wij staan in Drenthe voor een forse uitdaging. Er is behoefte aan een nieuw econo-  misch perspectief om het verlies aan werkgelegenheid in de aardgassector te com-  penseren. Er zijn nieuwe verdienmodellen en banen nodig rond nieuwe en groene  technologie. Hierbij denken we bijvoorbeeld aan energietransitie, circulaire economie,  biobased economy en waterstofeconomie. Daarom werken wij aan een groene econo-  mische agenda waarin dit wordt geconcretiseerd.</pre>

====================================================================== Einde pagina 408 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 409 ======================================================================

<pre>    Drenthe heeft door de winning van aardgas, aardolie en turf altijd een belangrijke rol  gespeeld in de Nederlandse energievoorziening. Wij gaan de uitdaging om een nieuw  economisch perspectief in onze regio te creëren graag aan, maar kunnen dit niet zon-  der flankerend beleid van het Kabinet. Wij vragen het Kabinet door middel van deze  brief om ook haar verantwoordelijkheid te nemen en samen met ons op te trekken in  het werken aan dit nieuwe economische perspectief voor Drenthe. Vanzelfsprekend  hebben wij ideeën over de vormgeving van deze noodzakelijke inspanningen. Wij wil-  len graag met u verkennen hoe wij samen met het Rijk en regionale partners tot een  plan kunnen komen om banenverlies tegen te gaan.    Hoogachtend,    Gedeputeerde Staten van Drenthe.         ‚wnd. secretaris ‚ voorzitter    mb/coll</pre>

====================================================================== Einde pagina 409 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 410 ======================================================================

<pre>Gesprek met minister Wiebes 1 6 april 2018  
Van:  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
   
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
   
     
   
 
  
  
  
  
 
  
 
  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 410 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 411 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Lisa van der Molen 
s1888315 
Master Economische Geografie  
Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen 
Mei 2014 
 
Begeleiders: drs. Paul van Steen (Rijksuniversiteit Groningen) 
  Jan-Willem Lobeek (VNO-NCW Noord) 
 
 
 
            
 
 
Als er niets meer valt 
te winnen … 
Onderzoek naar de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van d e 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord -Nederland  
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 411 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 412 ======================================================================

<pre>2 
 Samenvatting 
Begin 2014 is de aardgaswinning in Groningen veel in het nieuws geweest. Als gevolg van de 
gaswinning komen in de regio aardbevingen voor. Door de aardbevingen is een discussie 
ontstaan over de winning uit het veld. Inmiddels is tweederde van het gas uit het veld gewonnen 
en de komende jaren zal de omvang van de winning uit het veld afnemen. Het doel van dit 
onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning 
voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. 
Op basis van literatuur en eerste resultaten is een aantal hypothesen opgesteld. Deze 
hypothesen zijn getoetst door middel van interviews met een aantal deskundigen die betrokken 
zijn bij de gassector of de energiesector in Noord-Nederland.  
De aardgaswinning in Nederland is voor een groot deel geconcentreerd in het Noorden van het 
land. De directe werkgelegenheid in de gassector is relatief klein. Maar de multipliereffecten in 
de sector zijn erg groot waardoor het indirect veel banen creëert. Bovendien worden er grote 
bedragen in de regio geïnvesteerd. Als de gaswinning uiteindelijk stopt, zal de werkgelegenheid 
in de winning van gas verdwijnen. Dit is ongeveer tweederde van de 19.000 banen in de sector 
in Noord-Nederland. Met name het aantal indirecte banen dat wegvalt, is groot. In het transport 
en de handel van gas zal de werkgelegenheid blijven. Deze is met name gerelateerd aan de 
algemene vraag naar gas.  
Uit de interviews is naar voren gekomen dat er kansen liggen voor Noord-Nederland op het 
gebied van duurzame energie. De productie van duurzame energie is arbeidsintensiever dan de 
productie van fossiele energie. Dit biedt een mogelijkheid om werkgelegenheid te creëren. In 
plaats van een verlies van banen zal daardoor deels een verschuiving van banen te zien zijn.  
In Noord-Nederland is veel kennis opgebouwd op het gebied van gas en gaswinning. De regio 
profileert zich steeds meer op het gebied van energiekennis. Op verschillende niveaus worden 
opleidingen aangeboden die op energie georiënteerd zijn. Hiermee wordt de aanwezigheid van 
kennis versterkt. Zowel in de gassector als in de duurzame sector zal de komende jaren nog veel 
kennis en innovatie nodig zijn.  
Nederland heeft een uitgebreide gasinfrastructuur die nog lange tijd gebruikt zal worden. Als de 
winning van gas in Nederland afneemt, maar de vraag naar gas blijft, zal er meer gas 
geïmporteerd worden. Ook dit gas zal getransporteerd worden. Daarnaast zijn er mogelijkheden 
om de infrastructuur voor andere doeleinden te gebruiken. Bijvoorbeeld voor het transport en 
de opslag van groen gas, waterstof en CO2.  
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 412 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 413 ======================================================================

<pre>3 
 Inhoudsopgave 
 
Samenvatting ..................................................................................................................................................... 2  
1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 6  
1.1  Aanleiding voor het onderzoek ................................................................................................................. 6 
1.2  Probleemstelling .............................................................................................................................................  8 
1.3  Doelstelling ........................................................................................................................................................ 8 
1.4  Onderzoeksvragen .........................................................................................................................................  8 
1.5  Leeswijzer .......................................................................................................................................................... 9 
2 Economische ontwikkeling van regio’s en de rol van bedrijven  ......................................... 10 
2.1 Inleiding: regionaal economische ontwikkeling ............................................................................. 10 
2.
2  Regionale economie .................................................................................................................................... 10 
2.3  
Agglomeratievoordelen en het ontstaan van clusters ..................................................................  11 
2.3.
1 Het optreden van agglomeratievoordelen ............................................................................... 11 
2.3.
2  Knowledge spillovers ....................................................................................................................... 11 
2.3.
3  Non-traded local inputs ................................................................................................................... 12 
2.3.
4  Local skilled labour pool ................................................................................................................. 12 
2.3.
5  Clusters ................................................................................................................................................... 12 
2.4  
Multiplier effect ............................................................................................................................................ 13 
2.5  
Berekening van multipliers ..................................................................................................................... 14 
2.5.
1  Economic base model ....................................................................................................................... 14 
2.5.
2  Keynesiaanse regionale multiplier .............................................................................................  15 
2.5.
3  Regionale input-output analyse ................................................................................................... 15 
2.6  
Delfstoffenwinning ...................................................................................................................................... 15 
2.6.
1  Specifieke kenmerken ...................................................................................................................... 15 
2.6.
2  Productieketen .................................................................................................................................... 16 
2.7  
Samenvatting ................................................................................................................................................. 17 
3 Aand
eel en belang van de aardgaswinning in Noord-Nederland ....................................... 18 
3.1 Aardgasbaten in Nederland ..................................................................................................................... 18 
3.2  
Aardgas in de Nederlandse energievoorziening ............................................................................. 19 
3.3  
Structuur Nederlandse aardgassector ................................................................................................  20 
3.4  
Aardgaswinning in Noord-Nederland ................................................................................................ . 23 
3.4.
1 Aardgasvelden in Nederland ......................................................................................................... 23 
3.4.
2  Werkgelegenheid ...............................................................................................................................  23 
3.4.
3  Mate van specialisatie ...................................................................................................................... 27 </pre>

====================================================================== Einde pagina 413 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 414 ======================================================================

<pre>4 
 3.4.4  Investeringen in aardgassector .................................................................................................... 28 
3.4.
5  Geografische zwaartepunten ......................................................................................................... 29 
3.5  
Aandeel en belang aardgaswinning ..................................................................................................... 30 
3.6  
Toekomst van de Nederlandse aardgaswinning ............................................................................. 30 
4 Or
ganisatie van het veldwerk .......................................................................................................... 32 
4.1 Dataverzameling ..........................................................................................................................................  32 
4.2  
De hypothesen .............................................................................................................................................. 32 
4.3
 Interviews ....................................................................................................................................................... 35 
5 Ene
rgie in de toekomst .......................................................................................................................  36 
5.1 Inleiding: gas en duurzame energie in de toekomst .....................................................................  36 
5.2  
De toekomst van gas in Nederland ....................................................................................................... 36 
5.3  
Duurzame energie .......................................................................................................................................  39 
5.3.
1 Alternatieven .......................................................................................................................................  39 
5.3.
2  Groen gas ............................................................................................................................................... 39 
5.3.
3 Duurzame energie in Nederland .................................................................................................. 40 
5.3.
4  Problemen met duurzame energie .............................................................................................  41 
5.4  
Twee toeko mstscenario’s  ......................................................................................................................... 41 
6 H
et afbouwen van de aardgaswinning .........................................................................................  43 
6.1  Inleiding: afnemende aardgaswinning ...............................................................................................  43 
6.2
 De kleine velden ........................................................................................................................................... 43 
6.3
 Het Groningenveld ...................................................................................................................................... 44 
6.3.
1 Afnemende voorraad, maar blijvende investeringsbehoefte ........................................... 44 
6.3.
2 Politieke besluitvorming ................................................................................................................. 45 
7 G
evolgen voor de ruimtelijk economische structuur .............................................................  47 
7.1 Inleiding: ruimtelijk economische structuur in twee scenario’s  .............................................. 47 
7.2
 Werkgelegenheid .........................................................................................................................................  47 
7.2.
1 Werkgelegenheid in de gassector ................................................................................................  47 
7.2.
2  De werkgelegenheid in scenario I ...............................................................................................  47 
7.2.
3  De werkgelegenheid in scenario II ..............................................................................................  49 
7.3
 Kennis ...............................................................................................................................................................  50 
7.3.
1 Kennis in de aardgassector ............................................................................................................ 50 
7.3.
2 Kennis in scenario I ...........................................................................................................................  50 
7.3.
3 Kennis in scenario II ......................................................................................................................... 51 
7.4
 Infrastructuur ................................................................................................................................................ 52 
7.4.
1 Gasinfrastructuur in Nederland ................................................................................................... 52 </pre>

====================================================================== Einde pagina 414 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 415 ======================================================================

<pre>5 
 7.4.2 Infrastructuur in scenario I ............................................................................................................ 53 
7.4.
3 Infrastructuur in scenario II .......................................................................................................... 54 
7.5
 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur ...................................................................  56 
7.6
 Randvoorwaarden .......................................................................................................................................  57 
8 C
onclusies van de hypothesen ......................................................................................................... 59 
8.1 Inleiding: aannemen en verwerpen ..................................................................................................... 59 
8.2
 Aannemen en verwerpen van de hypothesen ................................................................................. 59 
8.2.
1 Hypothese 1 ..........................................................................................................................................  59 
8.2.
2 Hypothese 2 ..........................................................................................................................................  59 
8.2.
3 Hypothese 3 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
4 Hypothese 4 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
5 Hypothese 5 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
6 Hypothese 6 ..........................................................................................................................................  61 
8.2.
7 Hypothese 7 ..........................................................................................................................................  61 
8.2.
8 Hypothese 8 ..........................................................................................................................................  62 
8.2.
9 Hypothese 9 ..........................................................................................................................................  62 
9 Int
egratie en reflectie .........................................................................................................................  63 
9.1 Conclusies ....................................................................................................................................................... 63 
9.2
 Aanbevelingen ............................................................................................................................................... 64 
9.3
 Reflectie ...........................................................................................................................................................  64 
9.3.
1 Theoretische reflectie ....................................................................................................................... 64 
9.3.
2 Reflectie op het onderzoek ............................................................................................................. 65 
L
iteratuur .........................................................................................................................................................  66 
Bijlagen .............................................................................................................................................................  73 
Bijlage 1: Berekeningen multipliers ................................................................................................................... 73 
Bijlag
e 2: Berekeningen locatiequotiënten ...................................................................................................... 74 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 415 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 416 ======================================================================

<pre>6 
 1 Inleiding 
1.1  Aanleiding voor het onderzoek 
In 1959 werd bij Slochteren één van de grootste gasvelden van Europa ontdekt. De ontdekking 
werd gedaan door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) die al kleinere gasvelden elders 
in Nederland exploiteerde. Het gasveld werd in 1964 in gebruik genomen. In eerste instantie 
was de jaarlijkse productie erg hoog. Maar de twee oliecrises in de jaren ’70 hadden laten zien 
hoe gemakkelijk de energievoorziening verstoord kon raken en het besef kwam dat de 
aardgasvoorraad eindig is. Daarom werd in 1974 het kleine veldenbeleid ingevoerd. Kleinere 
velden werden opgespoord en ontwikkeld en zouden zorgen voor een constante stroom aardgas, 
naar behoefte aan te vul len met Gronings gas. Het Groningenveld kreeg daarmee een 
balansfunctie zodat er nog voor langere tijd uit het veld gewonnen kan worden (Schenk, 2009). 
De kleine velden worden als eerste leeggehaald. Als er geen gas meer uit een gasveld wordt 
gewonnen, is dit niet omdat het veld fysiek leeg is. Er is nog wel gas aanwezig in het veld, alleen 
de druk is zo ver afgenomen dat het niet langer rendabel is om via reguliere methoden te 
winnen. Een veld is dan economisch leeg. Er is wel een aantal nieuwe technieken ontwikkeld 
waardoor het langer mogelijk is om aardgas uit een veld te winnen, bijvoorbeeld door een 
stikstofinjectie (NAM, 2013a). In 2009 waren er 230 aardgasvelden in productie, waarvan het 
grootste deel in de drie noordelijke provincies en in de Noordzee (Rijksoverheid, 2013). In de 
Noordzee haalt de NAM gas uit 500 putten die verbonden zijn aan 24 boorplatforms. Deze 
platforms zijn aangesloten op een pijpleiding die uitkomt in Den Helder (NAM, 2013b). De 
aardgasvelden in de Noordzee vallen ook onder het kleine veldenbeleid en zullen dus als eerste 
worden leeggehaald. Deze velden leveren ook een aanzienlijke bijdrage aan de Nederlandse 
aardgaswinning.  
Dat het winnen van aardgas tot aardbevingen kon leiden, had men zich de eerste jaren nog niet 
gerealiseerd. In 1986 vond de eerste geregistreerde aardbeving plaats. Al eerder werden 
aardbevingen gevoeld, maar er waren toen nog geen seismometers in het gebied die gevoelig 
genoeg waren om de kleine aardbevingen te registreren. In eerste instantie werd het verband 
tussen de aardbevingen en de gaswinning niet erkend, door zowel de NAM als door 
regeringsvertegenwoordigers. Dit leidde tot gevoelens van wantrouwen onder de inwoners van 
het aardbevingsgebied. Inmiddels wordt dit verband wel erkend en is er een procedure voor 
schadevergoeding die in de loop der jaren vereenvoudigd is (Andeweg, 2013). Bewoners kunnen 
op deze manier schade aan hun woningen als gevolg van de aardbevingen vergoed krijgen. Toch 
staan veel inwoners nog wantrouwend tegenover de Rijksoverheid en de NAM.  
In januari 2013 publiceerde Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) een onderzoek naar de 
aardbevingsgevoeligheid in Groningen (SodM, 2013). Aanleiding voor het onderzoek was een 
aardbeving bij Huizinge in augustus 2012 die een kracht had van 3.4 op de schaal van Richter, de 
zwaarste ooit gemeten in Groningen. Uit het onderzoek bleek dat de kans op aardbevingen de 
komende jaren zal toenemen en dat de magnitude van die aardbevingen ook zal toenemen. 
Voorheen werd er vanuit gegaan dat de kracht van aardbevingen in Groningen niet boven 3.9 op 
de schaal van Richter uit zou komen. Uit het onderzoek bleek dat hier geen statistische basis 
meer voor was. De verwachting is dat in de toekomst aardbevingen met een kracht van 4.0 tot 
5.0 kunnen voorkomen. De kans dat er zelfs een aardbeving met een kracht van 6.0 voorkomt, 
wordt niet uitgesloten. De aardbevingen en de bevindingen van het rapport van SodM hebben de 
discussie over de aardgaswinning in Groningen aangewakkerd. SodM adviseerde minister Kamp </pre>

====================================================================== Einde pagina 416 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 417 ======================================================================

<pre>7 
 van Economische Zaken om de aardgasproductie zo snel mogelijk te verminderen voor zover dit 
haalbaar is. Dit zal op termijn van enkele jaren de kans op zwaardere aardbevingen verlagen. In 
januari 2014 bleek echter dat de NAM in 2013 de grootste hoeveelheid in ruim twintig jaar uit 
het Groningenveld had gewonnen ( De Volkskrant, 2014). Begin 2014 heeft het kabinet een 
aantal maatregelen genomen om de risico’s van de gaswinning te verminderen. Voor 2014, 2015 
en 2016 zijn er productieplafonds afgesproken. Daarnaast wordt de gaswinning uit de clusters 
bij Loppersum met 80% teruggebracht. In 2016 moet de NAM een nieuw winningsplan indienen 
en zal daar een nieuw besluit over worden genomen (Ministerie van Economische Zaken, 
2014a). De aardgaswinning is van enorm economisch belang voor Nederland. In 2010 waren de 
totale aardgasbaten 10,9 miljard euro (CBS, 2011). Een vermindering in de productie van 20% 
zal zorgen dat de Rijksoverheid 2,2 miljard euro misloopt. Aardgas uit het Groningenveld wordt 
door bijna alle huishoudens, bedrijven en instellingen in Nederland gebruikt (Tweede Kamer der 
Staten-Generaal, 2013). Bovendien wordt een deel van het gas dat in Groningen wordt 
gewonnen geëxporteerd. Dit gebeurt op basis van meerjarige contracten. Deze contracten 
worden afgesloten door GasTerra en niet door de overheid omdat de energiemarkt is 
geliberaliseerd (Scheer, 2013).   
Inmiddels is tweederde van het gas in het Groningenveld gewonnen. De verwachting van de 
NAM is dat zij nog vijftig jaar gas uit het veld kunnen blijven produceren. Alleen zal de 
hoeveelheid geproduceerd gas afnemen. De verwachting is dat rond 2025 Nederland minder 
aardgas zal produceren dan wordt verbruikt. Vanaf dat moment zal Nederland een netto-
importeur worden in plaats van netto-exporteur (Rijksoverheid, 2013). Dit zal verschillende 
gevolgen met zich meebrengen. Nederlandse ketels en fornuizen zijn geschikt voor Nederlands 
gas, dat laagcalorisch is. Gas uit andere landen is hoogcalorisch. Dit zal dus moeten worden 
omgevormd tot laagcalorisch gas of ketels en fornuizen in Nederland moeten worden aangepast. 
Maar behalve praktische zaken als deze zullen er grote gevolgen zijn voor de economie. Niet 
alleen op landelijk niveau maar ook op regionaal niveau. De aardgaswinning is een belangrijke 
economische factor in Noord-Nederland. De delfstoffenwinning heeft een aandeel van 40% in de 
toegevoegde waarde van het bruto binnenlands product (bbp) van de provincie Groningen (CBS, 
2012). Veel bedrijvigheid is verbonden aan de gaswinning. De NAM zorgt voor het opsporen van 
nieuwe gasvelden en het winnen uit in gebruik genomen velden. Daarnaast is Gasunie 
verantwoordelijk voor het gastransport en GasTerra voor de handel en levering van het gas. Alle 
drie de bedrijven hebben hun hoofdkantoor in Noord-Nederland gevestigd. Deze bedrijven zijn 
direct verbonden aan de aardgaswinning. Verder zijn er ook bedrijven die indirect een connectie 
hebben met de aardgaswinning. Doordat er goedkoop gas wordt aangeboden zijn gasintensieve 
industrieën, zoals staal- en glasproductie zich gaan vestigen in (Noord-)Nederland (Harris et al. 
2010). Een voorbeeld daarvan is de aluminiumsmelter Aldel. De nabijheid van goedkoop aardgas 
was destijds één van de redenen dat Delfzijl werd gekozen als bedrijfslocatie (Aldel, 2013). Het 
verdwijnen van de aardgaswinning zal gevolgen hebben voor deze bedrijven. Er zijn dan ook 
zorgen over de gevolgen die het verdwijnen van de aardgaswinning zal hebben voor de 
noordelijke economie (Lobeek, 2013). 
Noord-Nederland moet zich gaan voorbereiden op het einde van de aardgaswinning. Door 
inzicht te krijgen in het afbouwen van de aardgaswinning en de gevolgen die dit met zich mee 
gaat brengen, kan Noord-Nederland op tijd anticiperen op het beëindigen van de 
aardgaswinning. In de jaren ’60 en ’70 is dit niet gebeurd bij de sluiting van de kolenmijnen in 
Zuid-Limburg. Door de vondst van het aardgas verdween de vraag naar kolen en werd besloten </pre>

====================================================================== Einde pagina 417 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 418 ======================================================================

<pre>8 
 de kolenmijnen te sluiten. Het gevolg was een hoge werkloosheid en verarming van de regio 
(Atzema et al. 2002) . In januari 2014 is door het kabinet besloten dat de komende jaren de 
hoeveelheid aardgas die uit het Groningenveld wordt gewonnen, zal afnemen. Het kabinet volgt 
hiermee het advies van Staatstoezicht op de Mijnen op. De NAM gaat ervan uit de komende 50 
jaar nog gas te kunnen produceren, maar de hoeveelheid gas die geproduceerd wordt, zal al 
eerder afnemen. De economische gevolgen voor de regio zullen daardoor al eerder merkbaar 
zijn. Het is daarom zaak om inzicht te krijgen hoe dit de noordelijke economie zal beïnvloeden 
en welke ruimtelijke gevolgen daar mee samenhangen.  
1.2  Probleemstelling 
De Nederlandse aardgasvoorraad wordt steeds kleiner. Hierdoor zal de aardgaswinning de 
komende decennia worden afgebouwd en uiteindelijk beëindigd. Het wegvallen van deze sector 
zal economische gevolgen hebben, met name in Noord-Nederland, omdat de aardgaswinning 
hier sterk aanwezig is. Dit zal gevolgen hebben voor de ruimtelijk economische structuur van 
Noord-Nederland.  
1.3  Doelstelling 
Het doel van het onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van 
de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland.  
Onder de regio Noord-Nederland worden de drie noordelijke provincies Groningen, Drenthe en 
Friesland en de kop van Noord-Holland verstaan. Den Helder is een belangrijk gasstation voor 
de aardgaswinning die in de Noordzee plaatsvindt. Om deze ook mee te nemen in het onderzoek 
zal Den Helder dus ook onder Noord-Nederland worden meegerekend. De kop van Noord-
Holland is het COROP gebied waar Den Helder onder valt. Het Centraal Bureau voor de Statistiek 
(CBS) werkt vaak met COROP gebieden. Hierdoor zal er meer data te vinden zijn dan wanneer 
alleen naar Den Helder zal worden gezocht.  
1.4  Onderzoeksvragen 
De onderzoeksvraag luidt als volgt: 
Welke gevolgen zal het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning hebben voor de ruimtelijk 
economische structuur van Noord-Nederland?   
Om een beeld te vormen van de invloed van de aardgaswinning op de ruimtelijk economische 
structuur van Noord-Nederland zal eerst moeten worden gekeken wat het aandeel en belang van 
de aardgaswinning op dit moment zijn. Daarna zal worden gekeken wanneer de gevolgen van 
het afbouwen van de aardgaswinning merkbaar zullen worden. Vervolgens zal worden gekeken 
welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen blijven 
ondanks het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning en welke onderdelen zullen 
verdwijnen of sterk in betekenis kunnen afnemen.  
De deelvragen die beantwoord zullen worden, luiden als volgt: 
1. Wat zijn het huidige aandeel en belang van de aardgaswinning in de ruimtelijk economische 
structuur in Noord-Nederland? 
2. Wanneer zullen de gevolgen van het afbouwen van de aardgaswinning merkbaar worden? </pre>

====================================================================== Einde pagina 418 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 419 ======================================================================

<pre>9 
 3. Welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen 
behouden blijven ondanks het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning? 
4. Welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen 
verdwijnen of sterk in betekenis afnemen dankzij het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning?  
1.5  Leeswijzer 
In hoofdstuk 2 wordt relevante theorie besproken waarmee een theoretisch kader wordt 
geschetst om het onderzoek in te plaatsen. Hoofdstuk 3 behandelt het aandeel en belang van de 
aardgaswinning in Noord-Nederland. In hoofdstuk 4 wordt de organisatie van het veldwerk 
besproken. In hoofdstuk 5 worden de toekomstige ontwikkelingen van gas en energie 
besproken. Hoofdstuk 6 laat zien wanneer de aardgaswinning in Nederland zal afnemen en 
welke invloed dat heeft op de investeringen. Hoofdstuk 7 behandelt de gevolgen van het 
afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van 
Noord-Nederland. In hoofdstuk 8 worden de conclusies per hypothese besproken. In hoofdstuk 
9 worden de belangrijkste conclusies uiteengezet en wordt een reflectie op het onderzoek 
gegeven.   </pre>

====================================================================== Einde pagina 419 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 420 ======================================================================

<pre>10 
 2 Economische ontwikkeling van regio’s en de rol van bedrijven  
2.1 Inleiding: regionaal economische ontwikkeling 
Ruimte en economie zijn sterk met elkaar verbonden. Geografische kenmerken van een regio 
kunnen deels bepalend zijn voor de economische situatie van die regio. Daarnaast zijn er ook 
andere factoren die een bijdrage leveren aan de ruimtelijk economische structuur van een regio. 
Onder andere bedrijven spelen hierin een belangrijke rol.  
In dit hoofdstuk wordt besproken hoe economische ontwikkeling en in regio’s plaatsvinden , 
welke agglomeratievoordelen er kunnen optreden en hoe deze leiden tot het ontstaan van 
clusters, welke directe en indirecte effecten bedrijven hebben op de regio en tot slot welke 
sectorspecifieke kenmerken er voor zorgen dat delfstoffenwinning een unieke economische 
sector is.    
2.2  Regionale economie 
De ontwikkeling van een regio wordt over het algemeen bepaald door de regionale economische 
structuur en regiospecifieke omstandigheden. De economische structuur is de verdeling van 
economische activiteiten over de verschillende sectoren (Heijman & Schipper, 2010). De 
ruimtelijk economische structuur wordt bepaald door de verdeling van deze activiteiten, niet 
alleen over de verschillende sectoren, maar ook door de ruimte. Vanuit een ruimtelijke 
invalshoek wordt naar de economische structuur gekeken. De regionale economische structuur 
wordt bepaald door de verdeling van economische activiteiten over verschillende sectoren 
binnen een bepaalde regio.  
Economie en ruimte zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Verschillende plaatsen bieden 
verschillende mogelijkheden voor de productie en ontwikkeling van economische activiteiten. 
Ondernemingen maken een vestigingskeuze op basis van deze verschillende mogelijkheden. 
Diverse factoren kunnen hierin een belangrijke rol spelen zoals aanwezige productiefactoren, 
bereikbaarheid en de aanwezigheid van grondstoffen. Regionale economische ontwikkeling gaat 
echter verder dan alleen de vestigingskeuze van ondernemingen. Het gaat om de capaciteit van 
een regio om economische activiteiten te ontwikkelen en aan te trekken om op die manier 
welzijn, welvaart en duurzame economische groei te genereren (Capello, 2007; Neffke, Henning 
& Boschma, 2011). Economische groei is ruimtelijk geconcentreerd in bepaalde gebieden. De 
concurrentiepositie van deze gebieden wordt versterkt en meer economische activiteiten 
worden aangetrokken. Deze ruimtelijke concentratie is het gevolg van agglomeratievoordelen 
die optreden (Capello, 2007). Hierover wordt later meer verteld. 
Regionale ontwikkeling valt niet alleen te meten in kwantitatieve data zoals groei in 
werkgelegenheid of inkomen. Veranderingen in deze cijfers zijn vaak het gevolg van 
veranderingen in de economische structuur. De ruimtelijk economische structuur van een regio 
staat niet vast. De verdeling van economische activiteiten verandert door de tijd. Sectoren die 
zich ontwikkelen in een regio zijn vaak gerelateerd aan reeds bestaande sectoren in die regio. De 
opkomst en ondergang van sectoren worden deels bepaald door de regionale industriële 
structuren die in het verleden in een regio zijn ontstaan. Regio’s volgen een eig en industrieel 
traject. De groei van regionale economieën is in zekere zin padafhankelijk. Als een sector 
verdwijnt uit een regio zal dit de variëteit binnen die regio verlagen en de mate van specialisatie 
verhogen. De kans bestaat echter ook dat bedrijven de regio zullen verlaten als technologisch 
gerelateerde sectoren niet meer vertegenwoordigd zijn in de regio. Dit kan leiden tot een </pre>

====================================================================== Einde pagina 420 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 421 ======================================================================

<pre>11 
 domino effect van vertrekkende bedrijven, wat uiteindelijk zou kunnen leiden tot het 
verdwijnen van een compleet technologisch cluster (Neffke, Henning & Boschma, 2011). 
Sommige regio’s kennen een hoge mate van specialisatie. Een bepaalde sector is dan sterk 
aanwezig in de regio. Maar als de regio erg afhankelijk is van één sector kan dit ook een risico 
met zich meebrengen. Als het slecht gaat met de sector heeft dit een groot effect op de regionale 
economie. Een voorbeeld hiervan is het sluiten van de kolenmijnen in Zuid-Limburg in de jaren 
’60 en ’70. Tot de jaren ’50 was de Nederlandse energievoorziening vrijwel volledig af hankelijk 
van kolen. De kolen werden in Nederland gedolven of geïmporteerd uit andere landen. Aan het 
eind van de jaren ’50 konden kolen onder andere uit de Verenigde Staten goedkoop worden 
geïmporteerd. De verkoop van relatief dure Nederlandse kolen werd daardoor bemoeilijkt. Toen 
in 1959 het aardgasveld bij Slochteren werd gevonden, betekende dit het einde van de 
kolenmijnen in Zuid-Limburg. Met de vondst van het aardgas had Nederland de beschikking over 
een andere energiebron. Bovendien was er geen grote industrie die afhankelijk was van de 
Limburgse kolenwinning. De vraag naar kolen verdween en in 1965 werd aangekondigd dat de 
verlieslijdende mijnen gesloten zouden worden. Op dat moment waren er 45.000 mensen 
werkzaam in de mijnen en zorgden de kolenmijnen voor 30.000 indirecte banen. Aan het begin 
van de jaren ’70 was de werkloosheid in Zuid -Limburg ongeveer twee maal zo hoog als landelijk 
(SBM, 2013). Het sluiten van de mijnen zorgde hiermee voor een hoge werkloosheid en een 
verarming van de regio (Atze ma et al. 2002). Regio’s die een meer gediversifieerde economie 
hebben, zullen minder gevoelig zijn voor de ontwikkelingen in één specifieke sector.  
De mate van specialisatie in een regio kan berekend worden door middel van de locatiequotiënt. 
De locatiequotiënt geeft het werkgelegenheidsaandeel van een sector in een bepaalde regio ten 
opzichte van het nationale werkgelegenheidsaandeel van die sector. Als het aandeel van de 
werkgelegenheid in een bepaalde sector in de regio groter is dan het nationale gemiddelde, heeft 
de regio een relatief hoge mate van specialisatie in die sector. De locatiequotiënt zal in dit geval 
groter zijn dan 1. Ervan uitgaande dat de consumptie van goederen in verschillende regio’s gelijk 
is, betekent dit dat de regio een exporteur van het geproduceerde goed is. Als de locatiequotiënt 
kleiner is dan 1 betekent dit dat de sector relatief ondervertegenwoordigd is in de regio. De 
regio is dan een importeur van het geproduceerde goed (McCann, 2013).  
2.3  Agglomeratievoordelen en het ontstaan van clusters 
2.3.1 Het optreden van agglomeratievoordelen 
Een hoge mate van specialisatie betekent dat er relatief veel bedrijven uit een specifieke sector 
gevestigd zijn in de regio. De reden dat bedrijven zich in elkaars nabijheid vestigen is omdat er 
agglomeratievoordelen ontstaan waar deze bedrijven van kunnen profiteren. Alfred Marshall 
onderscheidde drie oorzaken waardoor deze agglomeratievoordelen optreden: er vinden 
‘knowledge spillovers’ plaats, bedrijven hebben toegang tot ‘non -traded local inputs’ en er is een 
‘local skilled labour pool’ aanwezig (McCan n, 2013).  
2.3.2  Knowledge spillovers  
Als bedrijven uit dezelfde sector geclusterd zijn in een bepaalde locatie kunnen knowledge 
spillovers optreden. Medewerkers van deze bedrijven hebben onderling contact, zowel in 
formele als in informele setting. Met name het informele contact is van belang. In een niet-
commerciële omgeving wordt ‘tacit knowledge’ uitgewisseld. Tacit knowledge is incomplete, 
individuele kennis die moeilijk over te dragen is. Het is kennis en informatie die ontstaat uit </pre>

====================================================================== Einde pagina 421 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 422 ======================================================================

<pre>12 
 ervaringen en wordt beïnvloed door gevoelens en inzichten. Door middel van interactie wordt 
tacit knowledge uitgewisseld. Dit zorgt ervoor dat alle bedrijven binnen een cluster een beter 
beeld krijgen over de markt in het algemeen. Hoe meer bedrijven er in de omgeving zijn, hoe 
groter de kennis spillover (McCann, 2013). Bedrijven die in de nabijheid zijn gevestigd hebben 
daarmee een concurrentievoordeel ten opzichte van bedrijven die elders gevestigd zijn.  
2.3.3  Non -traded local inputs 
Het clusteren van bedrijven kan mogelijkheden bieden om efficiënter specialistische goederen 
en diensten te verkrijgen. Dit worden ook wel non-traded local inputs genoemd. Bedrijven 
moeten soms gebruik maken van specialistische dienstverleners. Voor de dienstverleners is het 
gunstig om zich in de nabijheid van deze bedrijven te vestigen omdat al deze bedrijven dan 
gebruik kunnen maken van de aangeboden diensten. Voor de bedrijven is het gunstig omdat de 
prijzen van deze diensten dalen als er door meerdere bedrijven gebruik van wordt gemaakt. 
Naast specialistische dienstverlening is ook specialistische infrastructuur een voorbeeld van een 
non-traded local input. Gerelateerde bedrijven hebben vaak vergelijkbare behoeften als het gaat 
om specialistische infrastructuur, bijvoorbeeld een glasvezelnetwerk. Wanneer meer bedrijven 
in dezelfde locatie gebruik hiervan maken, zullen de kosten per bedrijf lager uitvallen (McCann, 
2013). Bedrijven die buiten de regio zijn gevestigd kunnen hier niet van profiteren en hebben 
dus een nadeel ten opzichte van de bedrijven die wel in die regio zijn geclusterd.   
2.3.4  Local skilled labour pool 
De derde oorzaak van het optreden van agglomeratievoordelen is het bestaan van een 
gespecialiseerde lokale arbeidspoule. Als in een regio een groot aantal gerelateerde bedrijven is 
gevestigd, bevindt zich daar ook een grote groep werknemers met sectorspecifieke kennis en 
ervaring. Dit maakt het voor bedrijven makkelijker en daardoor goedkoper om nieuw personeel 
aan te trekken. Zij kunnen sneller nieuw personeel aantrekken als dat nodig is om op die manier 
in te spelen op veranderende marktomstandigheden. Daarnaast zullen de kosten van het trainen 
en opleiden van werknemers dalen, aangezien er een grote groep arbeidskrachten is die de 
benodigde kennis en ervaring hebben (McCann, 2013). Ook hier geldt dat de bedrijven die in de 
regio gevestigd zijn een concurrentievoordeel hebben ten opzichte van bedrijven die niet in deze 
regio gevestigd zijn.  
2.3.5  Clusters 
De agglomeratievoordelen en de oorzaken zoals beschreven door Marshall zijn 
lokalisatievoordelen. De voordelen hebben betrekking op een groep van gerelateerde bedrijven 
die in dezelfde plaats gevestigd zijn (McCann, 2013). Deze lokalisatievoordelen waren een 
inspiratie voor Michael Porters (1990) clustertheorie. Porters (2000) definitie van een cluster is 
‘een groep van geografisch nabijgelegen onderling verbonden bedrijven en verwante 
instellingen in een bepaald vakgebied, met elkaar verbonden door overeenkomsten en 
complementariteit’. De geografische omvang van een cluster kan variëren van een stad of 
provincie tot een land of een groep van aangrenzende landen.  
Sectoren zijn vaak aan elkaar verbonden door verticale en horizontale verbanden. Verticale 
verbanden zijn die tussen de toeleverancier en de afnemer. De horizontale verbanden ontstaan 
tussen sectoren die leveren aan dezelfde groep klanten of gebruik maken van dezelfde 
technologieën of infrastructuur. Bedrijven uit gerelateerde sectoren investeren allemaal in 
specifieke maar gerelateerde technologie, onderzoek en infrastructuur waardoor er spillovers </pre>

====================================================================== Einde pagina 422 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 423 ======================================================================

<pre>13 
 ontstaan. Door het cluster wordt de schaal waarop investeringen plaatsvinden groter. Hierdoor 
wordt het proces van het creëren van productiefactoren versneld en vergroot (Porter, 1990).  
Clusters kunnen worden onderverdeeld in drie typen: pure agglomeratie, industrieel complex en 
sociaal netwerk. Een pure agglomeratie wordt gekenmerkt door een versplintering van 
bedrijven, geen enkel bedrijf is marktleider. Relaties tussen bedrijven zijn vaak tijdelijk en er 
bestaat geen loyaliteit tussen bedrijven. Het cluster is open voor nieuwe bedrijven. Een bedrijf 
dat zich in het cluster vestigt, profiteert van de voordelen die in het cluster ontstaan. De enige 
prijs die bedrijven moeten betalen om toegang te krijgen tot het cluster is de huur van het 
bedrijfspand. De prijs hiervan zal stijgen naarmate er meer bedrijven naar het cluster trekken. 
De huurprijs is daardoor een indicatie voor de prestaties van het cluster. Dit type clu stering 
komt alleen voor binnensteden. Een industrieel complex wordt gekenmerkt door langdurige, 
stabiele en voorspelbare relaties tussen bedrijven. In het cluster zijn een aantal bedrijven te 
vinden die vaak erg groot zijn. Deze bedrijven doen ieder aanzienlijke langetermijninvesteringen 
voornamelijk in materieel en onroerend goed. Toegang tot het cluster is beperkt door de hoge 
kosten die toetreden tot het cluster met zich mee brengt. Bedrijven zijn bij elkaar gevestigd om 
op die manier de transporttransactiekosten te verlagen. Voorbeelden van industriële complexen 
zijn te vinden in de staal- en chemische industrie. Het sociale netwerk is een cluster dat 
gebaseerd is op vertrouwen en loyaliteit tussen belangrijke vertegenwoordigers van 
verschillende bedrijven en organisaties. Na verloop van tijd en door het delen van ervaringen 
ontstaat een vertrouwensband tussen deze bedrijven. Het netwerkmodel is in essentie niet 
ruimtelijk van aard, maar ruimtelijke nabijheid zal het opbouwen van deze relaties wel 
bevorderen. Ruimtelijke nabijheid alleen is niet genoeg om tot het cluster toe te treden. Sociale 
netwerk clusters zijn op lokaal niveau te vinden, maar niet in steden. Silicon Valley is een 
voorbeeld van zo’n cluster (McCann, 2013).   
2.4  Multiplier effect 
Bedrijven hebben zowel een direct als een indirect effect op de regionale economie. Een bedrijf 
heeft een direct effect door de directe werkgelegenheid die het creëert. Daarnaast kunnen 
bedrijven een multiplier effect genereren. Dit is het indirecte effect dat een bedrijf heeft op de 
regionale economie door de uitgaven die het doet aan regionaal geproduceerde goederen en 
diensten in andere sectoren. Doordat de vraag naar deze goederen en diensten omhoog gaat, zal 
ook de productie hiervan omhoog gaan. Om die productie te kunnen verhogen zal extra 
personeel worden aangenomen. Dit kan worden veroorzaakt door het inkopen van bepaalde 
producten of grondstoffen die nodig zijn in het productieproces of door het uitbesteden van 
activiteiten. Bedrijven besteden soms werkzaamheden uit aan andere bedrijven. Er zijn 
verschillende redenen om dit te doen. Bedrijven kunnen op deze manier besparen op 
personeelskosten. Zeker als activiteiten kunnen worden uitbesteed aan bedrijven in 
lagelonenlanden kan het voordelig zijn. Bovendien zijn bedrijven meer flexibel. Als de vraag 
sterk stijgt, kunnen bepaalde werkzaamheden worden uitbesteed aan andere bedrijven. Zelfs als 
de kosten voor het uitbesteden hoger zijn dan zelf personeel in dienst nemen, kan uitbesteden 
op de lange termijn goedkoper zijn. Door een deel van de werkzaamheden in perioden met een 
hoge vraag uit te besteden worden op korte termijn kosten gemaakt. Maar deze zijn vaak lager 
dan het vast in dienst hebben van het aantal mensen dat nodig is in perioden waarin de vraag 
hoog is. Daarnaast is het mogelijk voor bedrijven om gebruik te maken van specialistische 
producten en diensten die zij niet kunnen veroorloven om intern in het bedrijf te hebben 
(Abraham & Taylor, 1993) . Bedrijven hebben op deze manier een indirect effect op de regionale </pre>

====================================================================== Einde pagina 423 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 424 ======================================================================

<pre>14 
 werkgelegenheid (Heijman & Schipper, 2010; McCann, 2013). De mate waarin de ze effecten 
optreden is sectorafhankelijk. Het directe effect van arbeidsintensieve bedrijven op de regionale 
werkgelegenheid zal groter zijn dan het effect van kapitaalintensieve bedrijven. Sectoren als 
geheel hebben ook een effect op de regionale economie. Groei in één sector kan een spillover 
effect hebben op andere sectoren. Dit zorgt voor een groei van de totale regionale economie. De 
mate waarin een sector invloed uitoefent op de totale economie is niet constant maar verandert 
in de loop van de tijd. Bijvoorbeeld door de ontwikkeling van nieuwe technologieën of doordat 
het belang van een sector groeit of afneemt ten opzichte van andere sectoren (Hanink, 2007).  
Naast directe en indirecte bijdragen onderscheiden Harris et al. (2010) ook geïnduceerde 
bijdragen. Dit zijn de extra effect en op de inkomens van huishoudens. Meer uitgaven in een 
sector zullen de hoeveelheid geproduceerde goederen en diensten vergroten. Dit zal leiden tot 
hogere inkomens door middel van meer werkuren of het aantrekken van nieuw personeel. Een 
deel van dit extra inkomen zal worden besteed aan goederen en diensten in bepaalde sectoren, 
wat weer zal leiden tot een verhoging van de productie van deze goederen en diensten.  
Deze effecten worden veroorzaakt door ‘backward linkages’ en ‘forward linkages’. Voor de 
productie in een sector is vaak input nodig vanuit andere sectoren. Zij zijn de toeleveranciers 
voor deze sector. Als de productie in de sector wordt verhoogd, zal de vraag naar de producten 
van de toeleveranciers ook stijgen. Dit wordt het effect van de backward linkage genoemd. De 
sector is verbonden aan de sectoren die de input leveren en heeft daardoor een direct en een 
indirect effect op de productie van die sectoren. De backward linkage wordt uitgedrukt in de 
mate waarin een sector gebruik maakt van de input van andere sectoren. Hoe groter deze 
waarde is voor een sector, hoe groter de afhankelijkheid van de toeleveranciers en hoe meer de 
economie gestimuleerd zal worden als de productie in deze sector wordt verhoogd. De 
backward linkage heeft een effect op de vraagzijde. De forward linkage heeft een effect op de 
aanbodzijde. De productie in een sector wordt vaak ook gebruikt als input voor andere sectoren. 
Een verhoging van de productie betekent een grotere hoeveelheid input voor andere sectoren. 
De forward linkage geeft het aandeel van de output in een sector die dient als input voor andere 
sectoren in de economie. Hoe groter deze waarde, hoe meer output er wordt gebruikt als input 
in andere sectoren en hoe meer een verhoging van de productie de economie zal stimuleren (San 
Cristóbal & Biezma, 2006).  
2.5  Berekening van multipliers 
2.5.1  Economic base model 
Er zijn verschillende manieren om regionale multipliers te berekenen. In deze paragraaf worden 
de meest gebruikelijke methoden uiteengezet. De eerste is het economic base model. Het 
economic base model verdeelt de economie in twee verschillende sectoren: de basic sector en de 
non-basic sector. De basic sector is voornamelijk afhankelijk van de externe economische 
omstandigheden. De bedrijven in deze sector opereren op markten buiten de regio. Bedrijven 
die op de nationale of globale markt opereren, zullen bijna al hun producten buiten de regi o 
verkopen waar zij gevestigd zijn. De vraag wordt in dit geval bijna volledig bepaald door de 
markt buiten de lokale economie. De non-basic sector is voornamelijk afhankelijk van de interne 
economische omstandigheden. Bedrijven in de non-basic sector opereren op markten binnen de 
regio. Het economic base model wordt gebruikt om aan te tonen welke invloed basic en non-
basic sectoren hebben op de regionale economie. Dit wordt gedaan door middel van de 
economic base multiplier. Deze geeft de verhouding weer van de totale werkgelegenheid ten </pre>

====================================================================== Einde pagina 424 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 425 ======================================================================

<pre>15 
 opzichte van de werkgelegenheid in de basic sector. De multiplier toont de veranderingen in de 
totale werkgelegenheid in een regio op basis van veranderingen in de export (McCann, 2013).  
2.5.2  Keynesiaanse regionale multiplier 
De tweede manier om regionale multipliers te berekenen is de Keynesiaanse regionale 
multiplier. Dit is een bewerking van het nationale Keynesiaanse inkomen-uitgaven multiplier 
model. In het nationale Keynesiaanse multiplier model wordt de verandering in het inkomen 
geassocieerd met een verandering in de totale vraag. Het nationale model kan worden toegepast 
op de regio. In dit geval is het totale inkomen het totale regionale inkomen. Dit totale regionale 
inkomen is gelijk aan de som van de regionale consumptie, regionale investeringen, regionale 
overheidsuitgaven en regionale export min de regionale import. Een verandering in één van 
deze componenten heeft een effect op het totale inkomen. De multiplier kan worden berekend 
door de verandering in het totale regionale inkomen te delen door de verandering in de totale 
vraag (McCann, 2013). 
De multiplier effecten die bedrijven kunnen genereren hebben niet alleen effect op de 
werkgelegenheid maar ook op het regionale inkomen. Werkgelegenheid en het regionale 
inkomen zijn aan elkaar verbonden. Consumptie is één van de componenten die het totale 
regionale inkomen beïnvloeden. De regionale consumptie zal hoger zijn als de werkgelegenheid 
hoog is.  
2.5.3  Regionale input-output analyse 
De derde methode om regionale multipliers te bereken is een regionale input-output analyse. 
Door middel van een regionale input-output analyse is het mogelijk om alle stromen van 
uitgaven tussen verschillende sectoren en tussen consumenten en sectoren te identificeren en 
de onderliggende handelsstructuur van de regionale economie te onthullen. Door de uitgaven 
van consumenten en sectoren in andere sectoren weer te geven, wordt het totale 
uitgavenpatroon in een regio duidelijk. Dit maakt het mogelijk om gedetailleerde regionale 
multipliers te berekenen. Op die manier wordt het mogelijk om te bepalen hoe de regionale 
economie in het algemeen, en hoe elk van de afzonderlijke regionale sectoren worden beïnvloed 
door een verandering in het niveau van de vraag van één of meer van de afzonderlijke regionale 
sectoren (McCann, 2013). De regionale input-output analyse geeft de meest gedetailleerde 
informatie.  
2.6  Delfstoffenwinning 
2.6.1  Specifieke kenmerken 
Delfstoffenwinning is een bijzondere economische sector. Het is een sector die een aantal 
specifieke kenmerken heeft waardoor het afwijkt van andere economische sectoren. Een 
belangrijk kenmerk van delfstoffenwinning is dat het een locatiespecifieke economische 
activiteit is. Veel bedrijven in andere sectoren baseren hun vestigingskeuze op diverse 
locatiefactoren zoals bereikbaarheid of aanwezige productiefactoren. Voor bedrijven die actief 
zijn in delfstoffenwinning geldt dit niet. Delfstoffen bevinden zich op een specifieke locatie en 
zullen ook op die locatie geëxploiteerd moeten worden (Dicken, 2011).    
Daarnaast is delfstoffenwinning over het algemeen een zeer kapitaalintensieve sector. Het 
aandeel arbeid ten opzichte van het aandeel kapitaal is erg laag. Vaak zijn er zeer dure, 
geavanceerde technieken nodig, niet alleen voor het opsporen en winnen van de delfstoffen </pre>

====================================================================== Einde pagina 425 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 426 ======================================================================

<pre>16 
 maar ook in de transportinfrastructuur. De sector wordt gedomineerd door grote bedrijven. 
Grote bedrijven hebben de mogelijkheden om de grote investeringen te doen die nodig zijn om 
delfstoffen te kunnen winnen (Dicken, 2011). De aardgassector vertoont hierdoor kenmerken 
van een industrieel complex. Toegang tot het cluster is beperkt door de enorme investeringen 
die nodig zijn om deel uit te kunnen maken van het cluster.  
Een ander uniek kenmerk is dat het geproduceerde goed niet hernieuwbaar is. De hoeveelheid 
aanwezige delfstoffen staat vast, onder nu bekende technologieën. Een aardgasveld wordt echter 
nooit volledig fysiek leeggehaald. Hoe minder aardgas er in een veld zit, hoe lager de druk wordt 
en hoe meer moeite het kost om een kleine hoeveelheid aardgas te winnen. Op een zeker punt 
kan dit economisch gezien niet meer uit. Door middel van metingen kan worden bepaald hoeveel 
aardgas er in een veld aanwezig is. Hierdoor staat de fysieke hoeveelheid redelijk vast. De 
economisch winbare voorraad kan echter wel veranderen. Een aantal factoren heeft hier invloed 
op. Als de gasprijs hoog is, zal een veld pas later economisch leeg zijn. De hoge prijs maakt het 
mogelijk om tegen hogere kosten een kleinere hoeveelheid gas te winnen en toch nog winst te 
maken. Bij een lage gasprijs zal de economische winbaarheid kleiner zijn. Daarnaast maken 
nieuwe technieken het mogelijk om tegen lagere kosten ook onder lage druk aardgas te winnen. 
De economisch winbare hoeveelheid kan dus variëren. Maar in tegenstelling tot andere sectoren 
is de productie van het goed eindig. Hoe meer er nu van wordt gebruikt, hoe minder er van 
overblijft voor in de toekomst (Dicken, 2011). 
2.6.2  Productieketen 
De productieketen van delfstoffenwinning kan in drie segmenten worden opgesplitst: de 
upstream sector, de midstream sector en de downstream sector. Onder de upstream sector valt 
de opsporing en winning van delfstoffen. De midstream sector bestaat uit de handel en logistiek 
van delfstoffen. De levering aan eindgebruikers valt onder de downstream sector (Energy Valley, 
2013).  
Dez
e verschillende activiteiten worden soms door één bedrijf uitgevoerd, maar vaak door 
verschillende bedrijven. Over het algemeen kunnen er vier verschillende typen bedrijven 
worden onderscheiden: 
- Verticaal geïntegreerde bedrijven: Dit zijn bedrijven die in de verschillende stadia van de 
delfstoffenwinning actief zijn. Zowel in de opsporing en winning, de handel en logistiek 
en het transport en de levering aan eindgebruikers. 
- Onafhankelijke producenten: Dit zijn bedrijven die gespecialiseerd zijn in de upstream 
activiteiten en nauwelijks betrokken zijn bij de levering van de delfstof. 
- Onafhankelijke transporteurs en verkopers: Dit zijn bedrijven die gespecialiseerd zijn in 
de handel en logistiek en het transport en levering aan eindgebruikers. Zij houden zich 
niet bezig met de winning van de delfstof.  
- Dienstverlenende bedrijven: Deze bedrijven verzorgen de booractiviteiten en logistieke 
dienstverlening aan de producenten.  
De rol van gespecialiseerde dienstverlenende bedrijven is sterk toegenomen. Werkzaamheden 
zoals bijvoorbeeld het plaatsen van boorinstallaties of onderhoud aan putten worden vaak 
uitbesteed aan deze bedrijven (Dicken, 2011). </pre>

====================================================================== Einde pagina 426 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 427 ======================================================================

<pre>17 
 2.7  Samenvatting 
De ontwikkeling van een regio wordt bepaald door de regionale economische structuur en 
regiospecifieke omstandigheden. Ruimte en economie zijn sterk met elkaar verbonden. 
Economische groei is ruimtelijk geconcentreerd in bepaalde gebieden als gevolg van he t 
optreden van agglomeratievoordelen. Dit maakt de regio aantrekkelijker doordat bedrijven 
kunnen profiteren van de kennis die in de regio aanwezig is, specialistische infrastructuur en 
dienstverlening en een lokale arbeidspoule. De ruimtelijk economische structuur van een regio 
staat niet vast. De verdeling van economische activiteiten verandert door de tijd. De 
economische groei van regio’s is padafhankelijk. Sectoren die zich ontwikkelen in een gebied zijn 
vaak gerelateerd aan sectoren die al vertegenwoordigd zijn in de regio.  
Bedrijven hebben een effect op de regionale economie. Zij zorgen voor een direct effect op de 
werkgelegenheid door de banen die zij creëren. Daarnaast kunnen bedrijven een multiplier 
effect genereren. Dit is het indirecte effect dat een bedrijf heeft op de regionale economie. Dit 
wordt veroorzaakt door de uitgaven die bedrijven doen aan regionaal geproduceerde goederen 
en diensten in andere sectoren. Omdat de vraag naar die goederen en diensten daardoor 
omhoog gaat, wordt er meer personeel aangenomen om in de vraag te kunnen voorzien. Ook 
besteden bedrijven soms werkzaamheden uit aan andere bedrijven. Daarnaast hebben bedrijven 
een extra effect op de inkomens van huishoudens. Als de productie omhoog gaat, zal dit leiden 
tot hogere inkomens in de regio door middel van meer uren of het aantrekken van nieuw 
personeel. Dit is het geïnduceerde effect.  
Delfstoffenwinning is over het algemeen een zeer kapitaalintensieve sector waar grote 
investeringen in om gaan. De sector wordt gedomineerd door grote bedrijven. Zij hebben de 
mogelijkheden om de grote investeringen te doen die nodig zijn. Een belangrijk kenmerk van 
delfstoffenwinning is dat het een locatiespecifieke activiteit is. Delfstoffen bevinden zich op een 
specifieke locatie en zullen ook daar gewonnen moeten worden. Daarnaast is het geproduceerde 
goed in tegenstelling tot meeste andere producten niet hernieuwbaar. Hoe meer er nu van wordt 
gebruikt, hoe minder er over blijft voor in de toekomst.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 427 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 428 ======================================================================

<pre>18 
 3 Aandeel en belang van de aardgaswinning in Noord-Nederland 
3.1 Aardgasbaten in Nederland 
Nederland is een grote aardgasproducent in Europa. In 2008 was 36% van de aardgaswinning in 
de Europese Unie afkomstig uit Nederland (Harris et al. 2010). Voor de Nederlandse staat is de 
aardgaswinning een belangrijke bron van inkomsten. Door middel van dividenden, 
vennootschapsbelasting en inkomsten uit verleende concessierechten profiteert de staat van het 
aardgas. De aardgasbaten kunnen jaarlijks verschillen. Dit is afhankelijk van de hoeveelheid 
aardgas die jaarlijks gewonnen wordt en de gasprijs. Figuur 3.1 heeft de totale aardgasbaten en 
het aandeel in de totale Rijksinkomsten weer van 1966 tot en met 2012. In 2012 waren de 
aardgasbaten 14,5 miljard euro.  
Figuur 3.1 Aardgasbaten en het aandeel in totale Rijksinkomsten (Aardgas Nederland, 2014)  
Van de opbrengsten van de gaswinning uit het Groningenveld gaat 90% naar de Nederlandse 
staat en 10% naar de NAM (Meijer et al. 2013). Van de opbrengsten uit de kleine velden gaat 65 
tot 70% naar de Nederlandse staat (Aardgas Nederland, 2014). Noord-Nederland ontvangt zelf 
geen directe opbrengsten van de aardgaswinning.  
Tot 1994 gingen de aardgasbaten rechtstreeks naar de algemene middelen. Dit was echter niet 
zonder risico. Als het aardgas op zou raken, kon dit voor een groot financieringsprobleem 
zorgen. Om te voorkomen dat dit zou gebeuren, werd in 1994 het Fonds Economische 
Structuurversterking (FES) opgericht. Een deel van de aardgasbaten zouden naar dit fonds gaan. 
Het FES werd ingezet voor investeringen in projecten die van nationaal belang zijn en de 
economische structuur versterken. Het FES is onder andere gebruikt voor de Betuwelijn en de 
Hogesnelheidslijn (CBS, 2011). Vanaf 1 januari 2011 is het FES niet meer in werking. De 
aardgasbaten komen nu weer ten goede van de algemene middelen (Algemene Rekenkamer, 
2011). Door middel van het FES kwam een groot deel van de aardgasbaten toe aan grootschalige 
infrastructuurprojecten, voornamelijk in de Randstad. Noord-Nederland deelde in vergelijking 
met andere regio’s het minst mee (Meijer et al. 2013). Dat er in Nederland grote hoeveelheden 
aardgas worden gewonnen is niet alleen van economisch belang, maar zorgt voor een zekerheid 
van de gasvoorziening. Nederland heeft een constante gasaanvoer die niet verstoord wordt door 
gebeurtenissen van buitenaf. In januari 2009 stopte Rusland de aanvoer van gas naar Oekraïne 
vanwege een geschil. Hierdoor zaten ook landen als Macedonië en Bulgarije plotseling zonder 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 428 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 429 ======================================================================

<pre>19 
 gas. Doordat Nederland zelf aardgas wint, zal het aanbod van aardgas zeker zijn (Harris et al. 
2010).  
De aardgaswinning is een zeer kapitaalintensieve sector. De lopende kosten zijn relatief laag ten 
opzichte van de enorme toegevoegde waarde. Het aandeel van de loonkosten op de toegevoegde 
waarde is slechts 5% (CBS, 2011). Hierdoor is het directe effect op de werkgelegenheid relatief 
laag. De waarde van het geproduceerde goed, aardgas, is zeer hoog. Delfstoffenwinning heeft een 
aandeel van 40% in de toegevoegde waarde van de provincie Groningen. Hierdoor worden vaak 
verkeerde beelden geschetst. In 2010 was in Groningen het bruto binnenlands product (bbp) 
per inwoner €49. 000, verreweg het hoogst van alle provincies. Als de aardgaswinning buiten 
beschouwing wordt gelaten was het b bp per inwoner in Groningen €29. 000, een verschil van 
€20 .000. Daarmee stond Groningen op de negende plek in plaats van bovenaan (CBS, 2012). 
Omdat de opbrengsten van de aardgaswinning naar de Rijksoverheid en de NAM gaan, ontvangt 
Groningen geen directe opbrengsten. De aardgaswinning zal daarom niet meegerekend moeten 
worden in het bbp van Groningen.  
3.2  Aardgas in de Nederlandse energievoorziening 
Aardgas speelt een belangrijke rol in de Nederlandse energievoorziening. Door de grote 
hoeveelheden aardgas die in het Groningenveld zijn gevonden, is Nederland al vroeg overgestapt 
op een aardgaseconomie. Tegenwoordig is 98% van de Nederlanders aangesloten op het gasnet 
(Aardgas Nederland, 2014). Al sinds de jaren ’70 voorziet aardgas voor 45% van de Nederlandse 
energievoorziening. Nederland is hiermee koploper onder de lidstaten van het Internationaal 
Energieagentschap (IEA). De laatste jaren is aardgas onder veel van deze lidstaten sterk in 
opkomst (CBS, 2011).  
De afgelopen jaren schommelde het aardgasverbruik tussen 44 miljard m3 en 52 miljard m3 
(figuur 3.2). De jaren waarin het verbruik erg hoog is, zijn jaren waarin de winter zeer koud was 
of langer duurde dan gemiddeld. Het aardgasverbruik is dan hoger omdat er meer gas wordt 
gebruikt om huizen en kantoren te verwarmen.   
Figuur 3.2 Aardgasverbruik in Nederland in de periode 1995-2010 (CBS, 2011) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 429 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 430 ======================================================================

<pre>20 
 Aardgas wordt in Nederland voornamelijk gebruikt om warmte op te wekken. Ongeveer 75% 
van de warmtebehoefte wordt vervuld met aardgas. In de industrie wordt aardgas gebruikt om 
warmte op te wekken. In de land- en tuinbouw wordt aardgas gebruikt om kassen te 
verwarmen, in de commerciële sector voor het verwarmen van kantoorgebouwen en door 
huishoudens voor verwarming van het huis, voor warm water en voor koken. Verder wordt 
aardgas gebruikt voor het opwekken van elektriciteit en is het een belangrijke grondstof voor de 
petrochemische industrie. De petrochemische industrie is goed voor 9% van het totale 
Nederlandse aardgasverbruik (Aardgas Nederland, 2014). Figuur 3.3 geeft een overzicht van de 
hoeveelheid aardgas die wordt gebruikt voor verschillende doeleinden.  
Figuur 3.3 Aandeel van het aardgasgebruik voor verschillende doeleinden in Nederland in de periode 2002-2008 
(CBS, 2011) 
Het aardgas dat in het Groningenveld gewonnen wordt, is laagcalorisch. Gas uit de kleine velden 
of uit het buitenland is hoogcalorisch. De samenstelling van het aardgas is verschillend. 
Laagcalorisch gas bevat meer stikstof. Het laagcalorisch gas uit het Groningenveld is het 
standaardgas voor eindgebruikers in Nederland, met name voor de kleinverbruikers zoals 
huishoudens. Het hoogcalorisch gas wordt gebruikt door grote industriële afnemers en 
elektriciteitscentrales die direct zijn aangesloten op het gasnet (Ministerie van Economische 
Zaken, 2013). De Nederlandse verwarmingsketels en bedrijven zijn geschikt voor laagcalorisch 
gas en niet voor hoogcalorisch. Nederlandse huishoudens en bedrijven zijn daardoor afhankelijk 
van het gas uit het Groningenveld. Het is mogelijk om hoogcalorisch gas om te zetten naar 
laagcalorisch gas door er stikstof aan toe te voegen. Maar de mogelijkheid om dit te doen, is 
beperkt (Rijksoverheid, 2013).  
3.3  Structuur Nederlandse aardgassector 
Om uitspraken te kunnen doen over het aandeel en belang van de aardgaswinning voor Noord-
Nederland, zal eerst de structuur van de Nederlandse aardgassector in beeld worden gebracht. 
De aardgassector is een keten van verschillende activiteiten waar verschillende organisaties bij 
betrokken zijn. In 2010 hebben Harris et al. in opdracht van het ministerie van Economische 
Zaken onderzoek gedaan naar de Nederlandse aardgassector. Zij hebben de volgende 
activiteiten onderscheiden:   
 Opsporing en winning 
 Transport en opslag 
 Handel en levering 
 Liquid natural gas (LNG) terminal en import  
 Onderzoek en ontwikkeling (R&D) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 430 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 431 ======================================================================

<pre>21 
 Opsporing en winning 
De opsporing en winning van aardgas in Nederland wordt grotendeels gedaan door de NAM. De 
NAM heeft hier niet het alleenrecht, er zijn ook concessies uitgereikt voor gasvelden aan 
buitenlandse partijen. Het grootste deel van het aardgas wordt gewonnen door de NAM. Op land 
is 99% van de aardgaswinning in handen van de NAM. Op het continentaal plat is slechts 25% 
van de aardgaswinning in handen van de NAM. Het overige aardgas wordt gewonnen door 
buitenlandse partijen. In totaal is de NAM verantwoordelijk voor 75% van de Nederlandse 
aardgaswinning (Harris et al. 2010). De NAM is een joint venture van Shell en Exxon Mobil. Zij 
hebben ieder een aandeel van 50%.  
De NAM heeft in 1959 het gasveld bij Slochteren ontdekt. De concessie voor het Groningenveld is 
uitgereikt aan de NAM, maar de NAM is gedeeltelijk aandeelhouder. Begin jaren ’60 werd het 
Maatschap Groningen opgericht waarin de NAM  een aandeel van 60% heeft. De overige 40% is 
in handen van Energie Beheer Nederland (EBN). De overheid, vertegenwoordigd door het 
ministerie van Economische Zaken, is de enige aandeelhouder in EBN (CBS, 2011). EBN is 
verantwoordelijk voor het beheer en investeert samen met nationale en internationale bedrijven 
in het opsporen en winnen van aardgas en in gasopslagen in Nederland. EBN is aandeelhouder in 
een aantal gas- en olievelden en deelt daardoor ook mee in de opbrengsten hiervan. EBN werkt 
samen met nationale en internationale gasmaatschappijen in 128 winningvergunningen en 48 
opsporingvergunningen. Het grootste deel hiervan is op zee. Het aandeel van EBN verschilt per 
vergunning, maar ligt tussen de 40% en 50% (EBN, 2013). Omdat het ministerie van 
Economische Zaken de enige aandeelhouder is in EBN gaan de opbrengsten van de gas- en 
olievelden waar EBN in meedeelt naar de Rijksoverheid.  
Transport en opsl ag 
Gasunie is verantwoordelijk voor het transport en de opslag van aardgas. Gasunie houdt zich 
daarom bezig met het aanleggen van nieuwe leidingen, ondergrondse opslagen maar ook met 
beheer- en onderhoudswerkzaamheden. Gasunie verzorgt niet alleen het transport van aardgas 
in Nederland maar ook in Noord Duitsland. Gasunie heeft twee dochterbedrijven die het 
transportnetwerk beheren. In Nederland is dit Gasunie Transport Services (GTS), in Duitsland is 
dit Gasunie Deutschland (Gasunie, 2013a). Gasunie is volledig in handen van de overheid (CBS, 
2011).  
Het Nederlandse gastransportnet kent twee verschillende gastransportleidingen: een hoge druk 
transportnet voor laagcalorisch gas en één voor hoogcalorisch gas. Het transportnet voor 
laagcalorisch gas transporteert gas uit het Groningenveld naar regionale distributienetten en 
naar het buitenland. Via de regionale distributienetwerken wordt het gas afgeleverd bij de 
eindgebruikers, zoals huishoudens. Het hoge druk transportnet voor hoogcalorisch gas 
transporteert het gas van de kleine gasvelden en het gas dat door Nederland wordt 
geïmporteerd naar directe afnemers, zoals grote industriële organisaties en 
elektriciteitscentrales. Ook hoogcalorisch gas wordt naar het buitenland getransporteerd 
(Rijksoverheid, 2013).  
Handel en levering 
GasTerra is verantwoordelijk voor de handel en levering van aardgas in Nederland. GasTerra 
heeft meerdere aandeelhouders. Shell en Exxon Mobil hebben ieder een aandeel van 25%. 
Verder heeft de overheid, vertegenwoordigd door het ministerie van Economische Zaken een 
aandeel van 10%. De overige 40% is in handen van EBN. GasTerra heeft een belangrijk aandeel </pre>

====================================================================== Einde pagina 431 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 432 ======================================================================

<pre>22 
 in de Nederlandse gasvoorziening. Naast dat GasTerra handelt in Nederlands gas kopen zij ook 
buitenlands aardgas in. Onder andere uit Rusland en Noorwegen wordt aardgas geïmporteerd. 
Het overgrote deel van het aardgas dat GasTerra verhandelt, is Nederlands. In 2012 was 57% 
van het aardgas dat werd in gekocht afkomstig uit het Groningenveld. In Nederland levert 
GasTerra zowel aan energieleveranciers als rechtstreeks aan grote bedrijven en industrieën. Een 
deel van het aardgas wordt op de Europese gasmarkt verkocht en geëxporteerd (GasTerra, 
2013).  
De energieleveranciers zijn ook betrokken bij de handel en levering van aardgas. Zij zijn actief op 
de gasmarkt en zorgen ervoor dat het gas aan particulieren wordt geleverd. De markt wordt 
door vier bedrijven gedomineerd: Essent, Eneco, Nuon en Delta. Zij hebben samen een 
marktaandeel van 85% (Harris et al. 2010).  
LNG terminal en import 
De Nederlandse LNG terminal ligt in de haven van Rotterdam. Het station is in 2011 in gebruik 
genomen en heeft een capaciteit van 12 miljard kubieke meter per jaar. Een aantal buitenlandse 
bedrijven heeft hier een aandeel in. Er waren plannen om ook in de Eemshaven een LNG 
terminal te bouwen. Maar in 2010 bleek uit een haalbaarheidsonderzoek dat een nieuwe 
terminal niet nodig was omdat de capaciteit in Europa gegroeid was. Ook plannen voor een 
tweede LNG terminal in de Rotterdamse haven gingen niet door, wegens een gebrek aan 
investeerders (Harris et al. 2010) . De LNG terminal zal verder in dit onderzoek worden gerekend 
onder het transport en opslag van aardgas. De reden hiervoor is dat de LNG terminal ook een 
gasopslagsysteem is en onderdeel uitmaakt van het gastransportnetwerk.   
Onderzoek en ontwikkeling 
Verschillende organisaties zijn in Nederland betrokken bij onderzoek en ontwikkeling in de 
gassector. Dit zijn organisaties als TNO, ECN en KEMA, maar ook Nederlandse universiteiten 
zoals de Technische Universiteit Delft en de Rijksuniversiteit Groningen. Op dit moment wordt 
vooral veel onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor het produceren van groen gas (Harris 
et al. 2010).  
Figuur 3.4 geeft een schematisch overzicht van de verschillende partijen die betrokken zijn bij 
de aardgaswinning in Nederland.  
 
Figuur 3.4 Organisatie van de Nederlandse gaswinning, 2010 (CBS, 2011 bewerkt) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 432 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 433 ======================================================================

<pre>23 
 De overheid heeft aandelen in verschillende organisaties die betrokken zijn bij de 
aardgaswinning in Nederland. Op deze manier kan zij invloed uitoefenen op de manier waarop 
het gas wordt geëxploiteerd (CBS, 2011).  
3.4  Aardgaswinning in Noord-Nederland 
3.4.1 Aardgasvelden in Nederland 
Een groot deel van het Nederlandse aardgas wordt gewonnen in Groningen. In 2010 werd in 
Nederland 84 miljard m3 aardgas gewonnen (CBS, 2011). Hiervan was ruim 51 miljard m3 
afkomstig uit het Groningenveld (NAM, 2011). Op 1 januari 2013 waren er 265 aardgasvelden in 
productie, waarvan 152 op het continentaal plat en 113 op het land (NLOG, 2013). Van de 265 
aardgasvelden heeft de NAM 175 velden in productie (NAM, 2013c). Figuur 3.5 toont een 
overzicht van alle aardolie- en aardgasvelden in Nederland op 1 januari 2013. De groene vlakken 
zijn de aardgasvelden. 
 
Figuur 3.5 Aardgas- en aardolievelden in Nederland (NLOG, 2013) 
3.4.2  Werkgelegenheid 
De aardgaswinning zorgt voor werkgelegenheid in Noord-Nederland. De verschillende bedrijven 
die actief zijn in de aardgaswinning creëren zowel direct als indirect werkgelegenheid. In deze 
paragraaf wordt gekeken hoeveel werkgelegenheid er door de aardgaswinning in Noord-
Nederland worden gecreëerd.  
 
Om bedrijven in te delen naar economische hoofdactiviteit gebruikt het CBS de Standaard 
Bedrijfsindeling (SBI). De SBI kent meerdere niveaus. Delfstoffenwinning is een economische 
activiteit op het eerste niveau. Op het tweede niveau wordt dit uitgesplitst naar winning van 
aardolie en aardgas, delfstoffenwinning (geen olie en gas) en dienstverlening voor de winning 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 433 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 434 ======================================================================

<pre>24 
 van delfstoffen. Deze economische activiteiten worden door het CBS (2013a) als volgt 
gedefinieerd: 
Delfstoffenwinning:    De winning van in de na tuur voorkomende mineralen in  
      vaste vorm (steenkool, turf en erts), in vloeibare vorm  
      (aardolie) of in de vorm van een gas (aardgas). Winning  
     vindt plaats door middel van ondergronds mijnbouw,  
     dagbouw of boringen. Transport, hande l en levering  
      blijven hier buiten beschouwing.  
Dienstverlening voor de winning:  Specifieke diensten zoals het opbouwen, repareren,  
van delfstoffen     ontmantelen van boortorens en cementeren, afdichten e.d.  
       van olie - en gasputten, proefboren  voor de winning van   
      delfstoffen en exploratie via bodemmonsters en geologisch  
      onderzoek.  
Winning van aardolie en aardgas:  De winning van aardolie en aardgas.   
Er zijn geen instanties die de werkgelegenheidscijfers voor de gassector in Noord-Nederland 
bijhouden. De cijfers zijn daarom uit verschillende bronnen gecombineerd. In sommige gevallen 
moesten cijfers nog berekend worden. Bijvoorbeeld als er alleen gegevens bekend zijn over de 
totale delfstoffenwinning. Het grootste deel van de delfstoffenwinning bestaat uit 
aardgaswinning. De Nederlandse aardgaswinning vormt 88% van de totale delfstoffenwinning . 
De overige delfstoffen die worden gewonnen zijn ruwe olie en gascondensaat, zand, grind en klei 
(CBS, 2011). Om een reële schatting te maken van het aantal personen dat werkzaam is in de 
aardgaswinning, wordt 88% van het aantal werkzame personen in de delfstoffenwinning 
genomen.  
De informatie die beschikbaar is, wordt eerst puntsgewijs weergegeven en daarna 
samengevoegd.  
- In 2009 werkten in de drie noordelijke provincies 257 werknemers in de winning van 
aardolie en aardgas (Edzes, Rijnks & Van Dijk, 2012). Hiervan wordt geschat dat 88% 
van de werknemers actief is in de winning van aardgas. Dit komt neer op 226 
werknemers. 
- Daarnaast waren er 1.704 personen werkzaam in de dienstverlening voor de winning 
van delfstoffen (Edzes, Rijnks & Van Dijk, 2012). Hiervan wordt geschat dat 88% van de 
werknemers actief is in de dienstverlening voor de winning van aardgas. Dit komt neer 
op 1.500 werknemers .  
- In 2009 werkten in de Kop van Noord-Holland afgerond 600 mensen in de 
delfstoffenwinning (CBS, 2013b). Ook hier wordt het aantal werknemers in de 
aardgaswinning geschat door uit te gaan van 88%. Dit komt neer op 528 personen.  
Deze getallen samen komen uit op ongeveer 2. 250 personen in Noord-Nederland die direct 
werkzaam zijn in de opsporing en winning van aardgas. 
Gasunie is verantwoordelijk voor het transport en de opslag van aardgas. Het is de enige partij in 
Nederland die het gastransportnet beheert. In 2013 had Gasunie 1.457 werknemers in dienst. 
Deze zijn verspreid over verschillende locaties in Nederland. Het hoofdkantoor is gevestigd in </pre>

====================================================================== Einde pagina 434 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 435 ======================================================================

<pre>    Groningen. Hier zijn 860 personen werkzaam. Op de overige locaties in Noord-Nederland (Spijk,  Veendam, Assen, Oldeboorn en Middenmeer) zijn in totaal 106 personen werkzaam. Bij elkaar  opgeteld zijn bij Gasunie in Noord-Nederland 966 werknemers in dienst. Figuur 3.6 laat de  geografische spreiding van medewerkers van Gasunie in Nederland zien.    Aantal GU-medewerkers per vestiging ‚ ©  Pedder 1:12 201) one &             Total 1457 eedewetat  Wasre an) modewat at fonder ioc ste              Figuur 3.6 Aantal medewerkers Gasunie per vestiging op 1-12-2013 (Gasunie, 2013b)    Bij GasTerra waren in 2012 189 werknemers in dienst (GasTerra, 2013). Het kantoor is  gevestigd in Groningen.    In Noord-Nederland zijn verschillende projecten die onderzoek doen naar veranderingen in de  aardgassector en nieuwe mogelijkheden voor het produceren van groen gas. De volgende  projecten waren bezig met onderzoek in de gassector in 2012.    - Energy Delta Gas Research (EDGaR) is een consortium van tien verschillende  organisaties en onderzoeksinstellingen. Onder andere ECN, de Rijksuniversiteit  Groningen, de Technische Universiteit Delft en de Hanzehogeschool Groningen zijn er bij  betrokken. De onderzoekslijnen van het project zijn gericht op toekomstige  energiesystemen en veranderende gasmarkten. Het project loopt van 2010 tot 2015 en  er zijn ongeveer honderd onderzoekers bij betrokken. Het onderzoeksbudget is 42  miljoen euro (Energy Valley, 2013). EDGaR wordt gesubsidieerd door SNN, de provincie  Groningen, het Europese Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) en het ministerie  van Economische Zaken (EDGaR, 2013).   - _Flexigas is een samenwerking van vijftien verschillende bedrijven en kennisinstellingen.  Het project is gericht op het ontwikkelen van componenten voor de biogasketen om zo  efficiënt mogelijk biogas te kunnen produceren, transporteren en gebruiken. Aan het  project zijn negentien onderzoekers verbonden. De looptijd van het project is vier jaar,  van 2010 tot 2014. Er is een budget van 6,3 miljoen euro beschikbaar (Energy Valley,  2013).    25</pre>

====================================================================== Einde pagina 435 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 436 ======================================================================

<pre>26 
 - Het project EDIaal is in 2011 van start gegaan en loopt tot 2014. Het is een project van 
het Energy Delta Institute en houdt zich bezig met het ontwikkelen en organiseren van 
opleidingen, seminars en andere evenementen om kennis te delen over de rol van 
(groen) gas in de transitie naar een duurzame economie (EDI, 2013) . Aan het project 
zijn vijftien onderzoekers verbonden. Het budget bedraagt 4,4 miljoen euro en dit wordt 
deels mogelijk gemaakt door subsidies van SNN, het EFRO en het ministerie van 
Economische Zaken (Energy Valley, 2013). 
- Een internationaal project dat verschillende onderzoeken doet naar de knelpunten in de 
waardeketen van groen gas is het project Groen Gas. Het project bestaat uit 63 Duitse en 
Nederlandse partners uit het bedrijfsleven, onderzoeksinstituten en overheden. In 18 
verschillende deelprojecten proberen zij de knelpunten uit de waardeketen op te lossen 
om technische mogelijkheden van groen gas optimaal te benutten. Het project heeft een 
budget van 10 miljoen euro dat wordt medegefinancierd door het EFRO, het ministerie 
van Economische Zaken de provincies Groningen, Drenthe, Friesland, Overijssel, 
Gelderland, het land Niedersachsen en het land Nordrhein Westfalen (Groen Gas, 2012).  
In totaal zijn de komende jaren 134 onderzoekers betrokken bij onderzoeksprojecten in de 
gassector.   
Harris et al. (2010) hebben schattingen gemaakt over het aantal arbeidsplaatsen in de 
aardgassector. Hierbij hebben zij zich gebaseerd op cijfers van de Nederlandse Olie en Gas 
Exploratie en Productie Associatie (NOGEPA) en het CBS. Naast het aantal directe banen die 
worden gecreëerd door de aardgaswinning hebben zij met behulp van een input-output analyse 
ook het aantal indirecte en geïnduceerde banen in kaart gebracht. Door middel van een input-
output analyse kunnen handelsstromen tussen sectoren in kaart worden gebracht. Op basis 
hiervan kan worden berekend hoeveel banen een sector indirect creëert in een andere sector. 
Dit hebben zij gedaan voor de opsporing en winning van aardgas, het transport en opslag en 
onderzoek en ontwikkeling. Door het aantal directe banen te vermenigvuldigen met de 
verschillende multipliers kan het aantal indirecte en geïnduceerde banen worden berekend. In 
tabel 3.1 staan de uitkomsten van deze berekeningen. De berekeningen van de multipliers zijn te 
vinden in bijlage 1.  
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + geïnduceerd  
  Multiplier  Aantal 
banen  Multiplier  Aantal 
banen  Aantal 
banen  Multiplier  
Opsporing 
en winning  2.250  2,73  6.143  2,18  4.905  11.048  4,91  
Transport en 
opslag  966  2,88  2.782  2,04  1.971  4.753  4,92  
Onderzoek 
en 
ontwikkeling  134  0,22  30 0,83  111  141  1,05  
Totaal  3.350  2,67  8.955  2,09  6.987  15.942  4,76  
Tabel 3.1 Aantal directe, indirecte en geïnduceerde banen per activiteit in Noord-Nederland 
Direct zorgt de aardgaswinning voor 3.350 banen in Noord-Nederland. Indirect komen daar nog 
bijna 9.000 banen bij. Dit zijn de banen die ontstaan door de uitgaven die bedrijven die actief zijn 
in de aardgaswinning doen aan regionaal geproduceerde goederen en diensten. Daarnaast 
worden er door het geïnduceerde effect bijna 7.000 extra banen gecreëerd. In totaal is de 
aardgaswinning daarmee goed voor ruim 19.000 banen.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 436 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 437 ======================================================================

<pre>27 
 De multipliers die Harris et al. (2010) hebben berekend, zijn vrij hoog. Om na te gaan of de 
hoogte van deze multipliers realistisch is, is gekeken of de multipliers voor de aardgaswinning 
elders ook zo hoog zijn. De uitkomsten van een aantal onderzoeken in de Verenigde Staten zijn 
uiteengezet in tabel 3.2. De multipliers zijn het totaal van de indirecte als de geïnduceerde 
effecten.  
 Californië  Colorado  Kansas  
Olie - en gaswinning  5,40  4,09  3,28  
Dienstverlening  2,99  2,87  2,24  
Transport  5,66  3,03  4,58  
Tabel 3.2 Multipliers in de olie - en gassector in Californië , Colorado en Kansas  (WSPA, 2011; CEDBR, 2012 , Leeds 
School of Business, 2011 ) 
Ook in de Europese Unie is het multiplier effect van de aardgaswinning op de werkgelegenheid 
berekend. De indirecte multiplier voor de aardgaswinning in de Europese Unie is 2,6. Het 
indirecte en geïnduceerde effect samen is 3,7 (Europese Commissie, 2011). Ook in andere 
gebieden zijn de multipliers van de gassector zeer hoog. Er kan daarom worden aangenomen da t 
de hoogte van de multipliers die Harris et al. (2010) hebben berekend realistisch zijn. 
San Cristóbal en Biezma (2006) hebben voor winningsactiviteiten van verschillende delfstoffen 
in de Europese Unie de backward en forward linkages berekend. De backward linkages zijn over 
het algemeen laag. Voor de winning van aardolie en aardgas in Nederland in 2000 kwamen zij 
uit op een waarde van 0,743. Dit komt omdat de input zelf een natuurlijke hulpbron is. Waar veel 
sectoren de output van andere sectoren als input gebruiken, is dit voor de aardgaswinning in 
veel mindere mate het geval. De gassector is hierdoor niet afhankelijk van andere sectoren. Een 
groei in de winning van aardgas of aardolie heeft hierdoor een klein effect op de totale economie. 
Een sector met een hogere waarde zal een groter effect hebben. De forward linkages zijn 
daarentegen wel hoog. Voor de winning van aardolie en aardgas in Nederland in 2000 kwamen 
zij uit op een waarde van 1,442. De output van de aardgassector dient als input voor andere 
sectoren. De aardgassector verkoopt bijna de volledige output aan de sector energievoorziening. 
Deze is verantwoordelijk voor de productie, distributie en handel van elektriciteit, aardgas en 
warm water. Een groei in de winning van aardgas zorgt er voor dat de input voor de 
energiesector groeit. Dit zal een stimulerend effect hebben op de economie. 
In de vastgoedsector en de zakelijke en sociale dienstverlening worden de meeste banen 
gecreëerd door de aardgaswinning. De opsporing en winning van aardgas zorgt voor een groot 
aantal indirecte banen in de groot- en detailhandel en in de sector vervoer en opslag. Het 
transport en de opslag van aardgas creëert indirect ook veel banen in de groot- en detailhandel 
en in de energiesector en financiële instellingen. Verder zorgt de aardgaswinning voor extra 
banen in de bouwsector (Harris et al. 2010). Deze banen worden voor een groot deel gecreëerd 
door het uitbesteden van werkzaamheden zoals ICT, het leggen van pijpleidingen en 
constructiewerkzaamheden (Gasunie, 2013b).  
3.4.3  Mate van specialisatie 
De mate van specialisatie in een regio kan berekend worden door middel van de locatiequotiënt. 
Het aandeel van de werkgelegenheid in een sector in een regio ten opzichte van het nationale 
werkgelegenheidsaandeel van deze sector geeft aan in hoeverre de regio gespecialiseerd is. De 
locatiequotiënt van een sector in een regio wordt als volgt berekend (McCann, 2013).  </pre>

====================================================================== Einde pagina 437 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 438 ======================================================================

<pre>28 
         
     
    
waarin: 
Eir regionale werkgelegenheid in sector i 
Er totale werkgelegenheid in regio r 
Ein nationale werkgelegenheid in sector i 
En totale nationale werkgelegenheid 
 
Als de locatiequotiënt 1 is, betekent dit dat het aandeel van de regionale werkgelegenheid in de 
sector gelijk is aan het aandeel van de nationale werkgelegenheid in de sector. Een 
locatiequotiënt kleiner dan 1 betekent dat het regionale aandeel kleiner is dan het nationale 
aandeel. De sector is dan relatief ondervertegenwoordigd in de regio. Als de locatiequotiënt 
groter is dan 1, betekent dit dat het regionale aandeel groter is dan het nationale aandeel. De 
sector is dan relatief oververtegenwoordigd. Hoe groter de locatiequotiënt, hoe groter de mate 
van specialisatie in de regio.  
De locatiequotiënt voor de opsporing en winning van aardgas is 3, 20. Dit is een zeer hoge 
locatiequotiënt. Dit kan worden verklaard door het feit dat het grootste deel van de 
aardgasvelden in Noord-Nederland ligt zoals te zien is in figuur 3.2. Doordat ook de 
aardgasvelden op zee tot Noord-Nederland worden gerekend, is de locatiequotiënt erg hoog. 
Voor de transport en opslag van aardgas is de locatiequotiënt 1,10.  Dit is aanzienlijk lager dan de 
locatiequotiënt voor de opsporing en winning van aardgas. Het transport van aardgas gebeurt 
door heel Nederland. De pijpleidingen liggen door het hele land en alle huishoudens zijn 
aangesloten op het gastransportnet. Onderhoud en werkzaamheden aan het transportnetwerk 
gebeuren door het hele land. Noord-Nederland heeft een iets hogere locatiequotiënt doordat het 
hoofdkantoor van Gasunie in Groningen is gevestigd en Noord-Nederland een aantal 
gasopslagen heeft. Voor onderzoek en ontwikkeling in de gassector is de locatiequotiënt 2,51. De 
afgelopen jaren zijn er een aantal onderzoeksprojecten opgestart in Noord-Nederland. Hier zijn 
verschillende organisaties bij betrokken, onder andere de Hanzehogeschool Groningen, de 
Rijksuniversiteit Groningen en verschillende overheden. De locatiequotiënt van de gehele 
aardgassector is 2,02. De aardgassector in Noord-Nederland is ten opzichte van de rest van 
Nederland oververtegenwoordigd. Noord-Nederland kent relatief een hoge mate van 
specialisatie in deze sector. Dit kan worden verklaard door het grote deel aardgasvelden dat in 
Noord-Nederland gelegen is. De berekeningen van de locatiequotiënten zijn te vinden in bijlage 
2. 
3.4.4  Investeringen in aardgassector 
Zoals al eerder genoemd, is de gassector een kapitaalintensieve sector. De lopende kosten zijn 
relatief laag ten opzichte van de grote toegevoegde waarde. De investeringen die worden gedaan 
zijn daarentegen erg hoog. Als een gasveld is gevonden, moet een boorput geïnstalleerd worden 
en zal deze aangesloten moeten worden op het bestaande gastransportnet. Dit brengt hoge 
kosten met zich mee.  
In Nederland wordt jaarlijks rond de 1 miljard euro geïnvesteerd in de opsporing en winning 
van Nederlands aardgas. Hiervan wordt ongeveer 730 miljoen euro geïnvesteerd in de 
daadwerkelijke opsporing en winning, de overige 300 miljoen euro wordt geïnvesteerd in 
dienstverlenende activiteiten. Ongeveer 70% van de velden waaruit wordt gewonnen, zijn in </pre>

====================================================================== Einde pagina 438 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 439 ======================================================================

<pre>29 
 handen van buitenlands e partijen. Zo’n 500 miljoen euro van de investeringen in de opsporing 
en winning van aardgas wordt gedaan door buitenlandse partijen. Daarnaast is 73% van de 
investeringen in de pijpleidingen op zee gedaan door buitenlandse partijen (Harris et al. 2010). 
Door de NAM wordt jaarlijks tussen de 500 en 600 miljoen euro geïnvesteerd. Dit wordt onder 
andere gedaan in exploratieboringen, het moderniseren en renoveren van bestaande 
boorinstallaties en het gereedmaken van velden voor productie (NAM, 2008). De hoogte van 
deze investeringen kan echter per jaar verschillen. De NAM werkt deels met internationale 
contracten. Dit zijn grote contracten die via Shell wereldwijd worden afgesloten. Deze 
contracten worden afgesloten voor boringen, boorplatforms en pijpleidingen. Daarnaast werkt 
de NAM met veel contracten op lokale of regionale schaal. Wat lokaal gedaan kan worden, wordt 
ook lokaal uitbesteed. Dit zijn bijvoorbeeld zaken als beveiliging en catering. Deze 
uitbestedingen zijn goed voor ruim 100 miljoen euro. Daarnaast wordt het onderhoud van 
boorlocaties uitbesteed aan verschillende aannemers. Een groot gedeelte van de uitgaven die de 
NAM doet, komen in Noord-Nederland terecht. Het precieze aantal is niet bekend, maar 60 tot 
70% van de investeringen die de NAM doet, komen in het noorden terecht (Van Heijningen , 
2014). Dit komt neer op 300 tot 400 miljoen euro aan investeringen die jaarlijks in Noord-
Nederland terecht komen.  
Ook Gasunie investeert jaarlijks. Deze investeringen kunnen jaarlijks flink verschillen. Gasunie 
investeert met name in het gastransportnetwerk (leidingen, compressorstations, gasontvangst-
stations), ICT middelen ter ondersteuning van het gastransport, gebouwen en facilitaire 
voorzieningen (met name ten behoeve van het gastransportnetwerk zoals compressor 
gebouwen) en gasopslagsystemen (Gasunie, 2013b). Van 2010 tot en met 2012 investeerde 
Gasunie jaarlijks gemiddeld 810 miljoen euro (Gasunie, 2012; 2013c). De afgelopen drie jaar 
werd ongeveer 25% van de investeringen van Gasunie in Noord-Nederland gedaan (Gasunie, 
2013b). Dit komt neer op gemiddeld ruim 200 miljoen euro aan investeringen in Noord-
Nederland per jaar.  
In de periode van 2010 tot 2015 lopen in Noord-Nederland verschillende onderzoeksprojecten 
die gerelateerd zijn aan de aardgassector. De onderzoeken zijn met name gericht op de toekomst 
van de gassector en het produceren van groen gas. Het totale budget van deze projecten samen 
is 62,7 miljoen euro.  
Harris et al. (2010) hebben voorspellingen gedaan over de verwachte jaarlijkse investeringen in 
de aardgassector tot en met 2020. Zij verwachten dat de investeringen in het opsporen en 
winnen van aardgas jaarlijks af zullen nemen. Verder verwachten zij dat investeringen in 
onderzoek en ontwikkeling van het produceren van biogas jaarlijks zullen toenemen. Daarbij 
gaan zij uit van een groeiende vraag naar gas in de Europese Unie en van een groeiend aandeel 
van biogas in de gasproductie.  
3.4.5  Geografische zwaartepunten 
De regionale economische structuur wordt niet alleen gevormd door de verspreiding van 
economische activiteiten over verschillende sectoren, maar ook door de ruimtelijke spreiding 
van deze activiteiten. De werkgelegenheid die door de aardgaswinning wordt gecreëerd en de 
investeringen die worden gedaan, zijn geconcentreerd in een aantal plaatsen.  
De hoofdkantoren van de grote bedrijven die actief zijn in de aardgassector zorgen voor een 
groot deel van de directe werkgelegenheid in Noord-Nederland. De hoofdkantoren van Gasunie </pre>

====================================================================== Einde pagina 439 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 440 ======================================================================

<pre>30 
 en GasTerra zijn beiden gevestigd in de stad Groningen. Samen zijn zij goed voor 1.049 banen. 
De NAM heeft meerdere kantoren in Noord-Nederland. Het hoofdkantoor is gevestigd in Assen. 
Hier zijn ongeveer 1.200 mensen werkzaam. Verder zijn er 350 mensen werkzaam op het 
kantoor in Hoogezand-Sappemeer. Daarnaast heeft de NAM een kantoor in Den Helder waar 50 
tot 60 werknemers in dienst zijn. De overige werknemers zijn werkzaam op een aantal lokale, 
operationele kantoren (Van Heijningen, 2014) .  
3.5  Aandeel en belang aardgaswinning 
Direct worden er 3. 350 banen gecreëerd door de aardgaswinning in Noord-Nederland. Ten 
opzi
chte van de totale werkgelegenheid in de regio is dit aantal relatief klein. De 
multipliereffecten in de gassector zijn erg groot. Indirect worden er bijna 16.000 banen 
gecreëerd. Het grootste deel van de directe banen is geconcentreerd in de stad Groningen en 
Assen. Hier zijn de hoofdkantoren van Gasunie en GasTerra en van de NAM gevestig d. Ten 
opzichte van de rest van Nederland kent Noord-Nederland relatief een hoge mate van 
specialisatie, met name in de opsporing en winning van aardgas en in onderzoek en 
ontwikkeling. Dit komt door het grote aantal aardgasvelden dat in Noord-Nederland is gelegen 
en de Noord-Nederlandse kennisinstellingen die bij onderzoeksprojecten op het gebied van 
(groen) gas betrokken zijn.  
De multipliereffecten in de aardgaswinning zijn zeer hoog. Voor elke baan in de aardgassector 
wordt indirect een groot aantal banen gecreëerd in andere sectoren. Een vermindering van de 
aardgaswinning zal daardoor indirect een groter effect hebben op de werkgelegenheid in Noord-
Nederland. Met name voor de vastgoedsector, zakelijke en sociale dienstverlening, de bouw, 
groot- en detailhandel en de energiesector aangezien de gaswinning indirect veel banen in deze 
sectoren creëert. De investeringen die door bedrijven worden gedaan die betrokken zijn bij de 
aardgaswinning zijn erg groot. Gasunie en de NAM investeren samen jaarlijks tussen de 500 en 
600 miljoen euro in Noord-Nederland.  
3.6  Toekomst van de Nederlandse aardgaswinning 
Aardgas is een niet-hernieuwbare hulpbron, wat wil zeggen dat de voorraad eindig is. Hoe meer 
aardgas er nu verbruikt wordt, hoe minder aardgas er zal overblijven voor in de toekomst. Een 
deel van het aardgas dat in Nederland wordt gewonnen, wordt geëxporteerd naar het 
buitenland. Op dit moment wordt er meer gas verkocht aan het buitenland dan dat er wordt 
ingekocht. De verwachting is dat Nederland deze positie tot 2025 kan behouden. Rond die tijd 
zal Nederland een netto-importeur van gas worden (Rijksoverheid, 2013).  
De aardgasvoorraad kan worden onderverdeeld in twee groepen: de reserve en de 
voorwaardelijke voorraad. De reserve is de aangetoonde hoeveelheid economisch winbaar 
aardgas die nog in de bodem aanwezig is. De voorwaardelijke voorraad is de aangetoonde 
voorraad waarvan de commerciële winbaarheid nog afhankelijk is van één of meer 
voorwaarden. Op 1 januari 2013 was de reserve aardgas in Nederland op het land 832 miljard 
m3. Hiervan is 768 miljard m3 de reserve in het Groningenveld. Op het continentaal plat was de 
reserve 113 miljard m3. De totale reserve aardgas in Nederland kwam daarmee uit op 945 
miljard m3. Als de voorwaardelijke voorraden daarbij worden opgeteld is dit 1.090 miljard m3 
(NLOG, 2013). In figuur 3.7 zijn het historische aanbod en de verwachte winningvolumes 
weergegeven tot en met 2037. De verwachting is dat de hoeveelheid aardgas die gewonnen 
wordt de komende jaren zal afnemen. Dit komt voornamelijk door een daling in het verwachte </pre>

====================================================================== Einde pagina 440 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 441 ======================================================================

<pre>31 
 aanbod uit de reserves. De verwachte productie uit het Groningenveld zal tot en met 2020 gelijk 
blijven. Daarna zal ook hier de hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt, dalen. 
Een daling in de hoeveelheid aardgas die wordt gewonnen zal diverse economische gevolgen 
hebben. Allereerst zullen de aardgasbaten die jaarlijks naar de Rijksoverheid gaan flink afnemen. 
De opbrengsten voor de staat zijn nu jaarlijks gemiddeld rond de 10 miljard euro. Een daling van 
10% zorgt er al voor dat de overheidsinkomsten met 1 miljard euro dalen. Het afbouwen van de 
aardgaswinning heeft directe financiële consequenties voor de Rijksoverheid. Voor Noord-
Nederland zullen de financiële gevolgen niet direct merkbaar zijn. De opbrengsten van de 
aardgaswinning komen niet rechtstreeks in het noorden terecht.  
De verwachting is dat rond 2030 de reserve uit de kleine velden geen bijdrage meer zal leveren 
aan de Nederlandse aardgaswinning. De aardgasvelden zijn tegen die tijd economisch leeg en 
zullen niet langer in gebruik worden genomen. Er is dan nog wel een verwacht aanbod uit de 
voorwaardelijke voorraden en aanbod uit velden die naar verwachting in de komende jaren nog 
worden opgespoord.  
Figuur 3.7 Gerealiseerde productie 2001-2012 en de verwachte productie tot en met 2037 (NLOG, 2013) 
Inmiddels moet de grafiek in figuur 3.7 iets worden bijgesteld. De grafiek gaat nog uit van een 
tienjarig winningplafond. Voor de periode 2010-2020 is door de overheid een maximum gesteld 
aan de winning uit het Groningenveld. In deze periode mag er maximaal 440 miljard m3 uit het 
veld worden gewonnen. De overheid heeft de NAM deze beperking opgelegd om het 
Groningenveld zolang mogelijk als balansveld te kunnen gebruiken. Gemiddeld mocht er per jaar 
44 miljard m3 uit het veld gewonnen worden (NLOG, 2014). De afgelopen jaren heeft de NAM 
daarboven gezeten. In 2013 werd er voor 53,8 miljard m3 aan gas uit het veld gewonnen (De 
Volkskrant, 2014). Begin 2014 is het productieplafond aangepast. In plaats van een tienjarig 
productieplafond waarin de NAM de vrijheid had om jaarlijks te bepalen hoeveel gas er uit het 
veld wordt gewonnen, is tot en met 2016 een jaarlijks productieplafond ingesteld. In 2014 en 
2015 wordt de jaarlijkse hoeveelheid gas die gewonnen mag worden beperkt tot 42,5 miljard 
m3 en in 2016 tot 40 miljard m3 (Ministerie van Economische Zaken, 2014a).   
</pre>

====================================================================== Einde pagina 441 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 442 ======================================================================

<pre>32 
 4 Organisatie van het veldwerk 
4.1 Dataverzameling 
In dit hoofdstuk wordt de organisatie van het veldwerk besproken. Naast een literatuurstudie en 
het in kaart brengen van de werkgelegenheidscijfers en investeringen zijn er interviews 
gehouden met een aantal deskundigen op het gebied van de Nederlandse aardgaswinning. Deze 
deskundigen zijn op verschillende manieren betrokken bij de aardgaswinning in Nederland. 
Door de meningen en ideeën van deze deskundigen kan een beeld worden geschetst van de 
verwachte veranderingen die het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning met zich mee 
zullen brengen.  
Om richting te geven aan het onderzoek worden op basis van de in hoofdstuk 2 behandelde 
literatuur en het in hoofdstuk 3 besproken aandeel en belang van de aardgaswinning een aantal 
hypothesen opgesteld. Dit zijn de verwachtingen over de ruimtelijk economische gevolgen van 
het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning voor Noord-Nederland. Op basis van deze 
hypothesen zijn de interviews gehouden. Door de hypothesen te toetsen aan de verwachtingen 
en ideeën van de deskundigen kan worden gekeken of de hypothesen realistisch zijn of niet.  
4.2  De hypothesen 
De volgende hypothesen zijn gebaseerd op de literatuur die is behandeld in hoofdstuk 2 en op de 
uitkomsten van hoofdstuk 3. De hypothesen fungeren als een leidraad voor het onderzoek. Ze 
geven richting aan het onderzoek en zullen het mogelijk maken om een goede koppeling tussen 
het theoretische gedeelte en de uitkomsten van het onderzoek te maken.  
Hypothese 1 
De directe en indirecte werkgelegenheid in de aardgassector, op dit moment ongeveer 19.000 
banen in Noord-Nederland (inclusief de Kop van Noord Holland), verdwijnt op het moment dat 
de aardgaswinning wordt beëindigd.  
Bedrijven hebben een direct effect op de werkgelegenheid in een regio door de banen die zi j 
creëren. Indirect hebben bedrijven ook een effect op de werkgelegenheid in een regio door de 
uitgaven die zij doen aan regionaal geproduceerde goederen en diensten in andere sectoren. Dit 
is het multiplier effect dat bedrijven genereren. Op het moment dat de aardgaswinning wordt 
beëindigd, zullen de directe banen die hier aan verbonden zijn, verdwijnen. Bovendien valt 
hiermee het indirecte effect op de werkgelegenheid ook weg. Als er geen aardgas meer wordt 
gewonnen, zullen de bedrijven die hier actief in waren geen regionaal geproduceerde goederen 
en diensten meer inkopen.  
Hypothese 2 
De werkgelegenheidseffecten van het afbouwen van de aardgaswinning zullen rond 2022 
merkbaar worden in Noord-Nederland.  
De hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt, zal in de komende jaren beginnen af te 
nemen. De mate waarin de afname plaats zal vinden, is door TNO in beeld gebracht (figuur 3.7). 
De verwachting is dat de hoeveelheid aardgas die uit de kleine velden gewonnen wordt 
langzaam zal afnemen. De hoeveelheid aardgas die uit het Groningenveld wordt gewonnen, zal 
naar verwachting vanaf 2022 sterk afnemen. Als de opbrengsten afnemen, zal er waarschijnlijk 
minder geïnvesteerd worden in nieuwe technieken en ontwikkelingen. Op het moment dat er 
niet meer geïnvesteerd wordt, zal dit een effect hebben op het regionale inkomen. Het regionale </pre>

====================================================================== Einde pagina 442 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 443 ======================================================================

<pre>33 
 inkomen wordt door verschillende factoren bepaald, waaronder de hoogte van investeringen in 
de regio. Het investeringsniveau in de regio zal afnemen en de werkgelegenheid zal dalen.  
Hypothese 3 
Door het afbouwen en stopzetten van de aardgaswinning in Noord Nederland, zullen de 
hoogwaardige banen in de aardgaswinning als eerste verdwijnen. Een deel van deze 
werknemers zal buiten de regio nieuw werk vinden.  
Als de hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt afneemt, zal het aantal banen in de 
sector ook afnemen. Zolang er nog wordt geboord op locaties zal onderhoud hieraan nodig 
blijven. Als de opbrengsten afnemen, zal er minder worden geïnvesteerd in nieuwe 
ontwikkelingen en technieken. Deze kennis is op den duur niet meer nodig. De hoogwaardige, 
specialistische banen zullen dan verdwijnen.   
Hypothese 4 
De kennis die aanwezig is in de aardgassector zorgt ervoor dat Noord-Nederland een 
comparatief voordeel heeft op het gebied v an energie ten opzichte van andere regio’s.  
De groei van regionale economieën is in zekere zin padafhankelijk. Sectoren die zich 
ontwikkelen in een gebied zijn vaak gerelateerd aan sectoren die al zijn vertegenwoordigd in dat 
gebied. De gassector maakt onderdeel uit van de grotere energiesector die in Noord-Nederland 
aanwezig is. In de aardgassector is veel specifieke kennis aanwezig. Deze kennis kan worden 
ingezet in andere onderdelen van de energiesector, bijvoorbeeld op het gebied van power- to-gas 
of specifieke kennis van de ondergrond om de mogelijkheden voor onder andere CO2 opslag te 
bestuderen. Noord-Nederland kan door de kennis die aanwezig is in de bedrijven en 
kennisinstellingen profiteren van een gespecialiseerde arbeidspoule.  
Hypothese 5 
Het niet volledig uitwinnen van het Groningenveld en/of het uitspreiden van de winning over 
een langere periode zal negatieve economische gevolgen hebben voor de regio.  
Zolang er aardgas wordt gewonnen, zal dit een bijdrage leveren aan de werkgelegenheid in 
Noord-Nederland. In januari 2014 zijn er meerdere protestacties tegen de aardgaswinning in 
Groningen georganiseerd. Veel inwoners van het gebied waar aardbevingen plaatsvinden als 
gevolg van de aardgaswinning, voelen zich niet meer veilig in het gebied. Hun huizen raken 
beschadigd en de waarde van de huizen in het gebied daalt, waardoor het moeilijk is om hun 
huizen te verkopen. De NAM vergoedt de schade aan de huizen in het gebied die is veroorzaakt 
door de aardbevingen. Het verminderen van de aardgaswinning zodat er over een langere 
periode gas kan worden gewonnen, zal op korte termijn negatieve economische gevolgen voor 
de regio hebben. Er zal eerder banenverlies optreden, zowel direct als indirect. Direct omdat er 
minder mensen nodig zijn bij de NAM, indirect omdat er minder vraag zal zijn naar producten 
van toeleveranciers. Als op den duur wordt besloten om het Groningenveld niet volledig leeg te 
winnen omdat het aardbevingsrisico te hoog wordt, zal ook dit negatieve economische gevolgen 
hebben voor de regio. Als de gaswinning uit het Groningenveld eerder wordt beëindigd, zullen 
ook de werkgelegenheidseffecten eerder optreden.  
Hypothese 6 
De gasinfrastructuur in Nederland zal na het beëindigen van de aardgaswinning voor andere 
doeleinden dan aardgas worden gebruikt.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 443 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 444 ======================================================================

<pre>34 
 Op dit moment is Nederland nog een netto-exporteur van aardgas. Maar in de toekomst zal deze 
positie niet meer haalbaar zijn en zal Nederland een netto-importeur van aardgas worden. 
Aardgas zal worden geïmporteerd uit andere landen zoals Noorwegen en Rusland. Nederland 
heeft hierdoor niet meer de leveringszekerheid die het altijd heeft gehad. Nederland heeft een 
uitgebreide gasinfrastructuur. Deze zal in de toekomst voor andere doeleinden gebruikt kunnen 
worden. Waar de infrastructuur in de toekomst voor gebruikt zal worden hangt deels af van wat 
de relevantie van aardgas op de gebruikersmarkt zal zijn in de toekomst. Om minder afhankelijk 
te zijn van de levering van aardgas uit andere landen, zal Nederland een transitie kunnen maken 
naar andere energiebronnen. Voor huishoudens kunnen bijvoorbeeld cv-ketels en fornuizen 
vervangen worden door elektrische boilers en elektrische kookplaten. De infrastructuur zal voor 
verschillende doeleinden gebruikt kunnen worden. Nederland zet nu in op een strategie als 
doorvoerland. Nederland wordt een gasrotonde waar gas binnenkomt en wordt doorverkocht 
aan andere landen. Dit is niet alleen mogelijk met aardgas maar ook met groen gas. De 
infrastructuur kan echter ook gebruikt worden voor transport van andere gassen, bijvoorbeeld 
CO2 of stikstof.  
Hypothese 7 
De productie van groen gas in Nederland zal slechts voor een beperkt deel de rol van aardgas 
kunnen overnemen.  
De laatste jaren wordt er steeds meer geïnvesteerd in de ontwikkeling en productie van groen 
gas. Door het vergisten of vergassen van biomassa ontstaat biogas dat kan worden opgewerkt 
tot groen gas. Dit is van dezelfde kwaliteit als aardgas en kan van dezelfde infrastructuur gebruik 
maken. Een voordeel van groen gas ten opzichte van aardgas is dat het geen eindig goed is, maar 
hernieuwbaar is. De verwachting is dat groen gas een deel van de vraag naar aardgas kan 
overnemen. Maar de hoeveelheid groen gas die in Nederland geproduceerd kan worden, is 
slechts een klein deel van de Nederlandse vraag naar gas. De afgelopen twintig jaar lag het 
jaarlijkse verbruik van aardgas in Nederland tussen de 44 en 52 miljard m3 (CBS, 2011). De 
hoeveelheid groen gas die Nederland zelf kan produceren, is laag vanwege een schaarste aan 
biomassa (KVGN, 2013). Om een groot deel van de vraag naar gas door groen gas te laten 
vervullen, zal Nederland groen gas moeten importeren uit andere landen. Hierdoor is Nederland 
alsnog afhankelijk van de levering van gas uit andere landen in plaats van zelfvoorzienend te 
zijn.  
Hypothese 8 
Als de aardgaswinning in Noord-Nederland verdwijnt, zullen dienstverlenende bedrijven 
verhuizen naar de haven van Rotterdam om te profiteren van de aanwezigheid van de LNG 
terminal.  
Economie en ruimte zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Verschillende locaties bieden 
verschillende mogelijkheden voor de ontwikkeling van economische activiteiten. Op basis van 
die verschillende mogelijkheden maken bedrijven een vestigingskeuze. Verschillende factoren 
spelen hierin een rol, zoals bereikbaarheid en aanwezige productiefactoren. Ook nabijheid van 
gerelateerde economische activiteiten kan een factor zijn. Hierdoor kan een bedrijf profiteren 
van de agglomeratievoordelen die optreden. Als een sector uit een regio verdwijnt, bestaat de 
kans dat technologisch gerelateerde bedrijven ook zullen wegtrekken. Deze zullen zich op een 
andere locatie vestigen. De haven van Rotterdam kan een aantrekkelijke locatie zijn. De 
aanwezigheid van de LNG terminal is een plek waar gas Nederland binnenkomt. Bovendien is er </pre>

====================================================================== Einde pagina 444 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 445 ======================================================================

<pre>35 
 een grote industrie in de haven van Rotterdam, die aardgas als grondstof gebruikt. De schaal van 
deze industrie is bovendien een stuk groter dan die in Noord-Nederland.  
Hypothese 9 
Het aanleggen van een LNG terminal in de Eemshaven zal het energiecluster en het 
chemiecluster in Noord-Nederland versterken. 
Clusters worden door Michael Porter (2000) gedefinieerd als ‘een groep van geografisch 
nabijgelegen onderling verbonden bedrijven en verwante instellingen in een bepaald vakgebied, 
met elkaar verbonden door overeenkomsten en complementariteit’. In Noord -Nederland is de 
chemiesector geclusterd in Noordoost Groningen in de buurt van de Eemshaven. Gas is een 
belangrijke grondstof voor de chemische sector. De sector is goed voor 9% van de Nederlandse 
vraag naar gas. Bedrijven maken een vestigingskeuze op basis van verschillende locatiefactoren 
zoals de aanwezige productiefactoren en aanwezigheid van grondstoffen. Daarnaast kunnen 
agglomeratievoordelen een gebied aantrekkelijker maken. De bouw van een LNG terminal in de 
Eemshaven kan het gebied aantrekkelijker maken voor nieuwe chemiebedrijven. Met het 
verdwijnen van de aardgaswinning gaat ook een deel van de energiesector in Noord-Nederland 
verloren. Door de aanwezigheid van een LNG terminal in Noord-Nederland, zal de gassector in 
het noorden vertegenwoordigd blijven.  
4.3 Interviews 
Op basis van de bovengenoemde hypothesen zijn interviews samengesteld. De interviews zijn 
gehouden met verschillende deskundigen op het gebied van de Nederlandse aardgaswinning. De 
volgende personen zijn geïnterviewd. 
Bert Wiersema    Energy Academy Europe   
Jelmer Pijlman   E&E advies    
Hans van Heijningen  Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.    
Christian Zuidema  Rijksuniversiteit Groningen  
Catrinus Jepma  Rijksuniversiteit Groningen, Energy Delta Institute 
Anton Broenink  GasTerra    
Reinder Jacobi  Ministerie van Economische Zaken 
Hans Coenen  N.V. Nederlandse Gasunie 
Oscar Delnooz en  Ministerie van Economische Zaken 
Maarten den Dekker   
Dirk Koppert  Provincie Groningen 
Machiel van Steenis  Stichting Energy Valley 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 445 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 446 ======================================================================

<pre>36 
 5 Energie in de toekomst 
5.1 Inleiding: gas en duurzame energie in de toekomst 
De gevolgen die het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning zal hebben voor de 
ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland is afhankelijk van verschillende zaken. 
Omdat het gaat om zaken die in de toekomst spelen, is het moeilijk om met zekerheid te zeggen 
hoe het verder zal lopen. Er zit daarom een bepaalde mate van onzekerheid in de voorspelling 
van de gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. 
Een belangrijke onderliggende vraag is wat het belang van gas in de Nederlandse 
energievoorziening zal zijn als de aardgaswinning in Nederland stopt. Nederland heeft decennia 
lang kunnen profiteren van het eigen aardgas. Naast de hoge aardgasbaten die de gaswinning 
heeft opgeleverd voor de staat zorgt de aardgaswinning er voor dat Nederland zelfvoorzienend 
is voor wat betreft de energievoorziening. In de toekomst zal dit niet meer het geval zijn en zal 
de leveringszekerheid minder worden. Zoals in hoofdstuk 3 al is uiteengezet, is ongeveer 98% 
van alle Nederlandse huishoudens aangesloten op het gasnet. Dat de aardgaswinning in 
Nederland op termijn zal stoppen, staat vast. Gas zal dan geïmporteerd moeten worden uit 
andere landen. Een andere optie is dat Nederland een transitie naar duurzame energie 
doormaakt. Door zelf duurzame energie te produceren, hoeft er geen energie uit andere landen 
geïmporteerd te worden. Nederland zal dan zelfvoorzienend blijven en niet afhankelijk zijn van 
andere landen.  
In dit hoofdstuk worden de toekomst van gas en van duurzame energie in Nederland besproken. 
Het is moeilijk te voorspellen welke van deze twee kanten Nederland in de toekomst zal kiezen. 
Dit is voornamelijk een politieke keuze. De twee ontwikkelingen zullen daarom worden 
uitgewerkt in twee scenario’s.  
5.2  De toekomst van gas in Nederland 
Ondanks dat Nederland rond 2025 een netto-importeur van aardgas zal worden, gaan de 
geïnterviewden er van uit dat gas nog lang een belangrijke rol zal blijven spelen in de 
Nederlandse energievoorziening. Allereerst omdat er wereldwijd nog grote voorraden aardgas 
zijn. In Nederland zal de gasvoorraad over een jaar of tien al fors afnemen. Maar op andere 
plaatsen in de wereld zijn nog grote voorraden aardgas. In figuur 5.1 is te zien dat met name in 
Rusland nog veel aardgas in de bodem aanwezig is. In Nederland wordt de huidige voorraad 
winbaar aardgas geraamd om 1090 miljard m3. Daarmee komt Nederland niet in de top vijftien 
van landen met de grootste aardgasvoorraad. Doordat er wereldwijd nog grote voorraden 
aardgas zijn, is het niet noodzakelijk om op korte termijn over te stappen om andere 
brandstoffen.  
Daarnaast is gas van de fossiele brandstoffen de meest schone brandstof. De CO2 uitstoot van 
gas is een stuk lager dan die van kolen of olie. Hierdoor is het minder vervuilend (Van 
Heijningen, 2014; Jepma, 2014). Bovendien is gas een goedkope vorm van energie. Het transport 
van gas is sneller en goedkoper dan het transport van elektriciteit. Gas is erg energiedicht 
waardoor de energie-inhoud van gas dat door een gasleiding gaat erg groot is (Wiersema, 2014). 
Verder is de Nederlandse infrastructuur grotendeels op gas georiënteerd. Nederland heeft een 
uitgebreid netwerk voor het transport van gas. Dat de infrastructuur hier al ligt, is een groot 
voordeel omdat er niet geïnvesteerd hoeft te worden in alternatieven. Het vergt enorme 
investeringen om alternatieve infrastructuren te organiseren (Zuidema, 2014). Bovendien zal </pre>

====================================================================== Einde pagina 446 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 447 ======================================================================

<pre>37 
 het een enorme kapitaalvernietiging zijn om de infrastructuur die er al is niet meer te gebruiken 
(Coenen, 2014).  
 
Figuur 5.1 Winbare aardgasvoorraden, 2011, in biljoen kubieke meters (The Economist, 2012) 
Aardgas wordt in Nederland voornamelijk gebruikt om warmte op te wekken, onder andere in 
de industrie en de land- en tuinbouw. Grote bedrijven zijn vaak direct aangesloten op het 
aardgasnet. Kleinverbruikers zoals huishoudens en de commerciële sector zijn aangesloten op 
een fijnmazig netwerk dat wordt beheerd door de energieleveranciers. Het belang van gas voor 
de consumentenmarkt zal in de toekomst kunnen gaan afnemen. Op dit moment heeft een deel 
van de huizen die worden gebouwd geen gasaansluiting meer. Dit is maar een beperkte 
hoeveelheid omdat er niet veel nieuwe huizen meer gebouwd worden. Maar de trend zou 
kunnen doorzetten naar reeds gebouwde huizen (Pijlman, 2014). Veel bestaande bouw draait in 
hoge mate op gas. Om die volledig om te zetten, wordt erg moeilijk. Het is heel kostbaar en lastig 
te realiseren. Juist voor de ruimteverwarming zal Nederland daarom nog lang afhankelijk blijven 
van gas (Coenen, 2014). Maar er zijn inmiddels wel gesprekken tussen woningcorporaties en 
bouwpartijen om 110.000 bestaande woningen gasvrij te maken. Volgens de voorzitter van 
Urgenda, een actie-organisatie voor duurzaamheid en innovatie, zijn de investeringen die nodig 
zijn voor een het energieneutraal maken van bestaande huizen in ongeveer vijftien jaar 
terugverdient (Rotmans, in VEH, 2014). In de industrie is ook een grote vraag naar warmte die 
voor een groot deel wordt opgewekt door gas. Deze vraag kan waarschijnlijk niet volledig 
vervangen worden. Deels zal de vraag wel vervangen worden door gas uit andere systemen. 
Naast aardgas kan bijvoorbeeld groen gas of gas uit windenergie worden gebruikt (Pijlman, 
2014).  
Gasunie heeft samen met consultants een aantal scenario’s uitgewerkt waarin de vraag  naar en 
het aanbod van gas in Noordwest-Europa zijn verwerkt. Niet alleen in Nederland zal de komende 
jaren de winning van aardgas teruglopen maar ook in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en 
Denemarken. In alle scenario’s komt naar voren dat er een impor t gap ontstaat die alleen maar 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 447 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 448 ======================================================================

<pre>38 
 toeneemt. Dit betekent dat de vraag naar gas in Noordwest-Europa blijft bestaan maar dat het 
aanbod vanuit de landen zelf niet meer kan worden geleverd. In hoofdstuk 3 is het Nederlandse 
gasverbruik van de afgelopen vijftien jaar getoond. Dit schommelde tussen de 44 en de 52 
miljard m3 per jaar. Figuur 5.2 laat de import gap zien die de komende jaren zal ontstaan als de 
vraag gelijk blijft en de aardgaswinning afneemt. Hier wordt uitgegaan van een vraag van 44 
miljard m3. De import gap is het verschil tussen de vraag en de winning in eigen land. In de 
grafiek is te zien dat in 2025 niet meer voldoende aardgas wordt gewonnen om in de eigen vraag 
naar gas te kunnen voorzien.  
 
Figuur 5.2 Verwachte winning van aardgas tot en met 2037 (NLOG, 2013) en verwacht verbruik van aardgas  
Voor LNG is de afgelopen jaren een grote markt ontstaan en die markt groeit nog steeds. Deels 
wordt LNG gebruikt in de transportsector. De zwavelrichtlijn 2015 van de Europese Unie voor 
bepaalde gebieden op zee leidt er toe dat stookolie in de scheepvaart straks niet meer gebruikt 
kan worden omdat de uitstoot van zwavel te groot is. Het ontzwavelen van brandstoffen is vrij 
duur en scheepsbouwers zien dat LNG een interessant alternatief is. Daarom wordt er nu vrij 
snel een begin gemaakt met het ombouwen van schepen zodat ze geschikt zijn voor LNG. 
Daarnaast gaan ook steeds meer vrachtwagens op LNG rijden. Op dit moment zijn er nog weinig 
plaatsen waar vrachtwagens LNG kunnen tanken. In de komende jaren zullen er in Europa veel 
bijgebouwd worden. Toch zal LNG qua volume maar een beperkte bijdrage leveren. De 
transportsector is maar een klein deel van de totale gasmarkt (Jepma, 2014). Er zijn ook twijfels 
over de toekomst van LNG in de transportsector. LNG is namelijk minder energiedicht dan 
bijvoorbeeld benzine. Dat betekent dat er een grotere tank nodig is om evenveel energie mee te 
nemen. In de scheepvaart is dat geen probleem omdat schepen groot genoeg zijn om veel aan 
boord mee te nemen. Voor auto’s is dat lastiger (Broenink, 2014).  
Of gas in de toekomst belangrijk blijft is deels een politieke keuze. Als politiek echt de keuze 
wordt gemaakt om CO2 neutraal te zijn en de overheid heeft er veel geld voor over, zal gas uit de 
energievoorziening kunnen verdwijnen. Toch wordt die kans niet groot geacht (Coenen, 2014). 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 448 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 449 ======================================================================

<pre>39 
 Als de aardgaswinning in Nederland afneemt, zal ook het volume aan aardgas dat door de 
gasleidingen stroomt afnemen. Er zal nog steeds gas uit andere landen naar Nederland worden 
getransporteerd. Maar de export zal op den duur wegvallen, waardoor het totale volume dat 
door de buizen stroomt minder wordt. Daarom wordt er door zowel de overheid als private 
partijen zoals Gasunie gewerkt aan de gasrotonde strategie. De overheid wil dat Nederland een 
Europees logistiek knooppunt wordt voor gastransport. Nederland heeft al jaren lang ervaring 
met gas en daardoor veel kennis opgebouwd. Bovendien heeft Nederland een gunstige ligging, 
goede opslagmogelijkheden en een uitgebreid netwerk (Rijksoverheid, 2013). Door een 
knooppunt voor gastransport te worden in Europa, kan de capaciteit van het transportnet 
volledig worden gebruikt.  
5.3  Duurzame energie 
5.3.1 Alternatieven 
Ondanks het feit dat er in de wereld nog grote hoeveelheden aardgas zijn, is het van belang om 
ook te werken aan alternatieven voor fossiele brandstoffen zoals aardgas. Landen als China, 
India en Brazilië groeien enorm. Wereldwijd zien we een trek naar grote steden. Die steden 
worden steeds groter en gaan ook steeds meer energie gebruiken. Uiteindelijk raken ook de 
fossiele bronnen uitgeput. Er zullen dan alternatieven nodig zijn om de vraag naar energie op te 
vangen. Volgens Zuidema worden we als Nederland gedwongen om meer met duurzame energie 
te doen. Wereldwijd neemt de vraag naar energie toe terwijl de beschikbaarheid op termijn 
afneemt. Bovendien kan de vraag worden gesteld of het wenselijk is om afhankelijk te zijn van 
andere landen zoals Rusland of Sa oedi Arabië om aan ons gas te komen. Ook is het de vraag of 
het wenselijk is om afhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen terwijl de uitstoot van 
broeikasgassen zorgt voor klimaatverandering (Zuidema, 2014). 
5.3.2  Groen gas 
Er zijn verschillende mogelijkheden om duurzame energie te produceren. Één daarvan is de 
productie van groen gas. In het Innovatiecontract Gas uit 2012 dat is opgesteld door de 
Topsector Energie is een aantal doelstellingen geformuleerd om de gasvoorziening te 
vergroenen. In 2014 moet 300 miljoen m3 groen gas worden geproduceerd, in 2030 3 miljard 
m3 en in 2050 moet 30 miljard m3 van het gasgebruik groen zijn (Topteam Energie, 2012). In 
2011 was de productie van groen gas in Nederland ongeveer 30 miljoen m3 (Agentschap NL, 
2011). Inmiddels is de hoeveelheid groen gas die wordt geproduceerd al wel toegenomen en zijn 
er nog projecten  in ontwikkeling die ook enkele tientallen miljoen m3 groen gas kunnen 
produceren. Dit is alsnog maar een fractie van de totale gasproductie in Nederland. Met de 
hoeveelheid biomassa die in Nederland beschikbaar is, zal uiteindelijk maar een beperkte 
hoeveelheid groen gas geproduceerd kunnen worden.  
Tekstbox 5.1 Productie van groen gas  
Groen gas kan op verschillende manieren worden geproduceerd. De eerste optie is het 
vergisten van biomassa. Biomassa zoals plantenresten, riolering, slib en mest  wordt met behulp 
van micro -organismen afgebroken en omgezet in biogas.  Dit biedt ook kansen voor boeren. 
Doordat zij op deze manier hun mestafval kwijt kunnen, hebben zij de mogelijkheid om uit te 
breiden zonder dat ze tegen de grenzen van een mestoversch ot aan komen. Dit leidt tot 
groeimogelijkheden in de agrarische sector die er anders niet geweest zouden zijn (Jepma, 
2014).  Om de productie van groen gas op te schalen, kan er voor een tweede optie worden </pre>

====================================================================== Einde pagina 449 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 450 ======================================================================

<pre>40 
 gekozen namelijk vergassing van biomassa. Voor ver gassing wordt harde biomassa gebruikt, 
zoals houtvezels. Onder hoge temperatuur wordt dit dan omgezet in gas. Het is een industrieel 
proces dat op dit moment nog in de kinderschoenen staat. Met name de stappen om het gas op 
te werken zijn ingewikkeld en no g lang niet uitontwikkeld. Het voordeel van harde biomassa is 
dat het gemakkelijk te transporteren is. Hierdoor kan biomassa geïmporteerd worden (KVGN, 
2013).  Op dit moment wordt in de Verenigde Staten en Canada al biomassa gewonnen voor de 
markt in Europa . In sommige gevallen worden gewassen opnieuw aangeplant en is het dus 
hernieuwbaar. Maar soms worden bestaande bossen die al duizenden jaren oud zijn gekapt en 
wordt er een nieuwe monocultuur neergezet. Er kan over gediscussieerd worden of dat wel 
duurzaa m is (Zuidema, 2014).  
 
Volgens Jacobi (2014) moeten we ook geen grote hoeveelheden groen gas willen produceren. 
We moeten kijken naar de cascadering van biomassa. Dat betekent dat altijd wordt geprobeerd 
om als eerste de componenten met de hoogste toegevoegde waarde uit de biomassa te halen. 
Omdat er maar een beperkte hoeveelheid beschikbare biomassa in Nederland is, moet er goed 
worden gekeken voor welke toepassingen de biomassa wordt gebruikt. Het omzetten van 
biomassa in energie is een laagwaardige toepassing van biomassa. Er zijn nu initiatieven in de 
chemische industrie om stoffen uit biomassa te gebruiken voor de verduurzaming van deze 
sector. Hoogwaardige componenten van biomassa kunnen worden gebruikt voor complexe 
chemische processen, zoals het maken van medicijnen en chemicaliën (DSD Betaprocess, 2012). 
Dit is een hoogwaardige toepassing van biomassa en heeft ook een veel beter verdienmodel. 
Groen gas levert nu nog te weinig op. Ook kan er kunstmest worden gemaakt met bepaalde 
stoffen uit biomassa (Zuidema, 2014). Deze toepassingen worden nu belemmerd omdat veel 
biomassa wordt gebruikt om energie op te wekken. Op dit moment wordt de bijstook van 
biomassa in centrales gesubsidieerd.  
Groen gas zal geen groot deel van de aardgaswinning over kunnen nemen. Als gas belangrijk 
blijft in de Nederlandse energievoorziening zal groen gas maar in een klein deel van de vraag 
kunnen voorzien. De vraag naar gas zal dan worden aangevuld met aardgas dat op den duur uit 
andere landen geïmporteerd moet worden. Boven dien kan er meer worden verdiend aan 
biomassa door het voor andere doeleinden te gebruiken. Groen gas is daarmee niet de oplossing 
voor het energievraagstuk. Maar het zal wel een bijdrage kunnen leveren. Door groen gas toe te 
voegen aan de energiemix kan deze worden verduurzaamd, ook als gas een belangrijke 
energiedrager blijft.   
5.3.3 Duurzame energie in Nederland 
De Nederlandse overheid wil het aandeel van duurzame energie in de energievoorziening 
vergroten. In 2020 wil de overheid 14% van de vraag naar energie uit duurzame bronnen 
produceren. In 2012 was het aandeel duurzame energie in Nederland 4,4%. De overheid heeft 
het doel gesteld om in 2050 een volledig duurzame energievoorziening te hebben. De 
belangrijkste vormen van duurzame energie in Nederland zijn windenergie, zonne-energie, bio-
energie en geothermie (Rijksoverheid, 2014b). Ontwikkelingen in duurzame energie bieden 
volgens een aantal geïnterviewden grote kansen voor Noord-Nederland. Noord-Nederland heeft 
vrij veel potentie om duurzame energie te produceren. Zonnecellen kunnen op veel manieren in 
het landschap worden toegepast. Ook in andere plaatsen in het land zoals de Randstad. Maar 
voor andere duurzame bronnen als biomassa, geothermie en windenergie heeft het Noorden 
meer potentie. Het is hier leeg en daardoor is er meer ruimte om deze vormen van energie te </pre>

====================================================================== Einde pagina 450 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 451 ======================================================================

<pre>41 
 ontwikkelen (Zuidema, 2014).  Maar niet iedereen is positief over de ontwikkelingen op het 
gebied van duurzame energie. Na de ramp met de kerncentrale in Fukushima in 2011 besloot 
Duitsland om de komende jaren de kerncentrales te sluiten en in te zetten op energiebesparing 
en duurzame energie. Deze ‘Energiewende’ wordt onder andere gefinancierd door een heffing 
op de energieprijs. Omdat er de afgelopen jaren veel duurzame energie bij is gekomen, is de 
heffing op de energieprijs ook sterk toegenomen. Ook voor de overheid kost de transitie veel 
geld omdat er veel gebruik gemaakt wordt van de beschikbare subsidies (DIA, 2014). 
5.3.4  Problemen met duurzame energie  
Op dit moment brengt duurzame energie een aantal problemen met zich mee voor het 
energiesysteem. Windenergie en zonne-energie zijn geen constante bron van energie. Als het 
hard waait op een moment dat er nauwelijks stroom wordt gebruikt, is er een overschot aan 
energie. Op het moment dat het niet of nauwelijks waait, wordt er geen energie opgewekt. Dit 
geldt ook voor zonne-energie. Op dagen dat het mistig of bewolkt is, wordt er weinig energie 
opgewekt. Het systeem raakt hierdoor enorm in onbalans. De ontwikkelingen in wind- en zonne-
energie temporiseren hierdoor (Jepma, 2014). Er moet een oplossing komen voor de onbalans 
die duurzame energie op dit moment creëert. Er is nu alleen een economisch opvangsysteem. De 
prijs schommelt waardoor grote afnemers van energie soms geld toe krijgen. Als er te weinig 
energie is, moet de traditionele opwekking bijspringen. Grote centrales moeten op dit moment 
de back-up in stand houden terwijl ze maar zo nu en dan gebruikt worden. Dat is geen duurzaam 
verdienmodel (Jacobi, 2014). Om een transitie naar duurzame energie te kunnen maken, zal er 
een back-up voorziening moeten komen. Het probleem is echter dat elektriciteit moeilijk is op te 
slaan. 
 “Power to gas ” zou een belangrijke oplossing kunnen zijn voor dit probleem. Power to gas is een 
derde optie om groen gas te produceren. Door middel van elektrolyse kan elektriciteit worden 
omgezet in gas. Met elektriciteit wordt water gesplitst in waterstof en zuurstof. Van waterstof 
kan methaan worden gemaakt door er CO2 aan toe te voegen. Methaan is feitelijk hetzelfde als 
aardgas (KVGN, 2013). Dit kan dus weer in het aardgasnet worden gebracht. Op het moment dat 
er veel wind is, kan de elektriciteit die te veel wordt opgewekt, worden omgezet in gas. Gas heeft 
als voordeel dat het goed en goedkoop is te transporteren en op te slaan. Bovendien is het hele 
opslag- en transportnetwerk al aangelegd in Nederland waardoor er niet geïnvesteerd hoeft te 
worden in nieuwe infrastructuur (KVGN, 2013). De verwachting van Jepma (2014) is dat we in 
de toekomst elektrolyseactiviteiten aan de kust gaan zien. Maar voor het zover is, moet er nog 
veel onderzoek worden gedaan. Bovendien is het volgens meerdere geïnterviewden op dit 
moment te vroeg om al te kiezen voor een oplossing. We zitten nu nog in een experimenteerfase 
waar uiteindelijk misschien wel meerdere oplossingen uit komen. Dat wil niet zeggen dat power 
to gas niet verder ontwikkeld moet worden. Maar ondertussen moet er verder gekeken worden 
naar andere mogelijke oplossingen (Broenink, 2014; Coenen, 2014; Jacobi, 2014).  
5.4  Twee toekomstscenario’s  
In de twee voorgaande paragrafen zijn twee ontwikkelingen beschreven. De eerste is de rol die 
gas in de Nederlandse energievoorziening zal spelen in de toekomst. De tweede is de 
ontwikkeling van verschillende vormen van duurzame energie. Op dit moment wordt er al 
geïnvesteerd in duurzame energie. Vanuit de Rijksoverheid worden er subsidies gegeven voor 
het produceren van duurzame energie. Tegelijkertijd wordt er nog veel geïnvesteerd in de 
gasinfrastructuur omdat Nederland een belangrijk transportland voor aardgas wil blijven, ook 
als het zelf geen aardgas meer exporteert. Welke van deze twee ontwikkelingen Nederland in de </pre>

====================================================================== Einde pagina 451 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 452 ======================================================================

<pre>    toekomst zal volgen, is moeilijk te zeggen. Dit hangt af van verschillende factoren. Onder andere  de gasprijs speelt hier een rol in. Als de gasprijs hoog is, zal duurzame energie eerder rendabel  zijn dan wanneer de gasprijs laag is. De prijs van duurzame energie zal dan minder ver hoeven  zakken om concurrerend te zijn met gas. De verwachting is dat de gasprijs de komende jaren  niet veel zal veranderen. Toch is dit niet met zekerheid te zeggen. De ontwikkeling van  onconventioneel gas, zoals schaliegas, zal invloed hebben op de ontwikkeling van de gasprijs. Als  er veel onconventioneel gas gewonnen wordt, zal de gasprijs hierdoor dalen. Maar in Europa is  de gasprijs deels gekoppeld aan de olieprijs (PA Consulting Group, 2012). Als de olteprijs stijgt,  zal de gasprijs ook stijgen. Dit maakt het moeilijk te voorspellen hoe de gasprijs zich op de lange  termijn zal ontwikkelen. Daarom wordt de gasprijs in het onderzoek niet meegenomen.  Daarnaast wordt de toekomst van energie in Nederland voornamelijk beslist door politieke en  maatschappelijke keuzes. Als wordt besloten om op termijn CO2 neutraal te zijn en bepaalde  klimaatdoelstellingen te halen, zal er meer worden geïnvesteerd in duurzame energie. Het is  daarom erg lastig om voorspellingen te doen over wat er in de toekomst zal gebeuren. Hier zit  altijd enige mate van onzekerheid in.    Om toch uitspraken te kunnen doen over de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de  aardgaswinning voor Noord-Nederland, zullen de gevolgen worden beschreven op basis van  twee scenario's.    I. Het eerste scenario gaat er van uit dat gas nog een lange tijd belangrijk blijft voor  Nederland. Ondanks het feit dat de gaswinning in Nederland afneemt, zal gas nog lang in  de energievoorziening worden gebruikt. Gas is van de fossiele brandstoffen de schoonste  en is zeer energiedicht waardoor het goedkoop te transporteren is. Bovendien is de  infrastructuur volledig op gas gericht en zullen er enorme investeringen nodig zijn om  alternatieve infrastructuren te organiseren. Omdat de aardgaswinning afneemt, zal  Nederland rond 2025 niet meer zelfvoorzienend zijn. Wereldwijd zijn er nog grote  voorraden aardgas. Om toch in de Nederlandse vraag naar gas te kunnen voorzien, zal er  daarom meer gas uit andere landen worden geimporteerd. Nederland zal investeren in  de gasrotonde strategie. Door de infrastructuur goed aan te sluiten op belangrijke  internationale leidingen kan Nederland haar spilfunctie blijven behouden en als  gasknooppunt voor Noordwest-Europa functioneren.    I Het tweede scenario gaat er van uit dat Nederland een transitie zal doormaken naar een  duurzame energievoorziening. Er zal in de komende jaren gewerkt moeten worden aan  alternatieve bronnen, ondanks het feit dat er nog veel aardgas aanwezig is in de wereld.  Op termijn zullen ook die voorraden afnemen en uitgeput raken. Een energietransitie is  daarom uiteindelijk onvermijdelijk. Om op grote schaal duurzame energie te kunnen  produceren, is nog veel kennis en ontwikkeling nodig. Noord-Nederland zal hierin het  voortouw kunnen nemen. Bovendien kan door op grote schaal duurzame energie te  produceren de afhankelijkheid van energie uit andere landen worden verminderd. De  blijvende vraag naar gas kan worden aangevuld met groene alternatieven. Gas kan als  back-up brandstof gebruikt worden zolang er nog geen andere mogelijkheden zijn om de  schommelingen in het energiesysteem op te vangen.    Deze twee scenario's zullen in hoofdstuk 7 terugkomen. In dat hoofdstuk zullen de gevolgen  voor de ruimtelijk economische structuur worden beschreven op basis van de twee scenario's.    42</pre>

====================================================================== Einde pagina 452 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 453 ======================================================================

<pre>43 
 6 Het afbouwen van de aardgaswinning 
6.1  Inleiding: afnemende aardgaswinning 
Dat de aardgaswinning in Nederland de komende decennia zal afnemen, staat vast. Hoe de 
aardgaswinning in de toekomst zal verlopen, is goed te voorspellen. Thermodynamisch is te 
voorspellen dat de druk af zal nemen en dat daardoor de winning in de komende jaren minder 
zal worden (Wiersema, 2014). De afgelopen decennia is de economisch winbare voorraad 
aardgas toegenomen door nieuwe technologieën. Voorheen moest er een flink volume aardgas in 
het veld aanwezig zijn om het efficiënt te kunnen winnen. Dankzij nieuwe technologieën is het 
goedkoper geworden en kan ook onder lagere druk aardgas worden gewonnen. Velden kunnen 
daardoor voor langere tijd worden gewonnen en ook kleine velden kunnen worden 
geproduceerd. Er zijn enorme ontwikkelingen in het proces van gaswinning geweest. Het is 
moeilijk te zeggen hoelang die ontwikkelingen door kunnen gaan (Van Heijningen, 2014).  
6.2 De kleine velden 
Sinds de invoering van het kleine veldenbeleid in 1974 zijn veel kleinere gasvelden op land en 
op de Noordzee opgespoord en gewonnen. Het gas uit de kleine velden heeft jarenlang voor een 
constante stroom aardgas gezorgd om de voorraad uit het Groningenveld zoveel mogelijk te 
sparen. Inmiddels is een deel van de velden economisch leeg en worden zij niet meer 
geëxploiteerd. De bodem is voor een groot deel in kaart gebracht en de verwachting is niet dat er 
in Nederland nog veel nieuwe velden gevonden zullen worden (Pijlman, 2014).  
Uit de grafiek van figuur 3.7 blijkt dat de bijdrage uit de kleine velden in 2012 iets minder dan 30 
miljard m3 was. De komende jaren zal de voorraad uit de reserves afnemen en in 2030 zal de 
bijdrage hiervan nog zeer klein zijn. De voorwaardelijke voorraden zullen in 2035 waarschijnlijk 
ook bijna leeg zijn. De verwachting is dat de nog te ontdekken velden wat langer een bijdrage 
zullen leveren. Toch zal Nederland rond 2025 niet meer in de vraag naar hoogcalorisch gas 
kunnen voorzien. De vraag naar hoogcalorisch gas was in 2013 18 miljard m3 (Ministerie van 
Economische Zaken, 2014b). Vanaf 2025 zal de winning uit de kleine velden ongeveer 16 miljard 
m3 zijn. Er zal dan gas geïmporteerd moeten worden om in de vraag naar hoogcalorisch gas te 
kunnen voorzien, mits de vraag daarnaar gelijk blijft.  
EBN heeft een doelstelling 30/30 uitgesproken. De doelstelling houdt in dat er in Nederland tot 
2030 jaarlijks 30 miljard m3 gas uit de kleine velden gewonnen zal worden (EBN, 2014). Deze 
ambitie lijkt niet haalbaar (Wiersema, 2014). Maar technologie zou een belangrijke rol kunnen 
spelen. In het verleden zijn de prognoses over de voorraad aardgas in Nederland vaak te 
voorzichtig geweest. Dat betekent niet dat hetzelfde voor de toekomst kan worden beweerd 
(Jacobi, 2014). Maar dankzij nieuwe technologieën kunnen tegenwoordig kleine voorkomens 
worden geproduceerd die voorheen niet werden gewonnen. Bovendien kan er nu meer uit een 
veld worden gewonnen dan een aantal jaren geleden. De ontwikkeling van nieuwe technieken 
zorgt ervoor dat de horizon steeds verder verschuift (Van Heijningen, 2014). De doelstelling is 
met name opgesteld om te initiëren dat mensen actief mee zouden blijven denken over de 
toekomst van de gaswinning in Nederland (Broenink, 2014). Er was in Nederland een algemene 
acceptatie dat de gaswinning af zou lopen en daarom werd er minder nagedacht over 
vernieuwing. Of er in 2030 daadwerkelijk nog 30 miljard m3 wordt gewonnen is niet het 
belangrijkste punt. Het gaat erom dat verschillende partijen samenwerken en blijven innoveren.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 453 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 454 ======================================================================

<pre>44 
 Als de winning van gas op een locatie wordt gestopt omdat het veld economisch leeg is, moet de 
boorlocatie worden opgeruimd. De boorput wordt afgesloten en de apparaten en installaties 
worden weggehaald. De locatie moet weer worden teruggebracht in haar oorspronkelijke staat. 
Ook op zee moeten de boorplatforms opgeruimd worden (NAM, 2014a). In januari 2013 waren 
er 113 gasvelden op land in productie en 152 gasvelden op zee (NLOG, 2013). In hoofdstuk 7 
wordt dit verder besproken.  
6.3 Het Groningenveld 
6.3.1 Afnemende voorraad, maar blijvende investeringsbehoefte 
Voor het Groningenveld bestaat de verwachting dat in ieder geval tot 2070 gas uit het veld kan 
worden gewonnen (NAM, 2014b). De hoeveelheid die jaarlijks gewonnen kan worden zal echter 
wel afnemen. In de grafiek van figuur 6.1 is te zien dat de jaarlijkse productie van het 
Groningenveld vanaf 2020 substantieel zal gaan dalen. De grafiek is iets achterhaald omdat het 
uitgaat van het oude tienjarige winningsplan.  
Figuur 6.1 Gerealiseerde en verwachte productie uit het Groningenveld (NLOG, 2014) 
Tot nu toe heeft het Groningenveld altijd een balansfunctie gehad. In de winter, als de vraag naar 
aardgas groter is, kan er extra uit het veld worden gewonnen. Deze balansfunctie zal na 2020 
fysiek niet meer mogelijk zijn. Doordat de druk in het gasveld daalt, kan er niet meer in 
wisselende hoeveelheden worden gewonnen (Rijksoverheid, 2013). Dit betekent dat het 
Groningenveld in plaats van een groot veld zal functioneren als een klein veld en de 
schommelingen in de vraag naar gas niet meer opgevangen kunnen worden. In technische 
termen is het veld dan in decline (Broenink, 2014). Dat betekent dat als er in een periode minder 
gas wordt gewonnen deze hoeveelheid niet automatisch het jaar daarna extra kan worden 
gewonnen. De druk is daarvoor dan te laag. De balansfunctie is door het winningbesluit van 
minister Kamp in januari 2014 eigenlijk al verdwenen (NAM, 2014b). Er mag in 2014 en 2015 
niet meer dan 42,5 miljard m3 per jaar uit het veld gewonnen worden. In de toekomst zal meer 
gebruik worden gemaakt van ondergrondse gasopslagen. In de zomer is de vraag naar gas lager 
dan in de winter. Als het gas op een constant niveau wordt gewonnen, zal er in de zomer een 
teveel aan gas ontstaan. Dit kan worden opgeslagen in ondergrondse gasopslagen. In de winter 
kan dit dan opnieuw worden gewonnen om te voldoen aan de vraag.  
De tweede hypothese, opgesteld in hoofdstuk 4, veronderstelt dat na 2022 de investeringen in 
de gassector zullen afnemen omdat de winning uit het Groningenveld flink zal gaan dalen. De 
geïnterviewden geven verschillende redenen waarom dit niet direct het geval zal zijn:  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 454 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 455 ======================================================================

<pre>45 
 1. De laatste jaren is er veel geïnvesteerd in het vervangen van pompen in het 
Groningenveld en door Gasunie is veel geïnvesteerd in de infrastructuur. De infrastructuur in 
Nederland is er nu op gericht om gas van hier naar andere markten te brengen. In de toekomst 
zal het aanbod van gas in Nederland afnemen en zal er meer geïmporteerd gaan worden. Er zal 
dan voor moeten worden gezorgd dat het gas vanuit bijvoorbeeld Rusland of Noorwegen naar 
Nederland komt. Gasunie probeert zich internationaal te positioneren en heeft daarom de 
afgelopen jaren geïnvesteerd om Nederland te verbinden met andere landen. Dat is onderdeel 
van de gasrotonde strategie die Gasunie een aantal jaren geleden heeft bepaald (Coenen, 2014). 
De investeringsbehoefte zal daardoor blijven bestaan.  
2. Ook de komende jaren zal nog in het Groningenveld worden geïnvesteerd. In 2009 is het 
Groningen Long Term project afgerond. De boorlocaties in het Groningenveld zijn toen 
opgeknapt en voorzien van compressoren. De compressoren zorgen ervoor dat het gas 
bovengronds op druk wordt gebracht zodat het naar het leidingennet van Gasunie kan worden 
getransporteerd. In tegenstelling tot het gas in de kleine velden zal het gas in het Groningenveld 
ook in de toekomst uit zichzelf naar boven blijven komen. Het gesteente is dusdanig poreus dat 
het gas heel makkelijk omhoog komt, ook in de toekomst. Wel zal de druk steeds verder 
afnemen. Het gas dat wordt gewonnen, moet eerst worden behandeld. Water en aardgas-
condensaat worden eruit gehaald en het gezuiverde gas wordt in het leidingensysteem gebracht. 
In dit zuiveringsproces verliest het gas wat aan druk. Voorheen was dit geen probleem omdat de 
druk van het gas hoog genoeg was. Inmiddels zijn er compressoren nodig om het gas 
bovengronds weer voldoende onder druk te brengen zodat het gelijk is aan de druk in het 
transportnet. Omdat de druk in het veld verder afneemt, worden er nu extra compressoren 
geplaatst. Investeringen als deze zijn nodig om ook in de toekomst het gas uit het veld te kunnen 
transporteren (NAM, 2014b).  
Ondanks dat de gaswinning na 2020 zal afnemen, zullen er nog wel grote volumes uit het veld 
gewonnen worden. De opbrengsten zullen daardoor hoog genoeg zijn om investeringen te 
kunnen blijven doen.  
6.3.2 Politieke besluitvorming 
De hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen zal worden, hangt niet alleen af van hoeveel er 
technisch mogelijk is om uit de velden te winnen. Er zit ook een stuk besluitvorming in dat veel 
minder goed te voorspellen is (Wiersema, 2014). Met name voor de winning uit het 
Groningenveld speelt dit een grote rol. In januari 2014 besloot minister Kamp van Economische 
Zaken om de gaswinning uit het Groningenveld tot en met 2016 te verlagen. In plaats van een 
tienjarig productieplafond is er nu een jaarlijks productieplafond waar de NAM zich aan moet 
houden. Deze besluitvorming heeft invloed op de hoeveelheid aardgas die in de toekomst zal 
worden gewonnen. Een onzekere factor hierin is het risico op zwaardere aardbevingen. Op dit 
moment is redelijk bekend hoe groot het risico op zwaardere aardbevingen voor de komende 
vijf jaar is. Vooralsnog wordt dat risico door de meeste partijen acceptabel gevonden. Over het 
risico op zwaardere aardbevingen op de langere termijn is nu onvoldoende bekend. Op dit 
moment wordt daar onderzoek naar gedaan. De uitkomsten hiervan kunnen invloed hebben op 
de toekomstige winning uit het veld. Maar daar kunnen nu nog geen uitspraken over gedaan 
worden (NAM, 2014b). In 2013 en het begin van 2014 zijn er verschillende protesten geweest 
tegen de aardgaswinning uit het Groningenveld. In het gebied rond het gasveld vinden 
aardbevingen plaats wat leidt tot schade aan woningen en een gevoel van onveiligheid onder 
veel inwoners van het gebied. De kans bestaat dat in de toekomst zwaardere aardbevingen </pre>

====================================================================== Einde pagina 455 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 456 ======================================================================

<pre>46 
 zullen voorkomen. Het is moeilijk te zeggen of de aardgaswinning uit het Groningenveld eerder 
zal worden stopgezet als de aardbevingen toenemen. Theoretisch is het mogelijk maar het zal 
afhangen van de politieke besluitvorming. Op dit moment zijn de opbrengsten te hoog ten 
opzichte van de negatieve gevolgen. Als de veiligheid in het gebied kan worden gewaarborgd en 
de beslissing om aardgas te winnen politiek houdbaar blijft, zal de aardgaswinning door blijven 
gaan (Pijlman, 2014). Er zit nog veel aardgas in het veld en dit heeft een gigantische waarde. De 
afgelopen jaren leverde de aardgaswinning tussen de tien en vijftien miljard euro op voor de 
Rijksoverheid. Als het gas in de bodem blijft zitten, zal de overheid dit mislopen. Er zal dus een 
afweging gemaakt moeten worden (Zuidema, 2014). De waarde van het gas is waarschijnlijk te 
hoog om dit in de grond te laten zitten.  
Het wel of niet stopzetten van de aardgaswinning hangt deels af van de manier waarop de 
discussie wordt gevoerd. Zolang wordt geprobeerd om de discussie over de aardbevingen een 
objectieve discussie te laten zijn, kan er worden gewerkt aan goede oplossingen. Maar als op 
basis van emoties een besluit wordt genomen, is het moeilijk te zeggen welke kant het op zal 
gaan (Broenink, 2014). Bovendien zijn er langdurige contracten gesloten met Duitsland, België 
en Frankrijk waardoor Nederland verplicht is om gas uit het Groningenveld te leveren (Coenen, 
2014).  
Naast de financiële consequenties die het stoppen van de aardgaswinning met zich mee zal 
brengen, zit er ook een praktische consequentie aan. Omdat het gas uit het Groningenveld 
laagcalorisch is, kan de vraag naar dit gas niet worden vervuld met geïmporteerd gas. De 
gasaansluitingen in Nederland en de delen van Duitsland, België en Frankrijk die ook gebruik 
maken van Groningengas zijn niet geschikt voor hoogcalorisch gas. Als de winning uit het 
Groningenveld wordt beëindigd, zullen veel huishoudens zonder gas komen te zitten.  
Ook het fors verlagen van de gaswinning uit het veld zal voor problemen zorgen. Of een deel van 
de Nederlandse huishoudens zal geen gas geleverd krijgen of de exportcontracten kunnen niet 
worden nagekomen. Deze contracten kunnen volgens Zuidema (2014) eventueel worden 
afgekocht. Het is moeilijk in te schatten of dit echt zal gebeuren, maar Zuidema kan zich er iets 
bij voorstellen. Door de contracten af te kopen of ze te vervullen door elders gas te importeren, 
wordt er geld verloren. Maar op een gegeven moment kan een kosten-batenanalyse worden 
gemaakt. Is het goedkoper om de contracten af te kopen, om te importeren om de contracten te 
kunnen nakomen of om door te gaan met produceren en zowel de financiële als de 
maatschappelijke kosten te accepteren. Als de derde kostenpost niet veel afwijkt van de andere 
twee zou het volgens Zuidema best kunnen zijn dat de maatschappelijke discussie de doorslag 
gaat geven. Toch acht ook hij het niet waarschijnlijk dat dit zal gebeuren omdat er nog voor 
miljarden euro’s aan gas in d e bodem zit die Nederland graag zal willen verkopen.  
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 456 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 457 ======================================================================

<pre>47 
 7 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur  
7.1 Inleiding: ruimtelijk economische structuur in twee scenario’s  
De Nederlandse aardgaswinning zal de komende jaren nog door gaan. Technisch is het mogelijk 
om tot ongeveer 2070 uit het Groningenveld te blijven winnen. Maar het niveau waarop dat 
gebeurt, zal vanaf 2020 al flink afnemen. Bovendien zal de aardgaswinning uit de kleine velden 
naar verwachting al eerder stoppen. Dit zal invloed hebben op de ruimtelijk economische 
structuur van Noord-Nederland. Maar die veranderingen hoeven niet per se negatieve gevolgen 
voor de regio te hebben. In hoofdstuk 5 zijn twee verschillende scenario’s beschreven. In dit 
hoofdstuk wordt voor beide scenario’s beke ken wat het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor gevolgen zal hebben voor de werkgelegenheid, de kennis en de 
infrastructuur in Noord-Nederland.  
7.2 Werkgelegenheid 
7.2.1 Werkgelegenheid in de gassector  
In hoofdstuk 3 is berekend dat de aardgaswinning direct voor ongeveer 3.350 banen zorgt in 
Noord-Nederland. Dit is ten opzichte van de totale werkgelegenheid in het noorden slechts een 
klein deel. Indirect zorgt de aardgaswinning voor een veel groter aantal banen. Dit komt door de 
grote multipliereffecten die door het winnen van aardgas worden gegenereerd. Het indirecte 
aantal banen wordt geschat op bijna 9.000 banen. Direct en indirect is de aardgaswinning goed 
voor bijna 12.500 banen in Noord-Nederland. De werkgelegenheid in de energiesector kan 
worden onderverdeeld in drie categorieën. De directe werkgelegenheid is de kern van de sector. 
Dit zijn de producenten en leveranciers van energie. In de aardgassector zijn dit bijvoorbeeld 
NAM, Gasunie en GasTerra. Om de kern zit een schil van productie- en installatiebedrijven van 
energie technologie. Dit zijn industriële dienstverleners die installaties, onderhoud en reparaties 
verzorgen. Daaromheen zit een tweede schil van dienstverlening gericht op energie activiteiten. 
Deze bedrijven houden zich bezig met ontwerp en advies (Energy Valley, 2014). De productie- 
en installatiebedrijven en de dienstverleners vormen de indirecte werkgelegenheid. 
Figuur 7.1 Opbouw werkgelegenheid in de energiesector (Energy Valley, 2014) 
7.2.2  De werkgelegenheid in scenario I 
Het afnemen van de aardgaswinning is niet één op één te vertalen naar een daling in de 
werkgelegenheid (Jacobi, 2014). Waarschijnlijk zal een deel van de directe banen verdwijnen als 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 457 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 458 ======================================================================

<pre>48 
 de aardgaswinning stopt. Met name de banen in de opsporing en winning van gas. Als het gas 
opraakt, kan er steeds minder gas worden gewonnen. Toch hoeft een afname van het volume 
aardgas dat wordt gewonnen er niet voor te zorgen dat ook de directe werkgelegenheid 
afneemt. Het winnen van het laatste aardgas levert namelijk relatief meer werk op dan in het 
begin. Omdat de druk in de velden afneemt, zullen er extra investeringen gedaan moeten 
worden om ook het laatste gas te kunnen winnen. In de kleine velden wordt met behulp van 
nieuwe technieken steeds meer uit bestaande velden gehaald. Gas uit het Groningenveld zal ook 
als de druk afneemt vanzelf naar boven blijven komen doordat het gesteente erg poreus is. 
Bovengronds zal het dan steeds meer onder druk gebracht moeten worden om het ook te 
kunnen transporteren. Naast extra investeringen zorgt dit ook voor extra werk. De kosten om 
het laatste gas uit de velden te winnen, zijn daardoor ook hoger. Er zal dus slimmer moeten 
worden omgegaan met het gas en worden geïnvesteerd in nieuwe technologieën om op een 
goedkope en efficiënte manier het gas naar boven te krijgen (Broenink, 2014; Jacobi, 2014). Als 
de aardgaswinning in Noord-Nederland rond 2022 gaat afnemen, zal dit daarom niet direct 
gevolgen hebben voor de werkgelegenheid in de gassector.  
Naast de werkgelegenheid in de winning van gas zijn er ook banen gerelateerd aan de 
distributie, handel en levering van gas. De werkgelegenheid in deze segmenten van de gassector 
is vooral gerelateerd aan de algemene vraag naar gas (Broenink, 2014). In het eerste scenario 
wordt er van uit gegaan dat de vraag naar gas nog lange tijd blijft bestaan. Ondanks dat de 
gaswinning in Nederland gaat afnemen, zal het wel een belangrijke transportland blijven. Er zal 
meer gas geïmporteerd worden uit andere landen. Dat betekent dat de transportfunctie blijft en 
wellicht zelfs in belang zal toenemen. Nederland heeft de ambitie om een belangrijk knooppunt 
voor gas in Noordwest-Europa te worden. Als de aardgaswinning in Nederland afneemt, zal ook 
de export van Nederlands gas afnemen. Er zal daardoor minder gas door de leidingen worden 
getransporteerd. Om de capaciteit van het transportnet volledig te benutten, kan gas worden 
geïmporteerd en worden getransporteerd naar andere landen. Niet alleen in Nederland loopt de 
gaswinning de komende jaren terug. Ook in andere landen in Noordwest-Europa zoals het 
Verenigd Koninkrijk en Duitsland zal de gaswinning afnemen. De afgelopen jaren is er door 
Gasunie veel geïnvesteerd in het beter aansluiten van het Nederlandse transportnet op 
internationale leidingen. Gasunie probeert zich internationaal te positioneren om de transitrol 
die het bedrijf heeft te blijven vervullen naar andere landen toe (Coenen, 2014). Naast de 
transportfunctie zal ook de handelsfunctie blijven. Het gas zal ingekocht moeten worden en 
verhandeld (Jepma, 2014). Deze posities zijn niet zo zeer afhankelijk van de eigen winning van 
aardgas maar van de vraag naar gas in Nederland en andere landen in Noordwest-Europa. De 
werkgelegenheid in de gassector zal daarom deels blijven bestaan als de aardgaswinning wordt 
beëindigd.  
Er zijn wel zorgen over het effect dat het afbouwen van de aardgaswinning zal hebben op de 
indirecte werkgelegenheid. Er is veel werkgelegenheid gerelateerd aan het onderhoud van 
allerlei installaties rond de gaswinning. Industriële dienstverleners hebben duizenden 
werknemers die actief zijn in dit veld. Als de gaswinning stopt, zal een groot deel van die 
werkgelegenheid verdwijnen. Het effect op de indirecte werkgelegenheid is vele malen groter 
dan het effect op de directe werkgelegenheid (Jacobi, 2014). De dienstverleners zijn niet volledig 
afhankelijk van de gassector. Ze zijn ook actief in andere sectoren. Maar de projecten in de 
gaswinning zijn erg groot (Wiersema, 2014). Bedrijven hebben een minimum omvang aan 
klanten nodig om in een regio vertegenwoordigd te zijn. Industriële dienstverleners die actief </pre>

====================================================================== Einde pagina 458 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 459 ======================================================================

<pre>49 
 zijn in de aardgaswinning zijn ook werkzaam op onder andere het chemiepark in de Eemshaven. 
Als de onderhoudswerkzaamheden in de gaswinning wegvallen, is het de vraag of voor dez e 
bedrijven de werkzaamheden in de andere sectoren voldoende zijn om in de regio aanwezig te 
blijven. In ieder geval in de omvang waarin zij nu vertegenwoordigd zijn. Een deel van deze 
bedrijven zal dan wellicht uit de regio vertrekken. Het risico bestaat dat bedrijven wegtrekken 
uit een regio als technologisch gerelateerde sectoren niet meer vertegenwoordigd zijn. Als de 
projecten op boorlocaties voor industriële dienstverleners verdwijnen, zal dat een negatief effect 
hebben op de indirecte werkgelegenheid .  
7.2.3  De werkgelegenheid in scenario II 
Als de aardgaswinning uiteindelijk stopt, zullen de banen in de opsporing en winning van gas 
verdwijnen. Maar dat hoeft niet per se te betekenen dat het aantal banen in de regio daarmee 
ook afneemt. Dat hangt af van de keuzes die worden gemaakt (Zuidema, 2014). Op dit moment 
zijn er in de energiewereld veranderingen aan de gang waar bedrijven mee verder zouden 
kunnen (Wiersema, 2014). Bijvoorbeeld op het gebied van duurzame energie.  
De productie van duurzame energie biedt een mogelijkheid om meer werkgelegenheid te 
creëren in Noord-Nederland. In Duitsland is dat nu al te zien. Duitsland is verder op het gebied 
van duurzame energie dan Nederland. Daar waren in 2012 bijna 380.000 mensen werkzaam in 
de duurzame energiesector. Dat is meer dan twee keer zoveel werknemers als in de fossiele 
sector in Duitsland (Energiemedia, 2014). Ook in Nederland is te zien dat de productie van 
duurzame energie arbeidsintensiever is dan de productie van fossiele energie. Ongeveer 27% 
van de werknemers in de energiesector in Noord-Nederland is werkzaam in de duurzame sector. 
Van het energieverbruik in Noord-Nederland is 8,4% van een duurzame bron (Energy Valley, 
2014). In de duurzame sector is relatief veel meer werkgelegenheid dan in de fossiele sector. Als 
de duurzame sector in Noord-Nederland groeit, zal dit ook groei in de regio meebrengen 
(Pijlman, 2014). De verduurzamingslag is volgens Jepma (2014) het grote punt waar groei in zit. 
De duurzame energiesector is namelijk niet alleen arbeidsintensiever maar ook 
innovatiegevoeliger. In plaats van een verlies van banen zal er daardoor sprake zijn van een 
verschuiving van banen. Die verschuiving is deels al aan de gang. De productie- en 
installatiebedrijven en dienstverleners in de energiesector zijn zich nu al aan het verbreden en 
heroriënteren. Bedrijfsactiviteiten zijn niet meer alleen gericht op de fossiele sector. Per saldo 
vindt er meer bedrijvigheid plaats in de duurzame sector en daarmee zal waarschijnlijk ook 
meer werkgelegenheid worden gecreëerd. Vanuit een werkgelegenheidsperspectief is duurzame 
energie daarom interessant. De kapitaallasten van de productie van duurzame energie zijn wel 
een stuk lager. Het verdienvermogen van de energiesector in Noord-Nederland, dat met gas en 
olie zeer hoog is, zal daardoor afnemen. Voor de schatkist zal duurzame energie minder 
opleveren maar voor de regio liggen er wel kansen (Pijlman, 2014).  
Ondanks dat we uiteindelijk over moeten stappen op alternatieven om in de vraag naar energie 
te kunnen voorzien, is er ook kritiek op de ontwikkeling van duurzame energie. Het is een 
economische afweging die door de samenleving gemaakt moet worden. De kostprijs van 
verschillende vormen van duurzame energie ligt nu nog hoger dan de verkoopprijs. In 
Nederland zal de productie van duurzame energie gesubsidieerd moeten worden of 
huishoudens zullen substantieel meer voor energie moeten betalen. In Duitsland neemt het 
draagvlak voor de energietransitie daardoor langzaam af (DIA, 2014). Uiteindelijk zullen de 
kosten van de productie van duurzame energie gaan dalen. De vraag is alleen hoe snel dat zal 
gaan. Het produceren van duurzame energie is arbeidsintensiever dan het produceren van </pre>

====================================================================== Einde pagina 459 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 460 ======================================================================

<pre>50 
 fossiele energie. Maar het nadeel is dat arbeid vaak duur is. Noord-Nederland zal zich daarom 
misschien niet op duurzame energie moeten richten. Aangezien duurzame energie nog voor een 
groot deel afhankelijk is van subsidies zijn de banen die er mee gecreëerd worden 
gesubsidieerde arbeidsplaatsen. De vraag kan worden gesteld hoe duurzaam gesubsidieerde 
arbeidsplaatsen zijn (Broenink, 2014).   
7.3 Kennis 
7.3.1 Kennis in de aardgassector 
Meer dan vijftig jaar geleden werd het Groningenveld in gebruik genomen. In die tijd is er in 
Noord-Nederland veel kennis en kunde opgebouwd op het gebied van gas en gaswinning. Die 
kennis is aanwezig op verschillende terreinen. Niet alleen op het gebied van gaswinning maar 
ook binnen Gasunie, GasTerra en de verschillende kennisinstellingen is veel kennis aanwezig. De 
lange ervaring met gaswinning, gastransport en handel in gas heeft ervoor gezorgd dat Noord-
Nederland een stevige kennisbasis heeft ontwikkeld in gas. Bovendien weten verschillende 
partijen in het Noorden elkaar goed te vinden (Wiersema, 2014). Met de verschillende 
kennisinstellingen en onderzoeksprogramma’s positioneert Noord -Nederland zich sterk op 
energiekennis. Het aantal energiegerelateerde studies groeit (Koppert, 2014). In Noord-
Nederland ontwikkelt zich een op energie georiënteerde opleidingsstructuur met opleidingen op 
mbo, hbo en universitair niveau. De regio heeft met de vele kennis een voordeel ten opzichte van 
andere regio’s. Toch is de kennis die in Noord -Nederland aanwezig is niet uniek voor de regio. 
Veel kennis binnen de NAM komt van Shell en Esso die wereldwijd actief zijn. Binnen de grote 
internationale bedrijven vindt veel kennisuitwisseling plaats. Gasunie heeft geen grote 
internationale aandeelhouders en is alleen hier gevestigd. Maar Nederland is niet de enige plek 
ter wereld waar gas wordt getransporteerd. Datzelfde geldt voor GasTerra. Er zijn meer mensen 
die deze werkzaamheden uitvoeren. Daardoor is de kennis op meerdere plaatsen ter wereld 
aanwezig (Broenink, 2014). Bovendien is Nederland een klein land en is kennis snel naar andere 
delen van het land geëxporteerd (Coenen, 2014).  
7.3.2 Kennis in scenario I 
De derde hypothese, opgesteld in hoofdstuk 4, veronderstelt dat de hoogwaardige banen in de 
aardgaswinning als eerste zullen verdwijnen. De geïnterviewden verwachten niet dat dit het 
geval zal zijn. Omdat de druk in de gasvelden afneemt, kost het steeds meer moeite om het gas te 
winnen. Hiermee zullen ook de kosten van de gaswinning stijgen. Er zullen daarom nieuwe 
technologieën bedacht moeten worden om goedkoper en efficiënter het gas te kunnen winnen. 
Daarvoor zijn juist de hoogwaardige kennisbanen nodig (Broenink, 2014). Bovendien zal het 
onderhoud langzaam afnemen als de gaswinning afneemt (Van Heijningen, 2014). Deze banen 
zullen dan ook geleidelijk verdwijnen.  
De kennis die in het Noorden aanwezig is, kan worden gevaloriseerd. De bedrijven en 
organisaties die actief en betrokken zijn bij de gassector zouden zich daar op moeten richten. 
Nog meer dan nu het geval is. De kennis kan niet alleen in Noord-Nederland worden ingezet 
maar ook buiten de regio of in het buitenland. Op dit moment gebeurt dat al wel. Gasunie is 
bijvoorbeeld niet alleen in Nederland actief maar ook in Duitsland (Jacobi, 2014). Het bedrijf is 
bezig om zich internationaal te positioneren (Coenen, 2014). Op deze manier kan de kennis die 
in de regio aanwezig is, worden geëxporteerd. Niet alleen in de gaswinning is veel kennis 
aanwezig. Door de jaren heen is ook kennis opgebouwd op gebieden die een verbintenis met 
aardgas of aardgaswinning hebben. Voor GasTerra is het bijvoorbeeld van belang om te weten </pre>

====================================================================== Einde pagina 460 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 461 ======================================================================

<pre>51 
 hoe goede contracten worden opgesteld. Daarnaast wordt (Noord-)Nederland ook gedwongen 
om na te denken over de maatschappelijke effecten van aardgaswinning en het gebruik van 
aardgas. De aardgaswinning uit het Groningenveld veroorzaakt aardbevingen in het gebied waar 
het gas gewonnen wordt. Door na te denken over hoe de schade goed kan worden opgelost en 
kan worden voorkomen, wordt ook kennis opgebouwd (Broenink, 2014).  
7.3.3 Kennis in scenario II  
Naast de kennis die nodig zal blijven in de gassector, zullen er ook nieuwe specialistische 
functies in de duurzame sector komen. Als Nederland een transitie naar meer duurzame energie 
zal doormaken, hoeven de hoogwaardige banen daardoor niet per se te verdwijnen. Veel 
mogelijkheden op het gebied van duurzame energie moeten nog verder ontwikkeld worden. 
Duurzame energie is vanuit een werkgelegenheidsperspectief interessant, maar er zijn op dit 
moment nog weinig rendabele business cases voor (Pijlman, 2014). Er zal daarom veel 
onderzoek en ontwikkeling moeten plaats vinden in de duurzame energiesector. De kostprijs 
van duurzame energie ligt op dit moment hoger dan de kostprijs van energie uit fossiele 
bronnen zoals aardgas (Rijksoverheid, 2014). In sommige gevallen ligt de kostprijs zelfs boven 
de verkoopprijs. Om de kostprijs omlaag te krijgen, zal er daarom veel innovatie en ontwikkeling 
plaats moeten vinden. Daarnaast zorgen duurzame bronnen als wind- en zonne-energie op dit 
moment nog voor een onbalans in het energiesysteem. Er is dus niet alleen veel innovatie nodig 
om de prijs van duurzame energie omlaag te krijgen maar ook om duurzame energie op grote 
schaal te kunnen gebruiken. Het zijn niet alleen nieuwe bedrijven die zich richten op duurzame 
energie. Ook een bedrijf als Gasunie is aan het nadenken welke rol het zal spelen in een 
duurzamere toekomst. Er ligt een nieuwe toekomst en daar zullen ook zij zich op moeten 
voorbereiden. Als de focus puur op aardgas blijft en men niet ziet dat de omgeving aan het 
veranderen is, krijgen bedrijven het moeilijk (Coenen, 2014). Er moet daarom niet alleen meer 
naar gas worden gekeken. In de toekomst gaat gas combineren met andere energievelden 
(Wiersema, 2014). Het energiesysteem zal in de toekomst ingewikkelder worden (Zuidema, 
2014).  
Niet alleen in Noord-Nederland wordt gewerkt aan innovaties in duurzame energie. Binnen 
diverse Nederlandse universiteiten en kennisinstellingen vindt veel onderzoek plaats. Maar ook 
in veel andere landen wordt gewerkt aan manieren om de kostprijs van duurzame energie te 
verlagen en aan nieuwe technieken om duurzame energie op te wekken. In Noord-Nederland 
wordt technisch onderzoek gedaan, bijvoorbeeld naar de ontwikkeling van plastic zonnecellen. 
Maar binnen de Rijksuniversiteit Groningen wordt vooral veel onderzoek gedaan in vakgebieden 
die raakvlakken hebben met (duurzame) energie. Op het gebied van rechten, bijvoorbeeld wet- 
en regelgeving die samenhangt met de productie van energie. Maar ook op het gebied van 
psychologie, energiegedrag van mensen en de economische aspecten van duurzame energie 
wordt veel gedaan (Wiersema, 2014). In de gassector is veel kennis aanwezig over de 
ondergrond. Deze kennis zou ook gebruikt kunnen worden om onderzoek te doen naar 
mogelijkheden voor geothermie en warmte koude opslag (Pijlman, 2014).  
Voor Noord-Nederland liggen er kansen in het vergroenen van de industrie. In Noordoost-
Groningen zit veel energie-intensieve industrie. De energie-intensieve industrie doet het in 
Europa niet goed omdat de energieprijs hier te hoog is. Als de energieprijs één van de weinig 
elementen is waar bedrijven op kunnen concurreren, zijn de vooruitzichten voor de bedrijven 
somber. Door productieprocessen te vergroenen, kunnen er specialistische kennisintensieve 
producten worden geproduceerd. Op dit moment wordt nagedacht over het creëren van een </pre>

====================================================================== Einde pagina 461 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 462 ======================================================================

<pre>52 
 biomassahub in de Eemshaven. In de haven kan biomassa aan land komen die uit andere landen 
wordt geïmporteerd. Daarnaast kan ook andere biomassa uit de agrarische sector worden 
gebruikt. De biomassa kan bijvoorbeeld in de chemie worden gebruikt als grondstof en als 
brandstof. Bedrijven in de regio kunnen inzetten op hoogwaardige, kennisintensieve en op 
biomassa gerichte producten. Op deze manier wordt de link gelegd tussen de agrarische sector, 
de energiesector en het chemiecluster (Delnooz & den Dekker, 2014).  
7.4 Infrastructuur 
7.4.1 Gasinfrastructuur in Nederland 
Nadat in 1959 het Groningenveld werd ontdekt, moest de infrastructuur van de gasvoorziening 
in Nederland worden aangepast. Er werd een hoofdtransportnet aangelegd van het 
Groningenveld naar de distributiebedrijven. Daarnaast moesten de reeds bestaande gasnetten 
worden uitgebreid en aangepast. Er werd een transportnet aangelegd dat het gas uit het 
Groningenveld naar alle bestaande lokale en regionale gasnetten in Nederland zou brengen 
(CBS, 2011). Nederland had daardoor al vroeg een uitgebreid gastransportnet.  
In figuur 7.1 is te zien dat de Nederlandse gasinfrastructuur voor een groot deel geconcentreerd 
is in Noord-Nederland. De belangrijkste gasleiding vanuit Rusland loopt via de provincie 
Groningen. Vanuit Balgzand in Noord-Holland loopt de Bacton Balgzand Line (BBL) naar Bacton 
in Engeland. Veel infrastructuur is geconcentreerd rondom het Groningenveld. Niet alleen veel 
gasinfrastructuur is geconcentreerd in Noord-Nederland. In de Eemshaven komt een groot 
aantal kabels en leidingen voor elektriciteit aan land. Deze vertakken zich vanaf daar naar de 
rest van Nederland en Europa (Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2013) .  
 
Figuur 7.2 Gasinfrastructuur in Nederland (Rijksoverheid, 2010)  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 462 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 463 ======================================================================

<pre>53 
 7.4.2 Infrastructuur in scenario I 
In het eerste scenario wordt er van uit gegaan dat gas nog een lange tijd belangrijk blijft in de 
energievoorziening. Niet alleen in Nederland maar ook in andere landen in Noordwest-Europa 
zal gas nog lang worden gebruikt. Om de afname in de eigen winning van gas op te vangen, zal er 
meer gas geïmporteerd worden. Het uitgebreide gasnetwerk dat Nederland heeft, zal daarom 
nog lange tijd gebruikt worden. Jaarlijks wordt er door Gasunie ongeveer 100 miljard m3 
aardgas door de leidingen getransporteerd (Gasunie, 2014). Dat is zowel door het Nederlandse 
netwerk als door het netwerk dat Gasunie in Noord-Duitsland heeft liggen. Op dit moment is een 
deel daarvan gas dat in Nederland wordt gewonnen en naar andere landen wordt geëxporteerd. 
Dit deel zal in de toekomst wegvallen omdat er dan geen gas meer wordt gewonnen in 
Nederland. Dit zal worden aangevuld met het aardgas dat wordt geïmporteerd uit andere 
landen. Nederland heeft de ambitie om een centraal schakelpunt voor gas in Noordwest-Europa 
te zijn. Daarvoor moet het Nederlandse gasnetwerk goed zijn aangesloten op internationale 
leidingen. Daarnaast zal het belang van de gasopslagen toenemen. Als het Groningenveld niet 
meer de schommelingen in de vraag naar gas kan opvangen, zal er meer gebruik worden 
gemaakt van ondergrondse gasopslagen. Lege gasvelden kunnen hier voor worden gebruikt.  
De LNG terminal in Rotterdam is ook aangelegd in het kader van de gasrotonde strategie. 
Vloeibaar aardgas neemt 600 keer minder ruimte in dan gasvormig aardgas. Hierdoor kan 
aardgas ook per schip worden vervoerd. LNG komt onder andere uit Noord-Afrika en het 
Midden-Oosten (Rijksoverheid, 2013). Aardgas hoeft dus niet per se uit Rusland gehaald te 
worden, maar kan ook uit andere landen worden geïmporteerd. Het vloeibare gas kan in 
Rotterdam worden omgezet in gasvormig aardgas zodat het geschikt is om in het gasnet in te 
voeden. De afgelopen jaren is een grote markt voor LNG ontstaan. Met name in de 
transportsector groeit de markt. Toch wordt de terminal in Rotterdam niet volledig gebruikt. In 
2013 is minder dan 10% van de capaciteit van de terminal gebruikt. De verwachting is dan ook 
niet dat veel dienstverlenende bedrijven in Noord-Nederland naar Rotterdam zullen trekken om 
te profiteren van de aanwezigheid van de LNG terminal. Bovendien is het effect van een LNG 
terminal op de regio klein. Er zijn 35 personen werkzaam in de terminal in Rotterdam (Gate 
terminal, 2014). Het vloeibare gas dat binnenkomt wordt omgezet in gas en in het aardgasnet 
gebracht. Hier zal weinig werk aan vast zitten voor dienstverlenende bedrijven. Omdat de LNG 
terminal in Rotterdam niet de volle capaciteit gebruikt, zal de bouw van een tweede LNG 
terminal in de Eemshaven voorlopig niet nodig zijn. Een LNG terminal zal ook in de Eemshaven 
weinig effect hebben. Het kan een kleine versterking van de energiesector in Noord-Nederland 
betekenen maar het belang ervan zal niet groot zijn (Wiersema, 2014; Jepma, 2014). Voor de 
chemiesector in Noord-Nederland zal het ook niet veel toevoegen. Het biedt extra 
leveringszekerheid. Maar over het algemeen maakt het voor de chemiesector niet uit waar het 
gas vandaan komt (Pijlman, 2014). Wel zullen de komende jaren in Europese havens vaste of 
mobiele LNG-tankstations worden gebouwd. In 2025 wil de Europese Commissie dat in alle 139 
havens van het trans-Europese netwerk LNG-tankstations staan zodat zowel zeeschepen als 
binnenvaartschepen bevoorraad kunnen worden met LNG. De Europese Commissie wil ook LNG 
als brandstof voor vrachtwagens stimuleren. In 2020 wil zij dat om de 400 kilometer 
tankstations voor vloeibaar aardgas staan langs de wegen van het trans-Europese netwerk 
(Europese Commissie, 2013).  
Op termijn zal de winning uit het Groningenveld minder worden en zal het aanbod van 
Groningengas kleiner worden dan de vraag. Er moeten dan aanpassingen worden gedaan. Er zijn </pre>

====================================================================== Einde pagina 463 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 464 ======================================================================

<pre>54 
 twee mogelijkheden: er wordt op grote schaal hoogcalorisch gas geconverteerd naar 
laagcalorisch gas of de gasaansluitingen van alle huishoudens die Groningengas gebruiken 
ombouwen zodat ze wel geschikt zijn voor hoogcalorisch gas. Om hoogcalorisch gas op grote 
schaal te kunnen converteren naar laagcalorisch gas zullen er enorme investeringen in 
stikstoffabrieken gedaan moeten worden. Bovendien is het een heel energie inefficiënt proces. 
Vanuit energieoptiek en milieuoptiek is dat niet wenselijk. Daarom is de keuze gemaakt om de 
markten om te gaan bouwen. Apparatuur moet dan worden aangepast zodat het werkt op 
hoogcalorisch gas (Coenen, 2014). Dit betekent dat er op termijn geen laagcalorisch gas meer 
getransporteerd zal worden. Op dit moment zijn er aparte leidingen voor het transport voor 
laagcalorisch gas. Als er geen laagcalorisch gas meer getransporteerd wordt, zullen deze 
leidingen leeg komen te staan. Deze kunnen ook worden gebruikt voor andere doeleinden, 
bijvoorbeeld om ook hoogcalorisch gas te transporteren. De mogelijkheid bestaat dat niet de 
volledige markt wordt omgebouwd maar dat consumenten overstappen op alternatieven. 
Nieuwe woningen zijn steeds vaker energieneutraal. Op dit moment is het kostbaar om dat bij 
bestaande bouw te realiseren. Als tegen die tijd de gasprijs hoger is dan voorheen zouden 
consumenten er voor kunnen kiezen om door middel van zonnepanelen zelf elektriciteit op te 
wekken en minder gas te gebruiken. Op dit moment is niet te voorspellen of dat zal gebeuren 
omdat dit van verschillende factoren afhangt, zoals de gasprijs maar ook van maatschappelijke 
keuzes die worden gemaakt .  
In figuur 3.7 is te zien dat de gaswinning uit de kleine velden de komende dertig jaar zal 
teruglopen. Veel kleine velden zullen economisch leeg raken. Als er niet meer gewonnen wordt 
uit deze velden, moeten de boorlocaties worden opgeruimd. De locaties moeten dan worden 
teruggebracht in de oorspronkelijke staat (Van Heijningen, 2014). Dit geldt zowel voor de 
boorlocaties op zee als op land. Met name het ontmantelen en opruimen van de boorlocaties op 
zee zal grote investeringen met zich mee brengen. Op zee moeten zowel installaties onderwater 
als de installaties bovenwater worden ontmanteld. De platforms worden op zee in stukken 
geknipt en naar land gebracht waar ze verder worden ontmanteld (HD Demolition, 2014). Gas- 
en oliemaatschappijen hebben hier al budget voor gereserveerd. De komende decennia zal er 
voor miljarden in worden geïnvesteerd. Bovendien wordt hier veel werk mee gecreëerd (Oil & 
Gas UK, 2013). In 2013 waren er 152 gasvelden op de Nederlandse Noordzee in productie. 
Daarnaast waren er 44 velden waar de productie (tijdelijk) is gestaakt en 17 velden die de 
komende jaren in gebruik worden genomen (NLOG, 2013). Dit zijn in totaal 213 gasvelden. Het 
werk dat het ontmantelen en opruimen van de boorlocaties oplevert, zal tijdelijk zijn. Maar het 
gaat om veel locaties die op verschillende moment economisch niet meer winbaar zullen zijn. De 
werkzaamheden zullen daardoor over een langere periode verspreid zijn. De verwachting is dat 
in de komende dertig jaar de boorplatforms zullen worden opgeruimd (Jepma, 2014). Noord-
Nederland zou een goede uitvalsbasis kunnen zijn voor deze activiteiten. Vanuit de havens in het 
Noorden zijn de boorplatforms goed te bereiken. Sloopbedrijven zullen zich hier op kunnen 
voorbereiden om de opdrachten binnen te halen.  
7.4.3 Infrastructuur in scenario II 
Ook als er wordt ingezet op een transitie naar duurzame energie zal de huidige infrastructuur 
nog lang gebruikt worden. Nederland heeft een uitgebreide infrastructuur en het lijkt niet 
waarschijnlijk dat deze in een duurzame toekomst niet meer gebruikt zal worden. Allereerst zal 
het een enorme kapitaalvernietiging zijn om het gastransportnet niet meer te gebruiken 
(Coenen, 2014). Daarnaast zal het enorme investeringen vergen om alternatieve infrastructuren </pre>

====================================================================== Einde pagina 464 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 465 ======================================================================

<pre>55 
 te organiseren (Zuidema, 2014). Ook in een transitie naar meer duurzame energie kunnen 
ondergrondse gasopslagen belangrijk zijn. Zoals in hoofdstuk 5 is uiteengezet, brengt het 
produceren van duurzame energie op dit moment nog een aantal problemen met zich mee voor 
ons energiesysteem. Dit raakt in onbalans door een fluctuerend aanbod van energie. Gas zal dan 
als back-up kunnen functioneren.  
Als aardgas uiteindelijk uit de Nederlandse energievoorziening zal verdwijnen en we willen de 
infrastructuur blijven gebruiken, moet dit wel mogelijk zijn. De infrastructuur moet voor andere 
doeleinden gebruikt kunnen worden. In hoofdstuk 5 is geconcludeerd dat de productie van 
groen gas in Nederland te beperkt zal zijn om aardgas volledig te vervangen. Maar het zal wel 
een bijdrage kunnen leveren aan het vergroenen van de energievoorziening. Groen gas wordt 
decentraal ingevoerd, soms rechtstreeks in het net van de regionale energiebedrijven. Wanneer 
er te weinig afzet is in het regionale net wordt het overtollige gas met behulp van compressie in 
het hoofdtransportnet gebracht. Voorheen werd gas altijd van hoge druk in het hoofd-
transportnet naar lage druk in de regionale netten gebracht. Tegenwoordig zijn beide 
bewegingen te zien (GTS, 2014). Maar de huidige infrastructuur biedt ook mogelijkheden voor 
andere gassen dan aardgas of groen gas. Lege gasvelden kunnen in de toekomst niet alleen 
gebruikt worden voor aardgas maar ook voor de opslag van bijvoorbeeld CO2. CO2 die wordt 
uitgestoten door onder andere gascentrales kan worden afgevangen. De afgevangen CO2 kan 
worden opgeslagen in lege gasvelden. In 2010 hebben EBN en Gasunie onderzoek gedaan naar 
de mogelijkheden voor CO2 opslag in Noord- en West-Nederland. Hieruit bleek dat in Noord-
Nederland meer dan voldoende potentiële opslagcapaciteit is. Bovendien bevinden de meeste 
kostenefficiënte opslaglocaties zich in de drie noordelijke provincies (EBN & Gasunie, 2010). Dit 
kan worden verklaard doordat in Noord-Nederland relatief veel gasvelden liggen. Rondom de 
opslag van CO2 is ook veel maatschappelijke discussie. In 2010 zijn in Barendrecht plannen om 
CO2 ondergronds op te slaan niet doorgegaan omdat er veel protest tegen was vanuit inwoners 
(Van Heijningen, 2014). Naast aardgas en CO2 kunnen ook andere gassen zoals stikstof en 
waterstof in het leidingennet worden getransporteerd en opgeslagen (TKI Gas, 2014).  
De Rijksoverheid heeft als doelstelling dat in 2020 de windmolens op land gezamenlijk 6.000 
MW opwekken en in 2023 de windmolens op zee gezamenlijk 4.450 MW. In 2013 was het 
vermogen van de windmolens op zee en op land samen 2.360 MW (Rijksoverheid, 2014b). De 
komende jaren zullen er veel windmolens bij moeten komen. Als de doelstellingen gehaald 
worden, zal de balans in het energiesysteem waarschijnlijk verder verstoord worden. Hoe grote r 
het aandeel windenergie in de energiemix, hoe groter de fluctuaties in het aanbod van energie. 
Volgens een aantal geïnterviewden is het op dit moment nog veel te vroeg om in te zetten op 
bepaalde oplossingen voor de onbalans in het energiesysteem (Coenen, 2014; Jacobi, 2014). We 
zitten nu nog in een experimenteerfase en moeten verschillende opties open houden (Broenink, 
2014). Toch lijkt power to gas wel een beloftevolle oplossing te kunnen zijn. Het is op dit 
moment één van de weinige grootschalige oplossingen voor de problemen die worden 
veroorzaakt door het fluctuerende aanbod van energie. Het is gunstig om een power to gas 
centrale te bouwen op een locatie waar voldoende ruimte en faciliteiten zijn en waar de 
koppeling gemaakt kan worden met duurzaam opgewekte elektriciteit, bijvoorbeeld in de buurt 
van een windmolenpark. Daarnaast is het gunstig om een centrale in de buurt van afnemers te 
bouwen, bijvoorbeeld een industrie- of chemiecluster. Om naast waterstof ook methaan te 
kunnen maken, is het voordelig om dichtbij bedrijven te zitten die CO2 uitstoten. Deze kan 
worden afgevangen en in de centrale bij de waterstof worden gemengd. Verschillende locaties in </pre>

====================================================================== Einde pagina 465 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 466 ======================================================================

<pre>56 
 Noord-Nederland zijn geschikt voor de bouw van een power to gas centrale. De Eemshaven of in 
de buurt van het chemiepark in Delfzijl lijken voor de hand liggende locaties. De methaan 
(aardgas) die wordt gemaakt in de centrale kan worden verkocht aan industriële afnemers of 
kan in het gastransportnet worden gebracht. Ook kan waterstof direct in het gastransportnet 
worden gebracht. Uit een vierjarige praktijkproef op Ameland bleek dat bijmenging van 20% 
waterstof in het aardgasnet geen nadelige effecten heeft (KVGN, 2013).   
Het energiesysteem is op dit moment erg gecentraliseerd. Elektriciteit wordt in een aantal 
centrales opgewekt en ook de gasvoorziening is gecentraliseerd (Jacobi, 2014). Duurzame 
energie zal naar verwachting steeds meer lokaal worden opgewekt op een decentraal niveau. 
Mensen kunnen hun eigen energie opwekken bijvoorbeeld met zonnepanelen. De energie wordt 
dan ook zoveel mogelijk lokaal gebruikt. Alleen de overtollige energie zal dan naar 
hoogspanningsnetten worden geleverd (Pijlman, 2014). Er wordt op verschillende plaatsen in 
Nederland nu geëxperimenteerd met ‘Smart Grids’. Een Smart Grid is een energienet waar een 
meet- en regelsysteem aan is toegevoegd. Vraag en aanbod van verschillende energiebronnen 
worden hiermee op elkaar afgestemd. Als één huis een energieoverschot heeft, kan de 
overtollige energie naar andere woningen in de buurt worden gebracht (Energiemedia, 2013). 
Door deze ontwikkelingen zal het energiesysteem in de toekomst ingewikkelder worden. In 
Hoogkerk (Groningen) doen 42 huishoudens mee aan het demonstratieproject PowerMatching 
City. De huishoudens hebben ‘slimme’ apparatuur die hun energievraag afstemmen op de 
beschikbaarheid van energie. Het systeem zorgt ervoor dat apparatuur op het optimale moment 
energie gebruikt. De wasmachine gaat bijvoorbeeld aan op het moment dat de zon het felst is. De 
wasmachine draait dan op het moment dat de energieprijs laag is. Door vraag en aanbod op 
elkaar af te stemmen, zullen de energiekosten zo laag mogelijk worden (PowerMatching City, 
2014).  
7.5 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur 
In de voorgaande paragrafen zijn de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland besproken op 
basis van twee verschillende scenario’s. Hieronder worden kort de belangrijkste gevolgen 
schematisch weergegeven.   
Scenario I  Scenario II  
 
Werkgelegenheid  
- Een deel van de werkgelegenheid in de 
gassector zal blijven. De banen in het transport 
en de handel van gas zijn voornamelijk 
gerelateerd aan de vraag naar gas.   
- Het winnen van het laatste gas kost relatief 
meer investeringen en meer werk. Een afname 
in de hoeveelheid gas die wordt gewonnen, is 
daardoor niet één op één te vertalen  naar een 
afname in de werkgelegenheid.  
- Uitein delijk zal zowel de directe als de 
indirecte werkgelegenheid in de opsporing en 
winning van gas verdwijnen. Dit is met ruim -   De productie  van duurzame energie  biedt 
mogelijkheden om  meer werkgelegenheid te 
creëren. De productie van duurzame energie 
is arbeidsintensiever dan fossiele energie.  
- Bedrijven die actief zijn in de energiesector 
zouden zich op duurzame energie kunnen 
richten. Daardoor zal er in plaats van een 
verlies van b anen een verschuiving van banen 
te zien zijn.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 466 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 467 ======================================================================

<pre>57 
 13.000 banen ongeveer tweederde van de 
werkgelegenheid in de gassector.  
 
Kennis  
- Noord -Nederland heeft een stevige 
kennisbasis in gas. In de vijftig jaar dat er uit 
het Groningenveld wordt gewonnen, is in de 
regio veel kennis en kunde opgebouwd.  Niet 
alleen technische kennis maar ook op 
maatschappelijke gebieden die een raakvlak 
hebben met gas en energie.  
- De kennis op het gebied van gas en 
gaswinning is niet uniek voor de regio. Op 
meerdere plaatsen ter wereld is die kennis 
aanwezig.  
- Bedrijv en zouden de kennis die zij hebben, 
kunnen exporteren. Die kennis kan ook buiten 
de regio worden ingezet.  
- De komende jaren zullen de kosten van de 
gaswinning stijgen terwijl de opbrengsten 
zullen afnemen. Er is daarom innovatie nodig 
om het gas goedkoper en efficiënter te kunnen 
winnen.  - Naast de kennis die nodig is in de gassector 
zullen er nieuwe specialistische functies in de 
duurzame sector komen.  
- Veel mogelijkheden op het gebied van 
duurzame energie moeten verder ontwikkeld 
worden. De ko stprijs van duurzame energie is 
op dit moment hoger dan de kostprijs van 
fossiele energie. Om de prijs te laten dalen, is 
nog veel innovatie nodig.  
- Bovendien zorgen duurzame bronnen er 
voor dat het energiesysteem in onbalans raakt. 
Op dit moment is daar nog geen grootschalige 
oplossing voor.  
- De kennis die aanwezig is in de gassector is 
voor een deel toe te passen in de duurzame 
sector. Kennis over de ondergrond is 
bijvoorbeeld toe te passen  in onderzoek naar 
geothermie.   
 
Infrastructuur  
- De gasinfrastructuur zal nog lange tijd 
gebruikt worden. Niet alleen om gas binnen 
Nederland te transporteren maar ook om 
geïmporteerd gas naar andere landen in 
Noordwest -Europa te transporteren.  
- De gasaansluitingen van huishoudens zullen   
op termijn  worden aangepast zodat ze ook 
geschikt zijn voor hoogcalorisch gas.  
- Een deel van de infrastructuur zal worden 
ontmanteld. Boorlocaties die niet meer 
worden gebruikt, moeten worden opgeruimd. 
Met name het ontmantelen van de platforms 
op zee zal grote in vesteringen vergen.  - Ook in het duurzame scenario zal de 
gasinfrastructuur nog lang gebruikt worden. 
Het aanleggen van nieuwe infrastructuren zal 
enorme investeringen vergen. Het niet 
benutten van de huidige infrastructuur zal 
bovendien vernietiging van kapitaal zijn.   
- De infrastructuur zal niet alleen voor aardgas 
worden gebruikt, maar kan in de toekomst 
ook voor het transport en de opslag van 
andere gas worden gebruikt zoals groen gas, 
waterstof en CO2.  
7.6 Randvoorwaarden 
In dit hoofdstuk is naar voren gekomen dat de productie van duurzame energie kansen biedt 
voor Noord-Nederland om werkgelegenheid te creëren en de kennis die er is op het gebied van 
energie te benutten en verder te ontwikkelen. Maar ook buiten Nederland wordt gewerkt aan 
innovaties op het gebied van duurzame energie. Om de productie van duurzame energie te 
stimuleren, zal aan een aantal randvoorwaarden gewerkt moeten worden.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 467 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 468 ======================================================================

<pre>58 
 Het is van belang om te kijken wat er landelijk beleidsmatig gebeurt. Regionale ambities zullen 
binnen het landelijke energiebeleid moeten passen. De Rijksoverheid wil de komende jaren de 
productie van duurzame energie in Nederland stimuleren. Het doel is 14% duurzame energie in 
2020 en in 2050 moet de volledige energievoorziening duurzaam zijn (Rijksoverheid, 2014a). In 
veel bestaande wet- en regelgeving is nog niet voldoende rekening gehouden met de opwekking 
van duurzame energie. Wet- en regelgeving zal moeten worden aangepast om meer ruimte te 
geven voor duurzame energie. Dit zou kunnen door het wegnemen van barrières en een meer 
flexibele regelgeving (PBL, 2013).  
Maatschappelijk draagvlak is een essentiële randvoorwaarde. Vanuit bewoners is vaak veel 
weerstand tegen projecten als grootschalige windmolenparken of de opslag van CO2 (Zuidema, 
2014). Zeker wanneer deze voor de bewoners geen meerwaarde opleveren. Als er geen 
maatschappelijk draagvlak is, is het moeilijk om projecten van de grond te krijgen. Om meer 
draagvlak te creëren, kan het Rijk meer ruimte laten invullen door burgers, bedrijven en lagere 
overheden. Ook zouden burgers meer kunnen profiteren van projecten, bijvoorbeeld door 
financiële participatie (PBL, 2013; Zuidema, 2014).  
Daarnaast is het van belang dat er voldoende opgeleid personeel is. Het aanbod van arbeid zal 
moeten aansluiten op de vraag naar arbeid. In Noord-Nederland is een opleidingsstructuur aan 
het ontstaan die op energie georiënteerd is. Zowel op mbo, hbo als universitair niveau worden 
diverse opleidingen aangeboden die zich op energie richten. Door opleidingen aan te bieden die 
een focus hebben op duurzame energie, wordt een gespecialiseerde arbeidspoule opgeleid.  
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 468 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 469 ======================================================================

<pre>59 
 8 Conclusies van de hypothesen 
8.1 Inleiding: aannemen en verwerpen 
In hoofdstuk 4 zijn negen hypothesen opgesteld. Deze hypothesen zijn gebaseerd op de 
literatuur die is behandeld in hoofdstuk 2 en het in hoofdstuk 3 besproken aandeel en belang 
van de aardgaswinning voor Noord-Nederland. Door middel van de interviews zijn de 
hypothesen getoetst. De uitkomsten van de interviews zijn in hoofdstuk 6 en 7 besproken. In dit 
hoof dstuk worden per hypothese de uitkomsten kort besproken en worden de hypothesen 
aangenomen of verworpen.  
8.2 Aannemen en verwerpen van de hypothesen 
8.2.1 Hypothese 1 
Hypothese: De directe en indirecte werkgelegenheid in de aardgassector, op dit moment 
ongeveer 19.000 banen in Noord-Nederland (inclusief de Kop van Noord 
Holland), verdwijnt op het moment dat de aardgaswinning wordt beëindigd.  
Weliswaar: Een deel van de banen in de aardgassector zal verdwijnen op het moment dat de 
aardgaswinning wordt beëindigd. In de opsporing en winning van aardgas zullen 
de directe banen verdwijnen als er geen aardgas meer wordt gewonnen. Omdat 
dan het multipliereffect wegvalt, heeft het verdwijnen van de aardgaswinning 
ook een negatief effect op de indirecte werkgelegenheid.  
Echter:  Niet alle banen in de gassector zullen verdwijnen als de aardgaswinning wordt  
  gestopt. In het transport en de handel van gas zal waarschijnlijk werk blijven.  
  Zolang gas belangrijk blijft in de energievoorziening blijven ook de transport- en  
  handelsfunctie bestaan. De werkgelegenheid in deze onderdelen van de gassector  
  is voornamelijk afhankelijk van de algemene vraag naar gas.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.2 Hypothese 2 
Hypothese: De werkgelegenheidseffecten van het afbouwen van de aardgaswinning zullen 
rond 2022 merkbaar worden in Noord-Nederland.  
Weliswaar: Als de investeringen in de gassector afnemen, zal dat een negatief effect hebben  
 op de regionale werkgelegenheid. De gaswinning uit het Groningenveld zal na 
2022 afnemen. 
Echter:  Ondanks dat de aardgaswinning vanaf 2022 zal afnemen, zullen de investeringen 
niet direct afnemen. Doordat er steeds minder gas in de velden aanwezig is, zal de 
druk afnemen. Om het gas ook onder een lagere druk te kunnen winnen en 
transporteren, zullen er extra investeringen nodig zijn. Als de hoeveelheid gas die 
jaarlijks wordt gewonnen afneemt, zal het relatief meer investeringen en meer 
werk kosten om het gas te kunnen blijven winnen. Een afname in het volume 
aardgas dat wordt gewonnen, kan daarom niet één op één worden vertaald naar 
een afname in de werkgelegenheid in de aardgaswinning.  
Conclusie: Verwerpen </pre>

====================================================================== Einde pagina 469 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 470 ======================================================================

<pre>60 
 8.2.3 Hypothese 3 
Hypothese: Door het afbouwen en stopzetten van de aardgaswinning in Noord Nederland, 
zullen de hoogwaardige banen in de aardgaswinning als eerste verdwijnen. Een 
deel van deze werknemers zal buiten de regio nieuw werk vinden.  
Weliswaar: Als er minder geïnvesteerd wordt in nieuwe technologie en ontwikkeling omdat 
de kennis op den duur niet meer nodig is, zullen de specialistische banen in de 
gassector verdwijnen. Onderhoud aan de boorlocaties zal nodig blijven, waardoor 
die banen langer zullen blijven.  
Echter:  Er zal juist worden geïnvesteerd in nieuwe technologieën die nodig zijn om het 
laatste gas goedkoper en efficiënter uit de grond te halen. De hoogwaardige 
kennisbanen zullen dan blijven bestaan. Bovendien zal het onderhoud op termijn 
afnemen als de aardgaswinning afneemt. In het tweede scenario komt daar bij dat 
er voor hoogopgeleide werknemers nieuwe specialistische functies in de 
duurzame sector komen. Veel mogelijkheden op het gebied van duurzame 
energie moeten nog verder ontwikkeld worden. Hier zitten mogelijkheden voor 
innovatie en kennisontwikkeling in.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.4 Hypothese 4 
Hypothese: De kennis die aanwezig is in de aardgassector zorgt ervoor dat Noord-Nederland 
een comparatief voordeel heeft op het gebied van energie ten opzichte van 
andere regio’s.  
Weliswaar: In de afgelopen vijftig jaar is in Noord-Nederland veel kennis opgebouwd over 
gas en gaswinning. Noord-Nederland positioneert zich nu sterk op energiekennis 
met de verschillende kennisinstellingen en onderzoeksprogramma’s in de regio. 
Er is een opleidingsstructuur ontstaan die zich richt op de energiesector. Op alle 
niveaus worden energiegerelateerde opleidingen aangeboden. De energiesector 
kan profiteren van de uitstroom van studenten waardoor de gespecialiseerde 
arbeidspoule in het Noorden wordt versterkt. Bovendien weten partijen in het 
Noorden elkaar goed te vinden waardoor kennis kan worden gedeeld. Deze 
lokalisatievoordelen versterken het energiecluster in Noord-Nederland.  
Echter: De kennis die aanwezig is in Noord-Nederland is niet uniek voor de regio. Op veel 
plaatsen ter wereld houden bedrijven zich bezig met de winning, transport en 
handel van gas. Ook daar is deze kennis aanwezig.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.5 Hypothese 5 
Hypothese: Het niet volledig uitwinnen van het Groningenveld en/of het uitspreiden van de 
winning over een langere periode zal negatieve economische gevolgen hebben 
voor de regio. 
Weliswaar: In theorie is het mogelijk dat de winning uit het Groningenveld wordt stopgezet 
vanwege de discussie die er over is ontstaan. Als de aardgaswinning op dit </pre>

====================================================================== Einde pagina 470 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 471 ======================================================================

<pre>61 
 moment wordt gestopt, zal het een negatief economisch effect hebben omdat 
daarmee de directe en indirecte werkgelegenheid zal wegvallen.  
Echter: De verwachting is niet dat de aardgaswinning op korte termijn zal worden 
gestopt. Allereerst omdat de aardgaswinning een grote bron van inkomsten is 
voor de Rijksoverheid. Met een deel van de aardgasbaten kunnen inwoners uit 
het gebied ruim gecompenseerd worden. De waarde van het gas dat nog in het 
veld zit, is enorm. De kans dat dit niet wordt benut lijkt zeer klein. Bovendien 
zullen er praktische problemen ontstaan als de aardgaswinning uit het 
Groningenveld nu wordt gestopt. Bijna alle huishoudens in Nederland en een deel 
van de huishoudens in Duitsland, België en Frankrijk zijn afhankelijk van het gas. 
Als de gaswinning plotseling wordt gestopt, kan er niet meer worden geleverd 
aan deze huishoudens. Ook het op korte termijn fors verlagen van de 
aardgaswinning zorgt voor problemen omdat de leveringscontracten dan niet 
kunnen worden nagekomen.  
Conclusi e: Verwerpen 
8.2.6 Hypothese 6 
Hypothese: De gasinfrastructuur in Nederland zal na het beëindigen van de aardgaswinning 
voor andere doeleinden dan aardgas worden gebruikt.  
Weliswaar: Het is niet waarschijnlijk dat de gasinfrastructuur in de toekomst niet meer zal 
worden gebruikt. Ten eerste omdat er enorme investeringen nodig zijn om 
alternatieve infrastructuren aan te leggen. Ten tweede omdat het vernietiging 
van kapitaal zou zijn om de infrastructuur die er op dit moment is, niet meer te 
gebruiken. In het eerste scenario zal de gasinfrastructuur nog lang worden 
gebruikt. Er zal meer gas worden geïmporteerd dat kan worden doorverkocht 
aan andere landen in Noordwest-Europa. De hoeveelheid gas die jaarlijks in 
Nederland getransporteerd wordt, zal dan niet afnemen. In het tweede scenario 
zal het aandeel duurzame energie in Nederland de komende jaren steeds verder 
toenemen. Daardoor zullen naast aardgas ook andere vormen van gas gebruikt 
worden, zoals groen gas. Verder kunnen ook gassen zoals waterstof of CO2 
worden opgeslagen.  
Echter: De opslag van CO2 zorgt voor veel maatschappelijke discussie. In 2010 zijn in 
Barendrecht plannen om CO2 ondergronds op te slaan niet doorgegaan wegens 
protesten vanuit bewoners.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.7 Hypothese 7 
Hypothese: De productie van groen gas in Nederland zal slechts voor een beperkt deel de rol 
van aardgas kunnen overnemen.  
Weliswaar: Doordat Nederland een klein landoppervlak heeft en relatief dichtbevolkt is, is er 
weinig beschikbare biomassa. Daarmee kan slechts een beperkte hoeveelheid 
groen gas worden geproduceerd. Bovendien moet worden gekeken voor welke 
andere doeleinden de biomassa gebruikt kan worden. Er zijn andere, meer </pre>

====================================================================== Einde pagina 471 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 472 ======================================================================

<pre>62 
 hoogwaardige toepassingen waarvoor biomassa gebruikt kan worden die meer 
opleveren dan het produceren van groen gas.  
Echter: Door niet alleen biomassa te vergisten maar het ook te vergassen, kan de 
productie worden opgeschaald. Biomassa zou dan ook geïmporteerd kunnen 
worden. Uit bijvoorbeeld Canada of de Verenigde Staten. Maar het proces om dit 
gas geschikt te maken voor het aardgasnet moet nog verder ontwikkeld worden.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.8 Hypothese 8 
Hypothese:  Als de aardgaswinning in Noord-Nederland verdwijnt, zullen dienstverlenende 
bedrijven verhuizen naar de haven van Rotterdam om te profiteren van de 
aanwezigheid van de LNG terminal.  
Weliswaar: Nabijheid van gerelateerde economische activiteiten is één van de factoren die 
invloed heeft op de vestigingskeuze van bedrijven.  
Echter:  Het effect van de LNG terminal in Rotterdam op de regio is klein. Er zijn 35 
personen werkzaam in de terminal. Het vloeibare gas dat binnenkomt wordt 
omgezet in gasvormig gas en in het aardgasnet gebracht. Hier zal weinig werk 
aan gerelateerd zijn voor dienstverlenende bedrijven.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.9 Hypothese 9 
Hypothese: Het aanleggen van een LNG terminal in de Eemshaven zal het energiecluster en 
het chemiecluster in Noord-Nederland versterken. 
Weliswaar: Gas is een belangrijke grondstof voor de chemische sector. De aanwezigheid van 
een LNG terminal in de Eemshaven geeft een stuk extra leveringszekerheid voor 
de chemie. Bovendien kan het een versterking betekenen voor het energiecluster 
omdat er iets extra’s bij komt.  
Echter: Het effect van een LNG terminal voor de werkgelegenheid zal maar klein zijn. 
Bovendien groeit de markt voor LNG wel maar is er in Noordwest-Europa geen 
behoefte aan een nieuwe terminal. Niet alleen Nederland heeft een LNG terminal 
maar ook België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Die voorzien voorlopig 
voldoende in de vraag naar LNG. Ook voor het chemiecluster zal het belang van 
een LNG terminal maar beperkt zijn. Gas kan ook op andere manieren aan de 
bedrijven worden geleverd, zoals dat nu gebeurt.  
Conclusie: Verwerpen 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 472 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 473 ======================================================================

<pre>63 
 9 Integratie en reflectie 
9.1 Conclusies 
Het doel van dit onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. In de eerste 
plaats is daarvoor het aandeel en belang van de aardgaswinning voor Noord-Nederland in beeld 
gebracht. De hele gassector zorgt direct en indirect voor ruim 19.000 banen. Op termijn zal een 
deel van die banen verdwijnen. Vanaf 2022 zal de winning uit het Groningenveld sterk afnemen. 
Ook de winning uit de kleine velden zal de komende jaren steeds minder worden. Jaarlijks wordt 
er tussen de 300 en 400 miljoen euro in de winning van gas in Noord-Nederland geïnvesteerd. 
Als er minder gas wordt gewonnen, zullen de investeringen afnemen en uiteindelijk wegvallen. 
Dat zal niet direct vanaf 2022 gebeuren. Er zijn relatief meer investeringen nodig om het gas te 
kunnen blijven winnen als de druk in de velden afneemt. Dat betekent dat ook de 
werkgelegenheid in de winning van gas niet direct zal afnemen na 2022. Als uiteindelijk de 
gaswinning stopt, zullen de banen in de opsporing en winning van gas verdwijnen. Direct en 
indirect zijn dit ruim 13.000 banen. Tweederde van de banen in de gassector zal daarmee 
uiteindelijk verdwijnen. Met name het aantal indirecte banen dat hiermee verloren gaat is groot.  
Niet alle banen in de gassector zullen verdwijnen. De handel en het transport van gas zijn niet 
zozeer afhankelijk van de hoeveelheid gas die in Nederland wordt gewonnen maar met name 
van de algemene vraag naar gas. Als er meer gas wordt geïmporteerd, zal dit gas verhande ld en 
getransporteerd moeten worden. De banen in de handel en het transport zullen daardoor 
blijven. In het tweede scenario zullen er nieuwe banen in de duurzame sector gecreëerd worden. 
Het produceren van duurzame energie is arbeidsintensiever waardoor er meer werkgelegenheid 
wordt gecreëerd. In plaats van een verlies van banen zal daardoor deels een verschuiving van 
banen optreden. Er is ook kritiek op het stimuleren van duurzame energie om werkgelegenheid 
te creëren. Arbeidsintensieve activiteiten zijn vaak relatief duur. Bovendien is de productie van 
duurzame energie op dit moment nog grotendeels afhankelijk van subsidies.  
Door de jarenlange ervaring met gas is er binnen de betrokken bedrijven en in de verschillende 
kennisinstellingen veel kennis en kunde op het gebied van gas opgebouwd. Daarnaast worden 
nu op verschillende niveaus opleidingen aangeboden die op energie gericht zijn. Er zullen 
relatief meer investeringen nodig zijn om het gas te kunnen blijven winnen, waardoor de kosten 
zullen stijgen. Tegelijkertijd zullen de opbrengsten afnemen omdat er minder gas wordt 
gewonnen. Er zal daarom innovatie nodig zijn om het gas goedkoper en efficiënter te kunnen 
winnen. Daarnaast zal er nog veel innovatie nodig zijn in de duurzame sector. Het 
energiesysteem kan de fluctuaties in het aanbod nog niet opvangen. Bovendien zal de kostprijs 
van duurzame energie de k omende jaren verder moeten dalen. In beide scenario’s zullen de 
hoogwaardige kennisbanen daardoor nog lange tijd blijven.  
Een groot deel van de infrastructuur is in Noord-Nederland geconcentreerd omdat hier een 
groot deel van de gasvelden ligt. In beide s cenario’ s zal de infrastructuur ook in de toekomst nog 
gebruikt worden. In het eerste scenario omdat de vraag naar gas op peil zal blijven. In plaats van 
Nederlands gas zal er steeds meer geïmporteerd gas getransporteerd worden. In het tweede 
scenario omdat het aanleggen van alternatieve infrastructuren te kostbaar is. Naast aardgas zal 
het transportnet ook voor andere gassen gebruikt worden. Op dit moment wordt er al groen gas 
in het transportnet ingevoerd. Gasunie is nu aan het kijken voor welke andere toepassingen de 
infrastructuur geschikt is, bijvoorbeeld voor het transport en de opslag van waterstof en CO2. </pre>

====================================================================== Einde pagina 473 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 474 ======================================================================

<pre>64 
 Gasvelden in Noord-Nederland die in de komende jaren leeg raken, zouden gebruikt kunnen 
worden voor het opslaan van die stoffen.  
9.2 Aanbevelingen 
De aardgaswinning in Groningen is in het begin van 2014 veel in het nieuws geweest. De 
aardbevingen die er door veroorzaakt worden, hebben een discussie losgemaakt over de 
toekomst van de Nederlandse gaswinning. Inwoners uit het gebied waar aardbevingen voor 
komen, willen dat de gaswinning zo snel mogelijk verlaagd wordt. Maar in de praktijk is dat 
lastig te realiseren. De discussie heeft voor een algemeen besef gezorgd dat de aardgaswinning 
eindig is en daarmee ook de opbrengsten voor de Rijksoverheid. De vraag die in dit onderzoek is 
beantwoord, is echter in de discussie nauwelijks aan bod gekomen.  
Over ongeveer tien jaar zal Nederland niet meer zelfvoorzienend zijn. De Rijksoverheid zal 
moeten nadenken over hoe zij de energietoekomst van Nederland ziet. Gas importeren uit 
andere landen om in de vraag naar gas te kunnen voorzien, is één van de mogelijkheden. Maar 
de vraag kan worden gesteld of Nederland afhankelijk moet willen zijn van andere landen voor 
de levering van één van de belangrijkste energiebronnen. Er zou gekeken kunnen worden of de 
afhankelijkheid van gas op de consumentenmarkt verminderd kan worden. In de industrie is het 
erg moeilijk om de vraag naar gas te vervangen. Voor huishoudens is dit wel mogelijk, 
bijvoorbeeld door huizen energiezuiniger of energieneutraal te maken. Ook kan er meer 
duurzame energie in Nederland opgewekt worden. Door zelf meer energie te produceren, zal er 
minder geïmporteerd worden uit andere landen.  
Daarnaast zal ook de regio moeten anticiperen op het afnemen van de aardgaswinning. De 
winning uit het Groningenveld zal na 2020 sterk afnemen. Dit zal niet direct gevolgen hebben 
voor de werkgelegenheid in de regio. Maar op termijn zullen de investeringen afnemen en zullen 
ruim 13.000 banen uiteindelijk structureel verdwijnen. Dat is een fors verlies voor de regio.  
Het einde van de gaswinning biedt ook kansen voor het Noorden. Het ontmantelen en opruimen 
van de boorlocaties op zee zal in de komende twintig tot dertig jaar grote investeringen vergen. 
Door daar op te anticiperen en te zorgen dat er faciliteiten zijn om dat in Noord-Nederland uit te 
voeren, biedt dat mogelijkheden om nieuwe investeringen in de regio plaats te laten vinden.  
In hoofdstuk 7 zijn een aantal randvoorwaarden genoemd die nodig zijn om de productie van 
duurzame energie verder te stimuleren. Toekomstig onderzoek zou dieper op deze 
randvoorwaarden in kunnen gaan. Onderzoek zou zich kunnen richten op welke 
randvoorwaarden er nog meer zijn, in hoeverre (Noord-)Nederland hier al aan voldoet en wat er 
gedaan kan worden om de randvoorwaarden te verbeteren. Daarnaast kan onderzocht worden 
op welke vlakken van (duurzame) energie Noord-Nederland veel potentie heeft.  
9.3 Reflectie  
9.3.1 Theoretische reflectie 
In dit onderzoek wordt het concept van de padafhankelijkheid bevestigd. Als de gaswinning in 
Noord-Nederland afneemt of uiteindelijk verdwijnt, kan worden verwacht dat de gassector en de 
energiesector in Noord-Nederland sterk blijven vertegenwoordigd. De industriële structuren die 
in het verleden in een regio zijn ontstaan, bepalen deels de ontwikkeling van de regio. Nadat in 
de jaren ‘50 het gasveld bij Slochteren werd gevonden, is veel infrastructuur in Noord -
Nederland aangelegd, de bedrijven in de gassector zijn gevestigd in het Noorden en in de regio is </pre>

====================================================================== Einde pagina 474 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 475 ======================================================================

<pre>65 
 veel kennis opgebouwd op het gebied van gas. Niet alleen de gassector is sterk 
vertegenwoordigd in Noord-Nederland, ook de energiesector heeft zich in de afgelopen decennia 
in het Noorden gevestigd. Doordat de kennis en infrastructuur in de regio aanwezig zijn, zal de 
regio zich op die gebieden verder ontwikkelen.   
Bovendien bepaalt de aanleg van de gasinfrastructuur in de jaren ’60 nu deels de mogelijkh eden 
voor de toekomst. Omdat er destijds een uitgebreide infrastructuur is aangelegd, zal die in de 
toekomst gebruikt blijven worden. Het niet gebruiken ervan is een vernietiging van kapitaal.  
9.3.2 Reflectie op het onderzoek 
Het doel van dit onderzoek is om de gevolgen te meten van het afbouwen en uiteindelijk 
beëindigen van de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-
Nederland. Het is moeilijk om uitspraken te doen over de toekomst. Hoe de toekomst eruit ziet, 
hangt af van verschillende ontwikkelingen en er zijn veel factoren die daar invloed op hebben. 
Om toch de gevolgen in beeld te kunnen brengen, zijn twee scenario’s uitgewerkt die zij n 
gebaseerd op twee ontwikkelingen die uit de interviews naar voren kwamen.  
De uitkomsten van het onderzoek zijn deels afhankelijk van de verwachtingen van de 
geïnterviewden. Bij het voorbereiden van de interviews is daarom geprobeerd om personen te 
benaderen die vanuit verschillende invalshoeken naar het onderwerp kijken. Op die manier 
ontstaat een vollediger beeld. Toch zijn niet alle geïnterviewden geheel onafhankelijk doordat zij 
werkzaam zijn in de gas- en energiesector of meewerken aan het landelijk of regionaal beleid. 
Dit heeft wellicht invloed op de antwoorden die zij hebben gegeven.  
In het onderzoek wordt ervan uitgegaan dat de gaswinning uit het Groningenveld nog lange tijd 
door zal gaan. Het is echter mogelijk dat het maatschappelijk draagvlak voor de gaswinning 
wegvalt. Op het moment dat de aardbevingen zwaarder worden of de schade door aardbevingen 
toeneemt, kan het zijn dat het maatschappelijk draagvlak voor de gaswinning afneemt. In het 
onderzoek is ervan uitgegaan dat dit niet zal gebeuren. Maar het is een mogelijke bedreiging 
voor de gaswinning.   </pre>

====================================================================== Einde pagina 475 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 476 ======================================================================

<pre>66 
 Literatuur 
Aardgas Nederland (2014) Aardgas in de Nederlandse energievoorziening . Geraadpleegd op 09-
01-2014 via http://www.aardgas- in-nederland.nl/nederland-aardgasland/aardgas- in-de-
nederlandse-energievoorziening/#3b .  
 
Abraham, K.G. & Taylor, S.K. (1993) Firms’ use of outside contractors: theory and evidence . 
Geraadpleegd op 16 -01-2014 via http://www.nber.org/papers/w4468.pdf?new_window=1 . 
Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research. 
Agentschap NL (2011)  Tien Groen Gas-projecten in Nederland. Utrecht: Agentschap NL. 
Aldel (2013) Algemene informatie. Geschiedenis . Geraadpleegd op 08- 10-2013 via 
http://www.aldel.nl/geschiedenis . Farmsum: ALDEL. 
Algemene Rekenkamer (2011) Rapport bij het Jaarverslag 2010. Fonds economische 
structuurversterking (D) . Geraadpleegd op 13- 11-2013 via 
http://www.rekenkamer.nl/dsresource?objectid=91469&type=org . ’s Gravenhage: Algemene 
Rekenkamer. 
Andeweg, B. (2013) Gaswinning zet Groningen in de kou. Geografie . 22(4) p. 6- 9. 
Atzema, O., Lambooy, J., Rietbergen, T. van & Wever, E. (2002) Ruimtelijke economische 
dynamiek. Kijk op bedrijfslocatie en regionale ontwikkeling.  Tweede, herziene druk. Bussum: 
Uitgeverij Coutinho.  
Capello, R. (2007) Regional economics . Abingdon, Oxon: Routledge.  
 
CBS (2011) De Nederlandse aardgaswinning. In: De Nederlandse economie 2010  (p. 231-254). 
Centraal Bureau voor de Statistiek. 
CBS (2012) De regionale economie 2011. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.  
CBS (2013a) Delfstoffenwinning; arbeids- en financiële gegevens, per branche, SBI 2008.  
Geraadpleegd op 22- 11-2013 via 
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=81159NED&D1=0&D2=a&D3=a&H
DR=G2,G1&STB=T&VW=T . Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.  
CBS (2013b) Banen van werknemers in december; economische activiteit (SBI2008), regio. 
Geraadpleegd op 20- 11-2013 via 
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=81402ned&D1=0&D2=4&D3=0-
1,6-8,19-27,36&D4=a&HDR=T,G3&STB=G1,G2&VW=T . Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor 
de Statistiek.  
CEDBR (2012) Oil and gas industry multipliers . Geraadpleegd op 19- 12-2013 via 
http://www.cedbr.org/content/2012/OilGasMultipliers.pdf . Wichita: Centre for Economic 
Development and Business Research .  
DIA (2014) Duitsland gaat subsidies duurzame energie korten.  Geraadpleegd op 11- 03-2014 via 
http://www.duitslandweb.nl/actueel/uitgelicht/2014/1/duitsland-gaat-subsidies-duurzame-
energie-korten.html . Amsterdam: Duitsland Instituu t Amsterdam.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 476 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 477 ======================================================================

<pre>67 
 Dicken, P. (2011) Global shift. Mapping the changing contours of the world economy. Zesde editie. 
New York: The Guilford Press.  
DSD Betaprocess (2012) Cascadering. Een belangrijk uitgangspunt.  Geraadpleegd op 25 -03-2014 
via http://www.betaprocess.eu/cascadering.php . Wemeldinge: DSD Betaprocess. 
EBN & Gasunie (2010) CO2 transport en opslagstrategie. Utrecht/Groningen: Energie Beheer 
Nederland B.V./N.V. Nederlandse Gasunie.  
EBN (2013) Samenwerking & projecten . Geraadpleegd op 13- 12-2013 via 
http://www.ebn.nl/SamenwerkingenEnProjecten/Paginas/default.aspx . Utrecht: Energie 
Beheer Nederland B.V .  
EBN (2014) Over EBN. Rol in de olie- en gassector.  Geraadpleegd op 12- 02-2014 via 
http://www.ebn.nl/OverEBN/Paginas/Rol- in-de-olie --en-gassector.aspx . Utrecht: Energie 
Beheer Nederland B.V. 
EDGaR (2013) Energy Delta Gas Research. Overview.  Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.edgar-program.com/edgar/overview . Groningen: Energy Delta Gas Research. 
EDI (2013) Kick off EDI’s Energy  Transition Programme EDIAAL.  Geraadpleegd op 11 -12-2013 
via http://www.energydelta.org/mainmenu/news/kick- off-edis-energy-transition-programme-
ediaal . Groningen: Energy Delta Institute.   
Edzes, A., Rijnks, R. & Dijk, J. van (2012) Werkgelegenheid, bedrijvigheid en clustervorming in 
Noord-Nederland. Geraadpleegd op 22- 11-2013 via 
http://www.sernoordnederland.nl/uploads/bestanden/23ae551c-e77d-4d42-b8a1-
ae98bde8b60b . Groningen: SER Noord-Nederland.  
Energiemedia (2013) 4 vragen en antwoorden over smart grids.  Geraadpleegd op 26- 03-2014 via 
http://www.energieoverheid.nl/2013/02/06/4-vragen- en-antwoorden-over-smart-grids-
video/ . Amsterdam: Energiemedia. 
Energiemedia (2014) “Energietransitie banenmotor in Duitsland”.  Geraadpleegd op 11- 03-2014 
via http://www.energiebusiness.nl/2014/01/02/energietransitie-banenmotor- in-duitsland/ . 
Amsterdam: Energiemedia.  
Energy Valley (2013) Energiemonitor Noord-Nederland 2013.  Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.energyvalley.nl/attachments/23261_Energiemonitor%20Noord-
Nederland%202013.pdf . Groningen: Stichting Energy Valley.  
Energy Valley (2014) Energiemonitor Noord-Nederland 3e editie. Geraadpleegd op 07- 03-2014 
via http://www.energyvalley.nl/attachments/23261_eindrapport_energiemonitor3ed.pdf . 
Groningen: Stichting Energy Valley.  
Europese Commissie (2011) Mid-term evaluation of the European Energy Programme for 
Recovery.  Final Report. Diegem: Deloitte.  
Europese Commissie (2013) EU lanceert strategie voor schone brandstoffen . Geraadpleegd op 24-
03-2014 via http://europa.eu/rapid/press-release_IP- 13-40_nl.htm . Brussel: Europese 
Commissie.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 477 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 478 ======================================================================

<pre>68 
 GasTerra (2013) Jaarverslag 2012. Aardgas in perspectief.  Geraadpleegd op 28- 11-2013 via 
http://www.gasterra.nl/uploads/bestanden/2411d824-7b54-48cc-9be1-e17588441a60 . 
GasTerra B.V.  
Gasunie (2012) Jaarverslag 2011.  Crossing borders in energy . Geraadpleegd op 06- 12-2013 via 
http://www.gasunie.nl/uploads/bestanden/9996ff72-0f30- 471b -a1ee-3de2b5e99be2 . 
Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.   
Gasunie (2013a) Over Gasunie . Geraadpleegd op 20-11-2013 via http://www.gasunie.nl/over-
gasunie . Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.  
Gasunie (2013b) Emailcorrespondentie met Dhr. J.A.F. Coenen, Gasunie.  
Gasunie (2013c) The energy to connect. Jaarverslag 2012 . Geraadpleegd op 06 -12-2013 via 
http://www.gasunie.nl/uploads/bestanden/f069ffe9-3fb9-4150-ad55-3d85ddcbf328 . 
Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.  
Gasunie (2014) Infrastructuur . Geraadpleegd op 26- 03-2014 via http://www.gasunie.nl/over-
gasunie/infrastructuur . Groningen: Nederlandse Gasunie N.V.  
Gate terminal (2014) Historical data . Geraadpleegd op 24- 03-2014 via 
http://www.gate.nl/transparency/operational-data.html . Brielle: Gate terminal.  
Groen Gas (2012) Over het Groen Gas Project . Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.groengasproject.eu/Home.html .  
GTS (2014) Groen gas . Geraadpleegd op 07- 04-2014 via 
http://www.gasunietransportservices.nl/over-gts/groen-gas . Groningen: Gasunie Transport 
Services.  
Hanink, D.M. (2007) Spatial and geographical effects in regional multiplier analysis. Environment 
and Planning, Part A, International journal of urban and regional research. 39(3) p. 748 - 762. 
Harris D., Bazelon, C., Humphreys, B. & Dickson, P. (2010) Economic Impact of the Dutch Gas Hub 
Strategy on the Netherlands. Den Haag: Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en 
Innovatie.  
HD Demolition (2014) Boorplatform ontmanteling . Geraadpleegd op 02- 04-2014 via 
http://hddemolition.com/diensten/boorplatform-ontmanteling/ . Winkel: HD Demolition.  
Heijman, W.J.M. & Schipper, R.A. (2010) Space and Economics. An introduction to regional 
economics. Wageningen: Wageningen Academic Publishers.  
KVGN (2013) Het tweede leven van gas. Apeldoorn/Groningen: Koninklijke Vereniging van 
Gasfabrikanten in Nederland, GasTerra en Gasunie.  
Leeds School of Business (2011) Assessment of oil and gas industry. Economic and fiscal impacts 
in Colorado in 2010.  Geraadpleegd op 13- 01-2014 via 
http://www.coga.org/pdf_studies/cu_econbenefits.pdf . Boulder: Leeds School of Business. </pre>

====================================================================== Einde pagina 478 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 479 ======================================================================

<pre>69 
 Lobeek, J.W. (2013) Position paper. Analyse en ideeën met betrekking tot de economische gevolgen 
en benodigde impulsen als gevolg van de toegenomen aardbevingsrisico’s in Noord -Groningen. 
Groningen: VNO -NCW Noord.  
McCann, P. (2013) Modern urban and regional economics . Oxford: Oxford University Press. 
Meijer, W., Geel, P. van, Nijpels, E. & Grotenhuis, H. te (2013) Vertrouwen in een duurzame 
toekomst. Een stevig perspectief voor Noord-Oost Groningen.  Groningen: Commissie duurzame 
toekomst Noord-Oost Groningen.  
Ministerie van Economische Zaken (2013) Kamerbrief. Rapportage 2013 transitie nieuw aardgas 
voor gebruikers van hoogcalorisch gas. Geraadpleegd op 23- 01-2014 via 
 http://www.rijksoverheid.nl/documenten- en-
publicaties/kamerstukken/2013/09/26/kamerbrief-bij-rapportage-transitie-nieuw-aardgas-
voor-gebruikers-van-hoogcalorisch-gas.html . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken. 
Ministerie van Economische Zaken (2014a ) Kamerbrief gaswinning in Groningen. Geraadpleegd 
op 22- 01-2014 via http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/aardbevingen- in-
groningen/documenten- en-publicaties/kamerstukken/2014/01/17/gaswinning- in-
groningen.html . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken.  
Ministerie van Economische Zaken (2014b) Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt . 
Geraadpleegd op 11- 03-2014 via http://www.rijksoverheid.nl/documenten- en-
publicaties/rapporten/2014/01/17/groningengas- op-de-noordwest-europese-gasmarkt.html . 
Den Haag: Ministerie van Economische Zaken.  
Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2013 ) MIRT projectenboek 2014.  Den Haag: Ministerie 
van Infrastructuur en Milieu, Ministerie van Economische Zaken, Ministerie van Binnenlandse 
Zaken en Koninkrijksrelaties.  
NAM (2008) 60 jaar bron van energie. Maatschappelijk verslag 2007 . Geraadpleegd op 12- 12-
2013 v
ia http://issuu.com/namassen/docs/nam_-
_maatschappelijk_verslag_2007?e=1033872/2619209 . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V.  
NAM (2011) Jaaroverzicht 2010 . Geraadpleegd op 28- 11-2013 via http://s01.static-
shell.com/content/dam/shell-new/local/business/nam-
2/Downloads/pdf/Jaarverslag/jaaroverzicht-2010bladerbaar.pdf . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V.  
NAM (2013a) Optimalisatie aardgasproductie.  Geraadpleegd op 31- 10-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/technology-and-innovation/optimization-natural-gas.html . Assen: 
Nederlandse Aardolie Maatschappij.  
NAM (2013b) Gaswinning op zee.  Geraadpleegd op 16- 10-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/about-nam/natural-gas/natural-gas-sea.html . Assen: Nederlandse 
Aardolie Maatschappij.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 479 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 480 ======================================================================

<pre>70 
 NAM (2013c ) NAM in feiten en cijfers.  Geraadpleegd op 12- 12-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/about-nam/facts-and-figures.html . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V. 
NAM (2014a) Aardgaswinning . Geraadpleegd op 11- 03-2014 via http://www.nam.nl/nl/about-
nam/natural-gas/natural-gas-sea.html . Assen: Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.  
NAM (2014b ) Telefonisch gesprek met Chiel Seinen (woordvoerder NAM) op 26- 03-2014. 
Assen: Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.  
Neffke, F., Henning, M. & Boschma, R. (2011) How do regions diversify over time? Industry 
relatedness and the development of new growth paths in regions. Economic Geography . 87(3) p. 
237- 265.  
N
LOG (2013) Delfstoffen en aardwarmte in Nederland. Jaarverslag 2012. Geraadpleegd op 28- 11-
2013 via http://www.nlog.nl/resources/Jaarverslag2012/Delfstoffen_2012_NL_final_NLOG.pdf . 
Den Haag: Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO).  
NLOG (2014) Groningen gasveld.  Geraadpleegd op 03- 03-2014 via 
http://www.nlog.nl/nl/reserves/Groningen.html . Den Haag: Nederlandse Organisatie voor 
Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO).  
Oil & Gas UK (2013) Oil & Gas UK decommissioning insight 2014.  Geraadpleegd op 03- 04-2014 via 
http://www.oilandgasuk.co.uk/cmsfiles/modules/publications/pdfs/OP082.pdf . 
Aberdeen/London: The UK Oil and Gas Industry Association L imited.  
PA Consulting Group (2012)  International coal and gas market outlook. London/Arlington: PA 
Consulting Group.  
PBL (2013) De ruimtelijke impact van hernieuwbare energie: een verkenning . PBL 
publicatienummer 1099. Den Haag/Bilthoven: Planbureau voor de Leefomgeving.  
Porter, M.E. (1990) The competitive advantage of nations. New York: The Free Press.  
Porter, M.E. (2000) Locations, clusters, and company strategy. In Clark, G.L., Feldman, M.P. & 
Gertler, M.S. (Red.) The Oxford Handbook of economic geography . New York: Oxford University 
Press Inc.  
PowerMatching City (2014) PowerMatching City . Geraadpleegd op 08- 04-2014 via 
http://www.powermatchingcity.nl/site/pagina.php?id=5 . Arnhem/Groningen : DNV KEMA.  
Rijksoverheid (2010) Kaart gastransportleiding over land.  Geraadpleegd op 26- 03-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gaswinning- en-infrastructuur/documenten- en-
publicaties/brochures/2010/10/29/kaart-gastransportleiding-over-land.html . Den Haag: 
Ministerie van Economische Zaken. 
Rijksoverheid (2013) Gaswinning en infrastructuur. Geraadpleegd op 02- 10-2013 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gaswinning- en-infrastructuur .  Den Haag: 
Ministerie van Economische Zaken. </pre>

====================================================================== Einde pagina 480 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 481 ======================================================================

<pre>71 
 Rijksoverheid (2014a) Meer duurzame energie in de toekomst.  Geraadpleegd op 20- 03-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/meer-duurzame-energie- in-de-
toekomst . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken/Ministerie van Infrastructuur en Milieu. 
Rijksoverheid (2014b) Windmolenparken op land. Geraadpleegd op 02- 04-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/windenergie/windenergie- op-
land . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken/Ministerie van Infrastructuur en Milieu.  
Rotmans, J. in VEH (2014) Aardbevingen, conflicten, uitstoot: Moeten we van ons aardgas af? 
Eigen Huis Magazine.  40(4) p. 30 -34.  
San Cristóbal, J.R. & Biezma, M.V. (2006) The mining industry in the European Union: Analysis of 
inter-industry linkages using input-output analysis. Resources Policy. 31(1) p. 1 -6. 
SBM (2013) Na de mijnsluiting in Zuid-Limburg. 35 jaar herstructurering en reconversie 1965-
2000 en een doorkijk naar 2010. Maastricht: Stichting Behoud Mijnhistorie.  
Scheer, P. (2013) Elf vragen over gaswinning en aardbevingen: Nederland op de waakvlam? 
Geraadpleegd op 03- 10-2013 via http://www.vno-
ncw.nl/publicaties/Forum/Pages/Elf_vragen_over_gaswinning_en_aardbevingen_Nederland_op_
de_waakvlam_17968.aspx#.Uk04Aobwlu4 . Den Haag: VNO-NCW. 
Schenk, J. (2009) Groningen-gasveld vijftig jaar. Kloppend hart van de Nederlandse 
gasvoorziening. Utrecht/Assen: Onderzoeksinstituut voor Geschiedenis en Cultuur/Nederlandse 
Aardolie Maatschappij B.V. 
SodM (2013) Reassessment of the probability of higher magnitude earthquakes in the Groningen 
gas field . Den Haag: Staatstoezicht op de Mijnen (SodM).  
The Economist (2012) Natural gas reserves. Geraadpleegd op 14- 03-2014 via 
http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2012/06/focus . Haywards Heath: The 
Economist.  
TKI Gas (2014) Systeemfunctie van gas.  Geraadpleegd op 07- 04-2014 via http://www.tki-
gas.nl/hoofdlijnen/systeemfunctie-van-gas . Groningen: Topconsortium voor Kennis en 
Innovatie (TKI) Gas.  
Topteam Energie (2012) Gas in balans. Innovatiecontract Gas.  Geraadpleegd op 14- 03-2014 via 
http://topsectorenergie.nl/wp-content/uploads/2013/10/InnovatieContract-Gas-2012.pdf . 
Groningen: Topteam Energie.  
Tweede Kamer der Staten-Generaal (2013) Aardbevingen door gaswinning . Geraadpleegd op 02-
10-2013 via http://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/dossiers/gaswinning_groningen.jsp . 
Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.  
De Volkskrant (2014) NAM haalt recordhoeveelheid gas uit Groningse bodem. De Volk skrant, 16-
01-2 014.  
WSPA (2011) Assessment of petroleum industry economic impact to the state of California. 
Geraadpleegd op 19 -12-2013 via 
https://www.wspa.org/sites/default/files/uploads/documents/Industry%20Issues/Purvin%2</pre>

====================================================================== Einde pagina 481 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 482 ======================================================================

<pre>72 
 0%26%20Gertz%20Economic%20Impacts%20FINAL.pdf . Sacramento: Western States 
Petroleum Association.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 482 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 483 ======================================================================

<pre>73 
 Bijlagen 
Bijlage 1: Berekeningen multipliers 
Berekenen van de multipliereffecten van de aardgaswinning op basis van Harris et al. (2010). 
Opsporing en winning 
Indirect = 7.504 / 2.752 = 2,73 
Geïnduceerd = 6.001 / 2.752 = 2,18 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  2.752  7.504  6.001  13.505  
Multiplier  1 2,73  2,18  4,91  
 
Transport en opslag 
Indirect  = 23.890 / 8.298 = 2,88 
Geïnduceerd = 16.922 / 8.298 = 2,04 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  8.298  23.890  16.922  40.812  
Multiplier  1 2,88  2,04  4,92  
 
Onderzoek en ontwikkeling 
Indirect  = 108 / 502 = 0,22 
Geïnduceerd = 416 / 502 = 0,83 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  502  108  416  425  
Multiplier  1 0,22  0,83  1,04  
 
Totaal 
Indirect = 31.503 / 11.552 = 2,73 
Geïnduceerd = 23.338 / 11.552 = 2,02 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  11.552  31.503  23.338  54.842  
Multiplier  1 2,73  2,02  4,75  
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 483 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 484 ======================================================================

<pre>74
 
 
Bijlage 2: Berekeningen locatiequotiënten 
Berekeningen van de locatiequotiënten van de verschillende
 activiteiten in de aardgassector en 
de aardgassector als geheel voor Noord-Nederland. De cijfers zijn afkomstig uit verschillende 
jaren. Onderstaande tabel geeft de totale werkgelegenheid in 2012 in de verschillende regio’s 
weer (CBS, 2013b). Op basis daarvan zijn de locatiequotiënten berekend. Niet alle gegevens 
komen uit 2012, daardoor zouden de berekende locatiequotiënten iets kunnen afwijken van de 
daadwerkelijke locatiequotiënten.  
 
Totale 
werkgelegenheid
 
Delfstoffenwinning
 
Aardgaswinning
 
Nederland
 
7
.
833
.
190
 
8
.
650
 
7.
612
 
Groningen
 
242.
510
 
 
 
Friesland
 
253.
590
 
 
 
Drenthe
 
194.
920
 
 
 
Kop van Noord
-
Holland
 
140.
990
 
 
 
Noord
-
Nederland
 
832.
010
 
 
 
 
De locatiequotiënt wordt als volgt berekend: 
     
   
  
   
  
 
 
Opsporing en winning 
E
ir
 = 2.250  E
in
 = 6.
776 
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.
833
.190 
   
  
  
   
   
    
  
   
  
   
 
   
    
  
 
Transport en opslag  
E
ir
 = 966  E
in
 = 8.
298
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.833.190 
     
   
   
    
  
   
  
   
 
   
  
 
Onderzoek en ontwikkeling 
E
ir
 = 134  E
in
 = 502  
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.833.190 
     
   
   
    
   
  
   
 
   
  
 
Totaal 
E
ir
 = 3.350  E
in
 = 15.
576
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.
833
.190 
     
  
   
   
    
  
    
         
  
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 484 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 485 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe</pre>

====================================================================== Einde pagina 485 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 486 ======================================================================

<pre>    Subsidieregeling vaor    innovatieve mkb-ers VIA innovatieve ®    R Ambities  ii Noord-Nederland ®    versneller: ©              id SNN omeen provinciedjrenthe worw.snn.eu/va    </pre>

====================================================================== Einde pagina 486 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 487 ======================================================================

<pre>Date : 28-3-2018 18:28:00
To :   assen.nl, "'f.ligthard@assen.nl'" f.ligthard@assen.nl, "   @drenthe.nl,  
@drenthe.nl
Subject : FW: Gesprek NAM
Attachm ent : 2018-01-25 Concept sam enw erkingsagenda m et de NAM.DOCX;Projectenoverzicht Prov Dr NAM 20180327.xlsx;Im pactstudie Drenthe NAM
20180327.docx;
Beste , Fritz, Erik en e,
 
Beetje laat maar toch even het volgende voor ons overleg met de NAM morgenvroeg.
Morgenvroeg zitten we om 9.00 uur met de NAM aan tafel; locatie provinciehuis, kamer 0.02 direct rechts bij de ingang..
Zien jullie kans om 8.15 uur het overleg voor te bespreken?
Bijgevoegd de concept samenwerkingsagenda die we aan de NAM hebben gestuurd voor het overleg.
Deze notitie kan als leidraad dienen voor het overleg, aangevuld met onderstaande vragen die collega   nog heeft opgesteld.
 
Laat nog even van je horen of vooroverleg gaat lukken.
 
Groet
 
 
 
Van:
   
Verzonden:
 dinsdag 27 maart 2018 14:21
Aan:
Onderwerp:
 Gesprek NAM
 
 
Ter voorbereiding van het gesprek met de NAM komende donderdag stuur ik bijgaand de projecten die ik tot nog toe heb opgehaald binnen de Provincie Drenthe.
Dit zijn de projecten/initiatieven waarvan de Provincie Drenthe (voor zover mij bekend) op de hoogte is/betrokken is.
 
Verder staat de samenwerkingsagenda zoals opgesteld door Herman en Jos (Gemeente Assen) op de rol.
 
Uitgangspunten provincie Drenthe zijn:
-
        
Concrete afspraken maken met de NAM waarop de komende 2-5 jaar kan worden gestuurd
-
        
Gericht op behoud werkgelegenheid/kennis. Uitkomsten impactanalyse inzetten bij dialoog met minister.
-
        
Energietransitie versnellen mede met inzet van bestaande infrastructuur, benodigde middelen en stimulering van innovatie.
 
Als resultaten uit dit gesprek lijkt mij dat helder moet worden:
1.
      
      
 
      
 
Aanvullingen zijn welkom.
 
Groet,
2.44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 487 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 488 ======================================================================

<pre>Ontwikkeling samenwerkingsagenda NAM - provincie Drenthe -gemeente Assen.  
Datum: feb 2018  
Van: provincie Drenthe k; gemeente Assen  
 
 
Aanleiding  
De NAM, de gemeente Assen en de provincie Drenthe hebben gezamenlijk geconstateerd dat de 
ontwikkelingen met en rondom de NAM fors zijn. Denk alleen al aan de bodemdalingsproblematiek in m.n. 
Groningen, de terugloop van het aantal operationele putten en met name de zeer forse terugloop van de 
productie van het Groningenveld . 
Anderzijds realiseert de NAM en haar eigenaren Shell en Exxon zich volop dat er sprake is van een wereldwijde 
energietransitie.  
Voor Assen en Drenthe is het behoud van een grote marktpartij in de energietransitie er belangrijk  
In het ambtelijke overleg v an 8 december 2017 is geconstateerd dat dit meer dan voldoende aanleiding is om 
op Drentse schaal te verkennen welke gezamenlijke agenda we kunnen gaan opstellen om op deze uitdagingen 
een antwoord te kunnen geven.  Duurzaamheid en (circulaire) economie tre kken hier samen op.  Centraal staat 
daarbij de vraag wat kan de NAM (via de aandeelhouders) hierin doen en wat kunnen de overheden ( oa via 
Rijk/EZ)  doen.  
Binnenkort zal de CvK J. Kleinsma , mogelijk i.c.m. burgemeester Out,  een bezoek afleggen aan de NAM om in 
overleg te gaan met G. Schotman, onder meer over de gezamenlijke agenda.  
 
 
Contouren van een samenwerkingsagenda NAM/Drenthe/Assen.  
  
Impactstudie NAM  
Het belang van de NAM als directe en indirecte werkgever, investeerder en uitbesteder in de regio is groot. In 
het verleden zijn hierover studies gedaan maar om de huidige impact te meten zou het goed zijn hierover een 
gezamenlijke impactstudie te laten ui tvoeren.  
Vragen die daarbij beantwoord zouden moeten zijn:  
• Directe werkgelegenheid bij de NAM uitgesplitst naar locaties  
• Verwachte ontwikkeling met betrekking tot aantal arbeidsplaatsen bij de NAM  
• Indirecte werkgelegenheid bij toeleveranciers  
• Investeringsv olume van de NAM in de regio Drenthe nu en in de toekomst  
• Effect op de woningmarkt nu en bij verdere daling aantal arbeidsplaatsen  
• Bestedingseffect van werknemers in de regio  
• In welke mate contra ctors van de NAM erin slagen andere producten te ontwikkelen en/of andere 
klanten weten te vinden. Zo ja in welke mate  
 
Mogelijke inhoudelijke samenwerkingsonderwerpen:  
Te hanteren u itgangspunt en hierbij:  
1.  
 
  
 
   
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 488 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 489 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
     
 
Relevante inhoudelijke ontwikkelingen  op energiegebied : 
1. NIB heeft waterstof  tot centraal thema voor de economische ontwikkeling van Noord -Nederland 
aangewezen. Geprobeerd wordt om met het ministerie van EZK, de noordelijke provincies, de NG4 e n 
de grote bedrijven, waaronder NAM/Shell, tot samenwerkingsafspraken te komen (bijv. in de vorm 
van een Green Deal).  
2. In dit kader is een uitgebreide lijst van projecten opgesteld. Shell/NAM participeert in een aantal 
belangrijke projecten, waarbij het vo oralsnog voor ons onduidelijk is of de NAM of Shell hierbij feitelijk 
de kar trekt.  Wat kan deelname aan deze projecten voor de toekomst van de NAM betekenen?   
3. Geothermie  is een andere duurzame bron  die bijv. in Assen mogelijkheden zou kunnen bieden . Gelet  
op het bevingsgevaar en de reactie van het Staatstoezicht op de Mijnen op het Groninger initiatief 
zitten hier nog de nodige haken en ogen aan.  
4. NAM doet onderzoek naar het inrichten van hybride putten voor meervoudig gebruik . 
5. Etc. 
Op basis van de omgeving sanalyse kan een agenda voor de toekomst  meer handen en voeten gegeven worden 
en een inschatting worden gemaakt van de potentiële impact  die dit op de noordelijke economie kan hebben.  
 
Bij het vormgeven van deze agenda kan NAM de volgende ambities en ontwikkelingen inzetten : 
• Pilot Waterstofwijk Hoogeveen vanuit de NAM)  
• Stercore vergassingstechnologie  
• SEREH grensoverschrijdende en decentrale energievoorziening  
• Pilot Coevorden: helemaal fossiel vrije stad  
• Ambitie Assen in 2040 aardgasvrij  
• GZI Emmen , vernieuwen installatie (vergisting, vergassing, waterstof)  
• Faciliteren start ups a la Health Hub Roden  
• Vervolg prijsvraag NAM  
• Betrekken kennisinstellingen bijv. Hanzehogeschool, Drenthe college (mogelijk samen met Resato)  
• Gebruik mak en van kennis van de NAM -ers die uitstromen c.q. uitgestroomd zijn  
• Huidige contractors betrekken bij de nieuwe economische activiteiten  
• Gebruik maken van partijen uit het energie eco systeem zoals Energy Valley, Energy Barnn, Energy 
Institute  
• Etc. 
 
Organis atie/aanpak.  
Opzetten van een gezamenlijke werkgroep die de agenda gaat vullen en vervolgens uitwerkingstrajecten gaat 
bedenken/opstarten/begeleiden/monitoren.  In feb. 2018 met gesprekspartners inhoud van agenda nader 
bespreken.  
 
T.z.t. i n samenwerking met  betrokken NAM /Shell’ers een soort van brainstorm middag organiseren om 
samenwerking agenda van ideeën te voorzien en input te krijgen van een mogelijke aanpak.  
Vragen aan NAM: Op wat voor soort innovaties richt de NAM zich, zoals bijvoorbeeld in het geval van GZI 
Emmen? Welke ambities (onderzoek, pilots, testen toepassingen, opzetten kenniscentrum, etc) heeft de NAM 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 489 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 490 ======================================================================

<pre>als het gaat om geothermie, hybride putten en waterstof? Wellic
ht dat er vanuit de NAM/Shell  iemand van 
strategie kan aansluiten?
 
 
Planning
 
1. Impactstudie; in 
februari 
2018 opdrachtverlening
 
 
2. 
Nadere uitwerking s
amenwerkingsagenda; feb 
2018
 
(
 R&D van de NAM
 
  
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 490 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 491 ======================================================================

<pre>13-02-2018  Impactanalyse  NAM  
Invloed van vermindering aardgaswinning op de regionale economie  
Aanleiding  
• Aardbevingsproblematiek Groningen.  
• Besluit kabinet om de aardgaswinning te verminderen . 
• Ontmanteling van de Nederlandse olie - en gasinfrastructuur . 
• Ambitieus klimaat - en energiebeleid.  
• Afname arbeidsplaatsen NAM , een belangrijke werkgever in Drenthe, in de provincie . 
• Vraag naar inzicht in de impact die deze ontwikkelingen hebben  op de regionale economie  binnen  
de provincie Drenthe a lsook de kansen die het biedt m.b.t. de energietransitie.  
 
Schets positie NAM in de provincie Drenthe  
• Directe werkgever: werknemers NAM (verschillende locaties in Drenthe). Circa  2000 mensen 
werkzaam in de ga ssector  in de provincie Drenthe (quick scan  2015).  
• Indirecte werkgever: medewerkers van installatiebedrijven, onderhoud e.a., netwerkbedrijven. Een 
grove schatting van 5,3 duizend indirecte banen (quick scan 2015).  
• Economisch toegevoegde waarde van NAM aan de regio . 
• Aanwezigheid NAM levert gemeente n opbrengsten op aan lokale belastingen/heffingen . 
• Investeerder in de regio: gebiedsontwikkeling, netwerk.  
• Sociale impact :  
• Kennisbron : regionale spilfunctie in kennis en innovatie rondom winning van delfstoffen . 
• Aantrekkelijk vestigingsklimaat: Aantrekke lijk voor  (hoogopgeleid) personeel voor de provincie 
Drenthe.  
 
Doel  impactstudie  
Inzicht verkrijgen in:  
• De directe en indirecte impact van het verminderen van de aardgaswinning in het verleden en het 
heden .  
- O.a.: Kwantitatief  beeld krijgen van de economische bijdrage van de NAM aan de regionale 
economie (gemeten in gecreëerde directe en indirecte werkgelegenheid en toegevoegde waarde)  
- O.a: Kwalitatief beeld krijgen  van de overige waarden die de NAM toevoegt aan de regionale 
economie (bijvoorbeeld bijdrage aan het oplossen van maatschappelijke thema’s,  
vestigingsklimaat, kennisinfrastructuur, regiobranding, regionaal innovatie klimaat , aansluiting 
onderwijs en arbeidsmarkt, et cetera).  
• De mogelijkheden die de energiet ransitie, groene economie en koppelkansen bieden om de regio 
een vernieuwde impuls te geven . 
- O.a: Ontwikkel richtingen  voor de NAM en overige gas gerelateerde industrie in Drenthe om het 
maatschappelijk rendement voor  de regio te behouden/vergroten.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 491 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 492 ======================================================================

<pre>13-02-2018  - O.a.: Ontwikkelrichtingen voor nieuwe verdienmodellen, banen en scholingstrajecten om de 
mogelijkheden in de toekomst te kunnen verzilveren.  
- O.a: Schetsen van aanbevelingen voor de toekomst , nader onderzoek.  
 
Onderzoeksfactoren  
 
Het ver minderen van de aardgasproductie heeft in meer en mindere mate invloed hebben op een 
aantal factoren. De mate van de impact moet nader worden onderzocht voor een tweetal momenten ; 
Voordat de aardgasproductie werd gereduceerd en het heden . De volgende onderzoeksfactoren 
spelen daarbij onder meer een rol :  
• Social e economi e: Werkloosheid, inkomstenbronnen, bestee dbaar inkomen, gemiddeld salaris, etc.  
• Social e demografi e: Opleidingsniveau, leeftijdsopbouw , etc. 
• Investeringsvolume : Assets,  investeringsvolume, toegevoegde economische waarde    
• Regional e economi e (krachtenveld) : Sectorstructuur , kennisinfrastructuur, aansluiting onderwijs -
arbeidsmarkt , etc. 
 
 
Hoofdvragen  per onderzoeksfactor:  
1. Wat was de stand van zaken in het jaar voorafgaand aan de vermindering van de 
aardgasproductie ? (Nulmeting ) 
 
2. Wat is de stand van zaken  in het heden ? 
 
3. Wat zijn mogelijke toekomstige scenario’s  - met in achtneming van (maatschappelijke) 
ambities en doelstellingen - in Drenthe  met de beoogde vermindering van de 
aardgasproductie ? (Indicatie ) </pre>

====================================================================== Einde pagina 492 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 493 ======================================================================

<pre>    Hoofd- en subvragen    1. Wat was de stand van zaken in het jaar voorafgaand aan de vermindering van de aardgasproductie? (Nulmeting)    Sociale Directe werkgelegenheid bij de NAM in het jaar voorafgaand aan de vermindering van de aardgasproductie (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar  economie opleidingsniveau, percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)  Indirecte werkgelegenheid bij toeleveranciers in het jaar voorafgaand aan de eerste inperking van de gasproductie (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar  op percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)    Werkloosheid in provincie Drenthe gas gerelateerde industrie (indicatie)  Bestedingseffect van werknemers in de regio (percentage werknemers woonachtig in Drenthe en brutoloonsom)  Besteedbaar inkomen p.p. in provincie Drenthe    Sociale Opleidingsniveau werknemers NAM  demografie    Leeftijdsopbouw personeel en leveranciers NAM  Aantal medewerkers woonachtig in de provincie Drenthe.    Investeringsvol .  Investeringsvolume van de NAM in de regio Drenthe    Krachtenveld _| Analyse van het krachtenveld waarin de aardgasindustrie (NAM en toeleveranciers in Drenthe) zich begeeft (kansen en bedreigingen)  2. Wat is de stand van zaken in het heden?    Sociaal- Directe werkgelegenheid bij de NAM (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar opleidingsniveau, percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)  economisch    Indirecte werkgelegenheid bij toeleveranciers (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar opleidingsniveau, percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)    demografisch    Vertrek ex-medewerkers uit de regio (indicatie)         13-02-2018</pre>

====================================================================== Einde pagina 493 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 494 ======================================================================

<pre>    Investeringsvol . - .  ume 9 Investeringsvolume van de NAM in de regio Drenthe    Krachtenveld | Analyse van het krachtenveld waarin de aardgasindustrie (NAM en toeleveranciers in Drenthe) zich begeeft (kansen en bedreigingen)  3. Wat zijn mogelijke toekomstige scenario's in Drenthe met het oog op de energietransitie, groene economie en andere koppelkansen? (Indicatie)  Kwalitatieve analyse van de mogelijkheden in de toekomst. Onderwerpen die hier onder meer aan bod kunnen komen zijn:    Algemeen inzicht in de ambities van de aandeelhouders van NAM binnen de energietransitie en groene economie.  Algemeen inzicht in de ambities van de huidige contractors van de NAM   Huidige kennis en innovatiemogelijkheden binnen de NAM en toeleveranciers (R&D agenda)   Globaal inzicht in mogelijkheden om bestaande infrastructuur in te zetten voor andere doeleinden    Globaal financieringsomvang benodigd vanuit het Rijk  Globaal investeringsvolume van de NAM in de regio Drenthe in de toekomst         13-02-2018</pre>

====================================================================== Einde pagina 494 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 495 ======================================================================

<pre>    Contactpersoon    Project Contactpersoon Gedeputeerde Status Planning Opmerking Type project                   eh Alte    ‘Gemeente Emmen (Emmtec) SEREH (Emmen Haren) . ____ . Hiisse Stelpstra _ Project. „INTERREG haalbaarheid  Henk Brink Proj vate _ _    _Ínnovatie                              oor vergisting of vergassi  riJmeí golno go besli              : lan aterstofw ee tief kick off in februari a2 _  Energy Valley) Vergassingstechn e (mest omzetten in koolstof&groen gas) |    „Gemeente Roden (Aftero, NAM) Mobiele restwarmte transport (kaarsvet) Tjisse Stelpst initielelead NAM neemt binnenkort investeringabeslissing  ‘Entrance (Hanze hogeschool. NAM) mn niee lead.         Solar Miles              </pre>

====================================================================== Einde pagina 495 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 496 ======================================================================

<pre>Fasen in projectontwikkeling Type lead omschrijving Toelichting
1Potentiele lead een idee over een potentieel project of vraagstuk
2Initiele lead een nader gedefinieerd vraagstuk van een specifieke 
3Lead/Prospect match vraag en aanbod Duidelijk dat de provincie iets kan betekenen, incl 
uren of euro's. Helder wat de potentiele opbrengst 
zal zijn van het project.
4Projectinitiatief intentie tussen partij en provincie
5ProjectOvereenstemming over bijdrage provincie in uren en/of 
euro's. Weergave (potentiele) opbrengst van het project in 
reductie CO2, energiebesparing of duurzame 
opwek.
Type project
1Innovatie
2Opschalen
3Investering/exploitatie
4Haalbaarheid</pre>

====================================================================== Einde pagina 496 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 497 ======================================================================

<pre>Date : 4-4-2018 15:00:46
From  :  
To : "' @planet.nl'" @planet.nl, "Ronald Stoffelsm a" R.Stoffelsm a@assen.nl
Subject : FW: Im pactstudie NAM
Dag Ronald,
 
Hierbij mijn concept-reactie op de vragen rond de impactstudie. Ik stuur je het maar even separaat aangezien  voor mij nog enigszins mistig doet over jouw toekomstige rol en
zijn huidige rol.
 
Van  krijg ik nog informatie over de wijze waarop zij Henk Brink op het gesprek met Wiebes willen voorbereiden.          
   
     .
 
Mocht jij aanleiding zien om op korte termijn toch nog ambtelijk om tafel te zitten, dan lijkt me de kortste klap dat jij Erik Bos hierover benaderd. Overigens, is de club economie
van de provincie vandaag en morgen in Den Haag.
 
Jouw reactie zie ik graag tegemoet.
 
Groet,
 
 
Van:
Verzonden:
 woensdag 4 april 2018 14:52
Aan:
Onderwerp:
 Impactstudie NAM
 
Dag Fred en ,
 
Hierbij mijn voorzet op de vragen van de provincie  :
 
a)
      
Uiteraard zijn we voor een impactanalyse in relatie tot het reduceren van de gaswinning. De kansen die de energietransitie biedt voor NAM,  contractors en andere
bedrijven moet hier nadrukkelijk in meegenomen worden;
b)
      
Wat de scope van het onderzoek geven wij de voorkeur aan Noord-Nederland i.p.v. Drenthe, ten minste als dit lukt met Groningen en Friesland.      
              
   
           
  
dient ook nog vermeld te worden dat VNO-NCW-Noord recent ook heeft gepleit voor een Noord-Nederlandse aanpak en aangeeft dat er in Noord-Nederland ca. 20.000
banen op de tocht staan;
c)
       
d)
      
Wat betreft de concretisering van de samenwerking op het gebied van de energietransitie lijken mij er diverse aanknopingspunten, die samen verder uitgewerkt worden.
Maar met deze agenda lukt het ons niet om de dreiging van de economische impact van de transitie af te wenden en de economische kansen die dit biedt te benutten. 
    
e)
      
Gelet op het bovenstaande lijkt mij dat de opdracht pas na 15 april duidelijk wordt.
 
Met de beoordeling van de scriptie moet ik nog beginnen.
 
Jullie reactie zie ik graag tegemoet.
 
Groet,
 
   
2.45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 497 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 498 ======================================================================

<pre>Date : 9-5-2018 10:18:01
F
T
a
ssen.nl
S
ubject : FW: Lijst Bedrijven die zaken doen m et de NAM
A
ttachm ent : Bedrijven die zaken doen m et de NAM.xlsx;Lijst bedrijven NAM 24-4.xlsx;
H
oi ,
 
H
eb jij de overzichten die de accountmanagers gemaakt hebben ook.
 
G
roet,
 
 
V
an:
 
AccountmanagementEZ 
V
erzonden:
 
dinsdag 24 april 2018 11:47
A
an:
 
  i i @assen.nl>; Ronald Stoffelsma <R.Stoffelsma@assen.nl>
C
C:
 
 i  @assen.nl>;  i  @assen.nl>;    . @assen.nl>; i   
@
assen.nl>; -
 
O
nderwerp:
 
Lijst Bedrijven die zaken doen met de NAM
 
G
eachte heren,
 
W
e hebben uit een lijst van 15.000 bedrijven een selectie gemaakt op Chemie, Energie en High Tech Systemen en materialen. We hebben bedrijven vanaf 10 medewerkers
m
eegenomen. We hebben nu niet meegenomen toeleveranciers, zelfstandige ingenieurs, verhuur cargo supply, rental equipment, slib verwerking, juridische adviseurs, bodem
a
dvies, agri, contract- en projectmanagers, uitzendbureau's ect. ect.
 
M
et vriendelijke groet,
T
eam Accountmanagement
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
g
emeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 498 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 499 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 499 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 500 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 500 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 501 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 501 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 502 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 502 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 503 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 503 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 504 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 504 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 505 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 505 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 506 ======================================================================

<pre>Date : 27-6-2018 09:29:06
To :   assen.nl,   @assen.nl
Subject : FW: NAM Assen Locations.pptx
Attachm ent : Concept verkenning sam enw erking NAM en gem eente Assen_NAM.docx;NAM Assen Locations.pdf;im age001.png;im age002.gif;
 
 
Met vriendelijke groet,
 
-  l
l i i  gemeente Assen
 
(
14-0592
i  i  
 
Werkdagen:   
 
V
an:
 @shell.com [mailto: . @shell.com] 
Verzonden:
 woensdag 27 juni 2018 9:28
Aan
CC:
Onderwerp:
 RE: NAM Assen Locations.pptx
 
 
Hier de nieuwe versie, door het vreemde formaat (ODT) verdwenen de track changes.
In dit document zou het wel te zien moeten zijn.
 
Waarschijnlijk ook goed om onze slides (attached), samen met het IF rapport toe te voegen aan dit document.
 
Groeten,
 
 
From:
   MJJ NAM-UPO/T/D 
Sent:
 dinsdag 26 juni 2018 18:26
To:
@assen.nl
>
Subject:
 
Re: NAM Assen Locations.pptx
 
 
Als het goed is heb ik track changes gebruikt, kan je dat zien?
 
Ik kijk morgen nog we even en dan stuur ik n andere versie mocht t nodig zijn. 
 
Sent from my iPhone
On 26 Jun 2018, at 16:28,   
@assen.nl
> wrote:
 
K
un jij je aanpassingen misschien ‘uitlichten’ ?
 
Groet,
 
From:
 
. @shell.com
 <
. @shell.com
>
Sent:
 Tuesday, June 26, 2018 3:15:55 PM
To:
Cc:
 
i @shell.com
; 
il @shell.com
Subject:
 RE: NAM Assen Locations.pptx
 
Dank en excuses voor de late reply,
 
Bijgevoegd enkele aanpassingen van mijn kant in het worddocument
 
Wat betreft onderstaande verzoek, dit zal ik met  in ons team bespreken.
 
“Vraag aan de NAM: willen jullie deze uitdaging oppakken samen met DCB, Resato en anderen?”
We zijn overigens nog niet benaderd door Engie m.b.t. het warmtenet rond het ziekenhuis
 
Groeten,
 
From:
   
il . @assen.nl
] 
Sent:
 maandag 4 juni 2018 15:51
To:
    
 <
@shell.com
 <
. S@shell.com
>
Cc:
 
  
@assen.nl
i s@assen.nl
>
Subject:
 RE: NAM Assen Locations.pptx
 
Beste l   c,
 
Op basis van onze gesprekken heb ik een concept ‘samenwerkingsagenda’ op papier gezet, gericht op de kansen die ik zie. Ik ben benieuwd of jullie deze kansen ook
zo zien.
2.47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 506 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 507 ======================================================================

<pre> 
In het stuk staat alleen ‘wat’ we zouden kunnen doen. Niet hoe of in welke rolverdeling. Dat is voor nadere verkenning.
 
Ik heb een collega gevonden die vanuit de gemeente Assen tijd en kennis heeft om dit binnen mijn programma op te pakken. Dat is  l  (zie c.c.)
 
Ik ben benieuwd naar jullie reactie. Misschien kunnen we elkaar morgen al even spreken.
 
Met vriendelijke groet,
 
 
 
 
Van:
 
. @shell.com
 [
mailto: . @shell.com
] 
Verzonden:
 
woensdag 9 mei 2018 16:20
Aan:
   
@assen.nl
>
Onderwerp:
 NAM Assen Locations.pptx
 
 
Zoals beloofd de vandaag besproken slides.
 
Groeten,
 
  
 
 
Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.
Statutaire vestiging Den Haag - Handelsregister no. 04008869
Correspondentieadres: Postbus 28000, 9400 HH Assen
Bezoekadres: Schepersmaat 2, 9405 TA Assen
 
T 
+31(0)592   
E 
. @shell.com
I  
http://www.nam.nl
 
 
 
D
isclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de
geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige
verzending en ontvangst van informatie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 507 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 508 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 508 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 509 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 509 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 510 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 510 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 511 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 511 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 512 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 512 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 513 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 513 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 514 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 514 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 515 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 515 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 516 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 516 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 517 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 517 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 518 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 518 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 519 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 519 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 520 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 520 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 521 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 521 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 522 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 522 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 523 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 523 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 524 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 524 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 525 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 525 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 526 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 526 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 527 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 527 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 528 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 528 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 529 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 529 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 530 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 530 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 531 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 531 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 532 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 532 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 533 ======================================================================

<pre>Date : 5-4-2018 14:53:17
From  :  
To : "Ronald Stoffelsm a" R.Stoffelsm a@assen.nl
Subject : FW: Overleg 20180329 NAM Provincie Gem eente Assen | reactie im pact analyse voorstel
Attachm ent : im age001.jpg;im age002.png;
Hoi Ronald,
 
Hierbij de reactie van de NAM n.a.v. de vragen die de provincie ons over de impactstudie heeft voorgelegd. Sluit denk ik behoorlijk aan bij ons gevoel.
 
Groet,
 
 
Van:
 
i @shell.com [mailto:
i @shell.com] 
Verzonden:
 donderdag 5 april 2018 14:01
Aan:
@assen.nl>
CC:
 i . @shell.com; il S@shell.com
Onderwerp:
 RE: Overleg 20180329 NAM Provincie Gemeente Assen | reactie impact analyse voorstel
 
Beste allen,
 
Zoals toegezegd bijgaand onze reactie op het impact analyse voorstel.
 
Zoals we donderdagochtend in ons overleg al aankondigde heeft minister Wiebes/het kabinet in de loop van die dag een krachtig besluit genomen over de toekomst van het
Groningen gasveld. Hoewel wij door onze oogharen heen dit besluit zagen aankomen en het meer dan helder is dat veiligheid en veiligheidsbeleving voor de Groningers de
absolutere prioriteit is, is het voor NAM staf en alle anderen die samen met ons werken een ingrijpend besluit.
 
Na de aankondiging van min. Wiebes afgelopen donderdag hebben we ook kunnen vaststellen dat de consequenties voor de werkgelegenheid in de sector in Noord Nederland in
de media vrij snel onder de aandacht werd gebracht oa door VNO-NCW Noord (verwijzen qua aantallen naar de inzichten uit de RuG scriptie), RuG/Hanze, Rabobank ed.  
 
 
als het gaat om de energievoorziening van Nederland (of breder of smaller). Zoals we ook al vorige week in het overleg op het provinviehuis aangaven, kunnen we vanuit NAM
een aantal richtingen – naast uiteraard de huidige olie- en gaswinning - inbrengen die in relatie staan tot de specifieke Drentsche karateristieken en de hier reeds aanwezige olie-
en gas infrastructuur:
Ontwikkeling van energie hubs op -en rondom bestaande NAM locaties; aankoppelen zon/wind, geothermie, restwarmte uitkoppeling, groen-gas invoeging, waterstof
productie etc.
Opslag / buffering van electriciteit in de vorm van bijv. waterstof in ‘lege’ gasvelden
Opslag van CO2 in lege gasvelden
Hergebruik van aardgasleidingen voor transport van andere gassen of bijvoorbeeld buffering of als doorvoer voor kabels, pipe-in-pipe toepassingen, etc.
Geothermie – van kennis tot uitvoering
 
T
ot slot: het aangehaalde besluit heeft uiteraard op termijn impact op NAM. Maar NAM is meer dan het Groningenveld. Het besluit wordt ook gezien als een positieve duw om de
in NAM ingang gezette transitie om meer dan louter olie- en gas producent te zijn, versneld in te vullen. Dat blijft een goede reden om met onze lokale en provinciale partners in
deze energie transitie uitdaging op te trekken.
 
 
Met vriendelijke groet,
 
 
 
  
  
 
Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.
Statutaire vestiging Den Haag - Handelsregister no. 04008869
PO Box 28000 / Schepersmaat 2
9400 HH Assen
Netherlands
tel: +31 592  mob: +31 6
e-mail: . @shell.com
 
 
 
2.48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 533 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 534 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 534 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 535 ======================================================================

<pre>    fn TQ an  jm,    BRON VAN ONZE ENERGIE    ZA    </pre>

====================================================================== Einde pagina 535 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 536 ======================================================================

<pre>Date : 3-4-2018 11:18:12
F
rom  :  
T
o : " @planet.nl'" @planet.nl
S
ubject : FW: Overleg 20180329 NAM Provincie Gem eente Assen
A
ttachm ent : 1_Scriptie Lisa van der Molen - Als er niets m eer valt te w innen....pdf;Brief Wiebes 15-2.pdf;Uitnodiging Matchm aking Day Drenthe 
2
4 april
2
018.pdf;Im pactstudie Drenthe NAM 20180327.docx;
R
onald, hierbij de mail n.a.v. het gesprek dat we afgelopen donderdag met de NAM gehad hebben.
 
G
roet,
 
 
V
an:
 
V
erzonden:
 
donderdag 29 maart 2018 13:15
A
an:
 
.
l @shell.com' 
@
shell.com>; ' l @shell.com' < . @shell.com>;   l@assen.nl>;
@
shell.com' <
@
shell.com>
O
nderwerp:
 
Overleg 20180329 NAM Provincie Gemeente Assen
 
B
este allen,
 
N
aar aanleiding van het verkennende en constructieve overleg van vanmorgen ontvangen jullie hierbij de beloofde informatie:
1
.
 
      
D
e brief die het college aan Wiebes gestuurd heeft begin dit jaar. (Brief Wiebes 15-2)
2
.
 
      
D
e toelichting op een impactanalyse met het oog op de gevolgen voor de provincie Drenthe voor het terugdringen van de aardgaswinning. (Impactstudie Drenthe NAM
2
0180327)
3
.
 
      
H
et onderzoek van de RUG student uit 2014 (1_Scriptie Lisa van der Molen- als er niets meer valt te winnen….). Met dank aan  .
4
.
 
      
U
itnodiging voor de Matchmaking Day
 
A
d2.
W
e zien graag jullie reactie uiterlijk komende donderdag 5 april a.s. op de volgende onderdelen:
a
)
 
     
H
et idee om een impactanalyse uit te voeren in relatie tot het reduceren van de aardgaswinning (kleine velden, en Groninger gas).
b
)
 
     
D
e scope van het onderzoek (stakeholders) betreft nu de provincie Drenthe
c
)
 
      
D
e belanghebbenden van het onderzoek zijn de NAM, de provincie Drenthe en de gemeente Assen
d
)
 
     
H
et doel van het onderzoek is het leveren van input om het gesprek aan te gaan met het Rijk en met de andere provincies. En daarnaast kunnen de uitkomsten van het
o
nderzoek fungeren om de energietransitie scenario’s verder uitwerken in de provincie Drenthe (als blauwdruk).
e
)
 
     
T
iming van het onderzoek is voorzien op korte termijn (komende maand).
U
iteraard zou er ook een trapsgewijze aanpak mogelijk zijn, waarin begonnen wordt met Drenthe (hoofdkantoor NAM) en vervolgens het onderzoek wordt uitgebreid met de
a
ndere provincies.
 
A
d3.
E
enieder bekijkt de scriptie en de mate waarin de uitkomsten voldoen aan de vraag die er ligt omtrent de impact reductie aardgaswinning.
T
evens verzoek aan alle partijen om feedback te geven komende donderdag 5 april a.s.
 
A
d 4.
J
ullie zijn van harte welkom. Ook om vragen in te brengen.
 
E
en gespreksverslag, een voorstel voor een vervolgwerksessie en input voor het gesprek tussen de Commissaris van de Koning Jetta Kleinsma en Gerald Schotman volgt.
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
0
6-
 
2.49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 536 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 537 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Lisa van der Molen 
s1888315 
Master Economische Geografie  
Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen 
Mei 2014 
 
Begeleiders: drs. Paul van Steen (Rijksuniversiteit Groningen) 
  Jan-Willem Lobeek (VNO-NCW Noord) 
 
 
 
            
 
 
Als er niets meer valt 
te winnen … 
Onderzoek naar de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van d e 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord -Nederland  
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 537 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 538 ======================================================================

<pre>2 
 Samenvatting 
Begin 2014 is de aardgaswinning in Groningen veel in het nieuws geweest. Als gevolg van de 
gaswinning komen in de regio aardbevingen voor. Door de aardbevingen is een discussie 
ontstaan over de winning uit het veld. Inmiddels is tweederde van het gas uit het veld gewonnen 
en de komende jaren zal de omvang van de winning uit het veld afnemen. Het doel van dit 
onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning 
voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. 
Op basis van literatuur en eerste resultaten is een aantal hypothesen opgesteld. Deze 
hypothesen zijn getoetst door middel van interviews met een aantal deskundigen die betrokken 
zijn bij de gassector of de energiesector in Noord-Nederland.  
De aardgaswinning in Nederland is voor een groot deel geconcentreerd in het Noorden van het 
land. De directe werkgelegenheid in de gassector is relatief klein. Maar de multipliereffecten in 
de sector zijn erg groot waardoor het indirect veel banen creëert. Bovendien worden er grote 
bedragen in de regio geïnvesteerd. Als de gaswinning uiteindelijk stopt, zal de werkgelegenheid 
in de winning van gas verdwijnen. Dit is ongeveer tweederde van de 19.000 banen in de sector 
in Noord-Nederland. Met name het aantal indirecte banen dat wegvalt, is groot. In het transport 
en de handel van gas zal de werkgelegenheid blijven. Deze is met name gerelateerd aan de 
algemene vraag naar gas.  
Uit de interviews is naar voren gekomen dat er kansen liggen voor Noord-Nederland op het 
gebied van duurzame energie. De productie van duurzame energie is arbeidsintensiever dan de 
productie van fossiele energie. Dit biedt een mogelijkheid om werkgelegenheid te creëren. In 
plaats van een verlies van banen zal daardoor deels een verschuiving van banen te zien zijn.  
In Noord-Nederland is veel kennis opgebouwd op het gebied van gas en gaswinning. De regio 
profileert zich steeds meer op het gebied van energiekennis. Op verschillende niveaus worden 
opleidingen aangeboden die op energie georiënteerd zijn. Hiermee wordt de aanwezigheid van 
kennis versterkt. Zowel in de gassector als in de duurzame sector zal de komende jaren nog veel 
kennis en innovatie nodig zijn.  
Nederland heeft een uitgebreide gasinfrastructuur die nog lange tijd gebruikt zal worden. Als de 
winning van gas in Nederland afneemt, maar de vraag naar gas blijft, zal er meer gas 
geïmporteerd worden. Ook dit gas zal getransporteerd worden. Daarnaast zijn er mogelijkheden 
om de infrastructuur voor andere doeleinden te gebruiken. Bijvoorbeeld voor het transport en 
de opslag van groen gas, waterstof en CO2.  
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 538 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 539 ======================================================================

<pre>3 
 Inhoudsopgave 
 
Samenvatting ..................................................................................................................................................... 2  
1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 6  
1.1  Aanleiding voor het onderzoek ................................................................................................................. 6 
1.2  Probleemstelling .............................................................................................................................................  8 
1.3  Doelstelling ........................................................................................................................................................ 8 
1.4  Onderzoeksvragen .........................................................................................................................................  8 
1.5  Leeswijzer .......................................................................................................................................................... 9 
2 Economische ontwikkeling van regio’s en de rol van bedrijven  ......................................... 10 
2.1 Inleiding: regionaal economische ontwikkeling ............................................................................. 10 
2.
2  Regionale economie .................................................................................................................................... 10 
2.3  
Agglomeratievoordelen en het ontstaan van clusters ..................................................................  11 
2.3.
1 Het optreden van agglomeratievoordelen ............................................................................... 11 
2.3.
2  Knowledge spillovers ....................................................................................................................... 11 
2.3.
3  Non-traded local inputs ................................................................................................................... 12 
2.3.
4  Local skilled labour pool ................................................................................................................. 12 
2.3.
5  Clusters ................................................................................................................................................... 12 
2.4  
Multiplier effect ............................................................................................................................................ 13 
2.5  
Berekening van multipliers ..................................................................................................................... 14 
2.5.
1  Economic base model ....................................................................................................................... 14 
2.5.
2  Keynesiaanse regionale multiplier .............................................................................................  15 
2.5.
3  Regionale input-output analyse ................................................................................................... 15 
2.6  
Delfstoffenwinning ...................................................................................................................................... 15 
2.6.
1  Specifieke kenmerken ...................................................................................................................... 15 
2.6.
2  Productieketen .................................................................................................................................... 16 
2.7  
Samenvatting ................................................................................................................................................. 17 
3 Aand
eel en belang van de aardgaswinning in Noord-Nederland ....................................... 18 
3.1 Aardgasbaten in Nederland ..................................................................................................................... 18 
3.2  
Aardgas in de Nederlandse energievoorziening ............................................................................. 19 
3.3  
Structuur Nederlandse aardgassector ................................................................................................  20 
3.4  
Aardgaswinning in Noord-Nederland ................................................................................................ . 23 
3.4.
1 Aardgasvelden in Nederland ......................................................................................................... 23 
3.4.
2  Werkgelegenheid ...............................................................................................................................  23 
3.4.
3  Mate van specialisatie ...................................................................................................................... 27 </pre>

====================================================================== Einde pagina 539 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 540 ======================================================================

<pre>4 
 3.4.4  Investeringen in aardgassector .................................................................................................... 28 
3.4.
5  Geografische zwaartepunten ......................................................................................................... 29 
3.5  
Aandeel en belang aardgaswinning ..................................................................................................... 30 
3.6  
Toekomst van de Nederlandse aardgaswinning ............................................................................. 30 
4 Or
ganisatie van het veldwerk .......................................................................................................... 32 
4.1 Dataverzameling ..........................................................................................................................................  32 
4.2  
De hypothesen .............................................................................................................................................. 32 
4.3
 Interviews ....................................................................................................................................................... 35 
5 Ene
rgie in de toekomst .......................................................................................................................  36 
5.1 Inleiding: gas en duurzame energie in de toekomst .....................................................................  36 
5.2  
De toekomst van gas in Nederland ....................................................................................................... 36 
5.3  
Duurzame energie .......................................................................................................................................  39 
5.3.
1 Alternatieven .......................................................................................................................................  39 
5.3.
2  Groen gas ............................................................................................................................................... 39 
5.3.
3 Duurzame energie in Nederland .................................................................................................. 40 
5.3.
4  Problemen met duurzame energie .............................................................................................  41 
5.4  
Twee toeko mstscenario’s  ......................................................................................................................... 41 
6 H
et afbouwen van de aardgaswinning .........................................................................................  43 
6.1  Inleiding: afnemende aardgaswinning ...............................................................................................  43 
6.2
 De kleine velden ........................................................................................................................................... 43 
6.3
 Het Groningenveld ...................................................................................................................................... 44 
6.3.
1 Afnemende voorraad, maar blijvende investeringsbehoefte ........................................... 44 
6.3.
2 Politieke besluitvorming ................................................................................................................. 45 
7 G
evolgen voor de ruimtelijk economische structuur .............................................................  47 
7.1 Inleiding: ruimtelijk economische structuur in twee scenario’s  .............................................. 47 
7.2
 Werkgelegenheid .........................................................................................................................................  47 
7.2.
1 Werkgelegenheid in de gassector ................................................................................................  47 
7.2.
2  De werkgelegenheid in scenario I ...............................................................................................  47 
7.2.
3  De werkgelegenheid in scenario II ..............................................................................................  49 
7.3
 Kennis ...............................................................................................................................................................  50 
7.3.
1 Kennis in de aardgassector ............................................................................................................ 50 
7.3.
2 Kennis in scenario I ...........................................................................................................................  50 
7.3.
3 Kennis in scenario II ......................................................................................................................... 51 
7.4
 Infrastructuur ................................................................................................................................................ 52 
7.4.
1 Gasinfrastructuur in Nederland ................................................................................................... 52 </pre>

====================================================================== Einde pagina 540 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 541 ======================================================================

<pre>5 
 7.4.2 Infrastructuur in scenario I ............................................................................................................ 53 
7.4.
3 Infrastructuur in scenario II .......................................................................................................... 54 
7.5
 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur ...................................................................  56 
7.6
 Randvoorwaarden .......................................................................................................................................  57 
8 C
onclusies van de hypothesen ......................................................................................................... 59 
8.1 Inleiding: aannemen en verwerpen ..................................................................................................... 59 
8.2
 Aannemen en verwerpen van de hypothesen ................................................................................. 59 
8.2.
1 Hypothese 1 ..........................................................................................................................................  59 
8.2.
2 Hypothese 2 ..........................................................................................................................................  59 
8.2.
3 Hypothese 3 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
4 Hypothese 4 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
5 Hypothese 5 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
6 Hypothese 6 ..........................................................................................................................................  61 
8.2.
7 Hypothese 7 ..........................................................................................................................................  61 
8.2.
8 Hypothese 8 ..........................................................................................................................................  62 
8.2.
9 Hypothese 9 ..........................................................................................................................................  62 
9 Int
egratie en reflectie .........................................................................................................................  63 
9.1 Conclusies ....................................................................................................................................................... 63 
9.2
 Aanbevelingen ............................................................................................................................................... 64 
9.3
 Reflectie ...........................................................................................................................................................  64 
9.3.
1 Theoretische reflectie ....................................................................................................................... 64 
9.3.
2 Reflectie op het onderzoek ............................................................................................................. 65 
L
iteratuur .........................................................................................................................................................  66 
Bijlagen .............................................................................................................................................................  73 
Bijlage 1: Berekeningen multipliers ................................................................................................................... 73 
Bijlag
e 2: Berekeningen locatiequotiënten ...................................................................................................... 74 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 541 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 542 ======================================================================

<pre>6 
 1 Inleiding 
1.1  Aanleiding voor het onderzoek 
In 1959 werd bij Slochteren één van de grootste gasvelden van Europa ontdekt. De ontdekking 
werd gedaan door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) die al kleinere gasvelden elders 
in Nederland exploiteerde. Het gasveld werd in 1964 in gebruik genomen. In eerste instantie 
was de jaarlijkse productie erg hoog. Maar de twee oliecrises in de jaren ’70 hadden laten zien 
hoe gemakkelijk de energievoorziening verstoord kon raken en het besef kwam dat de 
aardgasvoorraad eindig is. Daarom werd in 1974 het kleine veldenbeleid ingevoerd. Kleinere 
velden werden opgespoord en ontwikkeld en zouden zorgen voor een constante stroom aardgas, 
naar behoefte aan te vul len met Gronings gas. Het Groningenveld kreeg daarmee een 
balansfunctie zodat er nog voor langere tijd uit het veld gewonnen kan worden (Schenk, 2009). 
De kleine velden worden als eerste leeggehaald. Als er geen gas meer uit een gasveld wordt 
gewonnen, is dit niet omdat het veld fysiek leeg is. Er is nog wel gas aanwezig in het veld, alleen 
de druk is zo ver afgenomen dat het niet langer rendabel is om via reguliere methoden te 
winnen. Een veld is dan economisch leeg. Er is wel een aantal nieuwe technieken ontwikkeld 
waardoor het langer mogelijk is om aardgas uit een veld te winnen, bijvoorbeeld door een 
stikstofinjectie (NAM, 2013a). In 2009 waren er 230 aardgasvelden in productie, waarvan het 
grootste deel in de drie noordelijke provincies en in de Noordzee (Rijksoverheid, 2013). In de 
Noordzee haalt de NAM gas uit 500 putten die verbonden zijn aan 24 boorplatforms. Deze 
platforms zijn aangesloten op een pijpleiding die uitkomt in Den Helder (NAM, 2013b). De 
aardgasvelden in de Noordzee vallen ook onder het kleine veldenbeleid en zullen dus als eerste 
worden leeggehaald. Deze velden leveren ook een aanzienlijke bijdrage aan de Nederlandse 
aardgaswinning.  
Dat het winnen van aardgas tot aardbevingen kon leiden, had men zich de eerste jaren nog niet 
gerealiseerd. In 1986 vond de eerste geregistreerde aardbeving plaats. Al eerder werden 
aardbevingen gevoeld, maar er waren toen nog geen seismometers in het gebied die gevoelig 
genoeg waren om de kleine aardbevingen te registreren. In eerste instantie werd het verband 
tussen de aardbevingen en de gaswinning niet erkend, door zowel de NAM als door 
regeringsvertegenwoordigers. Dit leidde tot gevoelens van wantrouwen onder de inwoners van 
het aardbevingsgebied. Inmiddels wordt dit verband wel erkend en is er een procedure voor 
schadevergoeding die in de loop der jaren vereenvoudigd is (Andeweg, 2013). Bewoners kunnen 
op deze manier schade aan hun woningen als gevolg van de aardbevingen vergoed krijgen. Toch 
staan veel inwoners nog wantrouwend tegenover de Rijksoverheid en de NAM.  
In januari 2013 publiceerde Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) een onderzoek naar de 
aardbevingsgevoeligheid in Groningen (SodM, 2013). Aanleiding voor het onderzoek was een 
aardbeving bij Huizinge in augustus 2012 die een kracht had van 3.4 op de schaal van Richter, de 
zwaarste ooit gemeten in Groningen. Uit het onderzoek bleek dat de kans op aardbevingen de 
komende jaren zal toenemen en dat de magnitude van die aardbevingen ook zal toenemen. 
Voorheen werd er vanuit gegaan dat de kracht van aardbevingen in Groningen niet boven 3.9 op 
de schaal van Richter uit zou komen. Uit het onderzoek bleek dat hier geen statistische basis 
meer voor was. De verwachting is dat in de toekomst aardbevingen met een kracht van 4.0 tot 
5.0 kunnen voorkomen. De kans dat er zelfs een aardbeving met een kracht van 6.0 voorkomt, 
wordt niet uitgesloten. De aardbevingen en de bevindingen van het rapport van SodM hebben de 
discussie over de aardgaswinning in Groningen aangewakkerd. SodM adviseerde minister Kamp </pre>

====================================================================== Einde pagina 542 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 543 ======================================================================

<pre>7 
 van Economische Zaken om de aardgasproductie zo snel mogelijk te verminderen voor zover dit 
haalbaar is. Dit zal op termijn van enkele jaren de kans op zwaardere aardbevingen verlagen. In 
januari 2014 bleek echter dat de NAM in 2013 de grootste hoeveelheid in ruim twintig jaar uit 
het Groningenveld had gewonnen ( De Volkskrant, 2014). Begin 2014 heeft het kabinet een 
aantal maatregelen genomen om de risico’s van de gaswinning te verminderen. Voor 2014, 2015 
en 2016 zijn er productieplafonds afgesproken. Daarnaast wordt de gaswinning uit de clusters 
bij Loppersum met 80% teruggebracht. In 2016 moet de NAM een nieuw winningsplan indienen 
en zal daar een nieuw besluit over worden genomen (Ministerie van Economische Zaken, 
2014a). De aardgaswinning is van enorm economisch belang voor Nederland. In 2010 waren de 
totale aardgasbaten 10,9 miljard euro (CBS, 2011). Een vermindering in de productie van 20% 
zal zorgen dat de Rijksoverheid 2,2 miljard euro misloopt. Aardgas uit het Groningenveld wordt 
door bijna alle huishoudens, bedrijven en instellingen in Nederland gebruikt (Tweede Kamer der 
Staten-Generaal, 2013). Bovendien wordt een deel van het gas dat in Groningen wordt 
gewonnen geëxporteerd. Dit gebeurt op basis van meerjarige contracten. Deze contracten 
worden afgesloten door GasTerra en niet door de overheid omdat de energiemarkt is 
geliberaliseerd (Scheer, 2013).   
Inmiddels is tweederde van het gas in het Groningenveld gewonnen. De verwachting van de 
NAM is dat zij nog vijftig jaar gas uit het veld kunnen blijven produceren. Alleen zal de 
hoeveelheid geproduceerd gas afnemen. De verwachting is dat rond 2025 Nederland minder 
aardgas zal produceren dan wordt verbruikt. Vanaf dat moment zal Nederland een netto-
importeur worden in plaats van netto-exporteur (Rijksoverheid, 2013). Dit zal verschillende 
gevolgen met zich meebrengen. Nederlandse ketels en fornuizen zijn geschikt voor Nederlands 
gas, dat laagcalorisch is. Gas uit andere landen is hoogcalorisch. Dit zal dus moeten worden 
omgevormd tot laagcalorisch gas of ketels en fornuizen in Nederland moeten worden aangepast. 
Maar behalve praktische zaken als deze zullen er grote gevolgen zijn voor de economie. Niet 
alleen op landelijk niveau maar ook op regionaal niveau. De aardgaswinning is een belangrijke 
economische factor in Noord-Nederland. De delfstoffenwinning heeft een aandeel van 40% in de 
toegevoegde waarde van het bruto binnenlands product (bbp) van de provincie Groningen (CBS, 
2012). Veel bedrijvigheid is verbonden aan de gaswinning. De NAM zorgt voor het opsporen van 
nieuwe gasvelden en het winnen uit in gebruik genomen velden. Daarnaast is Gasunie 
verantwoordelijk voor het gastransport en GasTerra voor de handel en levering van het gas. Alle 
drie de bedrijven hebben hun hoofdkantoor in Noord-Nederland gevestigd. Deze bedrijven zijn 
direct verbonden aan de aardgaswinning. Verder zijn er ook bedrijven die indirect een connectie 
hebben met de aardgaswinning. Doordat er goedkoop gas wordt aangeboden zijn gasintensieve 
industrieën, zoals staal- en glasproductie zich gaan vestigen in (Noord-)Nederland (Harris et al. 
2010). Een voorbeeld daarvan is de aluminiumsmelter Aldel. De nabijheid van goedkoop aardgas 
was destijds één van de redenen dat Delfzijl werd gekozen als bedrijfslocatie (Aldel, 2013). Het 
verdwijnen van de aardgaswinning zal gevolgen hebben voor deze bedrijven. Er zijn dan ook 
zorgen over de gevolgen die het verdwijnen van de aardgaswinning zal hebben voor de 
noordelijke economie (Lobeek, 2013). 
Noord-Nederland moet zich gaan voorbereiden op het einde van de aardgaswinning. Door 
inzicht te krijgen in het afbouwen van de aardgaswinning en de gevolgen die dit met zich mee 
gaat brengen, kan Noord-Nederland op tijd anticiperen op het beëindigen van de 
aardgaswinning. In de jaren ’60 en ’70 is dit niet gebeurd bij de sluiting van de kolenmijnen in 
Zuid-Limburg. Door de vondst van het aardgas verdween de vraag naar kolen en werd besloten </pre>

====================================================================== Einde pagina 543 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 544 ======================================================================

<pre>8 
 de kolenmijnen te sluiten. Het gevolg was een hoge werkloosheid en verarming van de regio 
(Atzema et al. 2002) . In januari 2014 is door het kabinet besloten dat de komende jaren de 
hoeveelheid aardgas die uit het Groningenveld wordt gewonnen, zal afnemen. Het kabinet volgt 
hiermee het advies van Staatstoezicht op de Mijnen op. De NAM gaat ervan uit de komende 50 
jaar nog gas te kunnen produceren, maar de hoeveelheid gas die geproduceerd wordt, zal al 
eerder afnemen. De economische gevolgen voor de regio zullen daardoor al eerder merkbaar 
zijn. Het is daarom zaak om inzicht te krijgen hoe dit de noordelijke economie zal beïnvloeden 
en welke ruimtelijke gevolgen daar mee samenhangen.  
1.2  Probleemstelling 
De Nederlandse aardgasvoorraad wordt steeds kleiner. Hierdoor zal de aardgaswinning de 
komende decennia worden afgebouwd en uiteindelijk beëindigd. Het wegvallen van deze sector 
zal economische gevolgen hebben, met name in Noord-Nederland, omdat de aardgaswinning 
hier sterk aanwezig is. Dit zal gevolgen hebben voor de ruimtelijk economische structuur van 
Noord-Nederland.  
1.3  Doelstelling 
Het doel van het onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van 
de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland.  
Onder de regio Noord-Nederland worden de drie noordelijke provincies Groningen, Drenthe en 
Friesland en de kop van Noord-Holland verstaan. Den Helder is een belangrijk gasstation voor 
de aardgaswinning die in de Noordzee plaatsvindt. Om deze ook mee te nemen in het onderzoek 
zal Den Helder dus ook onder Noord-Nederland worden meegerekend. De kop van Noord-
Holland is het COROP gebied waar Den Helder onder valt. Het Centraal Bureau voor de Statistiek 
(CBS) werkt vaak met COROP gebieden. Hierdoor zal er meer data te vinden zijn dan wanneer 
alleen naar Den Helder zal worden gezocht.  
1.4  Onderzoeksvragen 
De onderzoeksvraag luidt als volgt: 
Welke gevolgen zal het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning hebben voor de ruimtelijk 
economische structuur van Noord-Nederland?   
Om een beeld te vormen van de invloed van de aardgaswinning op de ruimtelijk economische 
structuur van Noord-Nederland zal eerst moeten worden gekeken wat het aandeel en belang van 
de aardgaswinning op dit moment zijn. Daarna zal worden gekeken wanneer de gevolgen van 
het afbouwen van de aardgaswinning merkbaar zullen worden. Vervolgens zal worden gekeken 
welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen blijven 
ondanks het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning en welke onderdelen zullen 
verdwijnen of sterk in betekenis kunnen afnemen.  
De deelvragen die beantwoord zullen worden, luiden als volgt: 
1. Wat zijn het huidige aandeel en belang van de aardgaswinning in de ruimtelijk economische 
structuur in Noord-Nederland? 
2. Wanneer zullen de gevolgen van het afbouwen van de aardgaswinning merkbaar worden? </pre>

====================================================================== Einde pagina 544 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 545 ======================================================================

<pre>9 
 3. Welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen 
behouden blijven ondanks het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning? 
4. Welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen 
verdwijnen of sterk in betekenis afnemen dankzij het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning?  
1.5  Leeswijzer 
In hoofdstuk 2 wordt relevante theorie besproken waarmee een theoretisch kader wordt 
geschetst om het onderzoek in te plaatsen. Hoofdstuk 3 behandelt het aandeel en belang van de 
aardgaswinning in Noord-Nederland. In hoofdstuk 4 wordt de organisatie van het veldwerk 
besproken. In hoofdstuk 5 worden de toekomstige ontwikkelingen van gas en energie 
besproken. Hoofdstuk 6 laat zien wanneer de aardgaswinning in Nederland zal afnemen en 
welke invloed dat heeft op de investeringen. Hoofdstuk 7 behandelt de gevolgen van het 
afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van 
Noord-Nederland. In hoofdstuk 8 worden de conclusies per hypothese besproken. In hoofdstuk 
9 worden de belangrijkste conclusies uiteengezet en wordt een reflectie op het onderzoek 
gegeven.   </pre>

====================================================================== Einde pagina 545 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 546 ======================================================================

<pre>10 
 2 Economische ontwikkeling van regio’s en de rol van bedrijven  
2.1 Inleiding: regionaal economische ontwikkeling 
Ruimte en economie zijn sterk met elkaar verbonden. Geografische kenmerken van een regio 
kunnen deels bepalend zijn voor de economische situatie van die regio. Daarnaast zijn er ook 
andere factoren die een bijdrage leveren aan de ruimtelijk economische structuur van een regio. 
Onder andere bedrijven spelen hierin een belangrijke rol.  
In dit hoofdstuk wordt besproken hoe economische ontwikkeling en in regio’s plaatsvinden , 
welke agglomeratievoordelen er kunnen optreden en hoe deze leiden tot het ontstaan van 
clusters, welke directe en indirecte effecten bedrijven hebben op de regio en tot slot welke 
sectorspecifieke kenmerken er voor zorgen dat delfstoffenwinning een unieke economische 
sector is.    
2.2  Regionale economie 
De ontwikkeling van een regio wordt over het algemeen bepaald door de regionale economische 
structuur en regiospecifieke omstandigheden. De economische structuur is de verdeling van 
economische activiteiten over de verschillende sectoren (Heijman & Schipper, 2010). De 
ruimtelijk economische structuur wordt bepaald door de verdeling van deze activiteiten, niet 
alleen over de verschillende sectoren, maar ook door de ruimte. Vanuit een ruimtelijke 
invalshoek wordt naar de economische structuur gekeken. De regionale economische structuur 
wordt bepaald door de verdeling van economische activiteiten over verschillende sectoren 
binnen een bepaalde regio.  
Economie en ruimte zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Verschillende plaatsen bieden 
verschillende mogelijkheden voor de productie en ontwikkeling van economische activiteiten. 
Ondernemingen maken een vestigingskeuze op basis van deze verschillende mogelijkheden. 
Diverse factoren kunnen hierin een belangrijke rol spelen zoals aanwezige productiefactoren, 
bereikbaarheid en de aanwezigheid van grondstoffen. Regionale economische ontwikkeling gaat 
echter verder dan alleen de vestigingskeuze van ondernemingen. Het gaat om de capaciteit van 
een regio om economische activiteiten te ontwikkelen en aan te trekken om op die manier 
welzijn, welvaart en duurzame economische groei te genereren (Capello, 2007; Neffke, Henning 
& Boschma, 2011). Economische groei is ruimtelijk geconcentreerd in bepaalde gebieden. De 
concurrentiepositie van deze gebieden wordt versterkt en meer economische activiteiten 
worden aangetrokken. Deze ruimtelijke concentratie is het gevolg van agglomeratievoordelen 
die optreden (Capello, 2007). Hierover wordt later meer verteld. 
Regionale ontwikkeling valt niet alleen te meten in kwantitatieve data zoals groei in 
werkgelegenheid of inkomen. Veranderingen in deze cijfers zijn vaak het gevolg van 
veranderingen in de economische structuur. De ruimtelijk economische structuur van een regio 
staat niet vast. De verdeling van economische activiteiten verandert door de tijd. Sectoren die 
zich ontwikkelen in een regio zijn vaak gerelateerd aan reeds bestaande sectoren in die regio. De 
opkomst en ondergang van sectoren worden deels bepaald door de regionale industriële 
structuren die in het verleden in een regio zijn ontstaan. Regio’s volgen een eig en industrieel 
traject. De groei van regionale economieën is in zekere zin padafhankelijk. Als een sector 
verdwijnt uit een regio zal dit de variëteit binnen die regio verlagen en de mate van specialisatie 
verhogen. De kans bestaat echter ook dat bedrijven de regio zullen verlaten als technologisch 
gerelateerde sectoren niet meer vertegenwoordigd zijn in de regio. Dit kan leiden tot een </pre>

====================================================================== Einde pagina 546 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 547 ======================================================================

<pre>11 
 domino effect van vertrekkende bedrijven, wat uiteindelijk zou kunnen leiden tot het 
verdwijnen van een compleet technologisch cluster (Neffke, Henning & Boschma, 2011). 
Sommige regio’s kennen een hoge mate van specialisatie. Een bepaalde sector is dan sterk 
aanwezig in de regio. Maar als de regio erg afhankelijk is van één sector kan dit ook een risico 
met zich meebrengen. Als het slecht gaat met de sector heeft dit een groot effect op de regionale 
economie. Een voorbeeld hiervan is het sluiten van de kolenmijnen in Zuid-Limburg in de jaren 
’60 en ’70. Tot de jaren ’50 was de Nederlandse energievoorziening vrijwel volledig af hankelijk 
van kolen. De kolen werden in Nederland gedolven of geïmporteerd uit andere landen. Aan het 
eind van de jaren ’50 konden kolen onder andere uit de Verenigde Staten goedkoop worden 
geïmporteerd. De verkoop van relatief dure Nederlandse kolen werd daardoor bemoeilijkt. Toen 
in 1959 het aardgasveld bij Slochteren werd gevonden, betekende dit het einde van de 
kolenmijnen in Zuid-Limburg. Met de vondst van het aardgas had Nederland de beschikking over 
een andere energiebron. Bovendien was er geen grote industrie die afhankelijk was van de 
Limburgse kolenwinning. De vraag naar kolen verdween en in 1965 werd aangekondigd dat de 
verlieslijdende mijnen gesloten zouden worden. Op dat moment waren er 45.000 mensen 
werkzaam in de mijnen en zorgden de kolenmijnen voor 30.000 indirecte banen. Aan het begin 
van de jaren ’70 was de werkloosheid in Zuid -Limburg ongeveer twee maal zo hoog als landelijk 
(SBM, 2013). Het sluiten van de mijnen zorgde hiermee voor een hoge werkloosheid en een 
verarming van de regio (Atze ma et al. 2002). Regio’s die een meer gediversifieerde economie 
hebben, zullen minder gevoelig zijn voor de ontwikkelingen in één specifieke sector.  
De mate van specialisatie in een regio kan berekend worden door middel van de locatiequotiënt. 
De locatiequotiënt geeft het werkgelegenheidsaandeel van een sector in een bepaalde regio ten 
opzichte van het nationale werkgelegenheidsaandeel van die sector. Als het aandeel van de 
werkgelegenheid in een bepaalde sector in de regio groter is dan het nationale gemiddelde, heeft 
de regio een relatief hoge mate van specialisatie in die sector. De locatiequotiënt zal in dit geval 
groter zijn dan 1. Ervan uitgaande dat de consumptie van goederen in verschillende regio’s gelijk 
is, betekent dit dat de regio een exporteur van het geproduceerde goed is. Als de locatiequotiënt 
kleiner is dan 1 betekent dit dat de sector relatief ondervertegenwoordigd is in de regio. De 
regio is dan een importeur van het geproduceerde goed (McCann, 2013).  
2.3  Agglomeratievoordelen en het ontstaan van clusters 
2.3.1 Het optreden van agglomeratievoordelen 
Een hoge mate van specialisatie betekent dat er relatief veel bedrijven uit een specifieke sector 
gevestigd zijn in de regio. De reden dat bedrijven zich in elkaars nabijheid vestigen is omdat er 
agglomeratievoordelen ontstaan waar deze bedrijven van kunnen profiteren. Alfred Marshall 
onderscheidde drie oorzaken waardoor deze agglomeratievoordelen optreden: er vinden 
‘knowledge spillovers’ plaats, bedrijven hebben toegang tot ‘non -traded local inputs’ en er is een 
‘local skilled labour pool’ aanwezig (McCan n, 2013).  
2.3.2  Knowledge spillovers  
Als bedrijven uit dezelfde sector geclusterd zijn in een bepaalde locatie kunnen knowledge 
spillovers optreden. Medewerkers van deze bedrijven hebben onderling contact, zowel in 
formele als in informele setting. Met name het informele contact is van belang. In een niet-
commerciële omgeving wordt ‘tacit knowledge’ uitgewisseld. Tacit knowledge is incomplete, 
individuele kennis die moeilijk over te dragen is. Het is kennis en informatie die ontstaat uit </pre>

====================================================================== Einde pagina 547 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 548 ======================================================================

<pre>12 
 ervaringen en wordt beïnvloed door gevoelens en inzichten. Door middel van interactie wordt 
tacit knowledge uitgewisseld. Dit zorgt ervoor dat alle bedrijven binnen een cluster een beter 
beeld krijgen over de markt in het algemeen. Hoe meer bedrijven er in de omgeving zijn, hoe 
groter de kennis spillover (McCann, 2013). Bedrijven die in de nabijheid zijn gevestigd hebben 
daarmee een concurrentievoordeel ten opzichte van bedrijven die elders gevestigd zijn.  
2.3.3  Non -traded local inputs 
Het clusteren van bedrijven kan mogelijkheden bieden om efficiënter specialistische goederen 
en diensten te verkrijgen. Dit worden ook wel non-traded local inputs genoemd. Bedrijven 
moeten soms gebruik maken van specialistische dienstverleners. Voor de dienstverleners is het 
gunstig om zich in de nabijheid van deze bedrijven te vestigen omdat al deze bedrijven dan 
gebruik kunnen maken van de aangeboden diensten. Voor de bedrijven is het gunstig omdat de 
prijzen van deze diensten dalen als er door meerdere bedrijven gebruik van wordt gemaakt. 
Naast specialistische dienstverlening is ook specialistische infrastructuur een voorbeeld van een 
non-traded local input. Gerelateerde bedrijven hebben vaak vergelijkbare behoeften als het gaat 
om specialistische infrastructuur, bijvoorbeeld een glasvezelnetwerk. Wanneer meer bedrijven 
in dezelfde locatie gebruik hiervan maken, zullen de kosten per bedrijf lager uitvallen (McCann, 
2013). Bedrijven die buiten de regio zijn gevestigd kunnen hier niet van profiteren en hebben 
dus een nadeel ten opzichte van de bedrijven die wel in die regio zijn geclusterd.   
2.3.4  Local skilled labour pool 
De derde oorzaak van het optreden van agglomeratievoordelen is het bestaan van een 
gespecialiseerde lokale arbeidspoule. Als in een regio een groot aantal gerelateerde bedrijven is 
gevestigd, bevindt zich daar ook een grote groep werknemers met sectorspecifieke kennis en 
ervaring. Dit maakt het voor bedrijven makkelijker en daardoor goedkoper om nieuw personeel 
aan te trekken. Zij kunnen sneller nieuw personeel aantrekken als dat nodig is om op die manier 
in te spelen op veranderende marktomstandigheden. Daarnaast zullen de kosten van het trainen 
en opleiden van werknemers dalen, aangezien er een grote groep arbeidskrachten is die de 
benodigde kennis en ervaring hebben (McCann, 2013). Ook hier geldt dat de bedrijven die in de 
regio gevestigd zijn een concurrentievoordeel hebben ten opzichte van bedrijven die niet in deze 
regio gevestigd zijn.  
2.3.5  Clusters 
De agglomeratievoordelen en de oorzaken zoals beschreven door Marshall zijn 
lokalisatievoordelen. De voordelen hebben betrekking op een groep van gerelateerde bedrijven 
die in dezelfde plaats gevestigd zijn (McCann, 2013). Deze lokalisatievoordelen waren een 
inspiratie voor Michael Porters (1990) clustertheorie. Porters (2000) definitie van een cluster is 
‘een groep van geografisch nabijgelegen onderling verbonden bedrijven en verwante 
instellingen in een bepaald vakgebied, met elkaar verbonden door overeenkomsten en 
complementariteit’. De geografische omvang van een cluster kan variëren van een stad of 
provincie tot een land of een groep van aangrenzende landen.  
Sectoren zijn vaak aan elkaar verbonden door verticale en horizontale verbanden. Verticale 
verbanden zijn die tussen de toeleverancier en de afnemer. De horizontale verbanden ontstaan 
tussen sectoren die leveren aan dezelfde groep klanten of gebruik maken van dezelfde 
technologieën of infrastructuur. Bedrijven uit gerelateerde sectoren investeren allemaal in 
specifieke maar gerelateerde technologie, onderzoek en infrastructuur waardoor er spillovers </pre>

====================================================================== Einde pagina 548 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 549 ======================================================================

<pre>13 
 ontstaan. Door het cluster wordt de schaal waarop investeringen plaatsvinden groter. Hierdoor 
wordt het proces van het creëren van productiefactoren versneld en vergroot (Porter, 1990).  
Clusters kunnen worden onderverdeeld in drie typen: pure agglomeratie, industrieel complex en 
sociaal netwerk. Een pure agglomeratie wordt gekenmerkt door een versplintering van 
bedrijven, geen enkel bedrijf is marktleider. Relaties tussen bedrijven zijn vaak tijdelijk en er 
bestaat geen loyaliteit tussen bedrijven. Het cluster is open voor nieuwe bedrijven. Een bedrijf 
dat zich in het cluster vestigt, profiteert van de voordelen die in het cluster ontstaan. De enige 
prijs die bedrijven moeten betalen om toegang te krijgen tot het cluster is de huur van het 
bedrijfspand. De prijs hiervan zal stijgen naarmate er meer bedrijven naar het cluster trekken. 
De huurprijs is daardoor een indicatie voor de prestaties van het cluster. Dit type clu stering 
komt alleen voor binnensteden. Een industrieel complex wordt gekenmerkt door langdurige, 
stabiele en voorspelbare relaties tussen bedrijven. In het cluster zijn een aantal bedrijven te 
vinden die vaak erg groot zijn. Deze bedrijven doen ieder aanzienlijke langetermijninvesteringen 
voornamelijk in materieel en onroerend goed. Toegang tot het cluster is beperkt door de hoge 
kosten die toetreden tot het cluster met zich mee brengt. Bedrijven zijn bij elkaar gevestigd om 
op die manier de transporttransactiekosten te verlagen. Voorbeelden van industriële complexen 
zijn te vinden in de staal- en chemische industrie. Het sociale netwerk is een cluster dat 
gebaseerd is op vertrouwen en loyaliteit tussen belangrijke vertegenwoordigers van 
verschillende bedrijven en organisaties. Na verloop van tijd en door het delen van ervaringen 
ontstaat een vertrouwensband tussen deze bedrijven. Het netwerkmodel is in essentie niet 
ruimtelijk van aard, maar ruimtelijke nabijheid zal het opbouwen van deze relaties wel 
bevorderen. Ruimtelijke nabijheid alleen is niet genoeg om tot het cluster toe te treden. Sociale 
netwerk clusters zijn op lokaal niveau te vinden, maar niet in steden. Silicon Valley is een 
voorbeeld van zo’n cluster (McCann, 2013).   
2.4  Multiplier effect 
Bedrijven hebben zowel een direct als een indirect effect op de regionale economie. Een bedrijf 
heeft een direct effect door de directe werkgelegenheid die het creëert. Daarnaast kunnen 
bedrijven een multiplier effect genereren. Dit is het indirecte effect dat een bedrijf heeft op de 
regionale economie door de uitgaven die het doet aan regionaal geproduceerde goederen en 
diensten in andere sectoren. Doordat de vraag naar deze goederen en diensten omhoog gaat, zal 
ook de productie hiervan omhoog gaan. Om die productie te kunnen verhogen zal extra 
personeel worden aangenomen. Dit kan worden veroorzaakt door het inkopen van bepaalde 
producten of grondstoffen die nodig zijn in het productieproces of door het uitbesteden van 
activiteiten. Bedrijven besteden soms werkzaamheden uit aan andere bedrijven. Er zijn 
verschillende redenen om dit te doen. Bedrijven kunnen op deze manier besparen op 
personeelskosten. Zeker als activiteiten kunnen worden uitbesteed aan bedrijven in 
lagelonenlanden kan het voordelig zijn. Bovendien zijn bedrijven meer flexibel. Als de vraag 
sterk stijgt, kunnen bepaalde werkzaamheden worden uitbesteed aan andere bedrijven. Zelfs als 
de kosten voor het uitbesteden hoger zijn dan zelf personeel in dienst nemen, kan uitbesteden 
op de lange termijn goedkoper zijn. Door een deel van de werkzaamheden in perioden met een 
hoge vraag uit te besteden worden op korte termijn kosten gemaakt. Maar deze zijn vaak lager 
dan het vast in dienst hebben van het aantal mensen dat nodig is in perioden waarin de vraag 
hoog is. Daarnaast is het mogelijk voor bedrijven om gebruik te maken van specialistische 
producten en diensten die zij niet kunnen veroorloven om intern in het bedrijf te hebben 
(Abraham & Taylor, 1993) . Bedrijven hebben op deze manier een indirect effect op de regionale </pre>

====================================================================== Einde pagina 549 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 550 ======================================================================

<pre>14 
 werkgelegenheid (Heijman & Schipper, 2010; McCann, 2013). De mate waarin de ze effecten 
optreden is sectorafhankelijk. Het directe effect van arbeidsintensieve bedrijven op de regionale 
werkgelegenheid zal groter zijn dan het effect van kapitaalintensieve bedrijven. Sectoren als 
geheel hebben ook een effect op de regionale economie. Groei in één sector kan een spillover 
effect hebben op andere sectoren. Dit zorgt voor een groei van de totale regionale economie. De 
mate waarin een sector invloed uitoefent op de totale economie is niet constant maar verandert 
in de loop van de tijd. Bijvoorbeeld door de ontwikkeling van nieuwe technologieën of doordat 
het belang van een sector groeit of afneemt ten opzichte van andere sectoren (Hanink, 2007).  
Naast directe en indirecte bijdragen onderscheiden Harris et al. (2010) ook geïnduceerde 
bijdragen. Dit zijn de extra effect en op de inkomens van huishoudens. Meer uitgaven in een 
sector zullen de hoeveelheid geproduceerde goederen en diensten vergroten. Dit zal leiden tot 
hogere inkomens door middel van meer werkuren of het aantrekken van nieuw personeel. Een 
deel van dit extra inkomen zal worden besteed aan goederen en diensten in bepaalde sectoren, 
wat weer zal leiden tot een verhoging van de productie van deze goederen en diensten.  
Deze effecten worden veroorzaakt door ‘backward linkages’ en ‘forward linkages’. Voor de 
productie in een sector is vaak input nodig vanuit andere sectoren. Zij zijn de toeleveranciers 
voor deze sector. Als de productie in de sector wordt verhoogd, zal de vraag naar de producten 
van de toeleveranciers ook stijgen. Dit wordt het effect van de backward linkage genoemd. De 
sector is verbonden aan de sectoren die de input leveren en heeft daardoor een direct en een 
indirect effect op de productie van die sectoren. De backward linkage wordt uitgedrukt in de 
mate waarin een sector gebruik maakt van de input van andere sectoren. Hoe groter deze 
waarde is voor een sector, hoe groter de afhankelijkheid van de toeleveranciers en hoe meer de 
economie gestimuleerd zal worden als de productie in deze sector wordt verhoogd. De 
backward linkage heeft een effect op de vraagzijde. De forward linkage heeft een effect op de 
aanbodzijde. De productie in een sector wordt vaak ook gebruikt als input voor andere sectoren. 
Een verhoging van de productie betekent een grotere hoeveelheid input voor andere sectoren. 
De forward linkage geeft het aandeel van de output in een sector die dient als input voor andere 
sectoren in de economie. Hoe groter deze waarde, hoe meer output er wordt gebruikt als input 
in andere sectoren en hoe meer een verhoging van de productie de economie zal stimuleren (San 
Cristóbal & Biezma, 2006).  
2.5  Berekening van multipliers 
2.5.1  Economic base model 
Er zijn verschillende manieren om regionale multipliers te berekenen. In deze paragraaf worden 
de meest gebruikelijke methoden uiteengezet. De eerste is het economic base model. Het 
economic base model verdeelt de economie in twee verschillende sectoren: de basic sector en de 
non-basic sector. De basic sector is voornamelijk afhankelijk van de externe economische 
omstandigheden. De bedrijven in deze sector opereren op markten buiten de regio. Bedrijven 
die op de nationale of globale markt opereren, zullen bijna al hun producten buiten de regi o 
verkopen waar zij gevestigd zijn. De vraag wordt in dit geval bijna volledig bepaald door de 
markt buiten de lokale economie. De non-basic sector is voornamelijk afhankelijk van de interne 
economische omstandigheden. Bedrijven in de non-basic sector opereren op markten binnen de 
regio. Het economic base model wordt gebruikt om aan te tonen welke invloed basic en non-
basic sectoren hebben op de regionale economie. Dit wordt gedaan door middel van de 
economic base multiplier. Deze geeft de verhouding weer van de totale werkgelegenheid ten </pre>

====================================================================== Einde pagina 550 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 551 ======================================================================

<pre>15 
 opzichte van de werkgelegenheid in de basic sector. De multiplier toont de veranderingen in de 
totale werkgelegenheid in een regio op basis van veranderingen in de export (McCann, 2013).  
2.5.2  Keynesiaanse regionale multiplier 
De tweede manier om regionale multipliers te berekenen is de Keynesiaanse regionale 
multiplier. Dit is een bewerking van het nationale Keynesiaanse inkomen-uitgaven multiplier 
model. In het nationale Keynesiaanse multiplier model wordt de verandering in het inkomen 
geassocieerd met een verandering in de totale vraag. Het nationale model kan worden toegepast 
op de regio. In dit geval is het totale inkomen het totale regionale inkomen. Dit totale regionale 
inkomen is gelijk aan de som van de regionale consumptie, regionale investeringen, regionale 
overheidsuitgaven en regionale export min de regionale import. Een verandering in één van 
deze componenten heeft een effect op het totale inkomen. De multiplier kan worden berekend 
door de verandering in het totale regionale inkomen te delen door de verandering in de totale 
vraag (McCann, 2013). 
De multiplier effecten die bedrijven kunnen genereren hebben niet alleen effect op de 
werkgelegenheid maar ook op het regionale inkomen. Werkgelegenheid en het regionale 
inkomen zijn aan elkaar verbonden. Consumptie is één van de componenten die het totale 
regionale inkomen beïnvloeden. De regionale consumptie zal hoger zijn als de werkgelegenheid 
hoog is.  
2.5.3  Regionale input-output analyse 
De derde methode om regionale multipliers te bereken is een regionale input-output analyse. 
Door middel van een regionale input-output analyse is het mogelijk om alle stromen van 
uitgaven tussen verschillende sectoren en tussen consumenten en sectoren te identificeren en 
de onderliggende handelsstructuur van de regionale economie te onthullen. Door de uitgaven 
van consumenten en sectoren in andere sectoren weer te geven, wordt het totale 
uitgavenpatroon in een regio duidelijk. Dit maakt het mogelijk om gedetailleerde regionale 
multipliers te berekenen. Op die manier wordt het mogelijk om te bepalen hoe de regionale 
economie in het algemeen, en hoe elk van de afzonderlijke regionale sectoren worden beïnvloed 
door een verandering in het niveau van de vraag van één of meer van de afzonderlijke regionale 
sectoren (McCann, 2013). De regionale input-output analyse geeft de meest gedetailleerde 
informatie.  
2.6  Delfstoffenwinning 
2.6.1  Specifieke kenmerken 
Delfstoffenwinning is een bijzondere economische sector. Het is een sector die een aantal 
specifieke kenmerken heeft waardoor het afwijkt van andere economische sectoren. Een 
belangrijk kenmerk van delfstoffenwinning is dat het een locatiespecifieke economische 
activiteit is. Veel bedrijven in andere sectoren baseren hun vestigingskeuze op diverse 
locatiefactoren zoals bereikbaarheid of aanwezige productiefactoren. Voor bedrijven die actief 
zijn in delfstoffenwinning geldt dit niet. Delfstoffen bevinden zich op een specifieke locatie en 
zullen ook op die locatie geëxploiteerd moeten worden (Dicken, 2011).    
Daarnaast is delfstoffenwinning over het algemeen een zeer kapitaalintensieve sector. Het 
aandeel arbeid ten opzichte van het aandeel kapitaal is erg laag. Vaak zijn er zeer dure, 
geavanceerde technieken nodig, niet alleen voor het opsporen en winnen van de delfstoffen </pre>

====================================================================== Einde pagina 551 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 552 ======================================================================

<pre>16 
 maar ook in de transportinfrastructuur. De sector wordt gedomineerd door grote bedrijven. 
Grote bedrijven hebben de mogelijkheden om de grote investeringen te doen die nodig zijn om 
delfstoffen te kunnen winnen (Dicken, 2011). De aardgassector vertoont hierdoor kenmerken 
van een industrieel complex. Toegang tot het cluster is beperkt door de enorme investeringen 
die nodig zijn om deel uit te kunnen maken van het cluster.  
Een ander uniek kenmerk is dat het geproduceerde goed niet hernieuwbaar is. De hoeveelheid 
aanwezige delfstoffen staat vast, onder nu bekende technologieën. Een aardgasveld wordt echter 
nooit volledig fysiek leeggehaald. Hoe minder aardgas er in een veld zit, hoe lager de druk wordt 
en hoe meer moeite het kost om een kleine hoeveelheid aardgas te winnen. Op een zeker punt 
kan dit economisch gezien niet meer uit. Door middel van metingen kan worden bepaald hoeveel 
aardgas er in een veld aanwezig is. Hierdoor staat de fysieke hoeveelheid redelijk vast. De 
economisch winbare voorraad kan echter wel veranderen. Een aantal factoren heeft hier invloed 
op. Als de gasprijs hoog is, zal een veld pas later economisch leeg zijn. De hoge prijs maakt het 
mogelijk om tegen hogere kosten een kleinere hoeveelheid gas te winnen en toch nog winst te 
maken. Bij een lage gasprijs zal de economische winbaarheid kleiner zijn. Daarnaast maken 
nieuwe technieken het mogelijk om tegen lagere kosten ook onder lage druk aardgas te winnen. 
De economisch winbare hoeveelheid kan dus variëren. Maar in tegenstelling tot andere sectoren 
is de productie van het goed eindig. Hoe meer er nu van wordt gebruikt, hoe minder er van 
overblijft voor in de toekomst (Dicken, 2011). 
2.6.2  Productieketen 
De productieketen van delfstoffenwinning kan in drie segmenten worden opgesplitst: de 
upstream sector, de midstream sector en de downstream sector. Onder de upstream sector valt 
de opsporing en winning van delfstoffen. De midstream sector bestaat uit de handel en logistiek 
van delfstoffen. De levering aan eindgebruikers valt onder de downstream sector (Energy Valley, 
2013).  
Dez
e verschillende activiteiten worden soms door één bedrijf uitgevoerd, maar vaak door 
verschillende bedrijven. Over het algemeen kunnen er vier verschillende typen bedrijven 
worden onderscheiden: 
- Verticaal geïntegreerde bedrijven: Dit zijn bedrijven die in de verschillende stadia van de 
delfstoffenwinning actief zijn. Zowel in de opsporing en winning, de handel en logistiek 
en het transport en de levering aan eindgebruikers. 
- Onafhankelijke producenten: Dit zijn bedrijven die gespecialiseerd zijn in de upstream 
activiteiten en nauwelijks betrokken zijn bij de levering van de delfstof. 
- Onafhankelijke transporteurs en verkopers: Dit zijn bedrijven die gespecialiseerd zijn in 
de handel en logistiek en het transport en levering aan eindgebruikers. Zij houden zich 
niet bezig met de winning van de delfstof.  
- Dienstverlenende bedrijven: Deze bedrijven verzorgen de booractiviteiten en logistieke 
dienstverlening aan de producenten.  
De rol van gespecialiseerde dienstverlenende bedrijven is sterk toegenomen. Werkzaamheden 
zoals bijvoorbeeld het plaatsen van boorinstallaties of onderhoud aan putten worden vaak 
uitbesteed aan deze bedrijven (Dicken, 2011). </pre>

====================================================================== Einde pagina 552 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 553 ======================================================================

<pre>17 
 2.7  Samenvatting 
De ontwikkeling van een regio wordt bepaald door de regionale economische structuur en 
regiospecifieke omstandigheden. Ruimte en economie zijn sterk met elkaar verbonden. 
Economische groei is ruimtelijk geconcentreerd in bepaalde gebieden als gevolg van he t 
optreden van agglomeratievoordelen. Dit maakt de regio aantrekkelijker doordat bedrijven 
kunnen profiteren van de kennis die in de regio aanwezig is, specialistische infrastructuur en 
dienstverlening en een lokale arbeidspoule. De ruimtelijk economische structuur van een regio 
staat niet vast. De verdeling van economische activiteiten verandert door de tijd. De 
economische groei van regio’s is padafhankelijk. Sectoren die zich ontwikkelen in een gebied zijn 
vaak gerelateerd aan sectoren die al vertegenwoordigd zijn in de regio.  
Bedrijven hebben een effect op de regionale economie. Zij zorgen voor een direct effect op de 
werkgelegenheid door de banen die zij creëren. Daarnaast kunnen bedrijven een multiplier 
effect genereren. Dit is het indirecte effect dat een bedrijf heeft op de regionale economie. Dit 
wordt veroorzaakt door de uitgaven die bedrijven doen aan regionaal geproduceerde goederen 
en diensten in andere sectoren. Omdat de vraag naar die goederen en diensten daardoor 
omhoog gaat, wordt er meer personeel aangenomen om in de vraag te kunnen voorzien. Ook 
besteden bedrijven soms werkzaamheden uit aan andere bedrijven. Daarnaast hebben bedrijven 
een extra effect op de inkomens van huishoudens. Als de productie omhoog gaat, zal dit leiden 
tot hogere inkomens in de regio door middel van meer uren of het aantrekken van nieuw 
personeel. Dit is het geïnduceerde effect.  
Delfstoffenwinning is over het algemeen een zeer kapitaalintensieve sector waar grote 
investeringen in om gaan. De sector wordt gedomineerd door grote bedrijven. Zij hebben de 
mogelijkheden om de grote investeringen te doen die nodig zijn. Een belangrijk kenmerk van 
delfstoffenwinning is dat het een locatiespecifieke activiteit is. Delfstoffen bevinden zich op een 
specifieke locatie en zullen ook daar gewonnen moeten worden. Daarnaast is het geproduceerde 
goed in tegenstelling tot meeste andere producten niet hernieuwbaar. Hoe meer er nu van wordt 
gebruikt, hoe minder er over blijft voor in de toekomst.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 553 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 554 ======================================================================

<pre>18 
 3 Aandeel en belang van de aardgaswinning in Noord-Nederland 
3.1 Aardgasbaten in Nederland 
Nederland is een grote aardgasproducent in Europa. In 2008 was 36% van de aardgaswinning in 
de Europese Unie afkomstig uit Nederland (Harris et al. 2010). Voor de Nederlandse staat is de 
aardgaswinning een belangrijke bron van inkomsten. Door middel van dividenden, 
vennootschapsbelasting en inkomsten uit verleende concessierechten profiteert de staat van het 
aardgas. De aardgasbaten kunnen jaarlijks verschillen. Dit is afhankelijk van de hoeveelheid 
aardgas die jaarlijks gewonnen wordt en de gasprijs. Figuur 3.1 heeft de totale aardgasbaten en 
het aandeel in de totale Rijksinkomsten weer van 1966 tot en met 2012. In 2012 waren de 
aardgasbaten 14,5 miljard euro.  
Figuur 3.1 Aardgasbaten en het aandeel in totale Rijksinkomsten (Aardgas Nederland, 2014)  
Van de opbrengsten van de gaswinning uit het Groningenveld gaat 90% naar de Nederlandse 
staat en 10% naar de NAM (Meijer et al. 2013). Van de opbrengsten uit de kleine velden gaat 65 
tot 70% naar de Nederlandse staat (Aardgas Nederland, 2014). Noord-Nederland ontvangt zelf 
geen directe opbrengsten van de aardgaswinning.  
Tot 1994 gingen de aardgasbaten rechtstreeks naar de algemene middelen. Dit was echter niet 
zonder risico. Als het aardgas op zou raken, kon dit voor een groot financieringsprobleem 
zorgen. Om te voorkomen dat dit zou gebeuren, werd in 1994 het Fonds Economische 
Structuurversterking (FES) opgericht. Een deel van de aardgasbaten zouden naar dit fonds gaan. 
Het FES werd ingezet voor investeringen in projecten die van nationaal belang zijn en de 
economische structuur versterken. Het FES is onder andere gebruikt voor de Betuwelijn en de 
Hogesnelheidslijn (CBS, 2011). Vanaf 1 januari 2011 is het FES niet meer in werking. De 
aardgasbaten komen nu weer ten goede van de algemene middelen (Algemene Rekenkamer, 
2011). Door middel van het FES kwam een groot deel van de aardgasbaten toe aan grootschalige 
infrastructuurprojecten, voornamelijk in de Randstad. Noord-Nederland deelde in vergelijking 
met andere regio’s het minst mee (Meijer et al. 2013). Dat er in Nederland grote hoeveelheden 
aardgas worden gewonnen is niet alleen van economisch belang, maar zorgt voor een zekerheid 
van de gasvoorziening. Nederland heeft een constante gasaanvoer die niet verstoord wordt door 
gebeurtenissen van buitenaf. In januari 2009 stopte Rusland de aanvoer van gas naar Oekraïne 
vanwege een geschil. Hierdoor zaten ook landen als Macedonië en Bulgarije plotseling zonder 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 554 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 555 ======================================================================

<pre>19 
 gas. Doordat Nederland zelf aardgas wint, zal het aanbod van aardgas zeker zijn (Harris et al. 
2010).  
De aardgaswinning is een zeer kapitaalintensieve sector. De lopende kosten zijn relatief laag ten 
opzichte van de enorme toegevoegde waarde. Het aandeel van de loonkosten op de toegevoegde 
waarde is slechts 5% (CBS, 2011). Hierdoor is het directe effect op de werkgelegenheid relatief 
laag. De waarde van het geproduceerde goed, aardgas, is zeer hoog. Delfstoffenwinning heeft een 
aandeel van 40% in de toegevoegde waarde van de provincie Groningen. Hierdoor worden vaak 
verkeerde beelden geschetst. In 2010 was in Groningen het bruto binnenlands product (bbp) 
per inwoner €49. 000, verreweg het hoogst van alle provincies. Als de aardgaswinning buiten 
beschouwing wordt gelaten was het b bp per inwoner in Groningen €29. 000, een verschil van 
€20 .000. Daarmee stond Groningen op de negende plek in plaats van bovenaan (CBS, 2012). 
Omdat de opbrengsten van de aardgaswinning naar de Rijksoverheid en de NAM gaan, ontvangt 
Groningen geen directe opbrengsten. De aardgaswinning zal daarom niet meegerekend moeten 
worden in het bbp van Groningen.  
3.2  Aardgas in de Nederlandse energievoorziening 
Aardgas speelt een belangrijke rol in de Nederlandse energievoorziening. Door de grote 
hoeveelheden aardgas die in het Groningenveld zijn gevonden, is Nederland al vroeg overgestapt 
op een aardgaseconomie. Tegenwoordig is 98% van de Nederlanders aangesloten op het gasnet 
(Aardgas Nederland, 2014). Al sinds de jaren ’70 voorziet aardgas voor 45% van de Nederlandse 
energievoorziening. Nederland is hiermee koploper onder de lidstaten van het Internationaal 
Energieagentschap (IEA). De laatste jaren is aardgas onder veel van deze lidstaten sterk in 
opkomst (CBS, 2011).  
De afgelopen jaren schommelde het aardgasverbruik tussen 44 miljard m3 en 52 miljard m3 
(figuur 3.2). De jaren waarin het verbruik erg hoog is, zijn jaren waarin de winter zeer koud was 
of langer duurde dan gemiddeld. Het aardgasverbruik is dan hoger omdat er meer gas wordt 
gebruikt om huizen en kantoren te verwarmen.   
Figuur 3.2 Aardgasverbruik in Nederland in de periode 1995-2010 (CBS, 2011) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 555 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 556 ======================================================================

<pre>20 
 Aardgas wordt in Nederland voornamelijk gebruikt om warmte op te wekken. Ongeveer 75% 
van de warmtebehoefte wordt vervuld met aardgas. In de industrie wordt aardgas gebruikt om 
warmte op te wekken. In de land- en tuinbouw wordt aardgas gebruikt om kassen te 
verwarmen, in de commerciële sector voor het verwarmen van kantoorgebouwen en door 
huishoudens voor verwarming van het huis, voor warm water en voor koken. Verder wordt 
aardgas gebruikt voor het opwekken van elektriciteit en is het een belangrijke grondstof voor de 
petrochemische industrie. De petrochemische industrie is goed voor 9% van het totale 
Nederlandse aardgasverbruik (Aardgas Nederland, 2014). Figuur 3.3 geeft een overzicht van de 
hoeveelheid aardgas die wordt gebruikt voor verschillende doeleinden.  
Figuur 3.3 Aandeel van het aardgasgebruik voor verschillende doeleinden in Nederland in de periode 2002-2008 
(CBS, 2011) 
Het aardgas dat in het Groningenveld gewonnen wordt, is laagcalorisch. Gas uit de kleine velden 
of uit het buitenland is hoogcalorisch. De samenstelling van het aardgas is verschillend. 
Laagcalorisch gas bevat meer stikstof. Het laagcalorisch gas uit het Groningenveld is het 
standaardgas voor eindgebruikers in Nederland, met name voor de kleinverbruikers zoals 
huishoudens. Het hoogcalorisch gas wordt gebruikt door grote industriële afnemers en 
elektriciteitscentrales die direct zijn aangesloten op het gasnet (Ministerie van Economische 
Zaken, 2013). De Nederlandse verwarmingsketels en bedrijven zijn geschikt voor laagcalorisch 
gas en niet voor hoogcalorisch. Nederlandse huishoudens en bedrijven zijn daardoor afhankelijk 
van het gas uit het Groningenveld. Het is mogelijk om hoogcalorisch gas om te zetten naar 
laagcalorisch gas door er stikstof aan toe te voegen. Maar de mogelijkheid om dit te doen, is 
beperkt (Rijksoverheid, 2013).  
3.3  Structuur Nederlandse aardgassector 
Om uitspraken te kunnen doen over het aandeel en belang van de aardgaswinning voor Noord-
Nederland, zal eerst de structuur van de Nederlandse aardgassector in beeld worden gebracht. 
De aardgassector is een keten van verschillende activiteiten waar verschillende organisaties bij 
betrokken zijn. In 2010 hebben Harris et al. in opdracht van het ministerie van Economische 
Zaken onderzoek gedaan naar de Nederlandse aardgassector. Zij hebben de volgende 
activiteiten onderscheiden:   
 Opsporing en winning 
 Transport en opslag 
 Handel en levering 
 Liquid natural gas (LNG) terminal en import  
 Onderzoek en ontwikkeling (R&D) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 556 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 557 ======================================================================

<pre>21 
 Opsporing en winning 
De opsporing en winning van aardgas in Nederland wordt grotendeels gedaan door de NAM. De 
NAM heeft hier niet het alleenrecht, er zijn ook concessies uitgereikt voor gasvelden aan 
buitenlandse partijen. Het grootste deel van het aardgas wordt gewonnen door de NAM. Op land 
is 99% van de aardgaswinning in handen van de NAM. Op het continentaal plat is slechts 25% 
van de aardgaswinning in handen van de NAM. Het overige aardgas wordt gewonnen door 
buitenlandse partijen. In totaal is de NAM verantwoordelijk voor 75% van de Nederlandse 
aardgaswinning (Harris et al. 2010). De NAM is een joint venture van Shell en Exxon Mobil. Zij 
hebben ieder een aandeel van 50%.  
De NAM heeft in 1959 het gasveld bij Slochteren ontdekt. De concessie voor het Groningenveld is 
uitgereikt aan de NAM, maar de NAM is gedeeltelijk aandeelhouder. Begin jaren ’60 werd het 
Maatschap Groningen opgericht waarin de NAM  een aandeel van 60% heeft. De overige 40% is 
in handen van Energie Beheer Nederland (EBN). De overheid, vertegenwoordigd door het 
ministerie van Economische Zaken, is de enige aandeelhouder in EBN (CBS, 2011). EBN is 
verantwoordelijk voor het beheer en investeert samen met nationale en internationale bedrijven 
in het opsporen en winnen van aardgas en in gasopslagen in Nederland. EBN is aandeelhouder in 
een aantal gas- en olievelden en deelt daardoor ook mee in de opbrengsten hiervan. EBN werkt 
samen met nationale en internationale gasmaatschappijen in 128 winningvergunningen en 48 
opsporingvergunningen. Het grootste deel hiervan is op zee. Het aandeel van EBN verschilt per 
vergunning, maar ligt tussen de 40% en 50% (EBN, 2013). Omdat het ministerie van 
Economische Zaken de enige aandeelhouder is in EBN gaan de opbrengsten van de gas- en 
olievelden waar EBN in meedeelt naar de Rijksoverheid.  
Transport en opsl ag 
Gasunie is verantwoordelijk voor het transport en de opslag van aardgas. Gasunie houdt zich 
daarom bezig met het aanleggen van nieuwe leidingen, ondergrondse opslagen maar ook met 
beheer- en onderhoudswerkzaamheden. Gasunie verzorgt niet alleen het transport van aardgas 
in Nederland maar ook in Noord Duitsland. Gasunie heeft twee dochterbedrijven die het 
transportnetwerk beheren. In Nederland is dit Gasunie Transport Services (GTS), in Duitsland is 
dit Gasunie Deutschland (Gasunie, 2013a). Gasunie is volledig in handen van de overheid (CBS, 
2011).  
Het Nederlandse gastransportnet kent twee verschillende gastransportleidingen: een hoge druk 
transportnet voor laagcalorisch gas en één voor hoogcalorisch gas. Het transportnet voor 
laagcalorisch gas transporteert gas uit het Groningenveld naar regionale distributienetten en 
naar het buitenland. Via de regionale distributienetwerken wordt het gas afgeleverd bij de 
eindgebruikers, zoals huishoudens. Het hoge druk transportnet voor hoogcalorisch gas 
transporteert het gas van de kleine gasvelden en het gas dat door Nederland wordt 
geïmporteerd naar directe afnemers, zoals grote industriële organisaties en 
elektriciteitscentrales. Ook hoogcalorisch gas wordt naar het buitenland getransporteerd 
(Rijksoverheid, 2013).  
Handel en levering 
GasTerra is verantwoordelijk voor de handel en levering van aardgas in Nederland. GasTerra 
heeft meerdere aandeelhouders. Shell en Exxon Mobil hebben ieder een aandeel van 25%. 
Verder heeft de overheid, vertegenwoordigd door het ministerie van Economische Zaken een 
aandeel van 10%. De overige 40% is in handen van EBN. GasTerra heeft een belangrijk aandeel </pre>

====================================================================== Einde pagina 557 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 558 ======================================================================

<pre>22 
 in de Nederlandse gasvoorziening. Naast dat GasTerra handelt in Nederlands gas kopen zij ook 
buitenlands aardgas in. Onder andere uit Rusland en Noorwegen wordt aardgas geïmporteerd. 
Het overgrote deel van het aardgas dat GasTerra verhandelt, is Nederlands. In 2012 was 57% 
van het aardgas dat werd in gekocht afkomstig uit het Groningenveld. In Nederland levert 
GasTerra zowel aan energieleveranciers als rechtstreeks aan grote bedrijven en industrieën. Een 
deel van het aardgas wordt op de Europese gasmarkt verkocht en geëxporteerd (GasTerra, 
2013).  
De energieleveranciers zijn ook betrokken bij de handel en levering van aardgas. Zij zijn actief op 
de gasmarkt en zorgen ervoor dat het gas aan particulieren wordt geleverd. De markt wordt 
door vier bedrijven gedomineerd: Essent, Eneco, Nuon en Delta. Zij hebben samen een 
marktaandeel van 85% (Harris et al. 2010).  
LNG terminal en import 
De Nederlandse LNG terminal ligt in de haven van Rotterdam. Het station is in 2011 in gebruik 
genomen en heeft een capaciteit van 12 miljard kubieke meter per jaar. Een aantal buitenlandse 
bedrijven heeft hier een aandeel in. Er waren plannen om ook in de Eemshaven een LNG 
terminal te bouwen. Maar in 2010 bleek uit een haalbaarheidsonderzoek dat een nieuwe 
terminal niet nodig was omdat de capaciteit in Europa gegroeid was. Ook plannen voor een 
tweede LNG terminal in de Rotterdamse haven gingen niet door, wegens een gebrek aan 
investeerders (Harris et al. 2010) . De LNG terminal zal verder in dit onderzoek worden gerekend 
onder het transport en opslag van aardgas. De reden hiervoor is dat de LNG terminal ook een 
gasopslagsysteem is en onderdeel uitmaakt van het gastransportnetwerk.   
Onderzoek en ontwikkeling 
Verschillende organisaties zijn in Nederland betrokken bij onderzoek en ontwikkeling in de 
gassector. Dit zijn organisaties als TNO, ECN en KEMA, maar ook Nederlandse universiteiten 
zoals de Technische Universiteit Delft en de Rijksuniversiteit Groningen. Op dit moment wordt 
vooral veel onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor het produceren van groen gas (Harris 
et al. 2010).  
Figuur 3.4 geeft een schematisch overzicht van de verschillende partijen die betrokken zijn bij 
de aardgaswinning in Nederland.  
 
Figuur 3.4 Organisatie van de Nederlandse gaswinning, 2010 (CBS, 2011 bewerkt) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 558 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 559 ======================================================================

<pre>23 
 De overheid heeft aandelen in verschillende organisaties die betrokken zijn bij de 
aardgaswinning in Nederland. Op deze manier kan zij invloed uitoefenen op de manier waarop 
het gas wordt geëxploiteerd (CBS, 2011).  
3.4  Aardgaswinning in Noord-Nederland 
3.4.1 Aardgasvelden in Nederland 
Een groot deel van het Nederlandse aardgas wordt gewonnen in Groningen. In 2010 werd in 
Nederland 84 miljard m3 aardgas gewonnen (CBS, 2011). Hiervan was ruim 51 miljard m3 
afkomstig uit het Groningenveld (NAM, 2011). Op 1 januari 2013 waren er 265 aardgasvelden in 
productie, waarvan 152 op het continentaal plat en 113 op het land (NLOG, 2013). Van de 265 
aardgasvelden heeft de NAM 175 velden in productie (NAM, 2013c). Figuur 3.5 toont een 
overzicht van alle aardolie- en aardgasvelden in Nederland op 1 januari 2013. De groene vlakken 
zijn de aardgasvelden. 
 
Figuur 3.5 Aardgas- en aardolievelden in Nederland (NLOG, 2013) 
3.4.2  Werkgelegenheid 
De aardgaswinning zorgt voor werkgelegenheid in Noord-Nederland. De verschillende bedrijven 
die actief zijn in de aardgaswinning creëren zowel direct als indirect werkgelegenheid. In deze 
paragraaf wordt gekeken hoeveel werkgelegenheid er door de aardgaswinning in Noord-
Nederland worden gecreëerd.  
 
Om bedrijven in te delen naar economische hoofdactiviteit gebruikt het CBS de Standaard 
Bedrijfsindeling (SBI). De SBI kent meerdere niveaus. Delfstoffenwinning is een economische 
activiteit op het eerste niveau. Op het tweede niveau wordt dit uitgesplitst naar winning van 
aardolie en aardgas, delfstoffenwinning (geen olie en gas) en dienstverlening voor de winning 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 559 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 560 ======================================================================

<pre>24 
 van delfstoffen. Deze economische activiteiten worden door het CBS (2013a) als volgt 
gedefinieerd: 
Delfstoffenwinning:    De winning van in de na tuur voorkomende mineralen in  
      vaste vorm (steenkool, turf en erts), in vloeibare vorm  
      (aardolie) of in de vorm van een gas (aardgas). Winning  
     vindt plaats door middel van ondergronds mijnbouw,  
     dagbouw of boringen. Transport, hande l en levering  
      blijven hier buiten beschouwing.  
Dienstverlening voor de winning:  Specifieke diensten zoals het opbouwen, repareren,  
van delfstoffen     ontmantelen van boortorens en cementeren, afdichten e.d.  
       van olie - en gasputten, proefboren  voor de winning van   
      delfstoffen en exploratie via bodemmonsters en geologisch  
      onderzoek.  
Winning van aardolie en aardgas:  De winning van aardolie en aardgas.   
Er zijn geen instanties die de werkgelegenheidscijfers voor de gassector in Noord-Nederland 
bijhouden. De cijfers zijn daarom uit verschillende bronnen gecombineerd. In sommige gevallen 
moesten cijfers nog berekend worden. Bijvoorbeeld als er alleen gegevens bekend zijn over de 
totale delfstoffenwinning. Het grootste deel van de delfstoffenwinning bestaat uit 
aardgaswinning. De Nederlandse aardgaswinning vormt 88% van de totale delfstoffenwinning . 
De overige delfstoffen die worden gewonnen zijn ruwe olie en gascondensaat, zand, grind en klei 
(CBS, 2011). Om een reële schatting te maken van het aantal personen dat werkzaam is in de 
aardgaswinning, wordt 88% van het aantal werkzame personen in de delfstoffenwinning 
genomen.  
De informatie die beschikbaar is, wordt eerst puntsgewijs weergegeven en daarna 
samengevoegd.  
- In 2009 werkten in de drie noordelijke provincies 257 werknemers in de winning van 
aardolie en aardgas (Edzes, Rijnks & Van Dijk, 2012). Hiervan wordt geschat dat 88% 
van de werknemers actief is in de winning van aardgas. Dit komt neer op 226 
werknemers. 
- Daarnaast waren er 1.704 personen werkzaam in de dienstverlening voor de winning 
van delfstoffen (Edzes, Rijnks & Van Dijk, 2012). Hiervan wordt geschat dat 88% van de 
werknemers actief is in de dienstverlening voor de winning van aardgas. Dit komt neer 
op 1.500 werknemers .  
- In 2009 werkten in de Kop van Noord-Holland afgerond 600 mensen in de 
delfstoffenwinning (CBS, 2013b). Ook hier wordt het aantal werknemers in de 
aardgaswinning geschat door uit te gaan van 88%. Dit komt neer op 528 personen.  
Deze getallen samen komen uit op ongeveer 2. 250 personen in Noord-Nederland die direct 
werkzaam zijn in de opsporing en winning van aardgas. 
Gasunie is verantwoordelijk voor het transport en de opslag van aardgas. Het is de enige partij in 
Nederland die het gastransportnet beheert. In 2013 had Gasunie 1.457 werknemers in dienst. 
Deze zijn verspreid over verschillende locaties in Nederland. Het hoofdkantoor is gevestigd in </pre>

====================================================================== Einde pagina 560 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 561 ======================================================================

<pre>    Groningen. Hier zijn 860 personen werkzaam. Op de overige locaties in Noord-Nederland (Spijk,  Veendam, Assen, Oldeboorn en Middenmeer) zijn in totaal 106 personen werkzaam. Bij elkaar  opgeteld zijn bij Gasunie in Noord-Nederland 966 werknemers in dienst. Figuur 3.6 laat de  geografische spreiding van medewerkers van Gasunie in Nederland zien.    Aantal GU-medewerkers per vestiging ‚ ©  Pedder 1:12 201) one &             Total 1457 eedewetat  Wasre an) modewat at fonder ioc ste              Figuur 3.6 Aantal medewerkers Gasunie per vestiging op 1-12-2013 (Gasunie, 2013b)    Bij GasTerra waren in 2012 189 werknemers in dienst (GasTerra, 2013). Het kantoor is  gevestigd in Groningen.    In Noord-Nederland zijn verschillende projecten die onderzoek doen naar veranderingen in de  aardgassector en nieuwe mogelijkheden voor het produceren van groen gas. De volgende  projecten waren bezig met onderzoek in de gassector in 2012.    - Energy Delta Gas Research (EDGaR) is een consortium van tien verschillende  organisaties en onderzoeksinstellingen. Onder andere ECN, de Rijksuniversiteit  Groningen, de Technische Universiteit Delft en de Hanzehogeschool Groningen zijn er bij  betrokken. De onderzoekslijnen van het project zijn gericht op toekomstige  energiesystemen en veranderende gasmarkten. Het project loopt van 2010 tot 2015 en  er zijn ongeveer honderd onderzoekers bij betrokken. Het onderzoeksbudget is 42  miljoen euro (Energy Valley, 2013). EDGaR wordt gesubsidieerd door SNN, de provincie  Groningen, het Europese Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) en het ministerie  van Economische Zaken (EDGaR, 2013).   - _Flexigas is een samenwerking van vijftien verschillende bedrijven en kennisinstellingen.  Het project is gericht op het ontwikkelen van componenten voor de biogasketen om zo  efficiënt mogelijk biogas te kunnen produceren, transporteren en gebruiken. Aan het  project zijn negentien onderzoekers verbonden. De looptijd van het project is vier jaar,  van 2010 tot 2014. Er is een budget van 6,3 miljoen euro beschikbaar (Energy Valley,  2013).    25</pre>

====================================================================== Einde pagina 561 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 562 ======================================================================

<pre>26 
 - Het project EDIaal is in 2011 van start gegaan en loopt tot 2014. Het is een project van 
het Energy Delta Institute en houdt zich bezig met het ontwikkelen en organiseren van 
opleidingen, seminars en andere evenementen om kennis te delen over de rol van 
(groen) gas in de transitie naar een duurzame economie (EDI, 2013) . Aan het project 
zijn vijftien onderzoekers verbonden. Het budget bedraagt 4,4 miljoen euro en dit wordt 
deels mogelijk gemaakt door subsidies van SNN, het EFRO en het ministerie van 
Economische Zaken (Energy Valley, 2013). 
- Een internationaal project dat verschillende onderzoeken doet naar de knelpunten in de 
waardeketen van groen gas is het project Groen Gas. Het project bestaat uit 63 Duitse en 
Nederlandse partners uit het bedrijfsleven, onderzoeksinstituten en overheden. In 18 
verschillende deelprojecten proberen zij de knelpunten uit de waardeketen op te lossen 
om technische mogelijkheden van groen gas optimaal te benutten. Het project heeft een 
budget van 10 miljoen euro dat wordt medegefinancierd door het EFRO, het ministerie 
van Economische Zaken de provincies Groningen, Drenthe, Friesland, Overijssel, 
Gelderland, het land Niedersachsen en het land Nordrhein Westfalen (Groen Gas, 2012).  
In totaal zijn de komende jaren 134 onderzoekers betrokken bij onderzoeksprojecten in de 
gassector.   
Harris et al. (2010) hebben schattingen gemaakt over het aantal arbeidsplaatsen in de 
aardgassector. Hierbij hebben zij zich gebaseerd op cijfers van de Nederlandse Olie en Gas 
Exploratie en Productie Associatie (NOGEPA) en het CBS. Naast het aantal directe banen die 
worden gecreëerd door de aardgaswinning hebben zij met behulp van een input-output analyse 
ook het aantal indirecte en geïnduceerde banen in kaart gebracht. Door middel van een input-
output analyse kunnen handelsstromen tussen sectoren in kaart worden gebracht. Op basis 
hiervan kan worden berekend hoeveel banen een sector indirect creëert in een andere sector. 
Dit hebben zij gedaan voor de opsporing en winning van aardgas, het transport en opslag en 
onderzoek en ontwikkeling. Door het aantal directe banen te vermenigvuldigen met de 
verschillende multipliers kan het aantal indirecte en geïnduceerde banen worden berekend. In 
tabel 3.1 staan de uitkomsten van deze berekeningen. De berekeningen van de multipliers zijn te 
vinden in bijlage 1.  
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + geïnduceerd  
  Multiplier  Aantal 
banen  Multiplier  Aantal 
banen  Aantal 
banen  Multiplier  
Opsporing 
en winning  2.250  2,73  6.143  2,18  4.905  11.048  4,91  
Transport en 
opslag  966  2,88  2.782  2,04  1.971  4.753  4,92  
Onderzoek 
en 
ontwikkeling  134  0,22  30 0,83  111  141  1,05  
Totaal  3.350  2,67  8.955  2,09  6.987  15.942  4,76  
Tabel 3.1 Aantal directe, indirecte en geïnduceerde banen per activiteit in Noord-Nederland 
Direct zorgt de aardgaswinning voor 3.350 banen in Noord-Nederland. Indirect komen daar nog 
bijna 9.000 banen bij. Dit zijn de banen die ontstaan door de uitgaven die bedrijven die actief zijn 
in de aardgaswinning doen aan regionaal geproduceerde goederen en diensten. Daarnaast 
worden er door het geïnduceerde effect bijna 7.000 extra banen gecreëerd. In totaal is de 
aardgaswinning daarmee goed voor ruim 19.000 banen.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 562 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 563 ======================================================================

<pre>27 
 De multipliers die Harris et al. (2010) hebben berekend, zijn vrij hoog. Om na te gaan of de 
hoogte van deze multipliers realistisch is, is gekeken of de multipliers voor de aardgaswinning 
elders ook zo hoog zijn. De uitkomsten van een aantal onderzoeken in de Verenigde Staten zijn 
uiteengezet in tabel 3.2. De multipliers zijn het totaal van de indirecte als de geïnduceerde 
effecten.  
 Californië  Colorado  Kansas  
Olie - en gaswinning  5,40  4,09  3,28  
Dienstverlening  2,99  2,87  2,24  
Transport  5,66  3,03  4,58  
Tabel 3.2 Multipliers in de olie - en gassector in Californië , Colorado en Kansas  (WSPA, 2011; CEDBR, 2012 , Leeds 
School of Business, 2011 ) 
Ook in de Europese Unie is het multiplier effect van de aardgaswinning op de werkgelegenheid 
berekend. De indirecte multiplier voor de aardgaswinning in de Europese Unie is 2,6. Het 
indirecte en geïnduceerde effect samen is 3,7 (Europese Commissie, 2011). Ook in andere 
gebieden zijn de multipliers van de gassector zeer hoog. Er kan daarom worden aangenomen da t 
de hoogte van de multipliers die Harris et al. (2010) hebben berekend realistisch zijn. 
San Cristóbal en Biezma (2006) hebben voor winningsactiviteiten van verschillende delfstoffen 
in de Europese Unie de backward en forward linkages berekend. De backward linkages zijn over 
het algemeen laag. Voor de winning van aardolie en aardgas in Nederland in 2000 kwamen zij 
uit op een waarde van 0,743. Dit komt omdat de input zelf een natuurlijke hulpbron is. Waar veel 
sectoren de output van andere sectoren als input gebruiken, is dit voor de aardgaswinning in 
veel mindere mate het geval. De gassector is hierdoor niet afhankelijk van andere sectoren. Een 
groei in de winning van aardgas of aardolie heeft hierdoor een klein effect op de totale economie. 
Een sector met een hogere waarde zal een groter effect hebben. De forward linkages zijn 
daarentegen wel hoog. Voor de winning van aardolie en aardgas in Nederland in 2000 kwamen 
zij uit op een waarde van 1,442. De output van de aardgassector dient als input voor andere 
sectoren. De aardgassector verkoopt bijna de volledige output aan de sector energievoorziening. 
Deze is verantwoordelijk voor de productie, distributie en handel van elektriciteit, aardgas en 
warm water. Een groei in de winning van aardgas zorgt er voor dat de input voor de 
energiesector groeit. Dit zal een stimulerend effect hebben op de economie. 
In de vastgoedsector en de zakelijke en sociale dienstverlening worden de meeste banen 
gecreëerd door de aardgaswinning. De opsporing en winning van aardgas zorgt voor een groot 
aantal indirecte banen in de groot- en detailhandel en in de sector vervoer en opslag. Het 
transport en de opslag van aardgas creëert indirect ook veel banen in de groot- en detailhandel 
en in de energiesector en financiële instellingen. Verder zorgt de aardgaswinning voor extra 
banen in de bouwsector (Harris et al. 2010). Deze banen worden voor een groot deel gecreëerd 
door het uitbesteden van werkzaamheden zoals ICT, het leggen van pijpleidingen en 
constructiewerkzaamheden (Gasunie, 2013b).  
3.4.3  Mate van specialisatie 
De mate van specialisatie in een regio kan berekend worden door middel van de locatiequotiënt. 
Het aandeel van de werkgelegenheid in een sector in een regio ten opzichte van het nationale 
werkgelegenheidsaandeel van deze sector geeft aan in hoeverre de regio gespecialiseerd is. De 
locatiequotiënt van een sector in een regio wordt als volgt berekend (McCann, 2013).  </pre>

====================================================================== Einde pagina 563 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 564 ======================================================================

<pre>28 
         
     
    
waarin: 
Eir regionale werkgelegenheid in sector i 
Er totale werkgelegenheid in regio r 
Ein nationale werkgelegenheid in sector i 
En totale nationale werkgelegenheid 
 
Als de locatiequotiënt 1 is, betekent dit dat het aandeel van de regionale werkgelegenheid in de 
sector gelijk is aan het aandeel van de nationale werkgelegenheid in de sector. Een 
locatiequotiënt kleiner dan 1 betekent dat het regionale aandeel kleiner is dan het nationale 
aandeel. De sector is dan relatief ondervertegenwoordigd in de regio. Als de locatiequotiënt 
groter is dan 1, betekent dit dat het regionale aandeel groter is dan het nationale aandeel. De 
sector is dan relatief oververtegenwoordigd. Hoe groter de locatiequotiënt, hoe groter de mate 
van specialisatie in de regio.  
De locatiequotiënt voor de opsporing en winning van aardgas is 3, 20. Dit is een zeer hoge 
locatiequotiënt. Dit kan worden verklaard door het feit dat het grootste deel van de 
aardgasvelden in Noord-Nederland ligt zoals te zien is in figuur 3.2. Doordat ook de 
aardgasvelden op zee tot Noord-Nederland worden gerekend, is de locatiequotiënt erg hoog. 
Voor de transport en opslag van aardgas is de locatiequotiënt 1,10.  Dit is aanzienlijk lager dan de 
locatiequotiënt voor de opsporing en winning van aardgas. Het transport van aardgas gebeurt 
door heel Nederland. De pijpleidingen liggen door het hele land en alle huishoudens zijn 
aangesloten op het gastransportnet. Onderhoud en werkzaamheden aan het transportnetwerk 
gebeuren door het hele land. Noord-Nederland heeft een iets hogere locatiequotiënt doordat het 
hoofdkantoor van Gasunie in Groningen is gevestigd en Noord-Nederland een aantal 
gasopslagen heeft. Voor onderzoek en ontwikkeling in de gassector is de locatiequotiënt 2,51. De 
afgelopen jaren zijn er een aantal onderzoeksprojecten opgestart in Noord-Nederland. Hier zijn 
verschillende organisaties bij betrokken, onder andere de Hanzehogeschool Groningen, de 
Rijksuniversiteit Groningen en verschillende overheden. De locatiequotiënt van de gehele 
aardgassector is 2,02. De aardgassector in Noord-Nederland is ten opzichte van de rest van 
Nederland oververtegenwoordigd. Noord-Nederland kent relatief een hoge mate van 
specialisatie in deze sector. Dit kan worden verklaard door het grote deel aardgasvelden dat in 
Noord-Nederland gelegen is. De berekeningen van de locatiequotiënten zijn te vinden in bijlage 
2. 
3.4.4  Investeringen in aardgassector 
Zoals al eerder genoemd, is de gassector een kapitaalintensieve sector. De lopende kosten zijn 
relatief laag ten opzichte van de grote toegevoegde waarde. De investeringen die worden gedaan 
zijn daarentegen erg hoog. Als een gasveld is gevonden, moet een boorput geïnstalleerd worden 
en zal deze aangesloten moeten worden op het bestaande gastransportnet. Dit brengt hoge 
kosten met zich mee.  
In Nederland wordt jaarlijks rond de 1 miljard euro geïnvesteerd in de opsporing en winning 
van Nederlands aardgas. Hiervan wordt ongeveer 730 miljoen euro geïnvesteerd in de 
daadwerkelijke opsporing en winning, de overige 300 miljoen euro wordt geïnvesteerd in 
dienstverlenende activiteiten. Ongeveer 70% van de velden waaruit wordt gewonnen, zijn in </pre>

====================================================================== Einde pagina 564 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 565 ======================================================================

<pre>29 
 handen van buitenlands e partijen. Zo’n 500 miljoen euro van de investeringen in de opsporing 
en winning van aardgas wordt gedaan door buitenlandse partijen. Daarnaast is 73% van de 
investeringen in de pijpleidingen op zee gedaan door buitenlandse partijen (Harris et al. 2010). 
Door de NAM wordt jaarlijks tussen de 500 en 600 miljoen euro geïnvesteerd. Dit wordt onder 
andere gedaan in exploratieboringen, het moderniseren en renoveren van bestaande 
boorinstallaties en het gereedmaken van velden voor productie (NAM, 2008). De hoogte van 
deze investeringen kan echter per jaar verschillen. De NAM werkt deels met internationale 
contracten. Dit zijn grote contracten die via Shell wereldwijd worden afgesloten. Deze 
contracten worden afgesloten voor boringen, boorplatforms en pijpleidingen. Daarnaast werkt 
de NAM met veel contracten op lokale of regionale schaal. Wat lokaal gedaan kan worden, wordt 
ook lokaal uitbesteed. Dit zijn bijvoorbeeld zaken als beveiliging en catering. Deze 
uitbestedingen zijn goed voor ruim 100 miljoen euro. Daarnaast wordt het onderhoud van 
boorlocaties uitbesteed aan verschillende aannemers. Een groot gedeelte van de uitgaven die de 
NAM doet, komen in Noord-Nederland terecht. Het precieze aantal is niet bekend, maar 60 tot 
70% van de investeringen die de NAM doet, komen in het noorden terecht (Van Heijningen , 
2014). Dit komt neer op 300 tot 400 miljoen euro aan investeringen die jaarlijks in Noord-
Nederland terecht komen.  
Ook Gasunie investeert jaarlijks. Deze investeringen kunnen jaarlijks flink verschillen. Gasunie 
investeert met name in het gastransportnetwerk (leidingen, compressorstations, gasontvangst-
stations), ICT middelen ter ondersteuning van het gastransport, gebouwen en facilitaire 
voorzieningen (met name ten behoeve van het gastransportnetwerk zoals compressor 
gebouwen) en gasopslagsystemen (Gasunie, 2013b). Van 2010 tot en met 2012 investeerde 
Gasunie jaarlijks gemiddeld 810 miljoen euro (Gasunie, 2012; 2013c). De afgelopen drie jaar 
werd ongeveer 25% van de investeringen van Gasunie in Noord-Nederland gedaan (Gasunie, 
2013b). Dit komt neer op gemiddeld ruim 200 miljoen euro aan investeringen in Noord-
Nederland per jaar.  
In de periode van 2010 tot 2015 lopen in Noord-Nederland verschillende onderzoeksprojecten 
die gerelateerd zijn aan de aardgassector. De onderzoeken zijn met name gericht op de toekomst 
van de gassector en het produceren van groen gas. Het totale budget van deze projecten samen 
is 62,7 miljoen euro.  
Harris et al. (2010) hebben voorspellingen gedaan over de verwachte jaarlijkse investeringen in 
de aardgassector tot en met 2020. Zij verwachten dat de investeringen in het opsporen en 
winnen van aardgas jaarlijks af zullen nemen. Verder verwachten zij dat investeringen in 
onderzoek en ontwikkeling van het produceren van biogas jaarlijks zullen toenemen. Daarbij 
gaan zij uit van een groeiende vraag naar gas in de Europese Unie en van een groeiend aandeel 
van biogas in de gasproductie.  
3.4.5  Geografische zwaartepunten 
De regionale economische structuur wordt niet alleen gevormd door de verspreiding van 
economische activiteiten over verschillende sectoren, maar ook door de ruimtelijke spreiding 
van deze activiteiten. De werkgelegenheid die door de aardgaswinning wordt gecreëerd en de 
investeringen die worden gedaan, zijn geconcentreerd in een aantal plaatsen.  
De hoofdkantoren van de grote bedrijven die actief zijn in de aardgassector zorgen voor een 
groot deel van de directe werkgelegenheid in Noord-Nederland. De hoofdkantoren van Gasunie </pre>

====================================================================== Einde pagina 565 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 566 ======================================================================

<pre>30 
 en GasTerra zijn beiden gevestigd in de stad Groningen. Samen zijn zij goed voor 1.049 banen. 
De NAM heeft meerdere kantoren in Noord-Nederland. Het hoofdkantoor is gevestigd in Assen. 
Hier zijn ongeveer 1.200 mensen werkzaam. Verder zijn er 350 mensen werkzaam op het 
kantoor in Hoogezand-Sappemeer. Daarnaast heeft de NAM een kantoor in Den Helder waar 50 
tot 60 werknemers in dienst zijn. De overige werknemers zijn werkzaam op een aantal lokale, 
operationele kantoren (Van Heijningen, 2014) .  
3.5  Aandeel en belang aardgaswinning 
Direct worden er 3. 350 banen gecreëerd door de aardgaswinning in Noord-Nederland. Ten 
opzi
chte van de totale werkgelegenheid in de regio is dit aantal relatief klein. De 
multipliereffecten in de gassector zijn erg groot. Indirect worden er bijna 16.000 banen 
gecreëerd. Het grootste deel van de directe banen is geconcentreerd in de stad Groningen en 
Assen. Hier zijn de hoofdkantoren van Gasunie en GasTerra en van de NAM gevestig d. Ten 
opzichte van de rest van Nederland kent Noord-Nederland relatief een hoge mate van 
specialisatie, met name in de opsporing en winning van aardgas en in onderzoek en 
ontwikkeling. Dit komt door het grote aantal aardgasvelden dat in Noord-Nederland is gelegen 
en de Noord-Nederlandse kennisinstellingen die bij onderzoeksprojecten op het gebied van 
(groen) gas betrokken zijn.  
De multipliereffecten in de aardgaswinning zijn zeer hoog. Voor elke baan in de aardgassector 
wordt indirect een groot aantal banen gecreëerd in andere sectoren. Een vermindering van de 
aardgaswinning zal daardoor indirect een groter effect hebben op de werkgelegenheid in Noord-
Nederland. Met name voor de vastgoedsector, zakelijke en sociale dienstverlening, de bouw, 
groot- en detailhandel en de energiesector aangezien de gaswinning indirect veel banen in deze 
sectoren creëert. De investeringen die door bedrijven worden gedaan die betrokken zijn bij de 
aardgaswinning zijn erg groot. Gasunie en de NAM investeren samen jaarlijks tussen de 500 en 
600 miljoen euro in Noord-Nederland.  
3.6  Toekomst van de Nederlandse aardgaswinning 
Aardgas is een niet-hernieuwbare hulpbron, wat wil zeggen dat de voorraad eindig is. Hoe meer 
aardgas er nu verbruikt wordt, hoe minder aardgas er zal overblijven voor in de toekomst. Een 
deel van het aardgas dat in Nederland wordt gewonnen, wordt geëxporteerd naar het 
buitenland. Op dit moment wordt er meer gas verkocht aan het buitenland dan dat er wordt 
ingekocht. De verwachting is dat Nederland deze positie tot 2025 kan behouden. Rond die tijd 
zal Nederland een netto-importeur van gas worden (Rijksoverheid, 2013).  
De aardgasvoorraad kan worden onderverdeeld in twee groepen: de reserve en de 
voorwaardelijke voorraad. De reserve is de aangetoonde hoeveelheid economisch winbaar 
aardgas die nog in de bodem aanwezig is. De voorwaardelijke voorraad is de aangetoonde 
voorraad waarvan de commerciële winbaarheid nog afhankelijk is van één of meer 
voorwaarden. Op 1 januari 2013 was de reserve aardgas in Nederland op het land 832 miljard 
m3. Hiervan is 768 miljard m3 de reserve in het Groningenveld. Op het continentaal plat was de 
reserve 113 miljard m3. De totale reserve aardgas in Nederland kwam daarmee uit op 945 
miljard m3. Als de voorwaardelijke voorraden daarbij worden opgeteld is dit 1.090 miljard m3 
(NLOG, 2013). In figuur 3.7 zijn het historische aanbod en de verwachte winningvolumes 
weergegeven tot en met 2037. De verwachting is dat de hoeveelheid aardgas die gewonnen 
wordt de komende jaren zal afnemen. Dit komt voornamelijk door een daling in het verwachte </pre>

====================================================================== Einde pagina 566 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 567 ======================================================================

<pre>31 
 aanbod uit de reserves. De verwachte productie uit het Groningenveld zal tot en met 2020 gelijk 
blijven. Daarna zal ook hier de hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt, dalen. 
Een daling in de hoeveelheid aardgas die wordt gewonnen zal diverse economische gevolgen 
hebben. Allereerst zullen de aardgasbaten die jaarlijks naar de Rijksoverheid gaan flink afnemen. 
De opbrengsten voor de staat zijn nu jaarlijks gemiddeld rond de 10 miljard euro. Een daling van 
10% zorgt er al voor dat de overheidsinkomsten met 1 miljard euro dalen. Het afbouwen van de 
aardgaswinning heeft directe financiële consequenties voor de Rijksoverheid. Voor Noord-
Nederland zullen de financiële gevolgen niet direct merkbaar zijn. De opbrengsten van de 
aardgaswinning komen niet rechtstreeks in het noorden terecht.  
De verwachting is dat rond 2030 de reserve uit de kleine velden geen bijdrage meer zal leveren 
aan de Nederlandse aardgaswinning. De aardgasvelden zijn tegen die tijd economisch leeg en 
zullen niet langer in gebruik worden genomen. Er is dan nog wel een verwacht aanbod uit de 
voorwaardelijke voorraden en aanbod uit velden die naar verwachting in de komende jaren nog 
worden opgespoord.  
Figuur 3.7 Gerealiseerde productie 2001-2012 en de verwachte productie tot en met 2037 (NLOG, 2013) 
Inmiddels moet de grafiek in figuur 3.7 iets worden bijgesteld. De grafiek gaat nog uit van een 
tienjarig winningplafond. Voor de periode 2010-2020 is door de overheid een maximum gesteld 
aan de winning uit het Groningenveld. In deze periode mag er maximaal 440 miljard m3 uit het 
veld worden gewonnen. De overheid heeft de NAM deze beperking opgelegd om het 
Groningenveld zolang mogelijk als balansveld te kunnen gebruiken. Gemiddeld mocht er per jaar 
44 miljard m3 uit het veld gewonnen worden (NLOG, 2014). De afgelopen jaren heeft de NAM 
daarboven gezeten. In 2013 werd er voor 53,8 miljard m3 aan gas uit het veld gewonnen (De 
Volkskrant, 2014). Begin 2014 is het productieplafond aangepast. In plaats van een tienjarig 
productieplafond waarin de NAM de vrijheid had om jaarlijks te bepalen hoeveel gas er uit het 
veld wordt gewonnen, is tot en met 2016 een jaarlijks productieplafond ingesteld. In 2014 en 
2015 wordt de jaarlijkse hoeveelheid gas die gewonnen mag worden beperkt tot 42,5 miljard 
m3 en in 2016 tot 40 miljard m3 (Ministerie van Economische Zaken, 2014a).   
</pre>

====================================================================== Einde pagina 567 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 568 ======================================================================

<pre>32 
 4 Organisatie van het veldwerk 
4.1 Dataverzameling 
In dit hoofdstuk wordt de organisatie van het veldwerk besproken. Naast een literatuurstudie en 
het in kaart brengen van de werkgelegenheidscijfers en investeringen zijn er interviews 
gehouden met een aantal deskundigen op het gebied van de Nederlandse aardgaswinning. Deze 
deskundigen zijn op verschillende manieren betrokken bij de aardgaswinning in Nederland. 
Door de meningen en ideeën van deze deskundigen kan een beeld worden geschetst van de 
verwachte veranderingen die het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning met zich mee 
zullen brengen.  
Om richting te geven aan het onderzoek worden op basis van de in hoofdstuk 2 behandelde 
literatuur en het in hoofdstuk 3 besproken aandeel en belang van de aardgaswinning een aantal 
hypothesen opgesteld. Dit zijn de verwachtingen over de ruimtelijk economische gevolgen van 
het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning voor Noord-Nederland. Op basis van deze 
hypothesen zijn de interviews gehouden. Door de hypothesen te toetsen aan de verwachtingen 
en ideeën van de deskundigen kan worden gekeken of de hypothesen realistisch zijn of niet.  
4.2  De hypothesen 
De volgende hypothesen zijn gebaseerd op de literatuur die is behandeld in hoofdstuk 2 en op de 
uitkomsten van hoofdstuk 3. De hypothesen fungeren als een leidraad voor het onderzoek. Ze 
geven richting aan het onderzoek en zullen het mogelijk maken om een goede koppeling tussen 
het theoretische gedeelte en de uitkomsten van het onderzoek te maken.  
Hypothese 1 
De directe en indirecte werkgelegenheid in de aardgassector, op dit moment ongeveer 19.000 
banen in Noord-Nederland (inclusief de Kop van Noord Holland), verdwijnt op het moment dat 
de aardgaswinning wordt beëindigd.  
Bedrijven hebben een direct effect op de werkgelegenheid in een regio door de banen die zi j 
creëren. Indirect hebben bedrijven ook een effect op de werkgelegenheid in een regio door de 
uitgaven die zij doen aan regionaal geproduceerde goederen en diensten in andere sectoren. Dit 
is het multiplier effect dat bedrijven genereren. Op het moment dat de aardgaswinning wordt 
beëindigd, zullen de directe banen die hier aan verbonden zijn, verdwijnen. Bovendien valt 
hiermee het indirecte effect op de werkgelegenheid ook weg. Als er geen aardgas meer wordt 
gewonnen, zullen de bedrijven die hier actief in waren geen regionaal geproduceerde goederen 
en diensten meer inkopen.  
Hypothese 2 
De werkgelegenheidseffecten van het afbouwen van de aardgaswinning zullen rond 2022 
merkbaar worden in Noord-Nederland.  
De hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt, zal in de komende jaren beginnen af te 
nemen. De mate waarin de afname plaats zal vinden, is door TNO in beeld gebracht (figuur 3.7). 
De verwachting is dat de hoeveelheid aardgas die uit de kleine velden gewonnen wordt 
langzaam zal afnemen. De hoeveelheid aardgas die uit het Groningenveld wordt gewonnen, zal 
naar verwachting vanaf 2022 sterk afnemen. Als de opbrengsten afnemen, zal er waarschijnlijk 
minder geïnvesteerd worden in nieuwe technieken en ontwikkelingen. Op het moment dat er 
niet meer geïnvesteerd wordt, zal dit een effect hebben op het regionale inkomen. Het regionale </pre>

====================================================================== Einde pagina 568 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 569 ======================================================================

<pre>33 
 inkomen wordt door verschillende factoren bepaald, waaronder de hoogte van investeringen in 
de regio. Het investeringsniveau in de regio zal afnemen en de werkgelegenheid zal dalen.  
Hypothese 3 
Door het afbouwen en stopzetten van de aardgaswinning in Noord Nederland, zullen de 
hoogwaardige banen in de aardgaswinning als eerste verdwijnen. Een deel van deze 
werknemers zal buiten de regio nieuw werk vinden.  
Als de hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt afneemt, zal het aantal banen in de 
sector ook afnemen. Zolang er nog wordt geboord op locaties zal onderhoud hieraan nodig 
blijven. Als de opbrengsten afnemen, zal er minder worden geïnvesteerd in nieuwe 
ontwikkelingen en technieken. Deze kennis is op den duur niet meer nodig. De hoogwaardige, 
specialistische banen zullen dan verdwijnen.   
Hypothese 4 
De kennis die aanwezig is in de aardgassector zorgt ervoor dat Noord-Nederland een 
comparatief voordeel heeft op het gebied v an energie ten opzichte van andere regio’s.  
De groei van regionale economieën is in zekere zin padafhankelijk. Sectoren die zich 
ontwikkelen in een gebied zijn vaak gerelateerd aan sectoren die al zijn vertegenwoordigd in dat 
gebied. De gassector maakt onderdeel uit van de grotere energiesector die in Noord-Nederland 
aanwezig is. In de aardgassector is veel specifieke kennis aanwezig. Deze kennis kan worden 
ingezet in andere onderdelen van de energiesector, bijvoorbeeld op het gebied van power- to-gas 
of specifieke kennis van de ondergrond om de mogelijkheden voor onder andere CO2 opslag te 
bestuderen. Noord-Nederland kan door de kennis die aanwezig is in de bedrijven en 
kennisinstellingen profiteren van een gespecialiseerde arbeidspoule.  
Hypothese 5 
Het niet volledig uitwinnen van het Groningenveld en/of het uitspreiden van de winning over 
een langere periode zal negatieve economische gevolgen hebben voor de regio.  
Zolang er aardgas wordt gewonnen, zal dit een bijdrage leveren aan de werkgelegenheid in 
Noord-Nederland. In januari 2014 zijn er meerdere protestacties tegen de aardgaswinning in 
Groningen georganiseerd. Veel inwoners van het gebied waar aardbevingen plaatsvinden als 
gevolg van de aardgaswinning, voelen zich niet meer veilig in het gebied. Hun huizen raken 
beschadigd en de waarde van de huizen in het gebied daalt, waardoor het moeilijk is om hun 
huizen te verkopen. De NAM vergoedt de schade aan de huizen in het gebied die is veroorzaakt 
door de aardbevingen. Het verminderen van de aardgaswinning zodat er over een langere 
periode gas kan worden gewonnen, zal op korte termijn negatieve economische gevolgen voor 
de regio hebben. Er zal eerder banenverlies optreden, zowel direct als indirect. Direct omdat er 
minder mensen nodig zijn bij de NAM, indirect omdat er minder vraag zal zijn naar producten 
van toeleveranciers. Als op den duur wordt besloten om het Groningenveld niet volledig leeg te 
winnen omdat het aardbevingsrisico te hoog wordt, zal ook dit negatieve economische gevolgen 
hebben voor de regio. Als de gaswinning uit het Groningenveld eerder wordt beëindigd, zullen 
ook de werkgelegenheidseffecten eerder optreden.  
Hypothese 6 
De gasinfrastructuur in Nederland zal na het beëindigen van de aardgaswinning voor andere 
doeleinden dan aardgas worden gebruikt.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 569 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 570 ======================================================================

<pre>34 
 Op dit moment is Nederland nog een netto-exporteur van aardgas. Maar in de toekomst zal deze 
positie niet meer haalbaar zijn en zal Nederland een netto-importeur van aardgas worden. 
Aardgas zal worden geïmporteerd uit andere landen zoals Noorwegen en Rusland. Nederland 
heeft hierdoor niet meer de leveringszekerheid die het altijd heeft gehad. Nederland heeft een 
uitgebreide gasinfrastructuur. Deze zal in de toekomst voor andere doeleinden gebruikt kunnen 
worden. Waar de infrastructuur in de toekomst voor gebruikt zal worden hangt deels af van wat 
de relevantie van aardgas op de gebruikersmarkt zal zijn in de toekomst. Om minder afhankelijk 
te zijn van de levering van aardgas uit andere landen, zal Nederland een transitie kunnen maken 
naar andere energiebronnen. Voor huishoudens kunnen bijvoorbeeld cv-ketels en fornuizen 
vervangen worden door elektrische boilers en elektrische kookplaten. De infrastructuur zal voor 
verschillende doeleinden gebruikt kunnen worden. Nederland zet nu in op een strategie als 
doorvoerland. Nederland wordt een gasrotonde waar gas binnenkomt en wordt doorverkocht 
aan andere landen. Dit is niet alleen mogelijk met aardgas maar ook met groen gas. De 
infrastructuur kan echter ook gebruikt worden voor transport van andere gassen, bijvoorbeeld 
CO2 of stikstof.  
Hypothese 7 
De productie van groen gas in Nederland zal slechts voor een beperkt deel de rol van aardgas 
kunnen overnemen.  
De laatste jaren wordt er steeds meer geïnvesteerd in de ontwikkeling en productie van groen 
gas. Door het vergisten of vergassen van biomassa ontstaat biogas dat kan worden opgewerkt 
tot groen gas. Dit is van dezelfde kwaliteit als aardgas en kan van dezelfde infrastructuur gebruik 
maken. Een voordeel van groen gas ten opzichte van aardgas is dat het geen eindig goed is, maar 
hernieuwbaar is. De verwachting is dat groen gas een deel van de vraag naar aardgas kan 
overnemen. Maar de hoeveelheid groen gas die in Nederland geproduceerd kan worden, is 
slechts een klein deel van de Nederlandse vraag naar gas. De afgelopen twintig jaar lag het 
jaarlijkse verbruik van aardgas in Nederland tussen de 44 en 52 miljard m3 (CBS, 2011). De 
hoeveelheid groen gas die Nederland zelf kan produceren, is laag vanwege een schaarste aan 
biomassa (KVGN, 2013). Om een groot deel van de vraag naar gas door groen gas te laten 
vervullen, zal Nederland groen gas moeten importeren uit andere landen. Hierdoor is Nederland 
alsnog afhankelijk van de levering van gas uit andere landen in plaats van zelfvoorzienend te 
zijn.  
Hypothese 8 
Als de aardgaswinning in Noord-Nederland verdwijnt, zullen dienstverlenende bedrijven 
verhuizen naar de haven van Rotterdam om te profiteren van de aanwezigheid van de LNG 
terminal.  
Economie en ruimte zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Verschillende locaties bieden 
verschillende mogelijkheden voor de ontwikkeling van economische activiteiten. Op basis van 
die verschillende mogelijkheden maken bedrijven een vestigingskeuze. Verschillende factoren 
spelen hierin een rol, zoals bereikbaarheid en aanwezige productiefactoren. Ook nabijheid van 
gerelateerde economische activiteiten kan een factor zijn. Hierdoor kan een bedrijf profiteren 
van de agglomeratievoordelen die optreden. Als een sector uit een regio verdwijnt, bestaat de 
kans dat technologisch gerelateerde bedrijven ook zullen wegtrekken. Deze zullen zich op een 
andere locatie vestigen. De haven van Rotterdam kan een aantrekkelijke locatie zijn. De 
aanwezigheid van de LNG terminal is een plek waar gas Nederland binnenkomt. Bovendien is er </pre>

====================================================================== Einde pagina 570 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 571 ======================================================================

<pre>35 
 een grote industrie in de haven van Rotterdam, die aardgas als grondstof gebruikt. De schaal van 
deze industrie is bovendien een stuk groter dan die in Noord-Nederland.  
Hypothese 9 
Het aanleggen van een LNG terminal in de Eemshaven zal het energiecluster en het 
chemiecluster in Noord-Nederland versterken. 
Clusters worden door Michael Porter (2000) gedefinieerd als ‘een groep van geografisch 
nabijgelegen onderling verbonden bedrijven en verwante instellingen in een bepaald vakgebied, 
met elkaar verbonden door overeenkomsten en complementariteit’. In Noord -Nederland is de 
chemiesector geclusterd in Noordoost Groningen in de buurt van de Eemshaven. Gas is een 
belangrijke grondstof voor de chemische sector. De sector is goed voor 9% van de Nederlandse 
vraag naar gas. Bedrijven maken een vestigingskeuze op basis van verschillende locatiefactoren 
zoals de aanwezige productiefactoren en aanwezigheid van grondstoffen. Daarnaast kunnen 
agglomeratievoordelen een gebied aantrekkelijker maken. De bouw van een LNG terminal in de 
Eemshaven kan het gebied aantrekkelijker maken voor nieuwe chemiebedrijven. Met het 
verdwijnen van de aardgaswinning gaat ook een deel van de energiesector in Noord-Nederland 
verloren. Door de aanwezigheid van een LNG terminal in Noord-Nederland, zal de gassector in 
het noorden vertegenwoordigd blijven.  
4.3 Interviews 
Op basis van de bovengenoemde hypothesen zijn interviews samengesteld. De interviews zijn 
gehouden met verschillende deskundigen op het gebied van de Nederlandse aardgaswinning. De 
volgende personen zijn geïnterviewd. 
Bert Wiersema    Energy Academy Europe   
Jelmer Pijlman   E&E advies    
Hans van Heijningen  Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.    
Christian Zuidema  Rijksuniversiteit Groningen  
Catrinus Jepma  Rijksuniversiteit Groningen, Energy Delta Institute 
Anton Broenink  GasTerra    
Reinder Jacobi  Ministerie van Economische Zaken 
Hans Coenen  N.V. Nederlandse Gasunie 
Oscar Delnooz en  Ministerie van Economische Zaken 
Maarten den Dekker   
Dirk Koppert  Provincie Groningen 
Machiel van Steenis  Stichting Energy Valley 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 571 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 572 ======================================================================

<pre>36 
 5 Energie in de toekomst 
5.1 Inleiding: gas en duurzame energie in de toekomst 
De gevolgen die het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning zal hebben voor de 
ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland is afhankelijk van verschillende zaken. 
Omdat het gaat om zaken die in de toekomst spelen, is het moeilijk om met zekerheid te zeggen 
hoe het verder zal lopen. Er zit daarom een bepaalde mate van onzekerheid in de voorspelling 
van de gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. 
Een belangrijke onderliggende vraag is wat het belang van gas in de Nederlandse 
energievoorziening zal zijn als de aardgaswinning in Nederland stopt. Nederland heeft decennia 
lang kunnen profiteren van het eigen aardgas. Naast de hoge aardgasbaten die de gaswinning 
heeft opgeleverd voor de staat zorgt de aardgaswinning er voor dat Nederland zelfvoorzienend 
is voor wat betreft de energievoorziening. In de toekomst zal dit niet meer het geval zijn en zal 
de leveringszekerheid minder worden. Zoals in hoofdstuk 3 al is uiteengezet, is ongeveer 98% 
van alle Nederlandse huishoudens aangesloten op het gasnet. Dat de aardgaswinning in 
Nederland op termijn zal stoppen, staat vast. Gas zal dan geïmporteerd moeten worden uit 
andere landen. Een andere optie is dat Nederland een transitie naar duurzame energie 
doormaakt. Door zelf duurzame energie te produceren, hoeft er geen energie uit andere landen 
geïmporteerd te worden. Nederland zal dan zelfvoorzienend blijven en niet afhankelijk zijn van 
andere landen.  
In dit hoofdstuk worden de toekomst van gas en van duurzame energie in Nederland besproken. 
Het is moeilijk te voorspellen welke van deze twee kanten Nederland in de toekomst zal kiezen. 
Dit is voornamelijk een politieke keuze. De twee ontwikkelingen zullen daarom worden 
uitgewerkt in twee scenario’s.  
5.2  De toekomst van gas in Nederland 
Ondanks dat Nederland rond 2025 een netto-importeur van aardgas zal worden, gaan de 
geïnterviewden er van uit dat gas nog lang een belangrijke rol zal blijven spelen in de 
Nederlandse energievoorziening. Allereerst omdat er wereldwijd nog grote voorraden aardgas 
zijn. In Nederland zal de gasvoorraad over een jaar of tien al fors afnemen. Maar op andere 
plaatsen in de wereld zijn nog grote voorraden aardgas. In figuur 5.1 is te zien dat met name in 
Rusland nog veel aardgas in de bodem aanwezig is. In Nederland wordt de huidige voorraad 
winbaar aardgas geraamd om 1090 miljard m3. Daarmee komt Nederland niet in de top vijftien 
van landen met de grootste aardgasvoorraad. Doordat er wereldwijd nog grote voorraden 
aardgas zijn, is het niet noodzakelijk om op korte termijn over te stappen om andere 
brandstoffen.  
Daarnaast is gas van de fossiele brandstoffen de meest schone brandstof. De CO2 uitstoot van 
gas is een stuk lager dan die van kolen of olie. Hierdoor is het minder vervuilend (Van 
Heijningen, 2014; Jepma, 2014). Bovendien is gas een goedkope vorm van energie. Het transport 
van gas is sneller en goedkoper dan het transport van elektriciteit. Gas is erg energiedicht 
waardoor de energie-inhoud van gas dat door een gasleiding gaat erg groot is (Wiersema, 2014). 
Verder is de Nederlandse infrastructuur grotendeels op gas georiënteerd. Nederland heeft een 
uitgebreid netwerk voor het transport van gas. Dat de infrastructuur hier al ligt, is een groot 
voordeel omdat er niet geïnvesteerd hoeft te worden in alternatieven. Het vergt enorme 
investeringen om alternatieve infrastructuren te organiseren (Zuidema, 2014). Bovendien zal </pre>

====================================================================== Einde pagina 572 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 573 ======================================================================

<pre>37 
 het een enorme kapitaalvernietiging zijn om de infrastructuur die er al is niet meer te gebruiken 
(Coenen, 2014).  
 
Figuur 5.1 Winbare aardgasvoorraden, 2011, in biljoen kubieke meters (The Economist, 2012) 
Aardgas wordt in Nederland voornamelijk gebruikt om warmte op te wekken, onder andere in 
de industrie en de land- en tuinbouw. Grote bedrijven zijn vaak direct aangesloten op het 
aardgasnet. Kleinverbruikers zoals huishoudens en de commerciële sector zijn aangesloten op 
een fijnmazig netwerk dat wordt beheerd door de energieleveranciers. Het belang van gas voor 
de consumentenmarkt zal in de toekomst kunnen gaan afnemen. Op dit moment heeft een deel 
van de huizen die worden gebouwd geen gasaansluiting meer. Dit is maar een beperkte 
hoeveelheid omdat er niet veel nieuwe huizen meer gebouwd worden. Maar de trend zou 
kunnen doorzetten naar reeds gebouwde huizen (Pijlman, 2014). Veel bestaande bouw draait in 
hoge mate op gas. Om die volledig om te zetten, wordt erg moeilijk. Het is heel kostbaar en lastig 
te realiseren. Juist voor de ruimteverwarming zal Nederland daarom nog lang afhankelijk blijven 
van gas (Coenen, 2014). Maar er zijn inmiddels wel gesprekken tussen woningcorporaties en 
bouwpartijen om 110.000 bestaande woningen gasvrij te maken. Volgens de voorzitter van 
Urgenda, een actie-organisatie voor duurzaamheid en innovatie, zijn de investeringen die nodig 
zijn voor een het energieneutraal maken van bestaande huizen in ongeveer vijftien jaar 
terugverdient (Rotmans, in VEH, 2014). In de industrie is ook een grote vraag naar warmte die 
voor een groot deel wordt opgewekt door gas. Deze vraag kan waarschijnlijk niet volledig 
vervangen worden. Deels zal de vraag wel vervangen worden door gas uit andere systemen. 
Naast aardgas kan bijvoorbeeld groen gas of gas uit windenergie worden gebruikt (Pijlman, 
2014).  
Gasunie heeft samen met consultants een aantal scenario’s uitgewerkt waarin de vraag  naar en 
het aanbod van gas in Noordwest-Europa zijn verwerkt. Niet alleen in Nederland zal de komende 
jaren de winning van aardgas teruglopen maar ook in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en 
Denemarken. In alle scenario’s komt naar voren dat er een impor t gap ontstaat die alleen maar 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 573 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 574 ======================================================================

<pre>38 
 toeneemt. Dit betekent dat de vraag naar gas in Noordwest-Europa blijft bestaan maar dat het 
aanbod vanuit de landen zelf niet meer kan worden geleverd. In hoofdstuk 3 is het Nederlandse 
gasverbruik van de afgelopen vijftien jaar getoond. Dit schommelde tussen de 44 en de 52 
miljard m3 per jaar. Figuur 5.2 laat de import gap zien die de komende jaren zal ontstaan als de 
vraag gelijk blijft en de aardgaswinning afneemt. Hier wordt uitgegaan van een vraag van 44 
miljard m3. De import gap is het verschil tussen de vraag en de winning in eigen land. In de 
grafiek is te zien dat in 2025 niet meer voldoende aardgas wordt gewonnen om in de eigen vraag 
naar gas te kunnen voorzien.  
 
Figuur 5.2 Verwachte winning van aardgas tot en met 2037 (NLOG, 2013) en verwacht verbruik van aardgas  
Voor LNG is de afgelopen jaren een grote markt ontstaan en die markt groeit nog steeds. Deels 
wordt LNG gebruikt in de transportsector. De zwavelrichtlijn 2015 van de Europese Unie voor 
bepaalde gebieden op zee leidt er toe dat stookolie in de scheepvaart straks niet meer gebruikt 
kan worden omdat de uitstoot van zwavel te groot is. Het ontzwavelen van brandstoffen is vrij 
duur en scheepsbouwers zien dat LNG een interessant alternatief is. Daarom wordt er nu vrij 
snel een begin gemaakt met het ombouwen van schepen zodat ze geschikt zijn voor LNG. 
Daarnaast gaan ook steeds meer vrachtwagens op LNG rijden. Op dit moment zijn er nog weinig 
plaatsen waar vrachtwagens LNG kunnen tanken. In de komende jaren zullen er in Europa veel 
bijgebouwd worden. Toch zal LNG qua volume maar een beperkte bijdrage leveren. De 
transportsector is maar een klein deel van de totale gasmarkt (Jepma, 2014). Er zijn ook twijfels 
over de toekomst van LNG in de transportsector. LNG is namelijk minder energiedicht dan 
bijvoorbeeld benzine. Dat betekent dat er een grotere tank nodig is om evenveel energie mee te 
nemen. In de scheepvaart is dat geen probleem omdat schepen groot genoeg zijn om veel aan 
boord mee te nemen. Voor auto’s is dat lastiger (Broenink, 2014).  
Of gas in de toekomst belangrijk blijft is deels een politieke keuze. Als politiek echt de keuze 
wordt gemaakt om CO2 neutraal te zijn en de overheid heeft er veel geld voor over, zal gas uit de 
energievoorziening kunnen verdwijnen. Toch wordt die kans niet groot geacht (Coenen, 2014). 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 574 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 575 ======================================================================

<pre>39 
 Als de aardgaswinning in Nederland afneemt, zal ook het volume aan aardgas dat door de 
gasleidingen stroomt afnemen. Er zal nog steeds gas uit andere landen naar Nederland worden 
getransporteerd. Maar de export zal op den duur wegvallen, waardoor het totale volume dat 
door de buizen stroomt minder wordt. Daarom wordt er door zowel de overheid als private 
partijen zoals Gasunie gewerkt aan de gasrotonde strategie. De overheid wil dat Nederland een 
Europees logistiek knooppunt wordt voor gastransport. Nederland heeft al jaren lang ervaring 
met gas en daardoor veel kennis opgebouwd. Bovendien heeft Nederland een gunstige ligging, 
goede opslagmogelijkheden en een uitgebreid netwerk (Rijksoverheid, 2013). Door een 
knooppunt voor gastransport te worden in Europa, kan de capaciteit van het transportnet 
volledig worden gebruikt.  
5.3  Duurzame energie 
5.3.1 Alternatieven 
Ondanks het feit dat er in de wereld nog grote hoeveelheden aardgas zijn, is het van belang om 
ook te werken aan alternatieven voor fossiele brandstoffen zoals aardgas. Landen als China, 
India en Brazilië groeien enorm. Wereldwijd zien we een trek naar grote steden. Die steden 
worden steeds groter en gaan ook steeds meer energie gebruiken. Uiteindelijk raken ook de 
fossiele bronnen uitgeput. Er zullen dan alternatieven nodig zijn om de vraag naar energie op te 
vangen. Volgens Zuidema worden we als Nederland gedwongen om meer met duurzame energie 
te doen. Wereldwijd neemt de vraag naar energie toe terwijl de beschikbaarheid op termijn 
afneemt. Bovendien kan de vraag worden gesteld of het wenselijk is om afhankelijk te zijn van 
andere landen zoals Rusland of Sa oedi Arabië om aan ons gas te komen. Ook is het de vraag of 
het wenselijk is om afhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen terwijl de uitstoot van 
broeikasgassen zorgt voor klimaatverandering (Zuidema, 2014). 
5.3.2  Groen gas 
Er zijn verschillende mogelijkheden om duurzame energie te produceren. Één daarvan is de 
productie van groen gas. In het Innovatiecontract Gas uit 2012 dat is opgesteld door de 
Topsector Energie is een aantal doelstellingen geformuleerd om de gasvoorziening te 
vergroenen. In 2014 moet 300 miljoen m3 groen gas worden geproduceerd, in 2030 3 miljard 
m3 en in 2050 moet 30 miljard m3 van het gasgebruik groen zijn (Topteam Energie, 2012). In 
2011 was de productie van groen gas in Nederland ongeveer 30 miljoen m3 (Agentschap NL, 
2011). Inmiddels is de hoeveelheid groen gas die wordt geproduceerd al wel toegenomen en zijn 
er nog projecten  in ontwikkeling die ook enkele tientallen miljoen m3 groen gas kunnen 
produceren. Dit is alsnog maar een fractie van de totale gasproductie in Nederland. Met de 
hoeveelheid biomassa die in Nederland beschikbaar is, zal uiteindelijk maar een beperkte 
hoeveelheid groen gas geproduceerd kunnen worden.  
Tekstbox 5.1 Productie van groen gas  
Groen gas kan op verschillende manieren worden geproduceerd. De eerste optie is het 
vergisten van biomassa. Biomassa zoals plantenresten, riolering, slib en mest  wordt met behulp 
van micro -organismen afgebroken en omgezet in biogas.  Dit biedt ook kansen voor boeren. 
Doordat zij op deze manier hun mestafval kwijt kunnen, hebben zij de mogelijkheid om uit te 
breiden zonder dat ze tegen de grenzen van een mestoversch ot aan komen. Dit leidt tot 
groeimogelijkheden in de agrarische sector die er anders niet geweest zouden zijn (Jepma, 
2014).  Om de productie van groen gas op te schalen, kan er voor een tweede optie worden </pre>

====================================================================== Einde pagina 575 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 576 ======================================================================

<pre>40 
 gekozen namelijk vergassing van biomassa. Voor ver gassing wordt harde biomassa gebruikt, 
zoals houtvezels. Onder hoge temperatuur wordt dit dan omgezet in gas. Het is een industrieel 
proces dat op dit moment nog in de kinderschoenen staat. Met name de stappen om het gas op 
te werken zijn ingewikkeld en no g lang niet uitontwikkeld. Het voordeel van harde biomassa is 
dat het gemakkelijk te transporteren is. Hierdoor kan biomassa geïmporteerd worden (KVGN, 
2013).  Op dit moment wordt in de Verenigde Staten en Canada al biomassa gewonnen voor de 
markt in Europa . In sommige gevallen worden gewassen opnieuw aangeplant en is het dus 
hernieuwbaar. Maar soms worden bestaande bossen die al duizenden jaren oud zijn gekapt en 
wordt er een nieuwe monocultuur neergezet. Er kan over gediscussieerd worden of dat wel 
duurzaa m is (Zuidema, 2014).  
 
Volgens Jacobi (2014) moeten we ook geen grote hoeveelheden groen gas willen produceren. 
We moeten kijken naar de cascadering van biomassa. Dat betekent dat altijd wordt geprobeerd 
om als eerste de componenten met de hoogste toegevoegde waarde uit de biomassa te halen. 
Omdat er maar een beperkte hoeveelheid beschikbare biomassa in Nederland is, moet er goed 
worden gekeken voor welke toepassingen de biomassa wordt gebruikt. Het omzetten van 
biomassa in energie is een laagwaardige toepassing van biomassa. Er zijn nu initiatieven in de 
chemische industrie om stoffen uit biomassa te gebruiken voor de verduurzaming van deze 
sector. Hoogwaardige componenten van biomassa kunnen worden gebruikt voor complexe 
chemische processen, zoals het maken van medicijnen en chemicaliën (DSD Betaprocess, 2012). 
Dit is een hoogwaardige toepassing van biomassa en heeft ook een veel beter verdienmodel. 
Groen gas levert nu nog te weinig op. Ook kan er kunstmest worden gemaakt met bepaalde 
stoffen uit biomassa (Zuidema, 2014). Deze toepassingen worden nu belemmerd omdat veel 
biomassa wordt gebruikt om energie op te wekken. Op dit moment wordt de bijstook van 
biomassa in centrales gesubsidieerd.  
Groen gas zal geen groot deel van de aardgaswinning over kunnen nemen. Als gas belangrijk 
blijft in de Nederlandse energievoorziening zal groen gas maar in een klein deel van de vraag 
kunnen voorzien. De vraag naar gas zal dan worden aangevuld met aardgas dat op den duur uit 
andere landen geïmporteerd moet worden. Boven dien kan er meer worden verdiend aan 
biomassa door het voor andere doeleinden te gebruiken. Groen gas is daarmee niet de oplossing 
voor het energievraagstuk. Maar het zal wel een bijdrage kunnen leveren. Door groen gas toe te 
voegen aan de energiemix kan deze worden verduurzaamd, ook als gas een belangrijke 
energiedrager blijft.   
5.3.3 Duurzame energie in Nederland 
De Nederlandse overheid wil het aandeel van duurzame energie in de energievoorziening 
vergroten. In 2020 wil de overheid 14% van de vraag naar energie uit duurzame bronnen 
produceren. In 2012 was het aandeel duurzame energie in Nederland 4,4%. De overheid heeft 
het doel gesteld om in 2050 een volledig duurzame energievoorziening te hebben. De 
belangrijkste vormen van duurzame energie in Nederland zijn windenergie, zonne-energie, bio-
energie en geothermie (Rijksoverheid, 2014b). Ontwikkelingen in duurzame energie bieden 
volgens een aantal geïnterviewden grote kansen voor Noord-Nederland. Noord-Nederland heeft 
vrij veel potentie om duurzame energie te produceren. Zonnecellen kunnen op veel manieren in 
het landschap worden toegepast. Ook in andere plaatsen in het land zoals de Randstad. Maar 
voor andere duurzame bronnen als biomassa, geothermie en windenergie heeft het Noorden 
meer potentie. Het is hier leeg en daardoor is er meer ruimte om deze vormen van energie te </pre>

====================================================================== Einde pagina 576 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 577 ======================================================================

<pre>41 
 ontwikkelen (Zuidema, 2014).  Maar niet iedereen is positief over de ontwikkelingen op het 
gebied van duurzame energie. Na de ramp met de kerncentrale in Fukushima in 2011 besloot 
Duitsland om de komende jaren de kerncentrales te sluiten en in te zetten op energiebesparing 
en duurzame energie. Deze ‘Energiewende’ wordt onder andere gefinancierd door een heffing 
op de energieprijs. Omdat er de afgelopen jaren veel duurzame energie bij is gekomen, is de 
heffing op de energieprijs ook sterk toegenomen. Ook voor de overheid kost de transitie veel 
geld omdat er veel gebruik gemaakt wordt van de beschikbare subsidies (DIA, 2014). 
5.3.4  Problemen met duurzame energie  
Op dit moment brengt duurzame energie een aantal problemen met zich mee voor het 
energiesysteem. Windenergie en zonne-energie zijn geen constante bron van energie. Als het 
hard waait op een moment dat er nauwelijks stroom wordt gebruikt, is er een overschot aan 
energie. Op het moment dat het niet of nauwelijks waait, wordt er geen energie opgewekt. Dit 
geldt ook voor zonne-energie. Op dagen dat het mistig of bewolkt is, wordt er weinig energie 
opgewekt. Het systeem raakt hierdoor enorm in onbalans. De ontwikkelingen in wind- en zonne-
energie temporiseren hierdoor (Jepma, 2014). Er moet een oplossing komen voor de onbalans 
die duurzame energie op dit moment creëert. Er is nu alleen een economisch opvangsysteem. De 
prijs schommelt waardoor grote afnemers van energie soms geld toe krijgen. Als er te weinig 
energie is, moet de traditionele opwekking bijspringen. Grote centrales moeten op dit moment 
de back-up in stand houden terwijl ze maar zo nu en dan gebruikt worden. Dat is geen duurzaam 
verdienmodel (Jacobi, 2014). Om een transitie naar duurzame energie te kunnen maken, zal er 
een back-up voorziening moeten komen. Het probleem is echter dat elektriciteit moeilijk is op te 
slaan. 
 “Power to gas ” zou een belangrijke oplossing kunnen zijn voor dit probleem. Power to gas is een 
derde optie om groen gas te produceren. Door middel van elektrolyse kan elektriciteit worden 
omgezet in gas. Met elektriciteit wordt water gesplitst in waterstof en zuurstof. Van waterstof 
kan methaan worden gemaakt door er CO2 aan toe te voegen. Methaan is feitelijk hetzelfde als 
aardgas (KVGN, 2013). Dit kan dus weer in het aardgasnet worden gebracht. Op het moment dat 
er veel wind is, kan de elektriciteit die te veel wordt opgewekt, worden omgezet in gas. Gas heeft 
als voordeel dat het goed en goedkoop is te transporteren en op te slaan. Bovendien is het hele 
opslag- en transportnetwerk al aangelegd in Nederland waardoor er niet geïnvesteerd hoeft te 
worden in nieuwe infrastructuur (KVGN, 2013). De verwachting van Jepma (2014) is dat we in 
de toekomst elektrolyseactiviteiten aan de kust gaan zien. Maar voor het zover is, moet er nog 
veel onderzoek worden gedaan. Bovendien is het volgens meerdere geïnterviewden op dit 
moment te vroeg om al te kiezen voor een oplossing. We zitten nu nog in een experimenteerfase 
waar uiteindelijk misschien wel meerdere oplossingen uit komen. Dat wil niet zeggen dat power 
to gas niet verder ontwikkeld moet worden. Maar ondertussen moet er verder gekeken worden 
naar andere mogelijke oplossingen (Broenink, 2014; Coenen, 2014; Jacobi, 2014).  
5.4  Twee toekomstscenario’s  
In de twee voorgaande paragrafen zijn twee ontwikkelingen beschreven. De eerste is de rol die 
gas in de Nederlandse energievoorziening zal spelen in de toekomst. De tweede is de 
ontwikkeling van verschillende vormen van duurzame energie. Op dit moment wordt er al 
geïnvesteerd in duurzame energie. Vanuit de Rijksoverheid worden er subsidies gegeven voor 
het produceren van duurzame energie. Tegelijkertijd wordt er nog veel geïnvesteerd in de 
gasinfrastructuur omdat Nederland een belangrijk transportland voor aardgas wil blijven, ook 
als het zelf geen aardgas meer exporteert. Welke van deze twee ontwikkelingen Nederland in de </pre>

====================================================================== Einde pagina 577 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 578 ======================================================================

<pre>    toekomst zal volgen, is moeilijk te zeggen. Dit hangt af van verschillende factoren. Onder andere  de gasprijs speelt hier een rol in. Als de gasprijs hoog is, zal duurzame energie eerder rendabel  zijn dan wanneer de gasprijs laag is. De prijs van duurzame energie zal dan minder ver hoeven  zakken om concurrerend te zijn met gas. De verwachting is dat de gasprijs de komende jaren  niet veel zal veranderen. Toch is dit niet met zekerheid te zeggen. De ontwikkeling van  onconventioneel gas, zoals schaliegas, zal invloed hebben op de ontwikkeling van de gasprijs. Als  er veel onconventioneel gas gewonnen wordt, zal de gasprijs hierdoor dalen. Maar in Europa is  de gasprijs deels gekoppeld aan de olieprijs (PA Consulting Group, 2012). Als de olteprijs stijgt,  zal de gasprijs ook stijgen. Dit maakt het moeilijk te voorspellen hoe de gasprijs zich op de lange  termijn zal ontwikkelen. Daarom wordt de gasprijs in het onderzoek niet meegenomen.  Daarnaast wordt de toekomst van energie in Nederland voornamelijk beslist door politieke en  maatschappelijke keuzes. Als wordt besloten om op termijn CO2 neutraal te zijn en bepaalde  klimaatdoelstellingen te halen, zal er meer worden geïnvesteerd in duurzame energie. Het is  daarom erg lastig om voorspellingen te doen over wat er in de toekomst zal gebeuren. Hier zit  altijd enige mate van onzekerheid in.    Om toch uitspraken te kunnen doen over de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de  aardgaswinning voor Noord-Nederland, zullen de gevolgen worden beschreven op basis van  twee scenario's.    I. Het eerste scenario gaat er van uit dat gas nog een lange tijd belangrijk blijft voor  Nederland. Ondanks het feit dat de gaswinning in Nederland afneemt, zal gas nog lang in  de energievoorziening worden gebruikt. Gas is van de fossiele brandstoffen de schoonste  en is zeer energiedicht waardoor het goedkoop te transporteren is. Bovendien is de  infrastructuur volledig op gas gericht en zullen er enorme investeringen nodig zijn om  alternatieve infrastructuren te organiseren. Omdat de aardgaswinning afneemt, zal  Nederland rond 2025 niet meer zelfvoorzienend zijn. Wereldwijd zijn er nog grote  voorraden aardgas. Om toch in de Nederlandse vraag naar gas te kunnen voorzien, zal er  daarom meer gas uit andere landen worden geimporteerd. Nederland zal investeren in  de gasrotonde strategie. Door de infrastructuur goed aan te sluiten op belangrijke  internationale leidingen kan Nederland haar spilfunctie blijven behouden en als  gasknooppunt voor Noordwest-Europa functioneren.    I Het tweede scenario gaat er van uit dat Nederland een transitie zal doormaken naar een  duurzame energievoorziening. Er zal in de komende jaren gewerkt moeten worden aan  alternatieve bronnen, ondanks het feit dat er nog veel aardgas aanwezig is in de wereld.  Op termijn zullen ook die voorraden afnemen en uitgeput raken. Een energietransitie is  daarom uiteindelijk onvermijdelijk. Om op grote schaal duurzame energie te kunnen  produceren, is nog veel kennis en ontwikkeling nodig. Noord-Nederland zal hierin het  voortouw kunnen nemen. Bovendien kan door op grote schaal duurzame energie te  produceren de afhankelijkheid van energie uit andere landen worden verminderd. De  blijvende vraag naar gas kan worden aangevuld met groene alternatieven. Gas kan als  back-up brandstof gebruikt worden zolang er nog geen andere mogelijkheden zijn om de  schommelingen in het energiesysteem op te vangen.    Deze twee scenario's zullen in hoofdstuk 7 terugkomen. In dat hoofdstuk zullen de gevolgen  voor de ruimtelijk economische structuur worden beschreven op basis van de twee scenario's.    42</pre>

====================================================================== Einde pagina 578 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 579 ======================================================================

<pre>43 
 6 Het afbouwen van de aardgaswinning 
6.1  Inleiding: afnemende aardgaswinning 
Dat de aardgaswinning in Nederland de komende decennia zal afnemen, staat vast. Hoe de 
aardgaswinning in de toekomst zal verlopen, is goed te voorspellen. Thermodynamisch is te 
voorspellen dat de druk af zal nemen en dat daardoor de winning in de komende jaren minder 
zal worden (Wiersema, 2014). De afgelopen decennia is de economisch winbare voorraad 
aardgas toegenomen door nieuwe technologieën. Voorheen moest er een flink volume aardgas in 
het veld aanwezig zijn om het efficiënt te kunnen winnen. Dankzij nieuwe technologieën is het 
goedkoper geworden en kan ook onder lagere druk aardgas worden gewonnen. Velden kunnen 
daardoor voor langere tijd worden gewonnen en ook kleine velden kunnen worden 
geproduceerd. Er zijn enorme ontwikkelingen in het proces van gaswinning geweest. Het is 
moeilijk te zeggen hoelang die ontwikkelingen door kunnen gaan (Van Heijningen, 2014).  
6.2 De kleine velden 
Sinds de invoering van het kleine veldenbeleid in 1974 zijn veel kleinere gasvelden op land en 
op de Noordzee opgespoord en gewonnen. Het gas uit de kleine velden heeft jarenlang voor een 
constante stroom aardgas gezorgd om de voorraad uit het Groningenveld zoveel mogelijk te 
sparen. Inmiddels is een deel van de velden economisch leeg en worden zij niet meer 
geëxploiteerd. De bodem is voor een groot deel in kaart gebracht en de verwachting is niet dat er 
in Nederland nog veel nieuwe velden gevonden zullen worden (Pijlman, 2014).  
Uit de grafiek van figuur 3.7 blijkt dat de bijdrage uit de kleine velden in 2012 iets minder dan 30 
miljard m3 was. De komende jaren zal de voorraad uit de reserves afnemen en in 2030 zal de 
bijdrage hiervan nog zeer klein zijn. De voorwaardelijke voorraden zullen in 2035 waarschijnlijk 
ook bijna leeg zijn. De verwachting is dat de nog te ontdekken velden wat langer een bijdrage 
zullen leveren. Toch zal Nederland rond 2025 niet meer in de vraag naar hoogcalorisch gas 
kunnen voorzien. De vraag naar hoogcalorisch gas was in 2013 18 miljard m3 (Ministerie van 
Economische Zaken, 2014b). Vanaf 2025 zal de winning uit de kleine velden ongeveer 16 miljard 
m3 zijn. Er zal dan gas geïmporteerd moeten worden om in de vraag naar hoogcalorisch gas te 
kunnen voorzien, mits de vraag daarnaar gelijk blijft.  
EBN heeft een doelstelling 30/30 uitgesproken. De doelstelling houdt in dat er in Nederland tot 
2030 jaarlijks 30 miljard m3 gas uit de kleine velden gewonnen zal worden (EBN, 2014). Deze 
ambitie lijkt niet haalbaar (Wiersema, 2014). Maar technologie zou een belangrijke rol kunnen 
spelen. In het verleden zijn de prognoses over de voorraad aardgas in Nederland vaak te 
voorzichtig geweest. Dat betekent niet dat hetzelfde voor de toekomst kan worden beweerd 
(Jacobi, 2014). Maar dankzij nieuwe technologieën kunnen tegenwoordig kleine voorkomens 
worden geproduceerd die voorheen niet werden gewonnen. Bovendien kan er nu meer uit een 
veld worden gewonnen dan een aantal jaren geleden. De ontwikkeling van nieuwe technieken 
zorgt ervoor dat de horizon steeds verder verschuift (Van Heijningen, 2014). De doelstelling is 
met name opgesteld om te initiëren dat mensen actief mee zouden blijven denken over de 
toekomst van de gaswinning in Nederland (Broenink, 2014). Er was in Nederland een algemene 
acceptatie dat de gaswinning af zou lopen en daarom werd er minder nagedacht over 
vernieuwing. Of er in 2030 daadwerkelijk nog 30 miljard m3 wordt gewonnen is niet het 
belangrijkste punt. Het gaat erom dat verschillende partijen samenwerken en blijven innoveren.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 579 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 580 ======================================================================

<pre>44 
 Als de winning van gas op een locatie wordt gestopt omdat het veld economisch leeg is, moet de 
boorlocatie worden opgeruimd. De boorput wordt afgesloten en de apparaten en installaties 
worden weggehaald. De locatie moet weer worden teruggebracht in haar oorspronkelijke staat. 
Ook op zee moeten de boorplatforms opgeruimd worden (NAM, 2014a). In januari 2013 waren 
er 113 gasvelden op land in productie en 152 gasvelden op zee (NLOG, 2013). In hoofdstuk 7 
wordt dit verder besproken.  
6.3 Het Groningenveld 
6.3.1 Afnemende voorraad, maar blijvende investeringsbehoefte 
Voor het Groningenveld bestaat de verwachting dat in ieder geval tot 2070 gas uit het veld kan 
worden gewonnen (NAM, 2014b). De hoeveelheid die jaarlijks gewonnen kan worden zal echter 
wel afnemen. In de grafiek van figuur 6.1 is te zien dat de jaarlijkse productie van het 
Groningenveld vanaf 2020 substantieel zal gaan dalen. De grafiek is iets achterhaald omdat het 
uitgaat van het oude tienjarige winningsplan.  
Figuur 6.1 Gerealiseerde en verwachte productie uit het Groningenveld (NLOG, 2014) 
Tot nu toe heeft het Groningenveld altijd een balansfunctie gehad. In de winter, als de vraag naar 
aardgas groter is, kan er extra uit het veld worden gewonnen. Deze balansfunctie zal na 2020 
fysiek niet meer mogelijk zijn. Doordat de druk in het gasveld daalt, kan er niet meer in 
wisselende hoeveelheden worden gewonnen (Rijksoverheid, 2013). Dit betekent dat het 
Groningenveld in plaats van een groot veld zal functioneren als een klein veld en de 
schommelingen in de vraag naar gas niet meer opgevangen kunnen worden. In technische 
termen is het veld dan in decline (Broenink, 2014). Dat betekent dat als er in een periode minder 
gas wordt gewonnen deze hoeveelheid niet automatisch het jaar daarna extra kan worden 
gewonnen. De druk is daarvoor dan te laag. De balansfunctie is door het winningbesluit van 
minister Kamp in januari 2014 eigenlijk al verdwenen (NAM, 2014b). Er mag in 2014 en 2015 
niet meer dan 42,5 miljard m3 per jaar uit het veld gewonnen worden. In de toekomst zal meer 
gebruik worden gemaakt van ondergrondse gasopslagen. In de zomer is de vraag naar gas lager 
dan in de winter. Als het gas op een constant niveau wordt gewonnen, zal er in de zomer een 
teveel aan gas ontstaan. Dit kan worden opgeslagen in ondergrondse gasopslagen. In de winter 
kan dit dan opnieuw worden gewonnen om te voldoen aan de vraag.  
De tweede hypothese, opgesteld in hoofdstuk 4, veronderstelt dat na 2022 de investeringen in 
de gassector zullen afnemen omdat de winning uit het Groningenveld flink zal gaan dalen. De 
geïnterviewden geven verschillende redenen waarom dit niet direct het geval zal zijn:  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 580 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 581 ======================================================================

<pre>45 
 1. De laatste jaren is er veel geïnvesteerd in het vervangen van pompen in het 
Groningenveld en door Gasunie is veel geïnvesteerd in de infrastructuur. De infrastructuur in 
Nederland is er nu op gericht om gas van hier naar andere markten te brengen. In de toekomst 
zal het aanbod van gas in Nederland afnemen en zal er meer geïmporteerd gaan worden. Er zal 
dan voor moeten worden gezorgd dat het gas vanuit bijvoorbeeld Rusland of Noorwegen naar 
Nederland komt. Gasunie probeert zich internationaal te positioneren en heeft daarom de 
afgelopen jaren geïnvesteerd om Nederland te verbinden met andere landen. Dat is onderdeel 
van de gasrotonde strategie die Gasunie een aantal jaren geleden heeft bepaald (Coenen, 2014). 
De investeringsbehoefte zal daardoor blijven bestaan.  
2. Ook de komende jaren zal nog in het Groningenveld worden geïnvesteerd. In 2009 is het 
Groningen Long Term project afgerond. De boorlocaties in het Groningenveld zijn toen 
opgeknapt en voorzien van compressoren. De compressoren zorgen ervoor dat het gas 
bovengronds op druk wordt gebracht zodat het naar het leidingennet van Gasunie kan worden 
getransporteerd. In tegenstelling tot het gas in de kleine velden zal het gas in het Groningenveld 
ook in de toekomst uit zichzelf naar boven blijven komen. Het gesteente is dusdanig poreus dat 
het gas heel makkelijk omhoog komt, ook in de toekomst. Wel zal de druk steeds verder 
afnemen. Het gas dat wordt gewonnen, moet eerst worden behandeld. Water en aardgas-
condensaat worden eruit gehaald en het gezuiverde gas wordt in het leidingensysteem gebracht. 
In dit zuiveringsproces verliest het gas wat aan druk. Voorheen was dit geen probleem omdat de 
druk van het gas hoog genoeg was. Inmiddels zijn er compressoren nodig om het gas 
bovengronds weer voldoende onder druk te brengen zodat het gelijk is aan de druk in het 
transportnet. Omdat de druk in het veld verder afneemt, worden er nu extra compressoren 
geplaatst. Investeringen als deze zijn nodig om ook in de toekomst het gas uit het veld te kunnen 
transporteren (NAM, 2014b).  
Ondanks dat de gaswinning na 2020 zal afnemen, zullen er nog wel grote volumes uit het veld 
gewonnen worden. De opbrengsten zullen daardoor hoog genoeg zijn om investeringen te 
kunnen blijven doen.  
6.3.2 Politieke besluitvorming 
De hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen zal worden, hangt niet alleen af van hoeveel er 
technisch mogelijk is om uit de velden te winnen. Er zit ook een stuk besluitvorming in dat veel 
minder goed te voorspellen is (Wiersema, 2014). Met name voor de winning uit het 
Groningenveld speelt dit een grote rol. In januari 2014 besloot minister Kamp van Economische 
Zaken om de gaswinning uit het Groningenveld tot en met 2016 te verlagen. In plaats van een 
tienjarig productieplafond is er nu een jaarlijks productieplafond waar de NAM zich aan moet 
houden. Deze besluitvorming heeft invloed op de hoeveelheid aardgas die in de toekomst zal 
worden gewonnen. Een onzekere factor hierin is het risico op zwaardere aardbevingen. Op dit 
moment is redelijk bekend hoe groot het risico op zwaardere aardbevingen voor de komende 
vijf jaar is. Vooralsnog wordt dat risico door de meeste partijen acceptabel gevonden. Over het 
risico op zwaardere aardbevingen op de langere termijn is nu onvoldoende bekend. Op dit 
moment wordt daar onderzoek naar gedaan. De uitkomsten hiervan kunnen invloed hebben op 
de toekomstige winning uit het veld. Maar daar kunnen nu nog geen uitspraken over gedaan 
worden (NAM, 2014b). In 2013 en het begin van 2014 zijn er verschillende protesten geweest 
tegen de aardgaswinning uit het Groningenveld. In het gebied rond het gasveld vinden 
aardbevingen plaats wat leidt tot schade aan woningen en een gevoel van onveiligheid onder 
veel inwoners van het gebied. De kans bestaat dat in de toekomst zwaardere aardbevingen </pre>

====================================================================== Einde pagina 581 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 582 ======================================================================

<pre>46 
 zullen voorkomen. Het is moeilijk te zeggen of de aardgaswinning uit het Groningenveld eerder 
zal worden stopgezet als de aardbevingen toenemen. Theoretisch is het mogelijk maar het zal 
afhangen van de politieke besluitvorming. Op dit moment zijn de opbrengsten te hoog ten 
opzichte van de negatieve gevolgen. Als de veiligheid in het gebied kan worden gewaarborgd en 
de beslissing om aardgas te winnen politiek houdbaar blijft, zal de aardgaswinning door blijven 
gaan (Pijlman, 2014). Er zit nog veel aardgas in het veld en dit heeft een gigantische waarde. De 
afgelopen jaren leverde de aardgaswinning tussen de tien en vijftien miljard euro op voor de 
Rijksoverheid. Als het gas in de bodem blijft zitten, zal de overheid dit mislopen. Er zal dus een 
afweging gemaakt moeten worden (Zuidema, 2014). De waarde van het gas is waarschijnlijk te 
hoog om dit in de grond te laten zitten.  
Het wel of niet stopzetten van de aardgaswinning hangt deels af van de manier waarop de 
discussie wordt gevoerd. Zolang wordt geprobeerd om de discussie over de aardbevingen een 
objectieve discussie te laten zijn, kan er worden gewerkt aan goede oplossingen. Maar als op 
basis van emoties een besluit wordt genomen, is het moeilijk te zeggen welke kant het op zal 
gaan (Broenink, 2014). Bovendien zijn er langdurige contracten gesloten met Duitsland, België 
en Frankrijk waardoor Nederland verplicht is om gas uit het Groningenveld te leveren (Coenen, 
2014).  
Naast de financiële consequenties die het stoppen van de aardgaswinning met zich mee zal 
brengen, zit er ook een praktische consequentie aan. Omdat het gas uit het Groningenveld 
laagcalorisch is, kan de vraag naar dit gas niet worden vervuld met geïmporteerd gas. De 
gasaansluitingen in Nederland en de delen van Duitsland, België en Frankrijk die ook gebruik 
maken van Groningengas zijn niet geschikt voor hoogcalorisch gas. Als de winning uit het 
Groningenveld wordt beëindigd, zullen veel huishoudens zonder gas komen te zitten.  
Ook het fors verlagen van de gaswinning uit het veld zal voor problemen zorgen. Of een deel van 
de Nederlandse huishoudens zal geen gas geleverd krijgen of de exportcontracten kunnen niet 
worden nagekomen. Deze contracten kunnen volgens Zuidema (2014) eventueel worden 
afgekocht. Het is moeilijk in te schatten of dit echt zal gebeuren, maar Zuidema kan zich er iets 
bij voorstellen. Door de contracten af te kopen of ze te vervullen door elders gas te importeren, 
wordt er geld verloren. Maar op een gegeven moment kan een kosten-batenanalyse worden 
gemaakt. Is het goedkoper om de contracten af te kopen, om te importeren om de contracten te 
kunnen nakomen of om door te gaan met produceren en zowel de financiële als de 
maatschappelijke kosten te accepteren. Als de derde kostenpost niet veel afwijkt van de andere 
twee zou het volgens Zuidema best kunnen zijn dat de maatschappelijke discussie de doorslag 
gaat geven. Toch acht ook hij het niet waarschijnlijk dat dit zal gebeuren omdat er nog voor 
miljarden euro’s aan gas in d e bodem zit die Nederland graag zal willen verkopen.  
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 582 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 583 ======================================================================

<pre>47 
 7 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur  
7.1 Inleiding: ruimtelijk economische structuur in twee scenario’s  
De Nederlandse aardgaswinning zal de komende jaren nog door gaan. Technisch is het mogelijk 
om tot ongeveer 2070 uit het Groningenveld te blijven winnen. Maar het niveau waarop dat 
gebeurt, zal vanaf 2020 al flink afnemen. Bovendien zal de aardgaswinning uit de kleine velden 
naar verwachting al eerder stoppen. Dit zal invloed hebben op de ruimtelijk economische 
structuur van Noord-Nederland. Maar die veranderingen hoeven niet per se negatieve gevolgen 
voor de regio te hebben. In hoofdstuk 5 zijn twee verschillende scenario’s beschreven. In dit 
hoofdstuk wordt voor beide scenario’s beke ken wat het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor gevolgen zal hebben voor de werkgelegenheid, de kennis en de 
infrastructuur in Noord-Nederland.  
7.2 Werkgelegenheid 
7.2.1 Werkgelegenheid in de gassector  
In hoofdstuk 3 is berekend dat de aardgaswinning direct voor ongeveer 3.350 banen zorgt in 
Noord-Nederland. Dit is ten opzichte van de totale werkgelegenheid in het noorden slechts een 
klein deel. Indirect zorgt de aardgaswinning voor een veel groter aantal banen. Dit komt door de 
grote multipliereffecten die door het winnen van aardgas worden gegenereerd. Het indirecte 
aantal banen wordt geschat op bijna 9.000 banen. Direct en indirect is de aardgaswinning goed 
voor bijna 12.500 banen in Noord-Nederland. De werkgelegenheid in de energiesector kan 
worden onderverdeeld in drie categorieën. De directe werkgelegenheid is de kern van de sector. 
Dit zijn de producenten en leveranciers van energie. In de aardgassector zijn dit bijvoorbeeld 
NAM, Gasunie en GasTerra. Om de kern zit een schil van productie- en installatiebedrijven van 
energie technologie. Dit zijn industriële dienstverleners die installaties, onderhoud en reparaties 
verzorgen. Daaromheen zit een tweede schil van dienstverlening gericht op energie activiteiten. 
Deze bedrijven houden zich bezig met ontwerp en advies (Energy Valley, 2014). De productie- 
en installatiebedrijven en de dienstverleners vormen de indirecte werkgelegenheid. 
Figuur 7.1 Opbouw werkgelegenheid in de energiesector (Energy Valley, 2014) 
7.2.2  De werkgelegenheid in scenario I 
Het afnemen van de aardgaswinning is niet één op één te vertalen naar een daling in de 
werkgelegenheid (Jacobi, 2014). Waarschijnlijk zal een deel van de directe banen verdwijnen als 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 583 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 584 ======================================================================

<pre>48 
 de aardgaswinning stopt. Met name de banen in de opsporing en winning van gas. Als het gas 
opraakt, kan er steeds minder gas worden gewonnen. Toch hoeft een afname van het volume 
aardgas dat wordt gewonnen er niet voor te zorgen dat ook de directe werkgelegenheid 
afneemt. Het winnen van het laatste aardgas levert namelijk relatief meer werk op dan in het 
begin. Omdat de druk in de velden afneemt, zullen er extra investeringen gedaan moeten 
worden om ook het laatste gas te kunnen winnen. In de kleine velden wordt met behulp van 
nieuwe technieken steeds meer uit bestaande velden gehaald. Gas uit het Groningenveld zal ook 
als de druk afneemt vanzelf naar boven blijven komen doordat het gesteente erg poreus is. 
Bovengronds zal het dan steeds meer onder druk gebracht moeten worden om het ook te 
kunnen transporteren. Naast extra investeringen zorgt dit ook voor extra werk. De kosten om 
het laatste gas uit de velden te winnen, zijn daardoor ook hoger. Er zal dus slimmer moeten 
worden omgegaan met het gas en worden geïnvesteerd in nieuwe technologieën om op een 
goedkope en efficiënte manier het gas naar boven te krijgen (Broenink, 2014; Jacobi, 2014). Als 
de aardgaswinning in Noord-Nederland rond 2022 gaat afnemen, zal dit daarom niet direct 
gevolgen hebben voor de werkgelegenheid in de gassector.  
Naast de werkgelegenheid in de winning van gas zijn er ook banen gerelateerd aan de 
distributie, handel en levering van gas. De werkgelegenheid in deze segmenten van de gassector 
is vooral gerelateerd aan de algemene vraag naar gas (Broenink, 2014). In het eerste scenario 
wordt er van uit gegaan dat de vraag naar gas nog lange tijd blijft bestaan. Ondanks dat de 
gaswinning in Nederland gaat afnemen, zal het wel een belangrijke transportland blijven. Er zal 
meer gas geïmporteerd worden uit andere landen. Dat betekent dat de transportfunctie blijft en 
wellicht zelfs in belang zal toenemen. Nederland heeft de ambitie om een belangrijk knooppunt 
voor gas in Noordwest-Europa te worden. Als de aardgaswinning in Nederland afneemt, zal ook 
de export van Nederlands gas afnemen. Er zal daardoor minder gas door de leidingen worden 
getransporteerd. Om de capaciteit van het transportnet volledig te benutten, kan gas worden 
geïmporteerd en worden getransporteerd naar andere landen. Niet alleen in Nederland loopt de 
gaswinning de komende jaren terug. Ook in andere landen in Noordwest-Europa zoals het 
Verenigd Koninkrijk en Duitsland zal de gaswinning afnemen. De afgelopen jaren is er door 
Gasunie veel geïnvesteerd in het beter aansluiten van het Nederlandse transportnet op 
internationale leidingen. Gasunie probeert zich internationaal te positioneren om de transitrol 
die het bedrijf heeft te blijven vervullen naar andere landen toe (Coenen, 2014). Naast de 
transportfunctie zal ook de handelsfunctie blijven. Het gas zal ingekocht moeten worden en 
verhandeld (Jepma, 2014). Deze posities zijn niet zo zeer afhankelijk van de eigen winning van 
aardgas maar van de vraag naar gas in Nederland en andere landen in Noordwest-Europa. De 
werkgelegenheid in de gassector zal daarom deels blijven bestaan als de aardgaswinning wordt 
beëindigd.  
Er zijn wel zorgen over het effect dat het afbouwen van de aardgaswinning zal hebben op de 
indirecte werkgelegenheid. Er is veel werkgelegenheid gerelateerd aan het onderhoud van 
allerlei installaties rond de gaswinning. Industriële dienstverleners hebben duizenden 
werknemers die actief zijn in dit veld. Als de gaswinning stopt, zal een groot deel van die 
werkgelegenheid verdwijnen. Het effect op de indirecte werkgelegenheid is vele malen groter 
dan het effect op de directe werkgelegenheid (Jacobi, 2014). De dienstverleners zijn niet volledig 
afhankelijk van de gassector. Ze zijn ook actief in andere sectoren. Maar de projecten in de 
gaswinning zijn erg groot (Wiersema, 2014). Bedrijven hebben een minimum omvang aan 
klanten nodig om in een regio vertegenwoordigd te zijn. Industriële dienstverleners die actief </pre>

====================================================================== Einde pagina 584 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 585 ======================================================================

<pre>49 
 zijn in de aardgaswinning zijn ook werkzaam op onder andere het chemiepark in de Eemshaven. 
Als de onderhoudswerkzaamheden in de gaswinning wegvallen, is het de vraag of voor dez e 
bedrijven de werkzaamheden in de andere sectoren voldoende zijn om in de regio aanwezig te 
blijven. In ieder geval in de omvang waarin zij nu vertegenwoordigd zijn. Een deel van deze 
bedrijven zal dan wellicht uit de regio vertrekken. Het risico bestaat dat bedrijven wegtrekken 
uit een regio als technologisch gerelateerde sectoren niet meer vertegenwoordigd zijn. Als de 
projecten op boorlocaties voor industriële dienstverleners verdwijnen, zal dat een negatief effect 
hebben op de indirecte werkgelegenheid .  
7.2.3  De werkgelegenheid in scenario II 
Als de aardgaswinning uiteindelijk stopt, zullen de banen in de opsporing en winning van gas 
verdwijnen. Maar dat hoeft niet per se te betekenen dat het aantal banen in de regio daarmee 
ook afneemt. Dat hangt af van de keuzes die worden gemaakt (Zuidema, 2014). Op dit moment 
zijn er in de energiewereld veranderingen aan de gang waar bedrijven mee verder zouden 
kunnen (Wiersema, 2014). Bijvoorbeeld op het gebied van duurzame energie.  
De productie van duurzame energie biedt een mogelijkheid om meer werkgelegenheid te 
creëren in Noord-Nederland. In Duitsland is dat nu al te zien. Duitsland is verder op het gebied 
van duurzame energie dan Nederland. Daar waren in 2012 bijna 380.000 mensen werkzaam in 
de duurzame energiesector. Dat is meer dan twee keer zoveel werknemers als in de fossiele 
sector in Duitsland (Energiemedia, 2014). Ook in Nederland is te zien dat de productie van 
duurzame energie arbeidsintensiever is dan de productie van fossiele energie. Ongeveer 27% 
van de werknemers in de energiesector in Noord-Nederland is werkzaam in de duurzame sector. 
Van het energieverbruik in Noord-Nederland is 8,4% van een duurzame bron (Energy Valley, 
2014). In de duurzame sector is relatief veel meer werkgelegenheid dan in de fossiele sector. Als 
de duurzame sector in Noord-Nederland groeit, zal dit ook groei in de regio meebrengen 
(Pijlman, 2014). De verduurzamingslag is volgens Jepma (2014) het grote punt waar groei in zit. 
De duurzame energiesector is namelijk niet alleen arbeidsintensiever maar ook 
innovatiegevoeliger. In plaats van een verlies van banen zal er daardoor sprake zijn van een 
verschuiving van banen. Die verschuiving is deels al aan de gang. De productie- en 
installatiebedrijven en dienstverleners in de energiesector zijn zich nu al aan het verbreden en 
heroriënteren. Bedrijfsactiviteiten zijn niet meer alleen gericht op de fossiele sector. Per saldo 
vindt er meer bedrijvigheid plaats in de duurzame sector en daarmee zal waarschijnlijk ook 
meer werkgelegenheid worden gecreëerd. Vanuit een werkgelegenheidsperspectief is duurzame 
energie daarom interessant. De kapitaallasten van de productie van duurzame energie zijn wel 
een stuk lager. Het verdienvermogen van de energiesector in Noord-Nederland, dat met gas en 
olie zeer hoog is, zal daardoor afnemen. Voor de schatkist zal duurzame energie minder 
opleveren maar voor de regio liggen er wel kansen (Pijlman, 2014).  
Ondanks dat we uiteindelijk over moeten stappen op alternatieven om in de vraag naar energie 
te kunnen voorzien, is er ook kritiek op de ontwikkeling van duurzame energie. Het is een 
economische afweging die door de samenleving gemaakt moet worden. De kostprijs van 
verschillende vormen van duurzame energie ligt nu nog hoger dan de verkoopprijs. In 
Nederland zal de productie van duurzame energie gesubsidieerd moeten worden of 
huishoudens zullen substantieel meer voor energie moeten betalen. In Duitsland neemt het 
draagvlak voor de energietransitie daardoor langzaam af (DIA, 2014). Uiteindelijk zullen de 
kosten van de productie van duurzame energie gaan dalen. De vraag is alleen hoe snel dat zal 
gaan. Het produceren van duurzame energie is arbeidsintensiever dan het produceren van </pre>

====================================================================== Einde pagina 585 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 586 ======================================================================

<pre>50 
 fossiele energie. Maar het nadeel is dat arbeid vaak duur is. Noord-Nederland zal zich daarom 
misschien niet op duurzame energie moeten richten. Aangezien duurzame energie nog voor een 
groot deel afhankelijk is van subsidies zijn de banen die er mee gecreëerd worden 
gesubsidieerde arbeidsplaatsen. De vraag kan worden gesteld hoe duurzaam gesubsidieerde 
arbeidsplaatsen zijn (Broenink, 2014).   
7.3 Kennis 
7.3.1 Kennis in de aardgassector 
Meer dan vijftig jaar geleden werd het Groningenveld in gebruik genomen. In die tijd is er in 
Noord-Nederland veel kennis en kunde opgebouwd op het gebied van gas en gaswinning. Die 
kennis is aanwezig op verschillende terreinen. Niet alleen op het gebied van gaswinning maar 
ook binnen Gasunie, GasTerra en de verschillende kennisinstellingen is veel kennis aanwezig. De 
lange ervaring met gaswinning, gastransport en handel in gas heeft ervoor gezorgd dat Noord-
Nederland een stevige kennisbasis heeft ontwikkeld in gas. Bovendien weten verschillende 
partijen in het Noorden elkaar goed te vinden (Wiersema, 2014). Met de verschillende 
kennisinstellingen en onderzoeksprogramma’s positioneert Noord -Nederland zich sterk op 
energiekennis. Het aantal energiegerelateerde studies groeit (Koppert, 2014). In Noord-
Nederland ontwikkelt zich een op energie georiënteerde opleidingsstructuur met opleidingen op 
mbo, hbo en universitair niveau. De regio heeft met de vele kennis een voordeel ten opzichte van 
andere regio’s. Toch is de kennis die in Noord -Nederland aanwezig is niet uniek voor de regio. 
Veel kennis binnen de NAM komt van Shell en Esso die wereldwijd actief zijn. Binnen de grote 
internationale bedrijven vindt veel kennisuitwisseling plaats. Gasunie heeft geen grote 
internationale aandeelhouders en is alleen hier gevestigd. Maar Nederland is niet de enige plek 
ter wereld waar gas wordt getransporteerd. Datzelfde geldt voor GasTerra. Er zijn meer mensen 
die deze werkzaamheden uitvoeren. Daardoor is de kennis op meerdere plaatsen ter wereld 
aanwezig (Broenink, 2014). Bovendien is Nederland een klein land en is kennis snel naar andere 
delen van het land geëxporteerd (Coenen, 2014).  
7.3.2 Kennis in scenario I 
De derde hypothese, opgesteld in hoofdstuk 4, veronderstelt dat de hoogwaardige banen in de 
aardgaswinning als eerste zullen verdwijnen. De geïnterviewden verwachten niet dat dit het 
geval zal zijn. Omdat de druk in de gasvelden afneemt, kost het steeds meer moeite om het gas te 
winnen. Hiermee zullen ook de kosten van de gaswinning stijgen. Er zullen daarom nieuwe 
technologieën bedacht moeten worden om goedkoper en efficiënter het gas te kunnen winnen. 
Daarvoor zijn juist de hoogwaardige kennisbanen nodig (Broenink, 2014). Bovendien zal het 
onderhoud langzaam afnemen als de gaswinning afneemt (Van Heijningen, 2014). Deze banen 
zullen dan ook geleidelijk verdwijnen.  
De kennis die in het Noorden aanwezig is, kan worden gevaloriseerd. De bedrijven en 
organisaties die actief en betrokken zijn bij de gassector zouden zich daar op moeten richten. 
Nog meer dan nu het geval is. De kennis kan niet alleen in Noord-Nederland worden ingezet 
maar ook buiten de regio of in het buitenland. Op dit moment gebeurt dat al wel. Gasunie is 
bijvoorbeeld niet alleen in Nederland actief maar ook in Duitsland (Jacobi, 2014). Het bedrijf is 
bezig om zich internationaal te positioneren (Coenen, 2014). Op deze manier kan de kennis die 
in de regio aanwezig is, worden geëxporteerd. Niet alleen in de gaswinning is veel kennis 
aanwezig. Door de jaren heen is ook kennis opgebouwd op gebieden die een verbintenis met 
aardgas of aardgaswinning hebben. Voor GasTerra is het bijvoorbeeld van belang om te weten </pre>

====================================================================== Einde pagina 586 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 587 ======================================================================

<pre>51 
 hoe goede contracten worden opgesteld. Daarnaast wordt (Noord-)Nederland ook gedwongen 
om na te denken over de maatschappelijke effecten van aardgaswinning en het gebruik van 
aardgas. De aardgaswinning uit het Groningenveld veroorzaakt aardbevingen in het gebied waar 
het gas gewonnen wordt. Door na te denken over hoe de schade goed kan worden opgelost en 
kan worden voorkomen, wordt ook kennis opgebouwd (Broenink, 2014).  
7.3.3 Kennis in scenario II  
Naast de kennis die nodig zal blijven in de gassector, zullen er ook nieuwe specialistische 
functies in de duurzame sector komen. Als Nederland een transitie naar meer duurzame energie 
zal doormaken, hoeven de hoogwaardige banen daardoor niet per se te verdwijnen. Veel 
mogelijkheden op het gebied van duurzame energie moeten nog verder ontwikkeld worden. 
Duurzame energie is vanuit een werkgelegenheidsperspectief interessant, maar er zijn op dit 
moment nog weinig rendabele business cases voor (Pijlman, 2014). Er zal daarom veel 
onderzoek en ontwikkeling moeten plaats vinden in de duurzame energiesector. De kostprijs 
van duurzame energie ligt op dit moment hoger dan de kostprijs van energie uit fossiele 
bronnen zoals aardgas (Rijksoverheid, 2014). In sommige gevallen ligt de kostprijs zelfs boven 
de verkoopprijs. Om de kostprijs omlaag te krijgen, zal er daarom veel innovatie en ontwikkeling 
plaats moeten vinden. Daarnaast zorgen duurzame bronnen als wind- en zonne-energie op dit 
moment nog voor een onbalans in het energiesysteem. Er is dus niet alleen veel innovatie nodig 
om de prijs van duurzame energie omlaag te krijgen maar ook om duurzame energie op grote 
schaal te kunnen gebruiken. Het zijn niet alleen nieuwe bedrijven die zich richten op duurzame 
energie. Ook een bedrijf als Gasunie is aan het nadenken welke rol het zal spelen in een 
duurzamere toekomst. Er ligt een nieuwe toekomst en daar zullen ook zij zich op moeten 
voorbereiden. Als de focus puur op aardgas blijft en men niet ziet dat de omgeving aan het 
veranderen is, krijgen bedrijven het moeilijk (Coenen, 2014). Er moet daarom niet alleen meer 
naar gas worden gekeken. In de toekomst gaat gas combineren met andere energievelden 
(Wiersema, 2014). Het energiesysteem zal in de toekomst ingewikkelder worden (Zuidema, 
2014).  
Niet alleen in Noord-Nederland wordt gewerkt aan innovaties in duurzame energie. Binnen 
diverse Nederlandse universiteiten en kennisinstellingen vindt veel onderzoek plaats. Maar ook 
in veel andere landen wordt gewerkt aan manieren om de kostprijs van duurzame energie te 
verlagen en aan nieuwe technieken om duurzame energie op te wekken. In Noord-Nederland 
wordt technisch onderzoek gedaan, bijvoorbeeld naar de ontwikkeling van plastic zonnecellen. 
Maar binnen de Rijksuniversiteit Groningen wordt vooral veel onderzoek gedaan in vakgebieden 
die raakvlakken hebben met (duurzame) energie. Op het gebied van rechten, bijvoorbeeld wet- 
en regelgeving die samenhangt met de productie van energie. Maar ook op het gebied van 
psychologie, energiegedrag van mensen en de economische aspecten van duurzame energie 
wordt veel gedaan (Wiersema, 2014). In de gassector is veel kennis aanwezig over de 
ondergrond. Deze kennis zou ook gebruikt kunnen worden om onderzoek te doen naar 
mogelijkheden voor geothermie en warmte koude opslag (Pijlman, 2014).  
Voor Noord-Nederland liggen er kansen in het vergroenen van de industrie. In Noordoost-
Groningen zit veel energie-intensieve industrie. De energie-intensieve industrie doet het in 
Europa niet goed omdat de energieprijs hier te hoog is. Als de energieprijs één van de weinig 
elementen is waar bedrijven op kunnen concurreren, zijn de vooruitzichten voor de bedrijven 
somber. Door productieprocessen te vergroenen, kunnen er specialistische kennisintensieve 
producten worden geproduceerd. Op dit moment wordt nagedacht over het creëren van een </pre>

====================================================================== Einde pagina 587 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 588 ======================================================================

<pre>52 
 biomassahub in de Eemshaven. In de haven kan biomassa aan land komen die uit andere landen 
wordt geïmporteerd. Daarnaast kan ook andere biomassa uit de agrarische sector worden 
gebruikt. De biomassa kan bijvoorbeeld in de chemie worden gebruikt als grondstof en als 
brandstof. Bedrijven in de regio kunnen inzetten op hoogwaardige, kennisintensieve en op 
biomassa gerichte producten. Op deze manier wordt de link gelegd tussen de agrarische sector, 
de energiesector en het chemiecluster (Delnooz & den Dekker, 2014).  
7.4 Infrastructuur 
7.4.1 Gasinfrastructuur in Nederland 
Nadat in 1959 het Groningenveld werd ontdekt, moest de infrastructuur van de gasvoorziening 
in Nederland worden aangepast. Er werd een hoofdtransportnet aangelegd van het 
Groningenveld naar de distributiebedrijven. Daarnaast moesten de reeds bestaande gasnetten 
worden uitgebreid en aangepast. Er werd een transportnet aangelegd dat het gas uit het 
Groningenveld naar alle bestaande lokale en regionale gasnetten in Nederland zou brengen 
(CBS, 2011). Nederland had daardoor al vroeg een uitgebreid gastransportnet.  
In figuur 7.1 is te zien dat de Nederlandse gasinfrastructuur voor een groot deel geconcentreerd 
is in Noord-Nederland. De belangrijkste gasleiding vanuit Rusland loopt via de provincie 
Groningen. Vanuit Balgzand in Noord-Holland loopt de Bacton Balgzand Line (BBL) naar Bacton 
in Engeland. Veel infrastructuur is geconcentreerd rondom het Groningenveld. Niet alleen veel 
gasinfrastructuur is geconcentreerd in Noord-Nederland. In de Eemshaven komt een groot 
aantal kabels en leidingen voor elektriciteit aan land. Deze vertakken zich vanaf daar naar de 
rest van Nederland en Europa (Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2013) .  
 
Figuur 7.2 Gasinfrastructuur in Nederland (Rijksoverheid, 2010)  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 588 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 589 ======================================================================

<pre>53 
 7.4.2 Infrastructuur in scenario I 
In het eerste scenario wordt er van uit gegaan dat gas nog een lange tijd belangrijk blijft in de 
energievoorziening. Niet alleen in Nederland maar ook in andere landen in Noordwest-Europa 
zal gas nog lang worden gebruikt. Om de afname in de eigen winning van gas op te vangen, zal er 
meer gas geïmporteerd worden. Het uitgebreide gasnetwerk dat Nederland heeft, zal daarom 
nog lange tijd gebruikt worden. Jaarlijks wordt er door Gasunie ongeveer 100 miljard m3 
aardgas door de leidingen getransporteerd (Gasunie, 2014). Dat is zowel door het Nederlandse 
netwerk als door het netwerk dat Gasunie in Noord-Duitsland heeft liggen. Op dit moment is een 
deel daarvan gas dat in Nederland wordt gewonnen en naar andere landen wordt geëxporteerd. 
Dit deel zal in de toekomst wegvallen omdat er dan geen gas meer wordt gewonnen in 
Nederland. Dit zal worden aangevuld met het aardgas dat wordt geïmporteerd uit andere 
landen. Nederland heeft de ambitie om een centraal schakelpunt voor gas in Noordwest-Europa 
te zijn. Daarvoor moet het Nederlandse gasnetwerk goed zijn aangesloten op internationale 
leidingen. Daarnaast zal het belang van de gasopslagen toenemen. Als het Groningenveld niet 
meer de schommelingen in de vraag naar gas kan opvangen, zal er meer gebruik worden 
gemaakt van ondergrondse gasopslagen. Lege gasvelden kunnen hier voor worden gebruikt.  
De LNG terminal in Rotterdam is ook aangelegd in het kader van de gasrotonde strategie. 
Vloeibaar aardgas neemt 600 keer minder ruimte in dan gasvormig aardgas. Hierdoor kan 
aardgas ook per schip worden vervoerd. LNG komt onder andere uit Noord-Afrika en het 
Midden-Oosten (Rijksoverheid, 2013). Aardgas hoeft dus niet per se uit Rusland gehaald te 
worden, maar kan ook uit andere landen worden geïmporteerd. Het vloeibare gas kan in 
Rotterdam worden omgezet in gasvormig aardgas zodat het geschikt is om in het gasnet in te 
voeden. De afgelopen jaren is een grote markt voor LNG ontstaan. Met name in de 
transportsector groeit de markt. Toch wordt de terminal in Rotterdam niet volledig gebruikt. In 
2013 is minder dan 10% van de capaciteit van de terminal gebruikt. De verwachting is dan ook 
niet dat veel dienstverlenende bedrijven in Noord-Nederland naar Rotterdam zullen trekken om 
te profiteren van de aanwezigheid van de LNG terminal. Bovendien is het effect van een LNG 
terminal op de regio klein. Er zijn 35 personen werkzaam in de terminal in Rotterdam (Gate 
terminal, 2014). Het vloeibare gas dat binnenkomt wordt omgezet in gas en in het aardgasnet 
gebracht. Hier zal weinig werk aan vast zitten voor dienstverlenende bedrijven. Omdat de LNG 
terminal in Rotterdam niet de volle capaciteit gebruikt, zal de bouw van een tweede LNG 
terminal in de Eemshaven voorlopig niet nodig zijn. Een LNG terminal zal ook in de Eemshaven 
weinig effect hebben. Het kan een kleine versterking van de energiesector in Noord-Nederland 
betekenen maar het belang ervan zal niet groot zijn (Wiersema, 2014; Jepma, 2014). Voor de 
chemiesector in Noord-Nederland zal het ook niet veel toevoegen. Het biedt extra 
leveringszekerheid. Maar over het algemeen maakt het voor de chemiesector niet uit waar het 
gas vandaan komt (Pijlman, 2014). Wel zullen de komende jaren in Europese havens vaste of 
mobiele LNG-tankstations worden gebouwd. In 2025 wil de Europese Commissie dat in alle 139 
havens van het trans-Europese netwerk LNG-tankstations staan zodat zowel zeeschepen als 
binnenvaartschepen bevoorraad kunnen worden met LNG. De Europese Commissie wil ook LNG 
als brandstof voor vrachtwagens stimuleren. In 2020 wil zij dat om de 400 kilometer 
tankstations voor vloeibaar aardgas staan langs de wegen van het trans-Europese netwerk 
(Europese Commissie, 2013).  
Op termijn zal de winning uit het Groningenveld minder worden en zal het aanbod van 
Groningengas kleiner worden dan de vraag. Er moeten dan aanpassingen worden gedaan. Er zijn </pre>

====================================================================== Einde pagina 589 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 590 ======================================================================

<pre>54 
 twee mogelijkheden: er wordt op grote schaal hoogcalorisch gas geconverteerd naar 
laagcalorisch gas of de gasaansluitingen van alle huishoudens die Groningengas gebruiken 
ombouwen zodat ze wel geschikt zijn voor hoogcalorisch gas. Om hoogcalorisch gas op grote 
schaal te kunnen converteren naar laagcalorisch gas zullen er enorme investeringen in 
stikstoffabrieken gedaan moeten worden. Bovendien is het een heel energie inefficiënt proces. 
Vanuit energieoptiek en milieuoptiek is dat niet wenselijk. Daarom is de keuze gemaakt om de 
markten om te gaan bouwen. Apparatuur moet dan worden aangepast zodat het werkt op 
hoogcalorisch gas (Coenen, 2014). Dit betekent dat er op termijn geen laagcalorisch gas meer 
getransporteerd zal worden. Op dit moment zijn er aparte leidingen voor het transport voor 
laagcalorisch gas. Als er geen laagcalorisch gas meer getransporteerd wordt, zullen deze 
leidingen leeg komen te staan. Deze kunnen ook worden gebruikt voor andere doeleinden, 
bijvoorbeeld om ook hoogcalorisch gas te transporteren. De mogelijkheid bestaat dat niet de 
volledige markt wordt omgebouwd maar dat consumenten overstappen op alternatieven. 
Nieuwe woningen zijn steeds vaker energieneutraal. Op dit moment is het kostbaar om dat bij 
bestaande bouw te realiseren. Als tegen die tijd de gasprijs hoger is dan voorheen zouden 
consumenten er voor kunnen kiezen om door middel van zonnepanelen zelf elektriciteit op te 
wekken en minder gas te gebruiken. Op dit moment is niet te voorspellen of dat zal gebeuren 
omdat dit van verschillende factoren afhangt, zoals de gasprijs maar ook van maatschappelijke 
keuzes die worden gemaakt .  
In figuur 3.7 is te zien dat de gaswinning uit de kleine velden de komende dertig jaar zal 
teruglopen. Veel kleine velden zullen economisch leeg raken. Als er niet meer gewonnen wordt 
uit deze velden, moeten de boorlocaties worden opgeruimd. De locaties moeten dan worden 
teruggebracht in de oorspronkelijke staat (Van Heijningen, 2014). Dit geldt zowel voor de 
boorlocaties op zee als op land. Met name het ontmantelen en opruimen van de boorlocaties op 
zee zal grote investeringen met zich mee brengen. Op zee moeten zowel installaties onderwater 
als de installaties bovenwater worden ontmanteld. De platforms worden op zee in stukken 
geknipt en naar land gebracht waar ze verder worden ontmanteld (HD Demolition, 2014). Gas- 
en oliemaatschappijen hebben hier al budget voor gereserveerd. De komende decennia zal er 
voor miljarden in worden geïnvesteerd. Bovendien wordt hier veel werk mee gecreëerd (Oil & 
Gas UK, 2013). In 2013 waren er 152 gasvelden op de Nederlandse Noordzee in productie. 
Daarnaast waren er 44 velden waar de productie (tijdelijk) is gestaakt en 17 velden die de 
komende jaren in gebruik worden genomen (NLOG, 2013). Dit zijn in totaal 213 gasvelden. Het 
werk dat het ontmantelen en opruimen van de boorlocaties oplevert, zal tijdelijk zijn. Maar het 
gaat om veel locaties die op verschillende moment economisch niet meer winbaar zullen zijn. De 
werkzaamheden zullen daardoor over een langere periode verspreid zijn. De verwachting is dat 
in de komende dertig jaar de boorplatforms zullen worden opgeruimd (Jepma, 2014). Noord-
Nederland zou een goede uitvalsbasis kunnen zijn voor deze activiteiten. Vanuit de havens in het 
Noorden zijn de boorplatforms goed te bereiken. Sloopbedrijven zullen zich hier op kunnen 
voorbereiden om de opdrachten binnen te halen.  
7.4.3 Infrastructuur in scenario II 
Ook als er wordt ingezet op een transitie naar duurzame energie zal de huidige infrastructuur 
nog lang gebruikt worden. Nederland heeft een uitgebreide infrastructuur en het lijkt niet 
waarschijnlijk dat deze in een duurzame toekomst niet meer gebruikt zal worden. Allereerst zal 
het een enorme kapitaalvernietiging zijn om het gastransportnet niet meer te gebruiken 
(Coenen, 2014). Daarnaast zal het enorme investeringen vergen om alternatieve infrastructuren </pre>

====================================================================== Einde pagina 590 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 591 ======================================================================

<pre>55 
 te organiseren (Zuidema, 2014). Ook in een transitie naar meer duurzame energie kunnen 
ondergrondse gasopslagen belangrijk zijn. Zoals in hoofdstuk 5 is uiteengezet, brengt het 
produceren van duurzame energie op dit moment nog een aantal problemen met zich mee voor 
ons energiesysteem. Dit raakt in onbalans door een fluctuerend aanbod van energie. Gas zal dan 
als back-up kunnen functioneren.  
Als aardgas uiteindelijk uit de Nederlandse energievoorziening zal verdwijnen en we willen de 
infrastructuur blijven gebruiken, moet dit wel mogelijk zijn. De infrastructuur moet voor andere 
doeleinden gebruikt kunnen worden. In hoofdstuk 5 is geconcludeerd dat de productie van 
groen gas in Nederland te beperkt zal zijn om aardgas volledig te vervangen. Maar het zal wel 
een bijdrage kunnen leveren aan het vergroenen van de energievoorziening. Groen gas wordt 
decentraal ingevoerd, soms rechtstreeks in het net van de regionale energiebedrijven. Wanneer 
er te weinig afzet is in het regionale net wordt het overtollige gas met behulp van compressie in 
het hoofdtransportnet gebracht. Voorheen werd gas altijd van hoge druk in het hoofd-
transportnet naar lage druk in de regionale netten gebracht. Tegenwoordig zijn beide 
bewegingen te zien (GTS, 2014). Maar de huidige infrastructuur biedt ook mogelijkheden voor 
andere gassen dan aardgas of groen gas. Lege gasvelden kunnen in de toekomst niet alleen 
gebruikt worden voor aardgas maar ook voor de opslag van bijvoorbeeld CO2. CO2 die wordt 
uitgestoten door onder andere gascentrales kan worden afgevangen. De afgevangen CO2 kan 
worden opgeslagen in lege gasvelden. In 2010 hebben EBN en Gasunie onderzoek gedaan naar 
de mogelijkheden voor CO2 opslag in Noord- en West-Nederland. Hieruit bleek dat in Noord-
Nederland meer dan voldoende potentiële opslagcapaciteit is. Bovendien bevinden de meeste 
kostenefficiënte opslaglocaties zich in de drie noordelijke provincies (EBN & Gasunie, 2010). Dit 
kan worden verklaard doordat in Noord-Nederland relatief veel gasvelden liggen. Rondom de 
opslag van CO2 is ook veel maatschappelijke discussie. In 2010 zijn in Barendrecht plannen om 
CO2 ondergronds op te slaan niet doorgegaan omdat er veel protest tegen was vanuit inwoners 
(Van Heijningen, 2014). Naast aardgas en CO2 kunnen ook andere gassen zoals stikstof en 
waterstof in het leidingennet worden getransporteerd en opgeslagen (TKI Gas, 2014).  
De Rijksoverheid heeft als doelstelling dat in 2020 de windmolens op land gezamenlijk 6.000 
MW opwekken en in 2023 de windmolens op zee gezamenlijk 4.450 MW. In 2013 was het 
vermogen van de windmolens op zee en op land samen 2.360 MW (Rijksoverheid, 2014b). De 
komende jaren zullen er veel windmolens bij moeten komen. Als de doelstellingen gehaald 
worden, zal de balans in het energiesysteem waarschijnlijk verder verstoord worden. Hoe grote r 
het aandeel windenergie in de energiemix, hoe groter de fluctuaties in het aanbod van energie. 
Volgens een aantal geïnterviewden is het op dit moment nog veel te vroeg om in te zetten op 
bepaalde oplossingen voor de onbalans in het energiesysteem (Coenen, 2014; Jacobi, 2014). We 
zitten nu nog in een experimenteerfase en moeten verschillende opties open houden (Broenink, 
2014). Toch lijkt power to gas wel een beloftevolle oplossing te kunnen zijn. Het is op dit 
moment één van de weinige grootschalige oplossingen voor de problemen die worden 
veroorzaakt door het fluctuerende aanbod van energie. Het is gunstig om een power to gas 
centrale te bouwen op een locatie waar voldoende ruimte en faciliteiten zijn en waar de 
koppeling gemaakt kan worden met duurzaam opgewekte elektriciteit, bijvoorbeeld in de buurt 
van een windmolenpark. Daarnaast is het gunstig om een centrale in de buurt van afnemers te 
bouwen, bijvoorbeeld een industrie- of chemiecluster. Om naast waterstof ook methaan te 
kunnen maken, is het voordelig om dichtbij bedrijven te zitten die CO2 uitstoten. Deze kan 
worden afgevangen en in de centrale bij de waterstof worden gemengd. Verschillende locaties in </pre>

====================================================================== Einde pagina 591 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 592 ======================================================================

<pre>56 
 Noord-Nederland zijn geschikt voor de bouw van een power to gas centrale. De Eemshaven of in 
de buurt van het chemiepark in Delfzijl lijken voor de hand liggende locaties. De methaan 
(aardgas) die wordt gemaakt in de centrale kan worden verkocht aan industriële afnemers of 
kan in het gastransportnet worden gebracht. Ook kan waterstof direct in het gastransportnet 
worden gebracht. Uit een vierjarige praktijkproef op Ameland bleek dat bijmenging van 20% 
waterstof in het aardgasnet geen nadelige effecten heeft (KVGN, 2013).   
Het energiesysteem is op dit moment erg gecentraliseerd. Elektriciteit wordt in een aantal 
centrales opgewekt en ook de gasvoorziening is gecentraliseerd (Jacobi, 2014). Duurzame 
energie zal naar verwachting steeds meer lokaal worden opgewekt op een decentraal niveau. 
Mensen kunnen hun eigen energie opwekken bijvoorbeeld met zonnepanelen. De energie wordt 
dan ook zoveel mogelijk lokaal gebruikt. Alleen de overtollige energie zal dan naar 
hoogspanningsnetten worden geleverd (Pijlman, 2014). Er wordt op verschillende plaatsen in 
Nederland nu geëxperimenteerd met ‘Smart Grids’. Een Smart Grid is een energienet waar een 
meet- en regelsysteem aan is toegevoegd. Vraag en aanbod van verschillende energiebronnen 
worden hiermee op elkaar afgestemd. Als één huis een energieoverschot heeft, kan de 
overtollige energie naar andere woningen in de buurt worden gebracht (Energiemedia, 2013). 
Door deze ontwikkelingen zal het energiesysteem in de toekomst ingewikkelder worden. In 
Hoogkerk (Groningen) doen 42 huishoudens mee aan het demonstratieproject PowerMatching 
City. De huishoudens hebben ‘slimme’ apparatuur die hun energievraag afstemmen op de 
beschikbaarheid van energie. Het systeem zorgt ervoor dat apparatuur op het optimale moment 
energie gebruikt. De wasmachine gaat bijvoorbeeld aan op het moment dat de zon het felst is. De 
wasmachine draait dan op het moment dat de energieprijs laag is. Door vraag en aanbod op 
elkaar af te stemmen, zullen de energiekosten zo laag mogelijk worden (PowerMatching City, 
2014).  
7.5 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur 
In de voorgaande paragrafen zijn de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland besproken op 
basis van twee verschillende scenario’s. Hieronder worden kort de belangrijkste gevolgen 
schematisch weergegeven.   
Scenario I  Scenario II  
 
Werkgelegenheid  
- Een deel van de werkgelegenheid in de 
gassector zal blijven. De banen in het transport 
en de handel van gas zijn voornamelijk 
gerelateerd aan de vraag naar gas.   
- Het winnen van het laatste gas kost relatief 
meer investeringen en meer werk. Een afname 
in de hoeveelheid gas die wordt gewonnen, is 
daardoor niet één op één te vertalen  naar een 
afname in de werkgelegenheid.  
- Uitein delijk zal zowel de directe als de 
indirecte werkgelegenheid in de opsporing en 
winning van gas verdwijnen. Dit is met ruim -   De productie  van duurzame energie  biedt 
mogelijkheden om  meer werkgelegenheid te 
creëren. De productie van duurzame energie 
is arbeidsintensiever dan fossiele energie.  
- Bedrijven die actief zijn in de energiesector 
zouden zich op duurzame energie kunnen 
richten. Daardoor zal er in plaats van een 
verlies van b anen een verschuiving van banen 
te zien zijn.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 592 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 593 ======================================================================

<pre>57 
 13.000 banen ongeveer tweederde van de 
werkgelegenheid in de gassector.  
 
Kennis  
- Noord -Nederland heeft een stevige 
kennisbasis in gas. In de vijftig jaar dat er uit 
het Groningenveld wordt gewonnen, is in de 
regio veel kennis en kunde opgebouwd.  Niet 
alleen technische kennis maar ook op 
maatschappelijke gebieden die een raakvlak 
hebben met gas en energie.  
- De kennis op het gebied van gas en 
gaswinning is niet uniek voor de regio. Op 
meerdere plaatsen ter wereld is die kennis 
aanwezig.  
- Bedrijv en zouden de kennis die zij hebben, 
kunnen exporteren. Die kennis kan ook buiten 
de regio worden ingezet.  
- De komende jaren zullen de kosten van de 
gaswinning stijgen terwijl de opbrengsten 
zullen afnemen. Er is daarom innovatie nodig 
om het gas goedkoper en efficiënter te kunnen 
winnen.  - Naast de kennis die nodig is in de gassector 
zullen er nieuwe specialistische functies in de 
duurzame sector komen.  
- Veel mogelijkheden op het gebied van 
duurzame energie moeten verder ontwikkeld 
worden. De ko stprijs van duurzame energie is 
op dit moment hoger dan de kostprijs van 
fossiele energie. Om de prijs te laten dalen, is 
nog veel innovatie nodig.  
- Bovendien zorgen duurzame bronnen er 
voor dat het energiesysteem in onbalans raakt. 
Op dit moment is daar nog geen grootschalige 
oplossing voor.  
- De kennis die aanwezig is in de gassector is 
voor een deel toe te passen in de duurzame 
sector. Kennis over de ondergrond is 
bijvoorbeeld toe te passen  in onderzoek naar 
geothermie.   
 
Infrastructuur  
- De gasinfrastructuur zal nog lange tijd 
gebruikt worden. Niet alleen om gas binnen 
Nederland te transporteren maar ook om 
geïmporteerd gas naar andere landen in 
Noordwest -Europa te transporteren.  
- De gasaansluitingen van huishoudens zullen   
op termijn  worden aangepast zodat ze ook 
geschikt zijn voor hoogcalorisch gas.  
- Een deel van de infrastructuur zal worden 
ontmanteld. Boorlocaties die niet meer 
worden gebruikt, moeten worden opgeruimd. 
Met name het ontmantelen van de platforms 
op zee zal grote in vesteringen vergen.  - Ook in het duurzame scenario zal de 
gasinfrastructuur nog lang gebruikt worden. 
Het aanleggen van nieuwe infrastructuren zal 
enorme investeringen vergen. Het niet 
benutten van de huidige infrastructuur zal 
bovendien vernietiging van kapitaal zijn.   
- De infrastructuur zal niet alleen voor aardgas 
worden gebruikt, maar kan in de toekomst 
ook voor het transport en de opslag van 
andere gas worden gebruikt zoals groen gas, 
waterstof en CO2.  
7.6 Randvoorwaarden 
In dit hoofdstuk is naar voren gekomen dat de productie van duurzame energie kansen biedt 
voor Noord-Nederland om werkgelegenheid te creëren en de kennis die er is op het gebied van 
energie te benutten en verder te ontwikkelen. Maar ook buiten Nederland wordt gewerkt aan 
innovaties op het gebied van duurzame energie. Om de productie van duurzame energie te 
stimuleren, zal aan een aantal randvoorwaarden gewerkt moeten worden.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 593 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 594 ======================================================================

<pre>58 
 Het is van belang om te kijken wat er landelijk beleidsmatig gebeurt. Regionale ambities zullen 
binnen het landelijke energiebeleid moeten passen. De Rijksoverheid wil de komende jaren de 
productie van duurzame energie in Nederland stimuleren. Het doel is 14% duurzame energie in 
2020 en in 2050 moet de volledige energievoorziening duurzaam zijn (Rijksoverheid, 2014a). In 
veel bestaande wet- en regelgeving is nog niet voldoende rekening gehouden met de opwekking 
van duurzame energie. Wet- en regelgeving zal moeten worden aangepast om meer ruimte te 
geven voor duurzame energie. Dit zou kunnen door het wegnemen van barrières en een meer 
flexibele regelgeving (PBL, 2013).  
Maatschappelijk draagvlak is een essentiële randvoorwaarde. Vanuit bewoners is vaak veel 
weerstand tegen projecten als grootschalige windmolenparken of de opslag van CO2 (Zuidema, 
2014). Zeker wanneer deze voor de bewoners geen meerwaarde opleveren. Als er geen 
maatschappelijk draagvlak is, is het moeilijk om projecten van de grond te krijgen. Om meer 
draagvlak te creëren, kan het Rijk meer ruimte laten invullen door burgers, bedrijven en lagere 
overheden. Ook zouden burgers meer kunnen profiteren van projecten, bijvoorbeeld door 
financiële participatie (PBL, 2013; Zuidema, 2014).  
Daarnaast is het van belang dat er voldoende opgeleid personeel is. Het aanbod van arbeid zal 
moeten aansluiten op de vraag naar arbeid. In Noord-Nederland is een opleidingsstructuur aan 
het ontstaan die op energie georiënteerd is. Zowel op mbo, hbo als universitair niveau worden 
diverse opleidingen aangeboden die zich op energie richten. Door opleidingen aan te bieden die 
een focus hebben op duurzame energie, wordt een gespecialiseerde arbeidspoule opgeleid.  
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 594 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 595 ======================================================================

<pre>59 
 8 Conclusies van de hypothesen 
8.1 Inleiding: aannemen en verwerpen 
In hoofdstuk 4 zijn negen hypothesen opgesteld. Deze hypothesen zijn gebaseerd op de 
literatuur die is behandeld in hoofdstuk 2 en het in hoofdstuk 3 besproken aandeel en belang 
van de aardgaswinning voor Noord-Nederland. Door middel van de interviews zijn de 
hypothesen getoetst. De uitkomsten van de interviews zijn in hoofdstuk 6 en 7 besproken. In dit 
hoof dstuk worden per hypothese de uitkomsten kort besproken en worden de hypothesen 
aangenomen of verworpen.  
8.2 Aannemen en verwerpen van de hypothesen 
8.2.1 Hypothese 1 
Hypothese: De directe en indirecte werkgelegenheid in de aardgassector, op dit moment 
ongeveer 19.000 banen in Noord-Nederland (inclusief de Kop van Noord 
Holland), verdwijnt op het moment dat de aardgaswinning wordt beëindigd.  
Weliswaar: Een deel van de banen in de aardgassector zal verdwijnen op het moment dat de 
aardgaswinning wordt beëindigd. In de opsporing en winning van aardgas zullen 
de directe banen verdwijnen als er geen aardgas meer wordt gewonnen. Omdat 
dan het multipliereffect wegvalt, heeft het verdwijnen van de aardgaswinning 
ook een negatief effect op de indirecte werkgelegenheid.  
Echter:  Niet alle banen in de gassector zullen verdwijnen als de aardgaswinning wordt  
  gestopt. In het transport en de handel van gas zal waarschijnlijk werk blijven.  
  Zolang gas belangrijk blijft in de energievoorziening blijven ook de transport- en  
  handelsfunctie bestaan. De werkgelegenheid in deze onderdelen van de gassector  
  is voornamelijk afhankelijk van de algemene vraag naar gas.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.2 Hypothese 2 
Hypothese: De werkgelegenheidseffecten van het afbouwen van de aardgaswinning zullen 
rond 2022 merkbaar worden in Noord-Nederland.  
Weliswaar: Als de investeringen in de gassector afnemen, zal dat een negatief effect hebben  
 op de regionale werkgelegenheid. De gaswinning uit het Groningenveld zal na 
2022 afnemen. 
Echter:  Ondanks dat de aardgaswinning vanaf 2022 zal afnemen, zullen de investeringen 
niet direct afnemen. Doordat er steeds minder gas in de velden aanwezig is, zal de 
druk afnemen. Om het gas ook onder een lagere druk te kunnen winnen en 
transporteren, zullen er extra investeringen nodig zijn. Als de hoeveelheid gas die 
jaarlijks wordt gewonnen afneemt, zal het relatief meer investeringen en meer 
werk kosten om het gas te kunnen blijven winnen. Een afname in het volume 
aardgas dat wordt gewonnen, kan daarom niet één op één worden vertaald naar 
een afname in de werkgelegenheid in de aardgaswinning.  
Conclusie: Verwerpen </pre>

====================================================================== Einde pagina 595 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 596 ======================================================================

<pre>60 
 8.2.3 Hypothese 3 
Hypothese: Door het afbouwen en stopzetten van de aardgaswinning in Noord Nederland, 
zullen de hoogwaardige banen in de aardgaswinning als eerste verdwijnen. Een 
deel van deze werknemers zal buiten de regio nieuw werk vinden.  
Weliswaar: Als er minder geïnvesteerd wordt in nieuwe technologie en ontwikkeling omdat 
de kennis op den duur niet meer nodig is, zullen de specialistische banen in de 
gassector verdwijnen. Onderhoud aan de boorlocaties zal nodig blijven, waardoor 
die banen langer zullen blijven.  
Echter:  Er zal juist worden geïnvesteerd in nieuwe technologieën die nodig zijn om het 
laatste gas goedkoper en efficiënter uit de grond te halen. De hoogwaardige 
kennisbanen zullen dan blijven bestaan. Bovendien zal het onderhoud op termijn 
afnemen als de aardgaswinning afneemt. In het tweede scenario komt daar bij dat 
er voor hoogopgeleide werknemers nieuwe specialistische functies in de 
duurzame sector komen. Veel mogelijkheden op het gebied van duurzame 
energie moeten nog verder ontwikkeld worden. Hier zitten mogelijkheden voor 
innovatie en kennisontwikkeling in.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.4 Hypothese 4 
Hypothese: De kennis die aanwezig is in de aardgassector zorgt ervoor dat Noord-Nederland 
een comparatief voordeel heeft op het gebied van energie ten opzichte van 
andere regio’s.  
Weliswaar: In de afgelopen vijftig jaar is in Noord-Nederland veel kennis opgebouwd over 
gas en gaswinning. Noord-Nederland positioneert zich nu sterk op energiekennis 
met de verschillende kennisinstellingen en onderzoeksprogramma’s in de regio. 
Er is een opleidingsstructuur ontstaan die zich richt op de energiesector. Op alle 
niveaus worden energiegerelateerde opleidingen aangeboden. De energiesector 
kan profiteren van de uitstroom van studenten waardoor de gespecialiseerde 
arbeidspoule in het Noorden wordt versterkt. Bovendien weten partijen in het 
Noorden elkaar goed te vinden waardoor kennis kan worden gedeeld. Deze 
lokalisatievoordelen versterken het energiecluster in Noord-Nederland.  
Echter: De kennis die aanwezig is in Noord-Nederland is niet uniek voor de regio. Op veel 
plaatsen ter wereld houden bedrijven zich bezig met de winning, transport en 
handel van gas. Ook daar is deze kennis aanwezig.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.5 Hypothese 5 
Hypothese: Het niet volledig uitwinnen van het Groningenveld en/of het uitspreiden van de 
winning over een langere periode zal negatieve economische gevolgen hebben 
voor de regio. 
Weliswaar: In theorie is het mogelijk dat de winning uit het Groningenveld wordt stopgezet 
vanwege de discussie die er over is ontstaan. Als de aardgaswinning op dit </pre>

====================================================================== Einde pagina 596 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 597 ======================================================================

<pre>61 
 moment wordt gestopt, zal het een negatief economisch effect hebben omdat 
daarmee de directe en indirecte werkgelegenheid zal wegvallen.  
Echter: De verwachting is niet dat de aardgaswinning op korte termijn zal worden 
gestopt. Allereerst omdat de aardgaswinning een grote bron van inkomsten is 
voor de Rijksoverheid. Met een deel van de aardgasbaten kunnen inwoners uit 
het gebied ruim gecompenseerd worden. De waarde van het gas dat nog in het 
veld zit, is enorm. De kans dat dit niet wordt benut lijkt zeer klein. Bovendien 
zullen er praktische problemen ontstaan als de aardgaswinning uit het 
Groningenveld nu wordt gestopt. Bijna alle huishoudens in Nederland en een deel 
van de huishoudens in Duitsland, België en Frankrijk zijn afhankelijk van het gas. 
Als de gaswinning plotseling wordt gestopt, kan er niet meer worden geleverd 
aan deze huishoudens. Ook het op korte termijn fors verlagen van de 
aardgaswinning zorgt voor problemen omdat de leveringscontracten dan niet 
kunnen worden nagekomen.  
Conclusi e: Verwerpen 
8.2.6 Hypothese 6 
Hypothese: De gasinfrastructuur in Nederland zal na het beëindigen van de aardgaswinning 
voor andere doeleinden dan aardgas worden gebruikt.  
Weliswaar: Het is niet waarschijnlijk dat de gasinfrastructuur in de toekomst niet meer zal 
worden gebruikt. Ten eerste omdat er enorme investeringen nodig zijn om 
alternatieve infrastructuren aan te leggen. Ten tweede omdat het vernietiging 
van kapitaal zou zijn om de infrastructuur die er op dit moment is, niet meer te 
gebruiken. In het eerste scenario zal de gasinfrastructuur nog lang worden 
gebruikt. Er zal meer gas worden geïmporteerd dat kan worden doorverkocht 
aan andere landen in Noordwest-Europa. De hoeveelheid gas die jaarlijks in 
Nederland getransporteerd wordt, zal dan niet afnemen. In het tweede scenario 
zal het aandeel duurzame energie in Nederland de komende jaren steeds verder 
toenemen. Daardoor zullen naast aardgas ook andere vormen van gas gebruikt 
worden, zoals groen gas. Verder kunnen ook gassen zoals waterstof of CO2 
worden opgeslagen.  
Echter: De opslag van CO2 zorgt voor veel maatschappelijke discussie. In 2010 zijn in 
Barendrecht plannen om CO2 ondergronds op te slaan niet doorgegaan wegens 
protesten vanuit bewoners.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.7 Hypothese 7 
Hypothese: De productie van groen gas in Nederland zal slechts voor een beperkt deel de rol 
van aardgas kunnen overnemen.  
Weliswaar: Doordat Nederland een klein landoppervlak heeft en relatief dichtbevolkt is, is er 
weinig beschikbare biomassa. Daarmee kan slechts een beperkte hoeveelheid 
groen gas worden geproduceerd. Bovendien moet worden gekeken voor welke 
andere doeleinden de biomassa gebruikt kan worden. Er zijn andere, meer </pre>

====================================================================== Einde pagina 597 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 598 ======================================================================

<pre>62 
 hoogwaardige toepassingen waarvoor biomassa gebruikt kan worden die meer 
opleveren dan het produceren van groen gas.  
Echter: Door niet alleen biomassa te vergisten maar het ook te vergassen, kan de 
productie worden opgeschaald. Biomassa zou dan ook geïmporteerd kunnen 
worden. Uit bijvoorbeeld Canada of de Verenigde Staten. Maar het proces om dit 
gas geschikt te maken voor het aardgasnet moet nog verder ontwikkeld worden.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.8 Hypothese 8 
Hypothese:  Als de aardgaswinning in Noord-Nederland verdwijnt, zullen dienstverlenende 
bedrijven verhuizen naar de haven van Rotterdam om te profiteren van de 
aanwezigheid van de LNG terminal.  
Weliswaar: Nabijheid van gerelateerde economische activiteiten is één van de factoren die 
invloed heeft op de vestigingskeuze van bedrijven.  
Echter:  Het effect van de LNG terminal in Rotterdam op de regio is klein. Er zijn 35 
personen werkzaam in de terminal. Het vloeibare gas dat binnenkomt wordt 
omgezet in gasvormig gas en in het aardgasnet gebracht. Hier zal weinig werk 
aan gerelateerd zijn voor dienstverlenende bedrijven.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.9 Hypothese 9 
Hypothese: Het aanleggen van een LNG terminal in de Eemshaven zal het energiecluster en 
het chemiecluster in Noord-Nederland versterken. 
Weliswaar: Gas is een belangrijke grondstof voor de chemische sector. De aanwezigheid van 
een LNG terminal in de Eemshaven geeft een stuk extra leveringszekerheid voor 
de chemie. Bovendien kan het een versterking betekenen voor het energiecluster 
omdat er iets extra’s bij komt.  
Echter: Het effect van een LNG terminal voor de werkgelegenheid zal maar klein zijn. 
Bovendien groeit de markt voor LNG wel maar is er in Noordwest-Europa geen 
behoefte aan een nieuwe terminal. Niet alleen Nederland heeft een LNG terminal 
maar ook België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Die voorzien voorlopig 
voldoende in de vraag naar LNG. Ook voor het chemiecluster zal het belang van 
een LNG terminal maar beperkt zijn. Gas kan ook op andere manieren aan de 
bedrijven worden geleverd, zoals dat nu gebeurt.  
Conclusie: Verwerpen 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 598 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 599 ======================================================================

<pre>63 
 9 Integratie en reflectie 
9.1 Conclusies 
Het doel van dit onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. In de eerste 
plaats is daarvoor het aandeel en belang van de aardgaswinning voor Noord-Nederland in beeld 
gebracht. De hele gassector zorgt direct en indirect voor ruim 19.000 banen. Op termijn zal een 
deel van die banen verdwijnen. Vanaf 2022 zal de winning uit het Groningenveld sterk afnemen. 
Ook de winning uit de kleine velden zal de komende jaren steeds minder worden. Jaarlijks wordt 
er tussen de 300 en 400 miljoen euro in de winning van gas in Noord-Nederland geïnvesteerd. 
Als er minder gas wordt gewonnen, zullen de investeringen afnemen en uiteindelijk wegvallen. 
Dat zal niet direct vanaf 2022 gebeuren. Er zijn relatief meer investeringen nodig om het gas te 
kunnen blijven winnen als de druk in de velden afneemt. Dat betekent dat ook de 
werkgelegenheid in de winning van gas niet direct zal afnemen na 2022. Als uiteindelijk de 
gaswinning stopt, zullen de banen in de opsporing en winning van gas verdwijnen. Direct en 
indirect zijn dit ruim 13.000 banen. Tweederde van de banen in de gassector zal daarmee 
uiteindelijk verdwijnen. Met name het aantal indirecte banen dat hiermee verloren gaat is groot.  
Niet alle banen in de gassector zullen verdwijnen. De handel en het transport van gas zijn niet 
zozeer afhankelijk van de hoeveelheid gas die in Nederland wordt gewonnen maar met name 
van de algemene vraag naar gas. Als er meer gas wordt geïmporteerd, zal dit gas verhande ld en 
getransporteerd moeten worden. De banen in de handel en het transport zullen daardoor 
blijven. In het tweede scenario zullen er nieuwe banen in de duurzame sector gecreëerd worden. 
Het produceren van duurzame energie is arbeidsintensiever waardoor er meer werkgelegenheid 
wordt gecreëerd. In plaats van een verlies van banen zal daardoor deels een verschuiving van 
banen optreden. Er is ook kritiek op het stimuleren van duurzame energie om werkgelegenheid 
te creëren. Arbeidsintensieve activiteiten zijn vaak relatief duur. Bovendien is de productie van 
duurzame energie op dit moment nog grotendeels afhankelijk van subsidies.  
Door de jarenlange ervaring met gas is er binnen de betrokken bedrijven en in de verschillende 
kennisinstellingen veel kennis en kunde op het gebied van gas opgebouwd. Daarnaast worden 
nu op verschillende niveaus opleidingen aangeboden die op energie gericht zijn. Er zullen 
relatief meer investeringen nodig zijn om het gas te kunnen blijven winnen, waardoor de kosten 
zullen stijgen. Tegelijkertijd zullen de opbrengsten afnemen omdat er minder gas wordt 
gewonnen. Er zal daarom innovatie nodig zijn om het gas goedkoper en efficiënter te kunnen 
winnen. Daarnaast zal er nog veel innovatie nodig zijn in de duurzame sector. Het 
energiesysteem kan de fluctuaties in het aanbod nog niet opvangen. Bovendien zal de kostprijs 
van duurzame energie de k omende jaren verder moeten dalen. In beide scenario’s zullen de 
hoogwaardige kennisbanen daardoor nog lange tijd blijven.  
Een groot deel van de infrastructuur is in Noord-Nederland geconcentreerd omdat hier een 
groot deel van de gasvelden ligt. In beide s cenario’ s zal de infrastructuur ook in de toekomst nog 
gebruikt worden. In het eerste scenario omdat de vraag naar gas op peil zal blijven. In plaats van 
Nederlands gas zal er steeds meer geïmporteerd gas getransporteerd worden. In het tweede 
scenario omdat het aanleggen van alternatieve infrastructuren te kostbaar is. Naast aardgas zal 
het transportnet ook voor andere gassen gebruikt worden. Op dit moment wordt er al groen gas 
in het transportnet ingevoerd. Gasunie is nu aan het kijken voor welke andere toepassingen de 
infrastructuur geschikt is, bijvoorbeeld voor het transport en de opslag van waterstof en CO2. </pre>

====================================================================== Einde pagina 599 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 600 ======================================================================

<pre>64 
 Gasvelden in Noord-Nederland die in de komende jaren leeg raken, zouden gebruikt kunnen 
worden voor het opslaan van die stoffen.  
9.2 Aanbevelingen 
De aardgaswinning in Groningen is in het begin van 2014 veel in het nieuws geweest. De 
aardbevingen die er door veroorzaakt worden, hebben een discussie losgemaakt over de 
toekomst van de Nederlandse gaswinning. Inwoners uit het gebied waar aardbevingen voor 
komen, willen dat de gaswinning zo snel mogelijk verlaagd wordt. Maar in de praktijk is dat 
lastig te realiseren. De discussie heeft voor een algemeen besef gezorgd dat de aardgaswinning 
eindig is en daarmee ook de opbrengsten voor de Rijksoverheid. De vraag die in dit onderzoek is 
beantwoord, is echter in de discussie nauwelijks aan bod gekomen.  
Over ongeveer tien jaar zal Nederland niet meer zelfvoorzienend zijn. De Rijksoverheid zal 
moeten nadenken over hoe zij de energietoekomst van Nederland ziet. Gas importeren uit 
andere landen om in de vraag naar gas te kunnen voorzien, is één van de mogelijkheden. Maar 
de vraag kan worden gesteld of Nederland afhankelijk moet willen zijn van andere landen voor 
de levering van één van de belangrijkste energiebronnen. Er zou gekeken kunnen worden of de 
afhankelijkheid van gas op de consumentenmarkt verminderd kan worden. In de industrie is het 
erg moeilijk om de vraag naar gas te vervangen. Voor huishoudens is dit wel mogelijk, 
bijvoorbeeld door huizen energiezuiniger of energieneutraal te maken. Ook kan er meer 
duurzame energie in Nederland opgewekt worden. Door zelf meer energie te produceren, zal er 
minder geïmporteerd worden uit andere landen.  
Daarnaast zal ook de regio moeten anticiperen op het afnemen van de aardgaswinning. De 
winning uit het Groningenveld zal na 2020 sterk afnemen. Dit zal niet direct gevolgen hebben 
voor de werkgelegenheid in de regio. Maar op termijn zullen de investeringen afnemen en zullen 
ruim 13.000 banen uiteindelijk structureel verdwijnen. Dat is een fors verlies voor de regio.  
Het einde van de gaswinning biedt ook kansen voor het Noorden. Het ontmantelen en opruimen 
van de boorlocaties op zee zal in de komende twintig tot dertig jaar grote investeringen vergen. 
Door daar op te anticiperen en te zorgen dat er faciliteiten zijn om dat in Noord-Nederland uit te 
voeren, biedt dat mogelijkheden om nieuwe investeringen in de regio plaats te laten vinden.  
In hoofdstuk 7 zijn een aantal randvoorwaarden genoemd die nodig zijn om de productie van 
duurzame energie verder te stimuleren. Toekomstig onderzoek zou dieper op deze 
randvoorwaarden in kunnen gaan. Onderzoek zou zich kunnen richten op welke 
randvoorwaarden er nog meer zijn, in hoeverre (Noord-)Nederland hier al aan voldoet en wat er 
gedaan kan worden om de randvoorwaarden te verbeteren. Daarnaast kan onderzocht worden 
op welke vlakken van (duurzame) energie Noord-Nederland veel potentie heeft.  
9.3 Reflectie  
9.3.1 Theoretische reflectie 
In dit onderzoek wordt het concept van de padafhankelijkheid bevestigd. Als de gaswinning in 
Noord-Nederland afneemt of uiteindelijk verdwijnt, kan worden verwacht dat de gassector en de 
energiesector in Noord-Nederland sterk blijven vertegenwoordigd. De industriële structuren die 
in het verleden in een regio zijn ontstaan, bepalen deels de ontwikkeling van de regio. Nadat in 
de jaren ‘50 het gasveld bij Slochteren werd gevonden, is veel infrastructuur in Noord -
Nederland aangelegd, de bedrijven in de gassector zijn gevestigd in het Noorden en in de regio is </pre>

====================================================================== Einde pagina 600 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 601 ======================================================================

<pre>65 
 veel kennis opgebouwd op het gebied van gas. Niet alleen de gassector is sterk 
vertegenwoordigd in Noord-Nederland, ook de energiesector heeft zich in de afgelopen decennia 
in het Noorden gevestigd. Doordat de kennis en infrastructuur in de regio aanwezig zijn, zal de 
regio zich op die gebieden verder ontwikkelen.   
Bovendien bepaalt de aanleg van de gasinfrastructuur in de jaren ’60 nu deels de mogelijkh eden 
voor de toekomst. Omdat er destijds een uitgebreide infrastructuur is aangelegd, zal die in de 
toekomst gebruikt blijven worden. Het niet gebruiken ervan is een vernietiging van kapitaal.  
9.3.2 Reflectie op het onderzoek 
Het doel van dit onderzoek is om de gevolgen te meten van het afbouwen en uiteindelijk 
beëindigen van de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-
Nederland. Het is moeilijk om uitspraken te doen over de toekomst. Hoe de toekomst eruit ziet, 
hangt af van verschillende ontwikkelingen en er zijn veel factoren die daar invloed op hebben. 
Om toch de gevolgen in beeld te kunnen brengen, zijn twee scenario’s uitgewerkt die zij n 
gebaseerd op twee ontwikkelingen die uit de interviews naar voren kwamen.  
De uitkomsten van het onderzoek zijn deels afhankelijk van de verwachtingen van de 
geïnterviewden. Bij het voorbereiden van de interviews is daarom geprobeerd om personen te 
benaderen die vanuit verschillende invalshoeken naar het onderwerp kijken. Op die manier 
ontstaat een vollediger beeld. Toch zijn niet alle geïnterviewden geheel onafhankelijk doordat zij 
werkzaam zijn in de gas- en energiesector of meewerken aan het landelijk of regionaal beleid. 
Dit heeft wellicht invloed op de antwoorden die zij hebben gegeven.  
In het onderzoek wordt ervan uitgegaan dat de gaswinning uit het Groningenveld nog lange tijd 
door zal gaan. Het is echter mogelijk dat het maatschappelijk draagvlak voor de gaswinning 
wegvalt. Op het moment dat de aardbevingen zwaarder worden of de schade door aardbevingen 
toeneemt, kan het zijn dat het maatschappelijk draagvlak voor de gaswinning afneemt. In het 
onderzoek is ervan uitgegaan dat dit niet zal gebeuren. Maar het is een mogelijke bedreiging 
voor de gaswinning.   </pre>

====================================================================== Einde pagina 601 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 602 ======================================================================

<pre>66 
 Literatuur 
Aardgas Nederland (2014) Aardgas in de Nederlandse energievoorziening . Geraadpleegd op 09-
01-2014 via http://www.aardgas- in-nederland.nl/nederland-aardgasland/aardgas- in-de-
nederlandse-energievoorziening/#3b .  
 
Abraham, K.G. & Taylor, S.K. (1993) Firms’ use of outside contractors: theory and evidence . 
Geraadpleegd op 16 -01-2014 via http://www.nber.org/papers/w4468.pdf?new_window=1 . 
Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research. 
Agentschap NL (2011)  Tien Groen Gas-projecten in Nederland. Utrecht: Agentschap NL. 
Aldel (2013) Algemene informatie. Geschiedenis . Geraadpleegd op 08- 10-2013 via 
http://www.aldel.nl/geschiedenis . Farmsum: ALDEL. 
Algemene Rekenkamer (2011) Rapport bij het Jaarverslag 2010. Fonds economische 
structuurversterking (D) . Geraadpleegd op 13- 11-2013 via 
http://www.rekenkamer.nl/dsresource?objectid=91469&type=org . ’s Gravenhage: Algemene 
Rekenkamer. 
Andeweg, B. (2013) Gaswinning zet Groningen in de kou. Geografie . 22(4) p. 6- 9. 
Atzema, O., Lambooy, J., Rietbergen, T. van & Wever, E. (2002) Ruimtelijke economische 
dynamiek. Kijk op bedrijfslocatie en regionale ontwikkeling.  Tweede, herziene druk. Bussum: 
Uitgeverij Coutinho.  
Capello, R. (2007) Regional economics . Abingdon, Oxon: Routledge.  
 
CBS (2011) De Nederlandse aardgaswinning. In: De Nederlandse economie 2010  (p. 231-254). 
Centraal Bureau voor de Statistiek. 
CBS (2012) De regionale economie 2011. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.  
CBS (2013a) Delfstoffenwinning; arbeids- en financiële gegevens, per branche, SBI 2008.  
Geraadpleegd op 22- 11-2013 via 
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=81159NED&D1=0&D2=a&D3=a&H
DR=G2,G1&STB=T&VW=T . Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.  
CBS (2013b) Banen van werknemers in december; economische activiteit (SBI2008), regio. 
Geraadpleegd op 20- 11-2013 via 
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=81402ned&D1=0&D2=4&D3=0-
1,6-8,19-27,36&D4=a&HDR=T,G3&STB=G1,G2&VW=T . Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor 
de Statistiek.  
CEDBR (2012) Oil and gas industry multipliers . Geraadpleegd op 19- 12-2013 via 
http://www.cedbr.org/content/2012/OilGasMultipliers.pdf . Wichita: Centre for Economic 
Development and Business Research .  
DIA (2014) Duitsland gaat subsidies duurzame energie korten.  Geraadpleegd op 11- 03-2014 via 
http://www.duitslandweb.nl/actueel/uitgelicht/2014/1/duitsland-gaat-subsidies-duurzame-
energie-korten.html . Amsterdam: Duitsland Instituu t Amsterdam.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 602 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 603 ======================================================================

<pre>67 
 Dicken, P. (2011) Global shift. Mapping the changing contours of the world economy. Zesde editie. 
New York: The Guilford Press.  
DSD Betaprocess (2012) Cascadering. Een belangrijk uitgangspunt.  Geraadpleegd op 25 -03-2014 
via http://www.betaprocess.eu/cascadering.php . Wemeldinge: DSD Betaprocess. 
EBN & Gasunie (2010) CO2 transport en opslagstrategie. Utrecht/Groningen: Energie Beheer 
Nederland B.V./N.V. Nederlandse Gasunie.  
EBN (2013) Samenwerking & projecten . Geraadpleegd op 13- 12-2013 via 
http://www.ebn.nl/SamenwerkingenEnProjecten/Paginas/default.aspx . Utrecht: Energie 
Beheer Nederland B.V .  
EBN (2014) Over EBN. Rol in de olie- en gassector.  Geraadpleegd op 12- 02-2014 via 
http://www.ebn.nl/OverEBN/Paginas/Rol- in-de-olie --en-gassector.aspx . Utrecht: Energie 
Beheer Nederland B.V. 
EDGaR (2013) Energy Delta Gas Research. Overview.  Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.edgar-program.com/edgar/overview . Groningen: Energy Delta Gas Research. 
EDI (2013) Kick off EDI’s Energy  Transition Programme EDIAAL.  Geraadpleegd op 11 -12-2013 
via http://www.energydelta.org/mainmenu/news/kick- off-edis-energy-transition-programme-
ediaal . Groningen: Energy Delta Institute.   
Edzes, A., Rijnks, R. & Dijk, J. van (2012) Werkgelegenheid, bedrijvigheid en clustervorming in 
Noord-Nederland. Geraadpleegd op 22- 11-2013 via 
http://www.sernoordnederland.nl/uploads/bestanden/23ae551c-e77d-4d42-b8a1-
ae98bde8b60b . Groningen: SER Noord-Nederland.  
Energiemedia (2013) 4 vragen en antwoorden over smart grids.  Geraadpleegd op 26- 03-2014 via 
http://www.energieoverheid.nl/2013/02/06/4-vragen- en-antwoorden-over-smart-grids-
video/ . Amsterdam: Energiemedia. 
Energiemedia (2014) “Energietransitie banenmotor in Duitsland”.  Geraadpleegd op 11- 03-2014 
via http://www.energiebusiness.nl/2014/01/02/energietransitie-banenmotor- in-duitsland/ . 
Amsterdam: Energiemedia.  
Energy Valley (2013) Energiemonitor Noord-Nederland 2013.  Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.energyvalley.nl/attachments/23261_Energiemonitor%20Noord-
Nederland%202013.pdf . Groningen: Stichting Energy Valley.  
Energy Valley (2014) Energiemonitor Noord-Nederland 3e editie. Geraadpleegd op 07- 03-2014 
via http://www.energyvalley.nl/attachments/23261_eindrapport_energiemonitor3ed.pdf . 
Groningen: Stichting Energy Valley.  
Europese Commissie (2011) Mid-term evaluation of the European Energy Programme for 
Recovery.  Final Report. Diegem: Deloitte.  
Europese Commissie (2013) EU lanceert strategie voor schone brandstoffen . Geraadpleegd op 24-
03-2014 via http://europa.eu/rapid/press-release_IP- 13-40_nl.htm . Brussel: Europese 
Commissie.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 603 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 604 ======================================================================

<pre>68 
 GasTerra (2013) Jaarverslag 2012. Aardgas in perspectief.  Geraadpleegd op 28- 11-2013 via 
http://www.gasterra.nl/uploads/bestanden/2411d824-7b54-48cc-9be1-e17588441a60 . 
GasTerra B.V.  
Gasunie (2012) Jaarverslag 2011.  Crossing borders in energy . Geraadpleegd op 06- 12-2013 via 
http://www.gasunie.nl/uploads/bestanden/9996ff72-0f30- 471b -a1ee-3de2b5e99be2 . 
Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.   
Gasunie (2013a) Over Gasunie . Geraadpleegd op 20-11-2013 via http://www.gasunie.nl/over-
gasunie . Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.  
Gasunie (2013b) Emailcorrespondentie met Dhr. J.A.F. Coenen, Gasunie.  
Gasunie (2013c) The energy to connect. Jaarverslag 2012 . Geraadpleegd op 06 -12-2013 via 
http://www.gasunie.nl/uploads/bestanden/f069ffe9-3fb9-4150-ad55-3d85ddcbf328 . 
Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.  
Gasunie (2014) Infrastructuur . Geraadpleegd op 26- 03-2014 via http://www.gasunie.nl/over-
gasunie/infrastructuur . Groningen: Nederlandse Gasunie N.V.  
Gate terminal (2014) Historical data . Geraadpleegd op 24- 03-2014 via 
http://www.gate.nl/transparency/operational-data.html . Brielle: Gate terminal.  
Groen Gas (2012) Over het Groen Gas Project . Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.groengasproject.eu/Home.html .  
GTS (2014) Groen gas . Geraadpleegd op 07- 04-2014 via 
http://www.gasunietransportservices.nl/over-gts/groen-gas . Groningen: Gasunie Transport 
Services.  
Hanink, D.M. (2007) Spatial and geographical effects in regional multiplier analysis. Environment 
and Planning, Part A, International journal of urban and regional research. 39(3) p. 748 - 762. 
Harris D., Bazelon, C., Humphreys, B. & Dickson, P. (2010) Economic Impact of the Dutch Gas Hub 
Strategy on the Netherlands. Den Haag: Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en 
Innovatie.  
HD Demolition (2014) Boorplatform ontmanteling . Geraadpleegd op 02- 04-2014 via 
http://hddemolition.com/diensten/boorplatform-ontmanteling/ . Winkel: HD Demolition.  
Heijman, W.J.M. & Schipper, R.A. (2010) Space and Economics. An introduction to regional 
economics. Wageningen: Wageningen Academic Publishers.  
KVGN (2013) Het tweede leven van gas. Apeldoorn/Groningen: Koninklijke Vereniging van 
Gasfabrikanten in Nederland, GasTerra en Gasunie.  
Leeds School of Business (2011) Assessment of oil and gas industry. Economic and fiscal impacts 
in Colorado in 2010.  Geraadpleegd op 13- 01-2014 via 
http://www.coga.org/pdf_studies/cu_econbenefits.pdf . Boulder: Leeds School of Business. </pre>

====================================================================== Einde pagina 604 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 605 ======================================================================

<pre>69 
 Lobeek, J.W. (2013) Position paper. Analyse en ideeën met betrekking tot de economische gevolgen 
en benodigde impulsen als gevolg van de toegenomen aardbevingsrisico’s in Noord -Groningen. 
Groningen: VNO -NCW Noord.  
McCann, P. (2013) Modern urban and regional economics . Oxford: Oxford University Press. 
Meijer, W., Geel, P. van, Nijpels, E. & Grotenhuis, H. te (2013) Vertrouwen in een duurzame 
toekomst. Een stevig perspectief voor Noord-Oost Groningen.  Groningen: Commissie duurzame 
toekomst Noord-Oost Groningen.  
Ministerie van Economische Zaken (2013) Kamerbrief. Rapportage 2013 transitie nieuw aardgas 
voor gebruikers van hoogcalorisch gas. Geraadpleegd op 23- 01-2014 via 
 http://www.rijksoverheid.nl/documenten- en-
publicaties/kamerstukken/2013/09/26/kamerbrief-bij-rapportage-transitie-nieuw-aardgas-
voor-gebruikers-van-hoogcalorisch-gas.html . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken. 
Ministerie van Economische Zaken (2014a ) Kamerbrief gaswinning in Groningen. Geraadpleegd 
op 22- 01-2014 via http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/aardbevingen- in-
groningen/documenten- en-publicaties/kamerstukken/2014/01/17/gaswinning- in-
groningen.html . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken.  
Ministerie van Economische Zaken (2014b) Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt . 
Geraadpleegd op 11- 03-2014 via http://www.rijksoverheid.nl/documenten- en-
publicaties/rapporten/2014/01/17/groningengas- op-de-noordwest-europese-gasmarkt.html . 
Den Haag: Ministerie van Economische Zaken.  
Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2013 ) MIRT projectenboek 2014.  Den Haag: Ministerie 
van Infrastructuur en Milieu, Ministerie van Economische Zaken, Ministerie van Binnenlandse 
Zaken en Koninkrijksrelaties.  
NAM (2008) 60 jaar bron van energie. Maatschappelijk verslag 2007 . Geraadpleegd op 12- 12-
2013 v
ia http://issuu.com/namassen/docs/nam_-
_maatschappelijk_verslag_2007?e=1033872/2619209 . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V.  
NAM (2011) Jaaroverzicht 2010 . Geraadpleegd op 28- 11-2013 via http://s01.static-
shell.com/content/dam/shell-new/local/business/nam-
2/Downloads/pdf/Jaarverslag/jaaroverzicht-2010bladerbaar.pdf . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V.  
NAM (2013a) Optimalisatie aardgasproductie.  Geraadpleegd op 31- 10-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/technology-and-innovation/optimization-natural-gas.html . Assen: 
Nederlandse Aardolie Maatschappij.  
NAM (2013b) Gaswinning op zee.  Geraadpleegd op 16- 10-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/about-nam/natural-gas/natural-gas-sea.html . Assen: Nederlandse 
Aardolie Maatschappij.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 605 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 606 ======================================================================

<pre>70 
 NAM (2013c ) NAM in feiten en cijfers.  Geraadpleegd op 12- 12-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/about-nam/facts-and-figures.html . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V. 
NAM (2014a) Aardgaswinning . Geraadpleegd op 11- 03-2014 via http://www.nam.nl/nl/about-
nam/natural-gas/natural-gas-sea.html . Assen: Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.  
NAM (2014b ) Telefonisch gesprek met Chiel Seinen (woordvoerder NAM) op 26- 03-2014. 
Assen: Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.  
Neffke, F., Henning, M. & Boschma, R. (2011) How do regions diversify over time? Industry 
relatedness and the development of new growth paths in regions. Economic Geography . 87(3) p. 
237- 265.  
N
LOG (2013) Delfstoffen en aardwarmte in Nederland. Jaarverslag 2012. Geraadpleegd op 28- 11-
2013 via http://www.nlog.nl/resources/Jaarverslag2012/Delfstoffen_2012_NL_final_NLOG.pdf . 
Den Haag: Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO).  
NLOG (2014) Groningen gasveld.  Geraadpleegd op 03- 03-2014 via 
http://www.nlog.nl/nl/reserves/Groningen.html . Den Haag: Nederlandse Organisatie voor 
Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO).  
Oil & Gas UK (2013) Oil & Gas UK decommissioning insight 2014.  Geraadpleegd op 03- 04-2014 via 
http://www.oilandgasuk.co.uk/cmsfiles/modules/publications/pdfs/OP082.pdf . 
Aberdeen/London: The UK Oil and Gas Industry Association L imited.  
PA Consulting Group (2012)  International coal and gas market outlook. London/Arlington: PA 
Consulting Group.  
PBL (2013) De ruimtelijke impact van hernieuwbare energie: een verkenning . PBL 
publicatienummer 1099. Den Haag/Bilthoven: Planbureau voor de Leefomgeving.  
Porter, M.E. (1990) The competitive advantage of nations. New York: The Free Press.  
Porter, M.E. (2000) Locations, clusters, and company strategy. In Clark, G.L., Feldman, M.P. & 
Gertler, M.S. (Red.) The Oxford Handbook of economic geography . New York: Oxford University 
Press Inc.  
PowerMatching City (2014) PowerMatching City . Geraadpleegd op 08- 04-2014 via 
http://www.powermatchingcity.nl/site/pagina.php?id=5 . Arnhem/Groningen : DNV KEMA.  
Rijksoverheid (2010) Kaart gastransportleiding over land.  Geraadpleegd op 26- 03-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gaswinning- en-infrastructuur/documenten- en-
publicaties/brochures/2010/10/29/kaart-gastransportleiding-over-land.html . Den Haag: 
Ministerie van Economische Zaken. 
Rijksoverheid (2013) Gaswinning en infrastructuur. Geraadpleegd op 02- 10-2013 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gaswinning- en-infrastructuur .  Den Haag: 
Ministerie van Economische Zaken. </pre>

====================================================================== Einde pagina 606 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 607 ======================================================================

<pre>71 
 Rijksoverheid (2014a) Meer duurzame energie in de toekomst.  Geraadpleegd op 20- 03-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/meer-duurzame-energie- in-de-
toekomst . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken/Ministerie van Infrastructuur en Milieu. 
Rijksoverheid (2014b) Windmolenparken op land. Geraadpleegd op 02- 04-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/windenergie/windenergie- op-
land . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken/Ministerie van Infrastructuur en Milieu.  
Rotmans, J. in VEH (2014) Aardbevingen, conflicten, uitstoot: Moeten we van ons aardgas af? 
Eigen Huis Magazine.  40(4) p. 30 -34.  
San Cristóbal, J.R. & Biezma, M.V. (2006) The mining industry in the European Union: Analysis of 
inter-industry linkages using input-output analysis. Resources Policy. 31(1) p. 1 -6. 
SBM (2013) Na de mijnsluiting in Zuid-Limburg. 35 jaar herstructurering en reconversie 1965-
2000 en een doorkijk naar 2010. Maastricht: Stichting Behoud Mijnhistorie.  
Scheer, P. (2013) Elf vragen over gaswinning en aardbevingen: Nederland op de waakvlam? 
Geraadpleegd op 03- 10-2013 via http://www.vno-
ncw.nl/publicaties/Forum/Pages/Elf_vragen_over_gaswinning_en_aardbevingen_Nederland_op_
de_waakvlam_17968.aspx#.Uk04Aobwlu4 . Den Haag: VNO-NCW. 
Schenk, J. (2009) Groningen-gasveld vijftig jaar. Kloppend hart van de Nederlandse 
gasvoorziening. Utrecht/Assen: Onderzoeksinstituut voor Geschiedenis en Cultuur/Nederlandse 
Aardolie Maatschappij B.V. 
SodM (2013) Reassessment of the probability of higher magnitude earthquakes in the Groningen 
gas field . Den Haag: Staatstoezicht op de Mijnen (SodM).  
The Economist (2012) Natural gas reserves. Geraadpleegd op 14- 03-2014 via 
http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2012/06/focus . Haywards Heath: The 
Economist.  
TKI Gas (2014) Systeemfunctie van gas.  Geraadpleegd op 07- 04-2014 via http://www.tki-
gas.nl/hoofdlijnen/systeemfunctie-van-gas . Groningen: Topconsortium voor Kennis en 
Innovatie (TKI) Gas.  
Topteam Energie (2012) Gas in balans. Innovatiecontract Gas.  Geraadpleegd op 14- 03-2014 via 
http://topsectorenergie.nl/wp-content/uploads/2013/10/InnovatieContract-Gas-2012.pdf . 
Groningen: Topteam Energie.  
Tweede Kamer der Staten-Generaal (2013) Aardbevingen door gaswinning . Geraadpleegd op 02-
10-2013 via http://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/dossiers/gaswinning_groningen.jsp . 
Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.  
De Volkskrant (2014) NAM haalt recordhoeveelheid gas uit Groningse bodem. De Volk skrant, 16-
01-2 014.  
WSPA (2011) Assessment of petroleum industry economic impact to the state of California. 
Geraadpleegd op 19 -12-2013 via 
https://www.wspa.org/sites/default/files/uploads/documents/Industry%20Issues/Purvin%2</pre>

====================================================================== Einde pagina 607 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 608 ======================================================================

<pre>72 
 0%26%20Gertz%20Economic%20Impacts%20FINAL.pdf . Sacramento: Western States 
Petroleum Association.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 608 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 609 ======================================================================

<pre>73 
 Bijlagen 
Bijlage 1: Berekeningen multipliers 
Berekenen van de multipliereffecten van de aardgaswinning op basis van Harris et al. (2010). 
Opsporing en winning 
Indirect = 7.504 / 2.752 = 2,73 
Geïnduceerd = 6.001 / 2.752 = 2,18 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  2.752  7.504  6.001  13.505  
Multiplier  1 2,73  2,18  4,91  
 
Transport en opslag 
Indirect  = 23.890 / 8.298 = 2,88 
Geïnduceerd = 16.922 / 8.298 = 2,04 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  8.298  23.890  16.922  40.812  
Multiplier  1 2,88  2,04  4,92  
 
Onderzoek en ontwikkeling 
Indirect  = 108 / 502 = 0,22 
Geïnduceerd = 416 / 502 = 0,83 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  502  108  416  425  
Multiplier  1 0,22  0,83  1,04  
 
Totaal 
Indirect = 31.503 / 11.552 = 2,73 
Geïnduceerd = 23.338 / 11.552 = 2,02 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  11.552  31.503  23.338  54.842  
Multiplier  1 2,73  2,02  4,75  
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 609 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 610 ======================================================================

<pre>74
 
 
Bijlage 2: Berekeningen locatiequotiënten 
Berekeningen van de locatiequotiënten van de verschillende
 activiteiten in de aardgassector en 
de aardgassector als geheel voor Noord-Nederland. De cijfers zijn afkomstig uit verschillende 
jaren. Onderstaande tabel geeft de totale werkgelegenheid in 2012 in de verschillende regio’s 
weer (CBS, 2013b). Op basis daarvan zijn de locatiequotiënten berekend. Niet alle gegevens 
komen uit 2012, daardoor zouden de berekende locatiequotiënten iets kunnen afwijken van de 
daadwerkelijke locatiequotiënten.  
 
Totale 
werkgelegenheid
 
Delfstoffenwinning
 
Aardgaswinning
 
Nederland
 
7
.
833
.
190
 
8
.
650
 
7.
612
 
Groningen
 
242.
510
 
 
 
Friesland
 
253.
590
 
 
 
Drenthe
 
194.
920
 
 
 
Kop van Noord
-
Holland
 
140.
990
 
 
 
Noord
-
Nederland
 
832.
010
 
 
 
 
De locatiequotiënt wordt als volgt berekend: 
     
   
  
   
  
 
 
Opsporing en winning 
E
ir
 = 2.250  E
in
 = 6.
776 
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.
833
.190 
   
  
  
   
   
    
  
   
  
   
 
   
    
  
 
Transport en opslag  
E
ir
 = 966  E
in
 = 8.
298
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.833.190 
     
   
   
    
  
   
  
   
 
   
  
 
Onderzoek en ontwikkeling 
E
ir
 = 134  E
in
 = 502  
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.833.190 
     
   
   
    
   
  
   
 
   
  
 
Totaal 
E
ir
 = 3.350  E
in
 = 15.
576
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.
833
.190 
     
  
   
   
    
  
    
         
  
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 610 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 611 ======================================================================

<pre>    provinciehuis Westerbrink 1, Assen  postadres Postbus 122, 9400 AC Assen    wrench provincie Ljrenthe    (osga) 36 55 55    Aan:   het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat  t.a.v. minister E. Wiebes   Bezuidenhoutseweg 73   2594 AC DEN HAAG    eee ee ttt pl]  ministerezk@minez.nl    Assen, 15 februari 2018   Ons kenmerk 7/2.4/2018000390   Behandeld door de heer E. Bos (0592) 36 55 16  Onderwerp: Gevolgen afbouw gaswinning    Geachte heer Wiebes,   U streeft naar een zo snel mogelijke vermindering van de aardgaswinning in  Groningen en een aardgasvrije energievoorziening in 2050. Wij ondersteunen dat  streven van harte. De transitie van de energievoorziening is nodig en het voordeel  voor ons (leef)milieu in brede zin is evident. Voor de regionale economie zijn er tege-  lijk forse bedreigingen. In deze brief vragen wij u aandacht voor dat gevolg.    De aardgassector is een belangrijke economische sector in Drenthe. Het gaat om  circa tweeduizend banen directe werkgelegenheid bij bedrijven die zich bezighouden  met (dienstverlening voor) de winning en distributie van aardgas. De indirecte werkge-  legenheid bedraagt nog eens duizenden banen. Het betreft veelal hoogwaardige en  kennisintensieve werkgelegenheid. Het aandeel van de gassector in de totale econo-  mie is in Drenthe aanzienlijk hoger dan landelijk. Het gevolg hiervan is dat de afbouw  van de rol van aardgas de Drentse economie veel harder raakt dan de economie in de  rest van Nederland. Door de verminderde aardgaswinning zal in Drenthe in de komen-  de jaren veel werkgelegenheid verdwijnen. Dit vormt een serieuze bedreiging voor de  toch al kwetsbare regionale economie.    Wij staan in Drenthe voor een forse uitdaging. Er is behoefte aan een nieuw econo-  misch perspectief om het verlies aan werkgelegenheid in de aardgassector te com-  penseren. Er zijn nieuwe verdienmodellen en banen nodig rond nieuwe en groene  technologie. Hierbij denken we bijvoorbeeld aan energietransitie, circulaire economie,  biobased economy en waterstofeconomie. Daarom werken wij aan een groene econo-  mische agenda waarin dit wordt geconcretiseerd.</pre>

====================================================================== Einde pagina 611 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 612 ======================================================================

<pre>    Drenthe heeft door de winning van aardgas, aardolie en turf altijd een belangrijke rol  gespeeld in de Nederlandse energievoorziening. Wij gaan de uitdaging om een nieuw  economisch perspectief in onze regio te creëren graag aan, maar kunnen dit niet zon-  der flankerend beleid van het Kabinet. Wij vragen het Kabinet door middel van deze  brief om ook haar verantwoordelijkheid te nemen en samen met ons op te trekken in  het werken aan dit nieuwe economische perspectief voor Drenthe. Vanzelfsprekend  hebben wij ideeën over de vormgeving van deze noodzakelijke inspanningen. Wij wil-  len graag met u verkennen hoe wij samen met het Rijk en regionale partners tot een  plan kunnen komen om banenverlies tegen te gaan.    Hoogachtend,    Gedeputeerde Staten van Drenthe,    Qf =  ‚ wnd. secretaris ‚ voorzitter    mb/coll.</pre>

====================================================================== Einde pagina 612 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 613 ======================================================================

<pre>    : el en    Matchmaking Day Provincie Drenthe &  dinsdag 24 april, 2018 ° a                Provinciehuis Drenthe, Westerbrink 1, 9405 BJ Assen NN   Om de energietransitie te versnellen is er dringend ambities te verbinden aan soortgelijke ideeën en  behoefte aan innovatie: zowel op technologisch ambities in de markt. Waar PNO consultants kan,  gebied als in toepassingsmogelijkheden. zetten ze hun experts in om innovaties te versnellen    en bijpassende funding te verzorgen.  Als provincie Drenthe spelen wij graag een    faciliterende rol om deze transitie naar Deze Matchmaking Day, waarvoor de provincie  hernieuwbare energiebronnen mogelijk te maken. Drenthe en PNO consultants u van harte uitnodigen,  Dit kunnen wij doen door bijvoorbeeld launching is wat ons betreft dan ook een logisch gevolg van  customer te zijn, maar ook door uw ideeën en deze gemeenschappelijke doelstelling.    Het doel van deze middag is om u als ondernemer (MKB of grootbedrijf)  of kennisinstelling.    e te faciliteren bij het zoeken naar juiste e te interesseren om in gezamenlijkheid  partners om uw ideeën en ambities te initiatieven te ontplooien die impact  kunnen realiseren hebben op de energie-uitdagingen in   e _ een doorkijkje te geven op de Noord Nederland, en die Noordelijke  (EFRO)financieringsmiddelen om uw /Drentse energie-innovatie op de kaart zet    business case te realiseren    Programma Locatie en aanmelden   Het programma van deze middag is als volgt: Wat Matchmaking Day (middag) VW   13:00 uur Inloop Wanneer _ Dinsdag 24 april, 2018 .   13:30 uur Introductie doel van de dag en Waar Provinciehuis Drenthe, in  toelichting financiering Westerbrink 1, 9405 BJ Assen   14:30 uur Ontwikkeltafels   16:00 uur Afsluiting U kunt bij het Provinciehuis parkeren. Als deze   16:30-17:00 Borrel parkeerplaats vol is kunt u ook hier parkeren.    Bij vragen, of voor verdere informatie kunt u zich    richten tot Dieuwke Martens-Bakker; Aanmelden voor Matchmakina Da    D.Martens@drenthe.nl         Drie hot-topics op het gebied van energietransitie  Op het gebied van energietransitie spelen op dit moment drie onderwerpen, die elkaar verdringen als  het om aandacht gaat. Deze drie gebieden vormen de inhoudelijke pijlers van de Matchmaking Day.    Waterstoftoepassingen Internet of Things en Smart Energieneutraal wonen  H Industry  2    [ =  ~  e  =—_= À    hydrogen    </pre>

====================================================================== Einde pagina 613 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 614 ======================================================================

<pre>13-02-2018  Impactanalyse  NAM  
Invloed van vermindering aardgaswinning op de regionale economie  
Aanleiding  
• Aardbevingsproblematiek Groningen.  
• Besluit kabinet om de aardgaswinning te verminderen . 
• Ontmanteling van de Nederlandse olie - en gasinfrastructuur . 
• Ambitieus klimaat - en energiebeleid.  
• Afname arbeidsplaatsen NAM , een belangrijke werkgever in Drenthe, in de provincie . 
• Vraag naar inzicht in de impact die deze ontwikkelingen hebben  op de regionale economie  binnen  
de provincie Drenthe a lsook de kansen die het biedt m.b.t. de energietransitie.  
 
Schets positie NAM in de provincie Drenthe  
• Directe werkgever: werknemers NAM (verschillende locaties in Drenthe). Circa  2000 mensen 
werkzaam in de ga ssector  in de provincie Drenthe (quick scan  2015).  
• Indirecte werkgever: medewerkers van installatiebedrijven, onderhoud e.a., netwerkbedrijven. Een 
grove schatting van 5,3 duizend indirecte banen (quick scan 2015).  
• Economisch toegevoegde waarde van NAM aan de regio . 
• Aanwezigheid NAM levert gemeente n opbrengsten op aan lokale belastingen/heffingen . 
• Investeerder in de regio: gebiedsontwikkeling, netwerk.  
• Sociale impact :  
• Kennisbron : regionale spilfunctie in kennis en innovatie rondom winning van delfstoffen . 
• Aantrekkelijk vestigingsklimaat: Aantrekke lijk voor  (hoogopgeleid) personeel voor de provincie 
Drenthe.  
 
Doel  impactstudie  
Inzicht verkrijgen in:  
• De directe en indirecte impact van het verminderen van de aardgaswinning in het verleden en het 
heden .  
- O.a.: Kwantitatief  beeld krijgen van de economische bijdrage van de NAM aan de regionale 
economie (gemeten in gecreëerde directe en indirecte werkgelegenheid en toegevoegde waarde)  
- O.a: Kwalitatief beeld krijgen  van de overige waarden die de NAM toevoegt aan de regionale 
economie (bijvoorbeeld bijdrage aan het oplossen van maatschappelijke thema’s,  
vestigingsklimaat, kennisinfrastructuur, regiobranding, regionaal innovatie klimaat , aansluiting 
onderwijs en arbeidsmarkt, et cetera).  
• De mogelijkheden die de energiet ransitie, groene economie en koppelkansen bieden om de regio 
een vernieuwde impuls te geven . 
- O.a: Ontwikkel richtingen  voor de NAM en overige gas gerelateerde industrie in Drenthe om het 
maatschappelijk rendement voor  de regio te behouden/vergroten.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 614 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 615 ======================================================================

<pre>13-02-2018  - O.a.: Ontwikkelrichtingen voor nieuwe verdienmodellen, banen en scholingstrajecten om de 
mogelijkheden in de toekomst te kunnen verzilveren.  
- O.a: Schetsen van aanbevelingen voor de toekomst , nader onderzoek.  
 
Onderzoeksfactoren  
 
Het ver minderen van de aardgasproductie heeft in meer en mindere mate invloed hebben op een 
aantal factoren. De mate van de impact moet nader worden onderzocht voor een tweetal momenten ; 
Voordat de aardgasproductie werd gereduceerd en het heden . De volgende onderzoeksfactoren 
spelen daarbij onder meer een rol :  
• Social e economi e: Werkloosheid, inkomstenbronnen, bestee dbaar inkomen, gemiddeld salaris, etc.  
• Social e demografi e: Opleidingsniveau, leeftijdsopbouw , etc. 
• Investeringsvolume : Assets,  investeringsvolume, toegevoegde economische waarde    
• Regional e economi e (krachtenveld) : Sectorstructuur , kennisinfrastructuur, aansluiting onderwijs -
arbeidsmarkt , etc. 
 
 
Hoofdvragen  per onderzoeksfactor:  
1. Wat was de stand van zaken in het jaar voorafgaand aan de vermindering van de 
aardgasproductie ? (Nulmeting ) 
 
2. Wat is de stand van zaken  in het heden ? 
 
3. Wat zijn mogelijke toekomstige scenario’s  - met in achtneming van (maatschappelijke) 
ambities en doelstellingen - in Drenthe  met de beoogde vermindering van de 
aardgasproductie ? (Indicatie ) </pre>

====================================================================== Einde pagina 615 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 616 ======================================================================

<pre>    Hoofd- en subvragen    1. Wat was de stand van zaken in het jaar voorafgaand aan de vermindering van de aardgasproductie? (Nulmeting)    Sociale Directe werkgelegenheid bij de NAM in het jaar voorafgaand aan de vermindering van de aardgasproductie (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar  economie opleidingsniveau, percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)  Indirecte werkgelegenheid bij toeleveranciers in het jaar voorafgaand aan de eerste inperking van de gasproductie (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar  op percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)    Werkloosheid in provincie Drenthe gas gerelateerde industrie (indicatie)  Bestedingseffect van werknemers in de regio (percentage werknemers woonachtig in Drenthe en brutoloonsom)  Besteedbaar inkomen p.p. in provincie Drenthe    Sociale Opleidingsniveau werknemers NAM  demografie    Leeftijdsopbouw personeel en leveranciers NAM  Aantal medewerkers woonachtig in de provincie Drenthe.    Investeringsvol .  Investeringsvolume van de NAM in de regio Drenthe    Krachtenveld _| Analyse van het krachtenveld waarin de aardgasindustrie (NAM en toeleveranciers in Drenthe) zich begeeft (kansen en bedreigingen)  2. Wat is de stand van zaken in het heden?    Sociaal- Directe werkgelegenheid bij de NAM (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar opleidingsniveau, percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)  economisch    Indirecte werkgelegenheid bij toeleveranciers (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar opleidingsniveau, percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)    demografisch    Vertrek ex-medewerkers uit de regio (indicatie)         13-02-2018</pre>

====================================================================== Einde pagina 616 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 617 ======================================================================

<pre>    Investeringsvol . - .  ume 9 Investeringsvolume van de NAM in de regio Drenthe    Krachtenveld | Analyse van het krachtenveld waarin de aardgasindustrie (NAM en toeleveranciers in Drenthe) zich begeeft (kansen en bedreigingen)  3. Wat zijn mogelijke toekomstige scenario's in Drenthe met het oog op de energietransitie, groene economie en andere koppelkansen? (Indicatie)  Kwalitatieve analyse van de mogelijkheden in de toekomst. Onderwerpen die hier onder meer aan bod kunnen komen zijn:    Algemeen inzicht in de ambities van de aandeelhouders van NAM binnen de energietransitie en groene economie.  Algemeen inzicht in de ambities van de huidige contractors van de NAM   Huidige kennis en innovatiemogelijkheden binnen de NAM en toeleveranciers (R&D agenda)   Globaal inzicht in mogelijkheden om bestaande infrastructuur in te zetten voor andere doeleinden    Globaal financieringsomvang benodigd vanuit het Rijk  Globaal investeringsvolume van de NAM in de regio Drenthe in de toekomst         13-02-2018</pre>

====================================================================== Einde pagina 617 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 618 ======================================================================

<pre>Date : 12-4-2018 14:08:50
To : "Ronald Stoffelsm a" R.Stoffelsm a@assen.nl,   @assen.nl
Subject : FW: Plan van aanpak NAM
Attachm ent : Plan van Aanpak NAM.pptx;
 
 
Van:
   
Verzonden:
 donderdag 12 april 2018 11:58
Aan:
CC:
   @drenthe.nl>;   . @drenthe.nl>; l   . a@drenthe.nl>
Onderwerp:
 Plan van aanpak NAM
 
Beste allen,
 
Ter voorbereiding van ons overleg straks stuur ik hierbij het plan van aanpak NAM door. Overigens is het dringende verzoek van de NAM, met begrijpelijke reden, om het breder te
trekken dan de NAM.
 
Het doel is om dit plan van aanpak mee te geven aan de gedeputeerden maandag, met de boodschap:
·
        
Maak van een Drents probleem een Noord Nederlandse uitdaging.
·
        
Zet versnelling energietransitie in als oplossing (wenkend perspectief) voor de afnemende werkgelegenheid.
 
Het betreft een overzicht van:
1.
      
De aanleiding
 om in actie te komen: de belangrijkste feiten (energie en economie) in Noord Nederland.
2.
      
De acties
 die op korte termijn dienen te worden gestart om de gesprekken met het Rijk vorm te geven.
3.
      
De aansturing
 van het proces en de rol van de provincie hierin  
 
 
Groet,
2.50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 618 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 619 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 619 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 620 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 620 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 621 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 621 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 622 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 622 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 623 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 623 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 624 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 624 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 625 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 625 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 626 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 626 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 627 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 627 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 628 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 628 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 629 ======================================================================

<pre>Date : 19-4-2018 11:45:20
From  :  
assen.nl
Subject : FW: poho
Attachm ent : Mem o POHO Econom ie NAM20180418.docx;2018-01-25 Concept sam enw erkingsagenda m et de NAM.docx;Plan van Aanpak NAM
20180418.pdf;im age001.png;im age002.png;
Hoi ,
 
Hierbij de memo’s van de provincie ten behoeve van het overleg met Harmke en Marco.  was jou vergeten in de maillist.
 
Nog iets anders: terwijl Ronald en ik bij het koffieapparaat nog even na stonden te praten, kwam Theo langs met de volgende boodschap aan Ronald: ik heb met Diderik Koolman
contact gehad over problematiek, goed om het NG4/ Big Seven aan de orde te stellen en verifiërend dat Ronald hier onze belangen in behartigd.
 
    i                  i     i     
    li    i      i  i    Mee eens? Ben je in elk geval geïnformeerd over deze ontwikkeling die nog geen
minuut na jouw vertrek plaatsvond.
 
Groet,
 
  
 
   
 
Van:
   mailto: @drenthe.nl] 
Verzonden:
 donderdag 19 april 2018 10:40
Aan:
CC:
Onderwerp:
 poho
 
 
Voor poho .
Betreft NAM onderwerp.
 
 
 
Met vriendelijke groeten,
 
 
    
 
We s te rbri nk 1
9400 AC As s e n
(+31) 0592  
(+31) 06 
 
 
 
2.51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 629 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 630 ======================================================================

<pre>Pagina 1 
  
  
 
  
   
 
  
  
 
 
 
 
  
 
 
 
 
  
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 Memo POHO  Economie   
 
Gedeputeerde   
Henk Brink  en Tjisse Stelpstra  
Afschrift   en Ronald Stoffelsma (Gemeente Assen)  
Datum  17-4-2018  
Poho datum  25-4-2018  
Opsteller   
Afgestemd met  Erik Bos,  
Onderwerp  NAM Impactanalyse en toeko mstscenario's energietransitie N oord N ederland  
Doel memo    Ter discussie  
 Ter informatie  
 Ter besluitvorming   
Bijlage  Concept samenwerkingsagenda NAM, gemeente Assen, provincie Drenthe  
(WORD) en  Introductie aanpak NAM (PPT)  
Naar GS  Ter afstemming  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 630 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 631 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 631 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 632 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 632 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 633 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 633 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 634 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 634 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 635 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 635 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 636 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 636 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 637 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 637 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 638 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 638 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 639 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 639 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 640 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 640 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 641 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 641 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 642 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 642 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 643 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 643 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 644 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 644 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 645 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 645 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 646 ======================================================================

<pre>Date : 3-5-2018 16:52:22
To :   assen.nl,   @assen.nl
Subject : FW: Pressure cooker Energietransitie (NAM)
Attachm ent : im age001.png;
Hallo  en ,
 
Bijgaande mailwisseling heeft vandaag plaats gevonden. Willen jullie dit maandag met elkaar bespreken en aangeven wat er nodig, voor zover mogelijk, om hier een rol in te
kunnen vervullen? Ik heb de werkgroepvergadering al in jullie agenda gereserveerd. Na deze mail stuur ik jullie ook de mail van   door met de memo’s (GS en 
.
 
Mochten jullie vragen hebben dan hoor ik het graag!
 
Met v riendelijke groet,
 
 
 
Gemeente Assen
(
    14 0592/0592-
             06-
*
 
   
 
 
Van:
 Ria Lahuis 
Verzonden:
 donderdag 3 mei 2018 16:48
Aan:
 Theo Dijkstra <T.Dijkstra@assen.nl>; Judith Jansen <J.Jansen@assen.nl>
Onderwerp:
 FW: Pressure cooker Energietransitie (NAM)
 
Hallo Theo en Judith,
 
De provincie Drenthe gaat in een versneld tempo zorgen voor een Drents plan wat voorgelegd kan worden aan Wiebes als onderdeel van de onderhandelingen Energie-akkoord.
De gevolgen van deze spoedklus is verwoord in onderstaande mail.
Ik heb deze mail al even besproken met Judith en heb telefonisch contact gehad met  i  van de provincie Drenthe.
 
Ik heb een aantal vragen/opmerkingen:
-
          
De vraag is hoe jullie deze ontwikkeling willen agenderen bij het college. Neem jij het onder de arm mee of wil jij nog een separaat memo?  Het memo kunnen we
maandag voorbereiden.
-
          
Ik heb bij   angegeven dat Ronald nu geen rol heeft in dossier NAM, dit had zij gehoord maar wist het nog niet zeker. Graag even overleg hoe over de inzet
van Ronald communiceren.
-
          
Ik heb   en   aangemeld voor de ambtelijke werkgroep.
-
          
Wanneer dit ‘echt’ los gaat wil ik graag met jullie praten over de extra capaciteitsvraag op dit dossier.
 
Daarnaast heb ik zojuist van  het memo aan GS ontvangen als ook het voorstel   (wat een voorstel is voor lange termijn plan Noord Nederland). Het
memo staat geagendeerd voor de GS-vergadering van aanstaande dinsdag.
 
Met v riendelijke groet,
 
 
 
Gemeente Assen
(
    14 0592/0592-
             06-
*
 
   
 
 
V
an:
mailto . @drenthe.nl
] 
Verzonden:
 
woensdag 2 mei 2018 11:59
Aan:
   
i i assen.nl
>; Ronald Stoffelsma <
R.Stoffelsma@assen.nl
>
CC:
 
  
@assen.nl
>
Onderwerp:
 Pressure cooker Energietransitie (NAM)
 
Hoi , Ronald,
 
Jullie weten inmiddels, dat ik het dossier ‘NAM’ van   heb overgenomen. Naar ik begrepen heb, zijn jullie momenteel op vakantie en is het de vraag in hoeverre
Ronald zich verder nog met het dossier bezighoudt. Maar er zijn ontwikkelingen hier, waarvan ik jullie in elk geval op de hoogte wil stellen. En het gaat in zo’n stroomversnelling,
dat ik Ria ook maar even meeneem – in de hoop dat zij wel aanwezig is/mail leest.
 
Vorige week woensdag (25 april) hebben we het voorstel van   oor een impact- en scenariostudie naar de gevolgen en mogelijke kansen van het gasbesluit
besproken met Tjisse Stelpstra en Henk Brink. In dat overleg bleek dat zij eigenlijk op heel korte termijn een Drents plan aan Wiebes willen voorleggen, dat evt. nog meegenomen
kan worden in de onderhandelingen rond het energieakkoord. Dat betekent dat er begin juni ‘iets’ moet liggen.
 
We zijn nu bezig met een voorstel voor een driedaagse pressure cooker die dat Drentse plan op moet leveren. Het zal gezien het korte tijdsbestek geen volledig uitgewerkt plan
worden. Maar het moet de belangrijkste projecten/plannen voor de korte termijn bevatten en eventuele andere nader in te vullen programmalijnen.
Het idee is om de volgende stappen te zetten:
-
          
22 mei: ambtelijke inhoudelijke voorbereiding van de ambities op de verschillende thema’s. Met economie en energiemensen van provincie, belangrijkste gemeenten en
NAM. Dit moet leiden tot een soort concept agenda/plan.
-
          
28 mei: sessie met ook andere stakeholders als bedrijven, onderwijs, VNO NCW. Toetsen en aanvullen van het concept plan.
-
          
31 mei: bestuurlijke bijeenkomst om commitment uit te spreken voor het plan (intentie voor opvolging).
-
          
4 juni: plan naar Wiebes en evt. klimaattafel.
 
Dat betekent dat er nu simpelweg geen tijd is om een diepgaande impactanalyse enz. uit te voeren. We zullen wel proberen een nadere onderbouwing van de noodzaak te geven.
En neemt niet weg, dat er naast dit snelle traject in noordelijke verband een diepgaander traject kan lopen, waarbij we dan de input vanuit Drenthe al hebben voorbereid.
 
Het concrete voorstel voor de pressure cooker ligt bij ons maandag as. voor in een gezamenlijk overleg met Tjisse en Henk en dinsdag de 8
e
 in GS. Als er dan een klap op gegeven
wordt, gaan we echt los.
We zijn bezig om de NAM hierbij aan te haken. Er is contact tussen Jetta Klijnsma en Gerald Schothorst geweest waarbij ze zelf met het idee van een snelle slag gekomen zijn. De
houding van de NAM is tot nog toe positief.
 
2.52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 646 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 647 ======================================================================

<pre>Jullie worden uiteraard uitgenodigd voor de sessie van 22 mei. En als jullie namen hebben van energiecollega’s die aangehaakt moeten worden, houd ik me aanbevolen.
 
Z
ijn jullie in elk geval bijgepraat. Wordt vervolgd!
 
M
et vriendelijke groet,
 
i
 
 
T
e
am Economie
P
ostbus 122
9
400 AC Assen
T
 0592  
M
E
 
.
l @drenthe.nl
 
D
i
sclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
a
ansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, 
g
edateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 647 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 648 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe)</pre>

====================================================================== Einde pagina 648 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 649 ======================================================================

<pre>Date : 4-4-2018 13:42:36
Subject : FW: Toekom st NAM
Zie opmerking van Ronald
 
Van:
 Ronald Stoffelsma 
Verzonden:
 woensdag 4 april 2018 13:33
Aan:
Onderwerp:
 Re: Toekomst NAM
 
Kun je  ff attenderen op artikel DvhN Groni gen heeft het druk.   Ja niet met het Drentse belang.
Outlook voor Android
 downloaden
 
From:
  
Sent:
 Wednesday, April 4, 2018 12:47:37 PM
To:
Subject:
 Toekomst NAM
When:
 Tuesday, April 17, 2018 9:00 AM-10:00 AM.
Where:
 Provinciehuis, E.0.71
 
4/4 LF, afspraak gemaakt i.o.m.  
 
Hartelijke groet,
 
   
 
 | Gemeente Assen
(
 (0592)    / 06       
*
 
. @assen.nl
 
      
 
 
 
 
D
isclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
gemeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 649 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 650 ======================================================================

<pre>Date : 20-11-2018 10:44:32
Subject : FW: Uitnodiging 21 novem ber 2018
Attachm ent : Agenda Drenthe 4.0 21 nov 2018.docx;
Hallo ,
 
Bijgaande agenda voor het overleg van 21 november ontvangen.
Zorg jij voor een annotatie?
Dank je wel alvast.
 
Groet, 
 
 
Van:
   [mailto: . @drenthe.nl] 
Verzonden:
 maandag 19 november 2018 17:55
Aan:
CC:
@emmen.nl' <
Onderwerp:
 FW: Uitnodiging 21 november 2018
 
Geachte heer/mevrouw,
 
Bijgaand treft u de agenda aan voor het overleg met EZK op woensdag 21 november a.s.
 
Voor vragen kunt u contact opnemen met ondergetekende of de tijdelijke plaatsvervanger van  : i   ( - ).
 
Met vriendelijke groet,
 
Provincie Drenthe
06-
 
 
 
Van:
Verzonden:
 donderdag 15 november 2018 22:43
Aan:
 
r.leemrijse@assen.nl
; 
@shell.com
; 
b.arends@emmen.nl
CC:
 
i
i @assen.nl
; 
l @shell.com
; 
.l @emmen.nl
; 
- @emmen.nl
Onderwerp:
 Uitnodiging 21 november 2018
 
Geachte heer/mevrouw,
 
Graag nodigen we u uit voor het overleg met de DG Sandor Gaastra (zonder pers) op 21 november a.s. van 10.30uur tot 11.30uur in Assen (provinciehuis, Westerbrink 1).
Een agenda wordt nagezonden.
 
Voor het mediamoment op 21 november vanaf 11.30uur heeft u reeds een uitnodiging ontvangen.
 
We vernemen graag of u (of uw vervanger) bij het overleg en/of het mediamoment aanwezig zal zijn, door een antwoord op deze mail.
 
Alvast bedankt voor uw reactie.
 
Met vriendelijke groet,
 -
 
 
Provincie Drenthe
06-
 
Disclaimer
This e-mail and any attachment it contains is confidential and may contain legally privileged information. 
If you are not the intended recipient, please note that this e-mail or any attachment may not be copied or disclosed or distributed to others.
If you have received this e-mail by error, please notify the sender immediately by return e-mail, and delete this message. All rights reserved.
This email has been scanned for viruses and malware, and may have been automatically archived.
Disclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 650 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 651 ======================================================================

<pre>Drenthe 4.0 :  
Provincie Drenthe in gesprek met h et Kabinet  
 
Locatie: Provincie Drenthe, Westerbrink 1, Assen  
Datum: 21 november 2018  
Tijdstip: 10.30uur – 12.30uur  
 
Aanwezig:  
Sandor Gaastra, DG Energie , Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken 
en Klimaat  
Henk Brink, gedeputeerde Economie, provincie Drenthe  
Tjisse Stelpstra, gedeputeerde Energie, provincie Drenthe  
 
De overige genodigden zijn:   
Roald Leemrijse wethouder gemeente Assen  
Rolf Sloots  concernmanager ge meente Emmen  
Johan Atema  directeur NAM  
Josée Woertman directeur provincie Drenthe  
 
Voor het mediamoment zijn vanaf 11.30uur tevens de directieleden van RENDO , Attero en 
Drenthe College uitgenodigd.  
 
Agenda  
Start 10.30uur  
Einde 11.30uur  
 
1. Welkom   
2. Kansen voor de energietransitie   
3. Drenthe 4.0; toelichting aanpak   
4. Uitwerking programma Drenthe 4.0   
a. Maximaal hergebruik bestaande gasinfrastructuur  
b. Borging kennis ondergrond met kennisinstituut  
c. Impuls praktijkgericht technisch onderwijs  
d. Sluiten van kringl open (energie, afval en grondstoffen)  
5. Afspraken en afsluiting   
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 651 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 652 ======================================================================

<pre>Date : 20-2-2019 15:06:33
F
T
S
ubject : FW: Vervolg Drenthe 4.0
A
ttachm ent : im age001.png;
H
Z
ie eerste reactie  . Is wat mij betreft nog vrij vaag…. Hoe moet ik in dit kader een kennisinstituut zien?
M
aar goed -> afspraak maken maar. Wie van jullie moeten er bij zijn? Jij en 
 
M
et vriendelijke groet,
 
i
 
 
T
e
am Economie
P
ostbus 122
9
400 AC Assen
T
 0592  
M
E
 
.
l @drenthe.nl
 
V
an:
 
V
erzonden:
 
woensdag 20 februari 2019 14:48
A
an:
 
C
C:
 
O
nderwerp:
 
RE: Vervolg Drenthe 4.0
 
H
 
I
k heb gesproken met EBN, TNO en ook met NAM. Wat uit die gesprekken naar voren komt, is dat alle partijen enthousiast zijn over het concept van de Energy Hubs. Dit
m
odel voor 
r
egionale samenwerking tussen bedrijven bij het verduurzamen van het energieverbruik biedt mogelijkheden voor het opbouwen van speciieke kennis en, wellicht
n
og belangrijker, leidt ook tot productie van materialen en installaties die werkgelegenheid opleveren. 
D
it is dus de lijn die ik met jullie, EBN, NAM en TNO verder zou willen
b
espreken en uitwerken.
 
G
roet,
 
V
an:
 
  
@
drenthe.nl
> 
V
e
rzonden:
 
woensdag 20 februari 2019 14:35
A
an:
 
 .  
.
i @minez.nl
>
O
n
derwerp:
 
Vervolg Drenthe 4.0
 
B
 
N
a het gesprek dat we op 15 januari hadden met    en   erbij in Utrecht is het misschien wat stil gebleven, op het uitwisselen van het verslagje na. We
w
illen echter graag verder met de uitwerking van Drenthe 
4
.0.
V
oor wat betreft het kennisinstituut/behoud kennis had jij TNO en EBN benaderd. Heb je daar al wat meer van gehoord, komen er wat lijnen uit? Is het bijvoorbeeld handig om
m
et de collega’s van de gemeente Assen en misschien van de NAM hier 
n
og eens over verder te praten?
I
k hoor graag van je!
 
M
et vriendelijke groet,
 
i
 
 
T
e
am Economie
P
ostbus 122
9
400 AC Assen
T
 0592  
M
E
 
.
l @drenthe.nl
 
D
it bericht kan informatie bevatten die niet voor u is bestemd. Indien u
n
iet de geadresseerde bent of dit bericht abusievelijk aan u is gezonden,
w
ordt u verzocht dat aan de afzender te melden en het bericht te
v
erwijderen.
D
e Staat aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade, van welke aard
o
ok, die verband houdt met risico's verbonden aan het elektronisch
v
erzenden van berichten.
T
his message may contain information that is not intended for you. If you
a
re not the addressee or if this message was sent to you by mistake, you
a
re requested to inform the sender and delete the message.
T
he State accepts no liability for damage of any kind resulting from the
r
isks inherent in the electronic transmission of messages.
2.55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 652 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 653 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe)</pre>

====================================================================== Einde pagina 653 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 654 ======================================================================

<pre>Date : 6-4-2018 21:36:09
From  : "Ronald Stoffelsm a" R.Stoffelsm a@assen.nl
Subject : Fw d: Schriftelijke vragen VVD-fractie betreffende het gasbesluit van de regering
 
                               
 
                           
    
                 
                            
  . 
                           
       .      
     
                       
                              
                             
      
                         
                    .        .   
                
                          .       
           .                      
   .        .     .        
  
Sorry ik kon m e niet beheersen. Maar ja dit is gewoon leuk :)  
Groet Ronald 
Verzonden vanaf Samsung-tablet.
-------- Oorspronkelijk bericht --------
Van: Ronald Stoffelsm a <R.Stoffelsm a@assen.nl>
Datum : 06-04-18 17:42 (GMT+01:00)
Aan: Ronald Stoffelsm a <R.Stoffelsm a@assen.nl>
Onderwerp: Re: Schriftelijke vragen VVD-fractie betreffende het gasbesluit van de regering
Mooi. Moet Jetta niet het initiatief nemen tot een breed overleg met Hasunie VNO mkb NAM Nom en nodigt Groningen en Groningen ook uit. Dan heb je de regie
Outlook voor Android
 downloaden
From:
 Ronald Stoffelsma
Sent:
 Friday, April 6, 2018 5:07:17 PM
To:
  
Subject:
 Re: Schriftelijke vragen VVD-fractie betreffende het gasbesluit van de regering
 
Mooi. 
Outlook voor Android
 downloaden
From:
S
ent:
 Friday, April 6, 2018 1:34:34 PM
To:
 Ronald Stoffelsma
Subject:
 Schriftelijke vragen VVD-fractie betreffende het gasbesluit van de regering
 
Ter info,
 
Groeten,
 
 
Disclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 654 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 655 ======================================================================

<pre>Date : 28-1-2019 08:13:20
F
T
S
ubject : Geaccepteerd: Drenthe 4.0/NAM?RES
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
a
ansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, 
g
edateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 655 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 656 ======================================================================

<pre>Date : 2-4-2019 16:57:10
F
rom  :  
T
S
ubject : Gem eentelijke cam pagne in het kader van Drenthe 4.0
D
e afspraak duurt tot 10.45 uur, maar dat pakt de planner niet.
 
2.58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 656 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 657 ======================================================================

<pre>Date : 14-6-2018 15:27:23
F
rom  :  
T
C
c : "   @assen.nl, "   assen.nl, "Marco Out" M.Out@assen.nl, "   @assen.nl, "  
@
a
S
ubject : Gesprek Brink/ NAM/gasdossier
A
ttachm ent : 2018-06-14 voorbereidiing gesprek Leem rijse - Brink inzake NAM.docx;
D
 
H
et gasdossier/NAM is ongetwijfeld één van de onderwerpen die tijdens het gesprek met   aan de orde komt. De ‘pressure cooker’ gaat op korte termijn resultaten
o
pleveren; woensdag krijgen we het concept en uiterlijk maandag 25 juni wordt een bestuurlijke reactie verwacht. In bijgaand memo heb ik het proces, de belangrijkste
i
nhoudelijke ontwikkelingen en de vragen die dit bij mij oproept geschetst. Ik hoop dat dit aanstaande maandag de interne discussie over de voorbereiding van het gesprek met
B
rink kan ondersteunen.
 
G
roet,
 
2.59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 657 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 658 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Beleid 
Steller :  
Aan : Roald Leemrijse  
Datum : donderdag 14 juni 2018  
Onderwerp  : Drents plan van aanpak n.a.v. gevolgen gasbesluit  
 
Het bezoek van de gedeputeerden Brink en Stelpstra medio mei aan minister Wiebes naar 
aanleiding van het gasbesluit heeft ertoe geleid dat de provincie Drenthe nog voor het 
zomerreces een plan aan de minister wil aanbieden . In dit plan zal worden  aangegeven  
langs welke lijnen de gevolgen van dit besluit voor de sociaal economische structuur van 
Drenthe kunnen worden opgevangen. Vanwege de geringe tijd die beschikbaar is, heeft de 
provincie de regie volledig naar zich toegetrokken en Berenschot ingehuurd om volgens de 
methode ‘pressure cooker’ een plan op te stellen. Ambt elijk zijn  en ik bij 
twee sessies onder regie van Berenschot aangeschoven; één overleg met provinciale 
ambtenaren en de gemeente Emmen en één overleg met een aantal grote bedrijven. De 
NAM is uiteraard ook nauw bij dit proces betrokken.  
 
Aanstaande vrijdag moet Berenschot het concept opleveren. Dinsdag 19 juni wordt dit plan 
aan GS gepresenteerd. Vervolgens wordt het aan ons ter consultatie aangeboden , maar de 
reactietijd is kort. Op 27 juni wil de provincie al een stakeholdersovereenkomst  organiseren 
waarin het plan wordt vastgesteld door de provincie en de stakeholders de intentie 
uitspreken om de ambities gezamenlijk te realiseren . Het college van Assen wordt gezien als 
één van de stakeholders. De consultatieperiode is dus erg kort; zeke r gezien het feit dat de 
binnengekomen reacties ook voordien nog door Berenschot verwerkt moeten worden. Ik heb 
aangekondigd dat ons college haar reactie aan de hand van een memo op 25 juni kan 
bespreken. Gezocht wordt nog naar een datum in de agenda van minister Wiebes om het 
plan aan te kunnen bieden.  
 
Na afloop van de tweede sessie heb ik bij de provinciale collega’s aangegeven dat het 
college van Assen wat mij betreft niet op dezelfde lijn als de andere stakeholders kan worden 
gesteld. Met de NAM b evindt Assen zich in het episch centrum van de sociaaleconomische 
gevolgen van het gasbesluit en ambtelijk zijn we ook al langer met de provincie en de NAM 
in gesprek. Op grond hiervan heb ik aangedrongen op bestuurlijk overleg voorafgaand aan 
de bijeenkom st van 27 juni. De provinciale collega’s deelden deze opvatting; op grond 
hiervan krijg ik de indruk dat de uitnodiging van Henk Brink voor het gesprek van aanstaande 
dinsdag hier (mede) het gevolg van is.  
 
Per mail heb ik inmiddels begrepen, dat naar aanl eiding van de unieke kernkwaliteiten van 
Drenthe het rapport van Berenschot vier ontwikkelstrategieën heeft geselecteerd die kunnen 
worden ingezet om de energietransitie te versnellen en tevens de maatschappelijke en 
economische implicaties van het gasbesl uit kunnen opvangen . Met deze 
ontwikkelstrategieën wordt beoogd van een dreigende achterstand een voorsprong te 
realiseren. Deze strategieën zijn:  
1. Circulaire hubs/hergebruik reststromen  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 658 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 659 ======================================================================

<pre>2. Hergebruik gasinfrastructuur  
3. Geothermie instituut  
4. Onderwijs techniek e nergietransitie 4.0  
 
 
 
Op zich lijkt er niets mis met deze strategie ën, maar het roept wel de volgende vragen op:  
- Op grond waarvan wordt verwacht dat het Drentse werkgelegenheidsverlies door 
deze strategieën gecompenseerd kan worden ? 
- Wordt , indien dit niet realistisch is , op andere vormen van compensatie 
aangedrongen?  
- Wordt hiervoor in het plan van aanpak een aangrijpingspunt opgenomen ? 
 
Daarnaast zijn wat mij betreft de volgende vragen actueel:  
-  
 
  
  
 
 
 
    
 
Verder zijn de volgende ontwikkelingen in dit kader relevant:  
- Met de provincie en de NAM wordt gewerkt aan een concrete samenwerkingsagenda 
voor de energietransitie.  heeft vanui t Assen een voorzet voor zo’n 
agenda gegeven. Op 21 juni wordt deze agenda ambtelijk verder besproken.  
- Op 22 juni moet de definitieve versie gereed zijn van de Regiegroep SNN op de 
Voorjaarsnota van het kabinet. De impact op de structurele economische en sociale 
situatie in Noord -Nederland van het gasbesluit wordt hierin opgenomen. Op 19 juni 
verwacht ik een conceptreactie te ontvangen.  
- De Drentse insteek is dat er uiteindelijk een Noord -Nederlands plan aan de minister 
wordt aangeboden. Het huidige Drentse  plan is bedoeld om de problematiek alvast bij 
de minister onder de aandacht te brengen en gelijktijdig inhoudelijk de Drentse positie 
in een Noord -Nederlands plan te verzekeren (zeker tegen de achtergrond van de 
positie die Groningen zich al heeft verworv en). In de Uitvoeringstafel van de EBNN is 
afgesproken dat de provincies zich zullen buigen over de mogelijkheden van een 
gezamenlijke impactstudie. Het lijkt er niet op dat op korte termijn veel actie valt te 
verwachten.      
     
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 659 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 660 ======================================================================

<pre>Date : 19-4-2018 16:48:56
To : "Theo Dijkstra" T.Dijkstra@assen.nl, "Fred Hum m el" F.Hum m el@assen.nl
Cc :   assen.nl,   @assen.nl
Subject : m em o college 19-4-2018
Attachm ent : m em o college 19-4-2018.docx;Gasw inning Noord-Nederland.pptx;
Beste Theo en Fred,
 
 eeft gisteren laten weten dat een inhoudelijk memo naar het college over de strategie rondom de NAM (n.a.v. het besluit om de gaswinning stop te zetten) nog te vroeg is.
 
Wel is er behoefte aan overleg met de verantwoordelijk portefeuillehouder en duidelijkheid over de ambtelijke inzet en rollen. Momenteel zijn er gesprekken met Marco Out en
Harmke Vlieg, maar er is geen duidelijkheid vanuit het college.
 
Ook de rol van Ronald Stoffelsma is niet duidelijk.
Om helderheid te scheppen heb ik bijgevoegd memootje geschreven. De rol van Ronald hebben we met hem samen gedefinieerd.
 
In het memo heb ik jullie beide namen vermeld, omdat het mij nog onduidelijk is wie van jullie ons aanspreekpunt is. Graag reactie wie ik er in kan vermelden en of dit memo
akkoord is.
 
Met vrien li  
Ook namens 
 
 
 
Disclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 660 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 661 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Beleid 
Steller :  
Aan : college van B&W  
Datum : donderdag 19 april 2018  
Onderwerp  : werkgelegenheid NAM , bestuurlijke inzet vanuit Assen  
 
 
Afgelopen dinsdag zijn bijgevoegde sheets over de mogelijke gevolgen van het besluit van 
het Rijk om de aardgaswinning te stoppen, gepresenteerd aan de formerende partijen.  
Zoals vermeld, vindt er al bestuurlijk overleg plaats tussen provincie Drenthe, Ri jk en NAM. 
Vanwege het grote belang voor Assen is het zaak hier een strategie op te bepalen. Een 
eerste stap is een bestuurlijk gesprek hierover met provincie Drenthe.  
 
Deze memo betreft de organisatie van de gemeentelijke inzet.  
 
Ambtelijk:  
Ambtelijk wor dt deze opgave in duo getrokken vanuit economie en energietransitie door  
. Ronald Stoffelsma is betrokken als adviseur, waarbij de 
inzet is hem te positioneren namens de Drentse overheden en mogelijk in de toekomst 
namens de Noordelijke overheden. Theo Dijkstra / Fred Hummel  is ambtelijk opdrachtgever 
en vanuit het concernmanagement  verantwoordelijk.  
 
Vraag aan college:  
- Welke bestuurder is vertegenwoordiger namens college van Assen?  
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 661 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 662 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 662 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 663 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 663 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 664 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 664 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 665 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o 
Naam team  Beleid 
Steller :   
Aan : Portefeuillehouders Economische Zaken NG4  
Datum : Woensdag 4 juli 2018  
Onderwerp  : Procesvoorstel economische gevolgen gasbesluit  
   
 
 Geachte portefeuillehouders Economische Zaken van de NG4,  
In het laatste bestuurlijke overleg heeft u aangegeven behoefte te hebben om te inventariseren 
wat de gevolgen zijn van het besluit van Minister Wiebes op 29 maart j.l. om de gaswinning 
stop in het Groningenveld stop te zetten. Dit memo is opgesteld naar aanleiding van die behoefte 
en doet een procesvoorstel daar te komen. Het geeft daarnaast een kort overzicht van de huidige 
stand van zaken op dit gebied.  
Veel banen in Noord-Nederland in het algemeen, en de vier steden van de NG4 in het bijzonder, 
zijn verbonden aan de energiesector. Het besluit van Minister Wiebes om de gaswinning in het 
Groningenveld stop te zetten zal dan ook gevolgen hebben voor de werkgelegenheid in Noord 
Nederland. De gevolgen zijn onder te verdelen in drie niveaus: gevolgen voor de directe 
werkgelegenheid, indirecte werkgelegenheid en geïnduceerde werkgelegenheid. VNO/NCW 
geeft indicatief aan dat het om ca. 20.000 arbeidsplaatsen gaat, maar geeft gelijktijdig aan dat 
deze cijfers onvoldoende onderbouwd zijn.  
De reden voor het onderzoeken van de gevolgen van het besluit op de werkgelegenheid is 
drieledig. Ten eerste willen we duidelijk hebben hoeveel banen op de tocht staan en welke 
consequenties dit heeft voor de kennisinfrastructuur. Ten tweede willen we weten hoe de 
bestaande kennis, infrastructuur benut kan worden voor de energietransitie en structureel 
nieuwe werkgelegenheid kan opleveren. Ten derde willen we de urgentie van het probleem 
onder de aandacht brengen van minister Wiebes, waarbij tevens een beroep op het Rijk wordt 
gedaan om de kansen gezamenlijk te benutten. 
2.61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 665 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 666 ======================================================================

<pre>Voor Drenthe is Berenschot een onderzoek aan het afronden voor de gevolgen van het besluit 
van Wiebes op de werkgelegenheid. Dit onderzoek laat zien dat in de afgelopen jaren al veel 
kwalitatief hoogwaardige banen verloren zijn gegaan en dat deze trend door lijkt te zetten. Het 
lijkt daarom realistisch te verwachten dat hetzelfde geldt voor werkgelegenheid bij andere 
vergelijkbare bedrijven in Noord Nederland.  
Hoe verder? 
Een eerste inventarisatie (zie bijlage) laat zien dat in alle vier de steden gerelateerde 
werkgelegenheid is te vinden. Daarom lijkt een gezamenlijke aanpak op dit thema logisch. 
Mogelijk kan daarin worden aangesloten bij het onderzoek dat reeds door Berenschot wordt 
uitgevoerd voor Drenthe. Daarin zou dan ook specifiek aandacht besteedt moeten worden aan 
de mogelijke acties voor de NG4 om de negatieve gevolgen te minimaliseren. Van daaruit 
kunnen we dan gezamenlijk gerichte acties ondernemen.  
   
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 666 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 667 ======================================================================

<pre>Date : 8-11-2018 15:51:06
F
T
o : "   @assen.nl, "Marco Out" M.Out@assen.nl, "   @assen.nl,  
@
assen.nl
S
ubject : m em o gasdossier NAM
A
ttachm ent : 2018-11-08 
M
em o aanzet strategieontw ikkeling NAM.docx;
M
ijne heren,
 
T
en behoeve van het overleg van aanstaande maandag heb ik alvast bijgaand memo opgesteld. Hopelijk draagt het bij aan de discussie.
 
G
roet,
 
2.62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 667 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 668 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Strategie & Advies  
Steller :  
Aan : Marco Out, Roald Leemrijse , Wouter Meijerman  en  
Datum : woensdag 8 november  2018 
Onderwerp  : Economische gevolgen gasbesluit  
 
Inleiding 
Voor de zomer is onder aanvoering van de provincie Drenthe hard gewerkt aan de brochure 
Drenthe 4.0 Voortbouwen op de Energie van Drenthe 4.0. Op verzoek van het college is in 
deze brochure een ‘haakje’ opgenomen, waarmee de mogelijkheid voor compensatie d oor het 
Rijk van het verlies aan werkgelegenheid en kennisinfrastructuur ten gevolge van het 
gasbesluit wordt open gehouden. Sindsdien heeft het college een bezoek aan de directie van 
de NAM gebracht. De resultaten van dit gesprek en diverse, andere ontwik kelingen vragen nu 
om een nadere strategische positionering van het college.   
 
Urgentie 
 Sinds de zomervakantie is enkele keren  ambtelijk overleg met de provincie en de NAM  
gevoerd. In eerste instantie stond de aanbieding van de brochure Drenthe 4.0 Voortb ouwen op 
de Energie van Drenthe aan minister Wiebes hierbij centraal ; een afspraak met de minister is 
nog steeds niet gepland.  De afgelopen vergadering d.d. 29 oktober stond tevens in het teken 
van de voorbereiding van het bestuurlijk overleg in Drenthe, d at voor 20 november staat 
gepland, waarover later meer.  
 
In feite betekent het gasbesluit dat de winning van gas, en de daarmee gepaard gaande 
werkgelegenheid voor m.n. het Groninger veld, veel sneller wordt afgebouwd. In plaats van 
2060 is er nu sprake v an 2030. Op zich geeft dat ruim de tijd om aan oplossingen te werken. 
Echter, op dit moment worden m.n. al een aantal stappen door de provincie gezet, die (mede) 
bepalend kunnen zijn voor de toekomstige inzet. Het betreft hier o.a.:  
- 6 november : bezoek van  gedeputeerden Brink en Stelpstra aan directie Shell 
Nederland (Marjan van Loon)  
- 13 november : gesprek met Stelpstra en Brink  
- 13 november :  kennismakingsbezoek van CdK Klijnsma en gedeputeerde Stelpstra 
met directeur van de NAM, de heer Atema.  
- 20 november  : bestuurlijk overleg van alle stakeholders  over de uitvoering van de 
brochure Drenthe 4.0 ….  
- Het gesprek met minister Wiebes,  waar nog geen datum voor is en dat nog steeds op 
de rol staat.  
Deze ontwikkelingen maken dat een strategische positionering van Assen m.n. ook in de 
relatie met de provincie Drenthe langzamerhand urgent begint te worden.  
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 668 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 669 ======================================================================

<pre>De stand van zaken  
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
     
 
 
 
  
 
  
 
 
.   
 
heeft geruime tijd geleden een voorzet voor een concrete 
samenwerkingsagenda met de NAM gemaakt. Deze agenda is als (mogelijk) gespreksthema 
geagendeerd voor het kennismakingsbezoek van het college met de nieuwe algemeen 
directeur van de NAM,  de heer A tema. In hoeverre hierover afspraken zijn gemaakt is mij niet 
bekend. Met betrekking tot waterstof heeft  wel contact met de NAM.  
      
 
  
. 
  
Als een nationaal instituut voor geothermie geen reële optie is,  blijft er voor Assen weinig 
substantieels over in de broc hure Drenthe 4.0 . Bovendien is het in zijn algemeenheid al de 
vraag in hoeverre Drenthe zich met deze brochure onderscheidt van andere provincies.  
 
 
   
  
 
.  
 
Op 20 december staat een bestuurlijk overleg gepland, waar commitment op de inhoud van de 
brochure vertaald moet worden in bes chikbare menskracht om de vier pijlers te trekken c.q. 
mee te werken aan de uitwerking. Ook de gezamenlijke lobby is een belangrijk agendapunt. 
Een notitie hierover wordt door de provincie voorbereid.  
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 669 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 670 ======================================================================

<pre>Positionering Assen      
 
Qua positionering zal Asse n zich in eerste instantie moeten verhouden tot een zestal andere 
partijen, te weten:  
1. De provincie  
2. De NAM en in het verlengde daarvan Shell  
3. Ministerie van Economische Zaken en in het verlengde daarvan het kabinet  
4. Gemeente Groningen  
5. EBNN  
6. Fracties in de Tweede Kamer  
 
Ad 1. : De provincie  
 
 
  
 
 
   
 
 
   
 
 
   
 
  
 
 
 
 
Ad 2 : De NAM en de Shell     
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
.  
 
Ad 3. Ministerie van Economische Zaken en in het verlengde daarvan het kabinet  
 
.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 670 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 671 ======================================================================

<pre> 
  
  
 
  
  
 
  
. 
Ad 4 Gemeente Groningen  
 
 
 
 
. 
 
Ad 5 EBBN  
 
 
 
 
Ad 6. Fracties in de Tweede Kamer    
 
 
 
      
 
 
 
            
</pre>

====================================================================== Einde pagina 671 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 672 ======================================================================

<pre>Date : 28-3-2019 10:34:47
F
T
o :   @assen.nl,   assen.nl
C
S
ubject : Mem o Versnellingskam er
A
ttachm ent : Mem o voorstel versnellingskam er Energie van Assen 28032019.docx;im age001.png;
H
eren,
 
Z
oals jullie weten hebben  en ik een memo gemaakt over het  Versnellingskamer idee en de uitvoering hiervan.
 
H
et CMT is akkoord en zeer positief! Maandag gaan we het voorbespreken met Karin en Roald, daarna gaat hij naar het college.
 
V
olgende week hebben we een gesprek bij de NAM, hier sluit  ook even bij aan.
 
Z
ijn jullie ook op de hoogte.
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
i
 
 
T
eam Strategie en Advies
 
Adres: 
N
o
ordersingel 33, Assen
E
mail: 
.
@assen.nl
Telefoon: 
0
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
a
ansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, 
g
edateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 672 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 673 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Strategie & advies  
Steller :   
Aan : College  
Datum : Woensdag 20 maart,  2019 
Onderwerp  : Versnellingskamer, Kans voor Energie van Assen  
 
Aanleiding  
Binnen het programma Energietransitie liggen grote opgaven voor de stad Assen. De opgaven 
kennen een aanpak verdeeld over verschillende pijlers  (bebouwde omgeving, grootschalige 
energieopwekking, mobiliteit, bedrijven , eigen organisatie  en klimaatadaptatie ). Naast d it 
programma kennen we in ons huis een uitgewerkt ontwikkelperspectief voor de Drentse 
economie onder de noemer van Drenthe 4.0 : een lobbytraject/programma  in het kader van het 
besluit van het kabinet om de aardgaswinning versneld te stoppen.  
 
Op basis van beide ontwikkelingen/invalshoeken voeren we regelmatig gesprekken met de 
NAM over nieuwe kansen en innovatie  voor ons gebied . Een mooi voorbeeld die in deze 
gesprekken aan de orde is gesteld zijn de ervaringen rondom GZI Next in Emmen. Hier wor dt 
een oude gasinstallati e omgebouwd naar een ‘Energyhub’ waar verschillende energiestromen 
bij elkaar samenkomen en opnieuw worden verdeeld. Er wordt hierin gebruik gemaakt van het 
bestaande netwerk en er worden innovatieve combinatie s gelegd met mogelijk heden van 
biogas, zon en waterstof (zie ook artikel in het Dagblad van het Noorden d.d. 18 -07-2018, klik 
hier).  
 
Versnellingsk amer, kans voor Energie van Assen  
Het GZI Next project is voortgekomen uit een Versnellingskamer die in de zomer van 2017 is 
georganiseerd. Een versnellingskamer is een dagevenement waarin letterlijk een versnelling 
wordt gegeven aan lopende projecten met vooral ruimte voor nieuwe initiatieven binnen het 
betreffende thema. Partijen die betrokken zijn bij het thema of waarvan wordt verwacht dat  die 
van meerwaarde hebben worden tijdens de Versnellingskamer uitgenodigd hun kennis te delen, 
te vertellen aan welke opgaven ze werken en voor welke uitdagingen ze staan. Zo ontstaan 
inzicht, oplossingsrichtingen voor (gedeelde) opgaven en nieuwe samenwerkingsverbanden  
binnen het thema . Omdat we hier in deze fase van het programma Energietransitie erg veel aan 
kunnen hebben is de mogelijkheid  verkend om samen met de NAM en diverse partners in de 
stad een versnellingskamer  te organiseren. T ijdens een eerste verkenning ontstond al veel 
energie en de overtuiging dat dit zeker een meerwaarde zal hebben. Als betrokken partijen 
wordt naast de gemeente en NAM gedacht aan de provincie, waterbedrijf, TT, lokale bedrijven,  
onderwijs, zorgorganisaties,  woningbouwver eniging, netwerkbeheerders en netwerkeigenaren. 
Binnen de gemeente is een Versnellingskamer vooral interessant om onze grotere projecten een 
versnelling te geven (Warmtenet WZW, aanleg Zonnepark Assen -Zuid, Lariks, Kloosterveen 
en bedrijvenprogramma).  
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 673 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 674 ======================================================================

<pre>Kosten 
 
De versnellingskamer  
De versnellingskamer wordt begeleid door een extern  ingehuurde  organisatie  die ook de 
versnellingskamer van Ameland en Emmen heeft begeleid . De kosten voor de ze aanpak worden 
geschat op €25.000, maar zijn sterk afhankelijk van de aanpak die gekozen gaat worden. 
Hierover gaan gesprekken plaatsvinden.  Een dekking van de kosten kan op verschillende 
manieren ge ëffectueerd worden. Zo heeft  de NAM aangegeven bereid te zijn om zowel 
financieel als  in uren een grote bijdrage te leveren . Verder kunnen kosten verdeeld worden in 
onze programma’s (o.a. budget Economie) en kunnen we als gemeente indirect bijdragen door 
ruimten en c atering beschikbaar te stellen. Tot slot kunnen wellicht ook partners (zoa ls b.v. de 
provincie ) een bijdrage geven.  
 
Uit de versnellingskamer voortkomende projecten  
Wij verwachten dat uit de versnellingskamer verschillende  initiatieven/proje cten komen die een 
impuls kunnen geven aan diverse gemeentelijke programma’s en projecten en de 
energietransitie in het bijzonder . Wellicht komen deze projecten in aanrmerking voor een REP -
bijdrage en leidt de versnellingskamer tot concretisering hiervan. Ook zijn we vanuit de 
gemeente bezig een REP -project te ontwikkelen rondom het thema energietransitie  (Assen-
Zuid), een project d at apart wordt ingebracht in het besluitvormingsproces REP -middelen.  
 
Gezien het belang, de gewenste voorbereidingstijd en betrokkenheid willen we graag 
onderstaande vragen stellen.   
 
Betrokkenen gemee nte Assen  
Op dit moment zijn Wouter Meijerman, Margriet Greving,  
J  betrokken bij dit initiatief . Ook is het team Duurzaamheid/Energietransitie  op 
de hoogte.  
 
Relaties met programma’s van Assen  
 
Een versnelling skamer geeft een impuls aan het programma/onze projecten:  
 
Energietransitie  Geeft een beeld van de alle projectinitiatieven van Assen, zowel 
binnen de gemeente als bij onze bedrijven & instellingen. 
Daarbij kunnen koppelingen tussen projecten gelegd gaan  
worden om hiermee oplossingsrichtingen te krijgen of nieuwe 
systemen te introduceren.  
Drenthe 4.0  In de lobby naar het Rijk en in de concretisering van het 
programma zijn projecten gewenst.  
GAS 2.0 Om de netwerkpartners uit GAS 2.0 (onderwijs, overheid, 
bedrijfsleven) te betrekken bij onze uitdagingen.  
EZ - agenda Samen met het bedrijfsleven gaan we op zoek naar nieuwe 
kansen of verbinding. Dit zal leiden tot nieuwe projecten en 
uiteindelijk nieuwe werkgelegenheid.  
Projecten  Binnen Assen zou een steviger relatie gelegd kunnen worden 
tussen de ‘grotere’ projecten die we kennen.  
REP - project Eén van de mogelijke REP projecten (Assen -Zuid) kan een 
impuls en verdiepingsslag krijgen.  
IWP – project De samenwerking met het onderwijs ka n goed ingepast worden.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 674 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 675 ======================================================================

<pre>Vragen  
1. Kunt u instemmen met het org aniseren van een versnellingskamer E nergie van Assen?  
2. Duurzaam Ameland is kortgezegd een verzameling projecten met als doel Ameland op 
een duurzame manier te voorzien in zijn eigen behoefte aan elektriciteit  en warmte. Ook 
aan Duurzaam Ameland ligt een versnellingskamer ten grondslag waar partijen als 
gemeente, Eneco, Philips, Entrance , Liander, TNO, Gasterra en NAM  bij zijn 
betrokken. Meer informatie vindt u via deze link: http://www.duurzaamameland.nl/ . 
Voelt u voor een werkbezoek aan (Duurzaam)Ameland?   </pre>

====================================================================== Einde pagina 675 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 676 ======================================================================

<pre>    y Gemeente Assen  Á |</pre>

====================================================================== Einde pagina 676 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 677 ======================================================================

<pre>Date : 23-4-2018 12:09:24
F
T
o :   @assen.nl,   @assen.nl
C
S
ubject : NAM 
 
H
 
V
anmorgen had ik met i  en  even om tafel gezeten over de werkverdeling m.b.t. NAM opdracht.
W
e hebben afgesproken dat  mijn taak op dit onderwerp overneemt. Zij zal dit samen met   verder trekken vanuit Drenthe.
I
k heb dus verder geen taak meer op dit onderwerp.
V
erder niks spannends hoor maar voor deze taak/opdracht heb ik te weinig tijd.
 
G
roet
 
 
 
 
2.64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 677 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 678 ======================================================================

<pre>Date : 10-4-2018 16:15:53
F
rom  :  
T
S
ubject : NAM c.a.
D
 
D
onderdag ben ik misschien iets later op het Provinciehuis, aangezien ik formeel tot 16.30 uur een andere afspraak heb. Ik hoop wat eerder weg te kunnen, maar weet niet of het
h
elemaal lukt. Maar daar hoeft het overleg wat mij betreft niet om verschoven te worden; ik schuif wel aan.
 
V
an  kreeg ik het signaal dat Harmke ook graag op korte termijn bijgepraat wil worden over het NAM-dossier. Zal ik i vragen om een afspraak in te plannen?
 
 
geeft verder aan behoefte te hebben aan overleg met jou om gezamenlijk strategie en rollen op elkaar af te stemmen. Lijkt mij goed. Ik plan dit alvast in.
 
G
roet,
 
 
2.65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 678 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 679 ======================================================================

<pre>Date : 13-12-2017 14:18:53
F
T
d
renthe.nl
S
ubject : NAM
A
ttachm ent : Kort verslag gesprek m et de NAM 8 dec.docx;concept sam enw erkingsagenda NAM.docx;im age005.jpg;im age006.png;
H
eren,
 
V
erslag en eerste aanzet samenwerkingsagenda met de NAM.
G
raag jullie reacties.
L
ijkt me goed na ontvangst en verwerking van jullie reacties, binnenkort nog een keer bij elkaar te komen om vervolg af stemmen.
W
at vinden jullie?
 
G
roet
 
 
M
et vriendelijke groeten,
 
 
 
   
 
We s te rbri nk 1
9
4
00 AC As s e n
(
+31) 0592  
(
+31) 06 
 
 
 
2.66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 679 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 680 ======================================================================

<pre>1 
 Kort verslag gesprek met de NAM  
Datum: 8 december 2017  
Aanwezig:  
NAM 
Gemeente Assen  
Ronald Stoffelsma  
 
the 
Erik Bos  
 
 
 
 
MV heet ons welkom en schetst huidige situatie NAM  
Momenteel 1650 werknemers  incl. veldlocaties (?) .Vestiging Assen is de afgelopen paar jaar 
teruggelopen van ca. 1800 naar 1200 mensen. Daarnaast is het grootste verlies van 
werkgelegenh eid opgetreden bij de contractors. Verhouding is 3  ( contractors)  op 1 
(NAM’er) . Vanwege de goede regelingen geschiedt deze uitholling van de economische 
structuur min of meer geruisloos  
Activiteiten NAM lopen terug. Door steeds minder velden in producti e en terugloop productie  
Groningen veld.  
Veel kennis en kunde beschikbaar op gebi ed van energie. Doen nog veel aan innovatie mn 
om nog effici ënter te winnen.  
Aan de energietransitie werken we stap voor stap. Nu 10 man in huis die werken aan 
onderwerp New Energy. Deze werken aan innovaties die een log isch link hebben met wat 
we nu doen:  
1. geothermie  
2. hybride putten  
3. waterstof  
 
Exxon nog steeds geïnteresseerd in  de NAM ook vanuit innovatie perspectief maar letterlijk 
wel op afstand.  
Shell is ook nad rukkelijk aan bewegen op dome in energietransitie . Shell kijkt daarbij mn naar 
wind. Groot team op gezet maar nog duidelijk op zoek naar invulling.  
Rolverdeling Shell/ NAM op het gebeid van energie transitie is nog niet duidelijk. 
Positionering NAM kan onderwe rp van gezamenlijk afgestemde lobby zijn. Marjan van Loon 
en Eric Wiebes rijden regelmatig langs Assen op weg naar Groningen  
Shell/NAM wil zich mn laten zien in Groningen op energietransitie.  
 
RS/  zou mooi zijn als NAM ook vanuit deze regio wil meewerken aan nieuw perspectief. 
Wat kunnen we van hieruit aan de energietransitie bijdragen. Hoe kunnen wij daaraan 
bijdragen?  
MV valide vraag om van hieruit nieuwe onderwerpen op te pakken.  
Wij hebben bijvoorbeeld project GZI Emmen gestart. Heeft gewerk t daardoor installatie 10 
jaar langer open kunnen houden. Met name door innovaties toe te passen.  
RS ondertussen is de NAM an sich nog steeds een zeer belangrijke werkgever in deze regio.  
NAM is het belangrijkste kennisbedrijf van Assen  
 
Dat vergeten we wel eens. Vanuit de overheid kijken we vaak alleen naar het eindbeeld van 
de energietransitie terwijl de weg daar na toe nu de grote kansen kan bieden. Daar hebben 
we de NAM hard bij nodig.  
 zou mooi zijn als we de transitie voor een deel vanuit Assen is m overheid en NAM 
kunnen aansturen.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 680 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 681 ======================================================================

<pre>2 
 MV een samenwerkende pool met de overheid zou ons kunnen helpen bij het intern 
rechtvaardigen hieraan mee te werken.  
EB geeft aan dat we als 3 provincies en 4 gemeenten en kennisinstellingen en NAM/Shell al 
werken aan ee n Green Deal voor waterstof.  
RS vraagt of er innovaties zijn op gasdossier. MV die zijn er zeker en ook nog relevant want 
de transitie naar volledige fossielvrij gaat nog jaren duren.  
 
Belang van NAM in al deze onderwerpen is evident.  
De energietransitie duurt nog 20 -30 jaar. Tot die tijd is gas nodig; dit gaat niet zonder de 
NAM. Gedurende deze tijd heeft de NAM nog een verdienmodel. Gedurende deze periode 
moeten we ook als Drentse overheden de betekenis en het belang van de NAM ook 
uitdragen in plaats v an eenzijdig de nadruk te leggen op de aardbevingsrisico’s  
MV we zouden aan een plan moeten werken die de bespro ken onderwerpen  omvatten.  NAM 
heeft een prijsvraag uitgeschreven voor jonge mensen, waarvan  de beste drie bepaalde 
faciliteiten krijgen  
 
Start ups vanuit NAM ( -gebouw) faciliteren is een goed ( à la model Health Hub Roden) idee.  
Naast start ups a la Roden willen we ook kijken hoe we de braindrain door het natuurlijk 
verloop kunnen keren  
 
Ondertu ssen een bestuurlijk verkenning doen dan op zoek naar concrete uitwerking plan.  
 
. 
 
Afronding;  
Wat gaan we doen?  
1. Impact studie l aten uitvoeren naar de NAM in de regio, werkgelegenheid nu en straks, 
innovatie en kennispotentieel; actie gem en prov  
2. Bestuurlijke verkenning;  
Stap 1. : NAM nodigt nieuwe CdK Klijnsma uit voor kennismaking met directeur Schotman; 
gemeente en provincie  gaan gesprek met EZ gedeputeerden en wethouder met directie 
NAM entameren.  
stap 2 : gedeputeerde EZ en wethouder EZ nodigen directeur (?) NAM uit voor gesprek over 
samenwerkingsagenda ( is dat niet dubbelop t.o.v. gesprek CdK???)  
3.  gezamenlijke agenda maken; daarbij goed aansluiten bij nationale thema’s  
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 681 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 682 ======================================================================

<pre>Ontwikkeling samenwerkingsagenda NAM - provincie Drenthe -gemeente Assen.  
Datum: 12 december 2017  
Van:  
 
 
Aanleiding  
De NAM, de gemeente Assen en de provincie Drenthe hebben gezamenlijk geconstateerd 
dat de ontwikkelingen met en rondom de NAM fors zijn. Denk alleen al aan de 
bodemdalingsproblematiek in m.n. Groningen, de terugloop van het aantal operationele 
putten en met name de zeer forse terugloop van de productie van het Groningenveld.  
Anderzijds realiseert de NAM en haar eigenaren Shell en  Exxon zich volop dat er sprake is 
van een wereldwijde energietransitie.  
In het laatste ambtelijke overleg van 8 december 2017 is geconstateerd dat dit meer dan 
voldoende aanleiding is om op Drentse schaal te verkennen welke gezamenlijke agenda we 
kunnen g aan opstellen om op deze uitdagingen een antwoord te kunnen geven.  
 
Contouren van een samenwerkingsagenda NAM/Drenthe/Assen.  
  
Impactstudie NAM  
Het belang van de NAM als directe en indirecte werkgever, investeerder en … in de regio is 
groot. In het verlede n zijn hierover wel eens studies gedaan maar om de huidige impact weer 
eens te meten zou het goed zijn hierover een impactstudie te laten uitvoeren.  
Vragen die daarbij beantwoord zouden moeten zijn:  
• Directe werkgelegenheid bij de NAM uitgesplitst naar loca ties 
• Verwachte ontwikkeling met betrekking tot aantal arbeidsplaatsen bij de NAM  
• Indirecte werkgelegenheid bij toeleveranciers  
• Investeringsvolume van de NAM in de regio Drenthe nu en in de toekomst  
• Effect op de woningmarkt nu en bij verdere daling aantal a rbeidsplaatsen  
• Bestedingseffect van werknemers in de regio  
 
Mogelijke inhoudelijke samenwerkingsonderwerpen:  
Uitgangspunt bij de samenwerking zou moeten zijn dat we aanvulle nd op het Groningse 
energie ecosysteem ( met part ners als ECV, Entrance, Energy Ins titute) opereren.  
 
• Kansen onderzoeken die ontstaan in de huidige transitiefase van fossiel naar niet -
fossiele economie  
• Waterstof als opslag medium mede irt  kennis ondergrond door NAM. Verder 
uitwerking Green Deal  
• Geothermie;  
• Hybride putten; ontwikkeling  
• Prijsvraag; output van laatste prijsvraag kan mogelijke input zijn voor een 
vervolgtraject.  
• Faciliteren start ups; à la Roden een fysieke facil iteit creëren voor startende 
ondernemers op gebeid van energy transitie. Mogelijkheid ruimte in NAM gebouw 
daarbij betrekken.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 682 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 683 ======================================================================

<pre>• Pilot Coevorden; helemaal fossielvrije stad/gemeente  
 
 
Organisatie /aanpak.  
Opzetten van een gezamenlijke werkgroep die de agenda gaat v ullen en vervolgens 
uitwerkingstrajecten gaat bedenken/opstarten/begeleiden/monitoren.  In jan 2018 met 
gesprekspartners inhoud van agenda nader bespreken.  
 
T.z.t. i n samenwerking met betrokken NAM /Shell’ers een soort van brainstorm middag 
organiseren om sa menwerking agenda van ideeën te voorzien en input te krijgen van een 
mogelijke aanpak.  
Vragen aan NAM: Op wat voor soort innovaties richt de NAM zich, zoals bijvoorbeeld in het geval 
van GZI Emmen? Welke ambities (onderzoek, pilots, testen toepassingen, op zetten kenniscentrum, 
etc) heeft de NAM als het gaat om geothermie, hybride putten en waterstof? Wellicht dat er vanuit de 
NAM/Shell  iemand van strategie kan aansluiten?  
 
 
Positie/rol ministerie EZK en Shell betrekken bij deze initiatieffase?  
Relatie met partijen uit energie ecosysteem; Energy Valley, Energy Barn, Energy institute.  
 
Planning  
1. Impactstudie; in januari 2018 opdrachtverlening  
2. Nadere uitwerking s amenwerkingsagenda; jan 2018  
3.   
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 683 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 684 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe</pre>

====================================================================== Einde pagina 684 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 685 ======================================================================

<pre>    Subsidieregeling voor    innovatieve mkb-ers VIA Innovatieve ®    in Noord-Nederland Ambe®    versnctier ©              i SNN RE _ provincieldrenthe wwwsnn.eu/va</pre>

====================================================================== Einde pagina 685 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 686 ======================================================================

<pre>Date : 29-3-2018 12:57:49
F
rom  : 
@
shell.com
T
o : @drenthe.nl" @drenthe.nl
C
@
drenthe.nl
S
ubject : Onderzoek naar de gevolgen van het afbouw en en beëindigen van de aardgasw inning voor de ruim telijk econom ische structuur van Noord-Nederland
A
ttachm ent : 1_Scriptie     - Als er niets m eer valt te w innen....pdf;im age001.jpg;im age002.png;
B
este , bijgaand het onderzoek waar ik vanochtend naar verwees.
 
H
et betreft een scriptie van een RUG student uit 2014, mogelijk goed hanteerbaar als een nulmeting. Wij zullen het zelf ook nog eens goed doorlezen in hoeverre de aannames in
2
014 toen al correct waren en of de inzichten anno 2018 sterk 
g
ewijzigd zijn.
 
M
ag ik je vragen dit verder binnen de groep te distribueren?
 
D
ank en groet, 
 
 
 
 
 
 
 
Nederlandse 
A
a
rdolie Maatschappij B.V.
S
tatutaire vestiging Den Haag - Handelsregister no. 04008869
P
O Box 28000 / Schepersmaat 2
9
400 HH Assen
N
etherlands
t
el: +31 592 , mob: +31 
e
-mail: 
.
@shell.com
 
 
 
 
2.67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 686 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 687 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Lisa van der Molen 
s1888315 
Master Economische Geografie  
Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen 
Mei 2014 
 
Begeleiders: drs. Paul van Steen (Rijksuniversiteit Groningen) 
  Jan-Willem Lobeek (VNO-NCW Noord) 
 
 
 
            
 
 
Als er niets meer valt 
te winnen … 
Onderzoek naar de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van d e 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord -Nederland  
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 687 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 688 ======================================================================

<pre>2 
 Samenvatting 
Begin 2014 is de aardgaswinning in Groningen veel in het nieuws geweest. Als gevolg van de 
gaswinning komen in de regio aardbevingen voor. Door de aardbevingen is een discussie 
ontstaan over de winning uit het veld. Inmiddels is tweederde van het gas uit het veld gewonnen 
en de komende jaren zal de omvang van de winning uit het veld afnemen. Het doel van dit 
onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning 
voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. 
Op basis van literatuur en eerste resultaten is een aantal hypothesen opgesteld. Deze 
hypothesen zijn getoetst door middel van interviews met een aantal deskundigen die betrokken 
zijn bij de gassector of de energiesector in Noord-Nederland.  
De aardgaswinning in Nederland is voor een groot deel geconcentreerd in het Noorden van het 
land. De directe werkgelegenheid in de gassector is relatief klein. Maar de multipliereffecten in 
de sector zijn erg groot waardoor het indirect veel banen creëert. Bovendien worden er grote 
bedragen in de regio geïnvesteerd. Als de gaswinning uiteindelijk stopt, zal de werkgelegenheid 
in de winning van gas verdwijnen. Dit is ongeveer tweederde van de 19.000 banen in de sector 
in Noord-Nederland. Met name het aantal indirecte banen dat wegvalt, is groot. In het transport 
en de handel van gas zal de werkgelegenheid blijven. Deze is met name gerelateerd aan de 
algemene vraag naar gas.  
Uit de interviews is naar voren gekomen dat er kansen liggen voor Noord-Nederland op het 
gebied van duurzame energie. De productie van duurzame energie is arbeidsintensiever dan de 
productie van fossiele energie. Dit biedt een mogelijkheid om werkgelegenheid te creëren. In 
plaats van een verlies van banen zal daardoor deels een verschuiving van banen te zien zijn.  
In Noord-Nederland is veel kennis opgebouwd op het gebied van gas en gaswinning. De regio 
profileert zich steeds meer op het gebied van energiekennis. Op verschillende niveaus worden 
opleidingen aangeboden die op energie georiënteerd zijn. Hiermee wordt de aanwezigheid van 
kennis versterkt. Zowel in de gassector als in de duurzame sector zal de komende jaren nog veel 
kennis en innovatie nodig zijn.  
Nederland heeft een uitgebreide gasinfrastructuur die nog lange tijd gebruikt zal worden. Als de 
winning van gas in Nederland afneemt, maar de vraag naar gas blijft, zal er meer gas 
geïmporteerd worden. Ook dit gas zal getransporteerd worden. Daarnaast zijn er mogelijkheden 
om de infrastructuur voor andere doeleinden te gebruiken. Bijvoorbeeld voor het transport en 
de opslag van groen gas, waterstof en CO2.  
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 688 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 689 ======================================================================

<pre>3 
 Inhoudsopgave 
 
Samenvatting ..................................................................................................................................................... 2  
1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 6  
1.1  Aanleiding voor het onderzoek ................................................................................................................. 6 
1.2  Probleemstelling .............................................................................................................................................  8 
1.3  Doelstelling ........................................................................................................................................................ 8 
1.4  Onderzoeksvragen .........................................................................................................................................  8 
1.5  Leeswijzer .......................................................................................................................................................... 9 
2 Economische ontwikkeling van regio’s en de rol van bedrijven  ......................................... 10 
2.1 Inleiding: regionaal economische ontwikkeling ............................................................................. 10 
2.
2  Regionale economie .................................................................................................................................... 10 
2.3  
Agglomeratievoordelen en het ontstaan van clusters ..................................................................  11 
2.3.
1 Het optreden van agglomeratievoordelen ............................................................................... 11 
2.3.
2  Knowledge spillovers ....................................................................................................................... 11 
2.3.
3  Non-traded local inputs ................................................................................................................... 12 
2.3.
4  Local skilled labour pool ................................................................................................................. 12 
2.3.
5  Clusters ................................................................................................................................................... 12 
2.4  
Multiplier effect ............................................................................................................................................ 13 
2.5  
Berekening van multipliers ..................................................................................................................... 14 
2.5.
1  Economic base model ....................................................................................................................... 14 
2.5.
2  Keynesiaanse regionale multiplier .............................................................................................  15 
2.5.
3  Regionale input-output analyse ................................................................................................... 15 
2.6  
Delfstoffenwinning ...................................................................................................................................... 15 
2.6.
1  Specifieke kenmerken ...................................................................................................................... 15 
2.6.
2  Productieketen .................................................................................................................................... 16 
2.7  
Samenvatting ................................................................................................................................................. 17 
3 Aand
eel en belang van de aardgaswinning in Noord-Nederland ....................................... 18 
3.1 Aardgasbaten in Nederland ..................................................................................................................... 18 
3.2  
Aardgas in de Nederlandse energievoorziening ............................................................................. 19 
3.3  
Structuur Nederlandse aardgassector ................................................................................................  20 
3.4  
Aardgaswinning in Noord-Nederland ................................................................................................ . 23 
3.4.
1 Aardgasvelden in Nederland ......................................................................................................... 23 
3.4.
2  Werkgelegenheid ...............................................................................................................................  23 
3.4.
3  Mate van specialisatie ...................................................................................................................... 27 </pre>

====================================================================== Einde pagina 689 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 690 ======================================================================

<pre>4 
 3.4.4  Investeringen in aardgassector .................................................................................................... 28 
3.4.
5  Geografische zwaartepunten ......................................................................................................... 29 
3.5  
Aandeel en belang aardgaswinning ..................................................................................................... 30 
3.6  
Toekomst van de Nederlandse aardgaswinning ............................................................................. 30 
4 Or
ganisatie van het veldwerk .......................................................................................................... 32 
4.1 Dataverzameling ..........................................................................................................................................  32 
4.2  
De hypothesen .............................................................................................................................................. 32 
4.3
 Interviews ....................................................................................................................................................... 35 
5 Ene
rgie in de toekomst .......................................................................................................................  36 
5.1 Inleiding: gas en duurzame energie in de toekomst .....................................................................  36 
5.2  
De toekomst van gas in Nederland ....................................................................................................... 36 
5.3  
Duurzame energie .......................................................................................................................................  39 
5.3.
1 Alternatieven .......................................................................................................................................  39 
5.3.
2  Groen gas ............................................................................................................................................... 39 
5.3.
3 Duurzame energie in Nederland .................................................................................................. 40 
5.3.
4  Problemen met duurzame energie .............................................................................................  41 
5.4  
Twee toeko mstscenario’s  ......................................................................................................................... 41 
6 H
et afbouwen van de aardgaswinning .........................................................................................  43 
6.1  Inleiding: afnemende aardgaswinning ...............................................................................................  43 
6.2
 De kleine velden ........................................................................................................................................... 43 
6.3
 Het Groningenveld ...................................................................................................................................... 44 
6.3.
1 Afnemende voorraad, maar blijvende investeringsbehoefte ........................................... 44 
6.3.
2 Politieke besluitvorming ................................................................................................................. 45 
7 G
evolgen voor de ruimtelijk economische structuur .............................................................  47 
7.1 Inleiding: ruimtelijk economische structuur in twee scenario’s  .............................................. 47 
7.2
 Werkgelegenheid .........................................................................................................................................  47 
7.2.
1 Werkgelegenheid in de gassector ................................................................................................  47 
7.2.
2  De werkgelegenheid in scenario I ...............................................................................................  47 
7.2.
3  De werkgelegenheid in scenario II ..............................................................................................  49 
7.3
 Kennis ...............................................................................................................................................................  50 
7.3.
1 Kennis in de aardgassector ............................................................................................................ 50 
7.3.
2 Kennis in scenario I ...........................................................................................................................  50 
7.3.
3 Kennis in scenario II ......................................................................................................................... 51 
7.4
 Infrastructuur ................................................................................................................................................ 52 
7.4.
1 Gasinfrastructuur in Nederland ................................................................................................... 52 </pre>

====================================================================== Einde pagina 690 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 691 ======================================================================

<pre>5 
 7.4.2 Infrastructuur in scenario I ............................................................................................................ 53 
7.4.
3 Infrastructuur in scenario II .......................................................................................................... 54 
7.5
 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur ...................................................................  56 
7.6
 Randvoorwaarden .......................................................................................................................................  57 
8 C
onclusies van de hypothesen ......................................................................................................... 59 
8.1 Inleiding: aannemen en verwerpen ..................................................................................................... 59 
8.2
 Aannemen en verwerpen van de hypothesen ................................................................................. 59 
8.2.
1 Hypothese 1 ..........................................................................................................................................  59 
8.2.
2 Hypothese 2 ..........................................................................................................................................  59 
8.2.
3 Hypothese 3 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
4 Hypothese 4 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
5 Hypothese 5 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
6 Hypothese 6 ..........................................................................................................................................  61 
8.2.
7 Hypothese 7 ..........................................................................................................................................  61 
8.2.
8 Hypothese 8 ..........................................................................................................................................  62 
8.2.
9 Hypothese 9 ..........................................................................................................................................  62 
9 Int
egratie en reflectie .........................................................................................................................  63 
9.1 Conclusies ....................................................................................................................................................... 63 
9.2
 Aanbevelingen ............................................................................................................................................... 64 
9.3
 Reflectie ...........................................................................................................................................................  64 
9.3.
1 Theoretische reflectie ....................................................................................................................... 64 
9.3.
2 Reflectie op het onderzoek ............................................................................................................. 65 
L
iteratuur .........................................................................................................................................................  66 
Bijlagen .............................................................................................................................................................  73 
Bijlage 1: Berekeningen multipliers ................................................................................................................... 73 
Bijlag
e 2: Berekeningen locatiequotiënten ...................................................................................................... 74 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 691 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 692 ======================================================================

<pre>6 
 1 Inleiding 
1.1  Aanleiding voor het onderzoek 
In 1959 werd bij Slochteren één van de grootste gasvelden van Europa ontdekt. De ontdekking 
werd gedaan door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) die al kleinere gasvelden elders 
in Nederland exploiteerde. Het gasveld werd in 1964 in gebruik genomen. In eerste instantie 
was de jaarlijkse productie erg hoog. Maar de twee oliecrises in de jaren ’70 hadden laten zien 
hoe gemakkelijk de energievoorziening verstoord kon raken en het besef kwam dat de 
aardgasvoorraad eindig is. Daarom werd in 1974 het kleine veldenbeleid ingevoerd. Kleinere 
velden werden opgespoord en ontwikkeld en zouden zorgen voor een constante stroom aardgas, 
naar behoefte aan te vul len met Gronings gas. Het Groningenveld kreeg daarmee een 
balansfunctie zodat er nog voor langere tijd uit het veld gewonnen kan worden (Schenk, 2009). 
De kleine velden worden als eerste leeggehaald. Als er geen gas meer uit een gasveld wordt 
gewonnen, is dit niet omdat het veld fysiek leeg is. Er is nog wel gas aanwezig in het veld, alleen 
de druk is zo ver afgenomen dat het niet langer rendabel is om via reguliere methoden te 
winnen. Een veld is dan economisch leeg. Er is wel een aantal nieuwe technieken ontwikkeld 
waardoor het langer mogelijk is om aardgas uit een veld te winnen, bijvoorbeeld door een 
stikstofinjectie (NAM, 2013a). In 2009 waren er 230 aardgasvelden in productie, waarvan het 
grootste deel in de drie noordelijke provincies en in de Noordzee (Rijksoverheid, 2013). In de 
Noordzee haalt de NAM gas uit 500 putten die verbonden zijn aan 24 boorplatforms. Deze 
platforms zijn aangesloten op een pijpleiding die uitkomt in Den Helder (NAM, 2013b). De 
aardgasvelden in de Noordzee vallen ook onder het kleine veldenbeleid en zullen dus als eerste 
worden leeggehaald. Deze velden leveren ook een aanzienlijke bijdrage aan de Nederlandse 
aardgaswinning.  
Dat het winnen van aardgas tot aardbevingen kon leiden, had men zich de eerste jaren nog niet 
gerealiseerd. In 1986 vond de eerste geregistreerde aardbeving plaats. Al eerder werden 
aardbevingen gevoeld, maar er waren toen nog geen seismometers in het gebied die gevoelig 
genoeg waren om de kleine aardbevingen te registreren. In eerste instantie werd het verband 
tussen de aardbevingen en de gaswinning niet erkend, door zowel de NAM als door 
regeringsvertegenwoordigers. Dit leidde tot gevoelens van wantrouwen onder de inwoners van 
het aardbevingsgebied. Inmiddels wordt dit verband wel erkend en is er een procedure voor 
schadevergoeding die in de loop der jaren vereenvoudigd is (Andeweg, 2013). Bewoners kunnen 
op deze manier schade aan hun woningen als gevolg van de aardbevingen vergoed krijgen. Toch 
staan veel inwoners nog wantrouwend tegenover de Rijksoverheid en de NAM.  
In januari 2013 publiceerde Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) een onderzoek naar de 
aardbevingsgevoeligheid in Groningen (SodM, 2013). Aanleiding voor het onderzoek was een 
aardbeving bij Huizinge in augustus 2012 die een kracht had van 3.4 op de schaal van Richter, de 
zwaarste ooit gemeten in Groningen. Uit het onderzoek bleek dat de kans op aardbevingen de 
komende jaren zal toenemen en dat de magnitude van die aardbevingen ook zal toenemen. 
Voorheen werd er vanuit gegaan dat de kracht van aardbevingen in Groningen niet boven 3.9 op 
de schaal van Richter uit zou komen. Uit het onderzoek bleek dat hier geen statistische basis 
meer voor was. De verwachting is dat in de toekomst aardbevingen met een kracht van 4.0 tot 
5.0 kunnen voorkomen. De kans dat er zelfs een aardbeving met een kracht van 6.0 voorkomt, 
wordt niet uitgesloten. De aardbevingen en de bevindingen van het rapport van SodM hebben de 
discussie over de aardgaswinning in Groningen aangewakkerd. SodM adviseerde minister Kamp </pre>

====================================================================== Einde pagina 692 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 693 ======================================================================

<pre>7 
 van Economische Zaken om de aardgasproductie zo snel mogelijk te verminderen voor zover dit 
haalbaar is. Dit zal op termijn van enkele jaren de kans op zwaardere aardbevingen verlagen. In 
januari 2014 bleek echter dat de NAM in 2013 de grootste hoeveelheid in ruim twintig jaar uit 
het Groningenveld had gewonnen ( De Volkskrant, 2014). Begin 2014 heeft het kabinet een 
aantal maatregelen genomen om de risico’s van de gaswinning te verminderen. Voor 2014, 2015 
en 2016 zijn er productieplafonds afgesproken. Daarnaast wordt de gaswinning uit de clusters 
bij Loppersum met 80% teruggebracht. In 2016 moet de NAM een nieuw winningsplan indienen 
en zal daar een nieuw besluit over worden genomen (Ministerie van Economische Zaken, 
2014a). De aardgaswinning is van enorm economisch belang voor Nederland. In 2010 waren de 
totale aardgasbaten 10,9 miljard euro (CBS, 2011). Een vermindering in de productie van 20% 
zal zorgen dat de Rijksoverheid 2,2 miljard euro misloopt. Aardgas uit het Groningenveld wordt 
door bijna alle huishoudens, bedrijven en instellingen in Nederland gebruikt (Tweede Kamer der 
Staten-Generaal, 2013). Bovendien wordt een deel van het gas dat in Groningen wordt 
gewonnen geëxporteerd. Dit gebeurt op basis van meerjarige contracten. Deze contracten 
worden afgesloten door GasTerra en niet door de overheid omdat de energiemarkt is 
geliberaliseerd (Scheer, 2013).   
Inmiddels is tweederde van het gas in het Groningenveld gewonnen. De verwachting van de 
NAM is dat zij nog vijftig jaar gas uit het veld kunnen blijven produceren. Alleen zal de 
hoeveelheid geproduceerd gas afnemen. De verwachting is dat rond 2025 Nederland minder 
aardgas zal produceren dan wordt verbruikt. Vanaf dat moment zal Nederland een netto-
importeur worden in plaats van netto-exporteur (Rijksoverheid, 2013). Dit zal verschillende 
gevolgen met zich meebrengen. Nederlandse ketels en fornuizen zijn geschikt voor Nederlands 
gas, dat laagcalorisch is. Gas uit andere landen is hoogcalorisch. Dit zal dus moeten worden 
omgevormd tot laagcalorisch gas of ketels en fornuizen in Nederland moeten worden aangepast. 
Maar behalve praktische zaken als deze zullen er grote gevolgen zijn voor de economie. Niet 
alleen op landelijk niveau maar ook op regionaal niveau. De aardgaswinning is een belangrijke 
economische factor in Noord-Nederland. De delfstoffenwinning heeft een aandeel van 40% in de 
toegevoegde waarde van het bruto binnenlands product (bbp) van de provincie Groningen (CBS, 
2012). Veel bedrijvigheid is verbonden aan de gaswinning. De NAM zorgt voor het opsporen van 
nieuwe gasvelden en het winnen uit in gebruik genomen velden. Daarnaast is Gasunie 
verantwoordelijk voor het gastransport en GasTerra voor de handel en levering van het gas. Alle 
drie de bedrijven hebben hun hoofdkantoor in Noord-Nederland gevestigd. Deze bedrijven zijn 
direct verbonden aan de aardgaswinning. Verder zijn er ook bedrijven die indirect een connectie 
hebben met de aardgaswinning. Doordat er goedkoop gas wordt aangeboden zijn gasintensieve 
industrieën, zoals staal- en glasproductie zich gaan vestigen in (Noord-)Nederland (Harris et al. 
2010). Een voorbeeld daarvan is de aluminiumsmelter Aldel. De nabijheid van goedkoop aardgas 
was destijds één van de redenen dat Delfzijl werd gekozen als bedrijfslocatie (Aldel, 2013). Het 
verdwijnen van de aardgaswinning zal gevolgen hebben voor deze bedrijven. Er zijn dan ook 
zorgen over de gevolgen die het verdwijnen van de aardgaswinning zal hebben voor de 
noordelijke economie (Lobeek, 2013). 
Noord-Nederland moet zich gaan voorbereiden op het einde van de aardgaswinning. Door 
inzicht te krijgen in het afbouwen van de aardgaswinning en de gevolgen die dit met zich mee 
gaat brengen, kan Noord-Nederland op tijd anticiperen op het beëindigen van de 
aardgaswinning. In de jaren ’60 en ’70 is dit niet gebeurd bij de sluiting van de kolenmijnen in 
Zuid-Limburg. Door de vondst van het aardgas verdween de vraag naar kolen en werd besloten </pre>

====================================================================== Einde pagina 693 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 694 ======================================================================

<pre>8 
 de kolenmijnen te sluiten. Het gevolg was een hoge werkloosheid en verarming van de regio 
(Atzema et al. 2002) . In januari 2014 is door het kabinet besloten dat de komende jaren de 
hoeveelheid aardgas die uit het Groningenveld wordt gewonnen, zal afnemen. Het kabinet volgt 
hiermee het advies van Staatstoezicht op de Mijnen op. De NAM gaat ervan uit de komende 50 
jaar nog gas te kunnen produceren, maar de hoeveelheid gas die geproduceerd wordt, zal al 
eerder afnemen. De economische gevolgen voor de regio zullen daardoor al eerder merkbaar 
zijn. Het is daarom zaak om inzicht te krijgen hoe dit de noordelijke economie zal beïnvloeden 
en welke ruimtelijke gevolgen daar mee samenhangen.  
1.2  Probleemstelling 
De Nederlandse aardgasvoorraad wordt steeds kleiner. Hierdoor zal de aardgaswinning de 
komende decennia worden afgebouwd en uiteindelijk beëindigd. Het wegvallen van deze sector 
zal economische gevolgen hebben, met name in Noord-Nederland, omdat de aardgaswinning 
hier sterk aanwezig is. Dit zal gevolgen hebben voor de ruimtelijk economische structuur van 
Noord-Nederland.  
1.3  Doelstelling 
Het doel van het onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van 
de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland.  
Onder de regio Noord-Nederland worden de drie noordelijke provincies Groningen, Drenthe en 
Friesland en de kop van Noord-Holland verstaan. Den Helder is een belangrijk gasstation voor 
de aardgaswinning die in de Noordzee plaatsvindt. Om deze ook mee te nemen in het onderzoek 
zal Den Helder dus ook onder Noord-Nederland worden meegerekend. De kop van Noord-
Holland is het COROP gebied waar Den Helder onder valt. Het Centraal Bureau voor de Statistiek 
(CBS) werkt vaak met COROP gebieden. Hierdoor zal er meer data te vinden zijn dan wanneer 
alleen naar Den Helder zal worden gezocht.  
1.4  Onderzoeksvragen 
De onderzoeksvraag luidt als volgt: 
Welke gevolgen zal het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning hebben voor de ruimtelijk 
economische structuur van Noord-Nederland?   
Om een beeld te vormen van de invloed van de aardgaswinning op de ruimtelijk economische 
structuur van Noord-Nederland zal eerst moeten worden gekeken wat het aandeel en belang van 
de aardgaswinning op dit moment zijn. Daarna zal worden gekeken wanneer de gevolgen van 
het afbouwen van de aardgaswinning merkbaar zullen worden. Vervolgens zal worden gekeken 
welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen blijven 
ondanks het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning en welke onderdelen zullen 
verdwijnen of sterk in betekenis kunnen afnemen.  
De deelvragen die beantwoord zullen worden, luiden als volgt: 
1. Wat zijn het huidige aandeel en belang van de aardgaswinning in de ruimtelijk economische 
structuur in Noord-Nederland? 
2. Wanneer zullen de gevolgen van het afbouwen van de aardgaswinning merkbaar worden? </pre>

====================================================================== Einde pagina 694 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 695 ======================================================================

<pre>9 
 3. Welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen 
behouden blijven ondanks het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning? 
4. Welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen 
verdwijnen of sterk in betekenis afnemen dankzij het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning?  
1.5  Leeswijzer 
In hoofdstuk 2 wordt relevante theorie besproken waarmee een theoretisch kader wordt 
geschetst om het onderzoek in te plaatsen. Hoofdstuk 3 behandelt het aandeel en belang van de 
aardgaswinning in Noord-Nederland. In hoofdstuk 4 wordt de organisatie van het veldwerk 
besproken. In hoofdstuk 5 worden de toekomstige ontwikkelingen van gas en energie 
besproken. Hoofdstuk 6 laat zien wanneer de aardgaswinning in Nederland zal afnemen en 
welke invloed dat heeft op de investeringen. Hoofdstuk 7 behandelt de gevolgen van het 
afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van 
Noord-Nederland. In hoofdstuk 8 worden de conclusies per hypothese besproken. In hoofdstuk 
9 worden de belangrijkste conclusies uiteengezet en wordt een reflectie op het onderzoek 
gegeven.   </pre>

====================================================================== Einde pagina 695 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 696 ======================================================================

<pre>10 
 2 Economische ontwikkeling van regio’s en de rol van bedrijven  
2.1 Inleiding: regionaal economische ontwikkeling 
Ruimte en economie zijn sterk met elkaar verbonden. Geografische kenmerken van een regio 
kunnen deels bepalend zijn voor de economische situatie van die regio. Daarnaast zijn er ook 
andere factoren die een bijdrage leveren aan de ruimtelijk economische structuur van een regio. 
Onder andere bedrijven spelen hierin een belangrijke rol.  
In dit hoofdstuk wordt besproken hoe economische ontwikkeling en in regio’s plaatsvinden , 
welke agglomeratievoordelen er kunnen optreden en hoe deze leiden tot het ontstaan van 
clusters, welke directe en indirecte effecten bedrijven hebben op de regio en tot slot welke 
sectorspecifieke kenmerken er voor zorgen dat delfstoffenwinning een unieke economische 
sector is.    
2.2  Regionale economie 
De ontwikkeling van een regio wordt over het algemeen bepaald door de regionale economische 
structuur en regiospecifieke omstandigheden. De economische structuur is de verdeling van 
economische activiteiten over de verschillende sectoren (Heijman & Schipper, 2010). De 
ruimtelijk economische structuur wordt bepaald door de verdeling van deze activiteiten, niet 
alleen over de verschillende sectoren, maar ook door de ruimte. Vanuit een ruimtelijke 
invalshoek wordt naar de economische structuur gekeken. De regionale economische structuur 
wordt bepaald door de verdeling van economische activiteiten over verschillende sectoren 
binnen een bepaalde regio.  
Economie en ruimte zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Verschillende plaatsen bieden 
verschillende mogelijkheden voor de productie en ontwikkeling van economische activiteiten. 
Ondernemingen maken een vestigingskeuze op basis van deze verschillende mogelijkheden. 
Diverse factoren kunnen hierin een belangrijke rol spelen zoals aanwezige productiefactoren, 
bereikbaarheid en de aanwezigheid van grondstoffen. Regionale economische ontwikkeling gaat 
echter verder dan alleen de vestigingskeuze van ondernemingen. Het gaat om de capaciteit van 
een regio om economische activiteiten te ontwikkelen en aan te trekken om op die manier 
welzijn, welvaart en duurzame economische groei te genereren (Capello, 2007; Neffke, Henning 
& Boschma, 2011). Economische groei is ruimtelijk geconcentreerd in bepaalde gebieden. De 
concurrentiepositie van deze gebieden wordt versterkt en meer economische activiteiten 
worden aangetrokken. Deze ruimtelijke concentratie is het gevolg van agglomeratievoordelen 
die optreden (Capello, 2007). Hierover wordt later meer verteld. 
Regionale ontwikkeling valt niet alleen te meten in kwantitatieve data zoals groei in 
werkgelegenheid of inkomen. Veranderingen in deze cijfers zijn vaak het gevolg van 
veranderingen in de economische structuur. De ruimtelijk economische structuur van een regio 
staat niet vast. De verdeling van economische activiteiten verandert door de tijd. Sectoren die 
zich ontwikkelen in een regio zijn vaak gerelateerd aan reeds bestaande sectoren in die regio. De 
opkomst en ondergang van sectoren worden deels bepaald door de regionale industriële 
structuren die in het verleden in een regio zijn ontstaan. Regio’s volgen een eig en industrieel 
traject. De groei van regionale economieën is in zekere zin padafhankelijk. Als een sector 
verdwijnt uit een regio zal dit de variëteit binnen die regio verlagen en de mate van specialisatie 
verhogen. De kans bestaat echter ook dat bedrijven de regio zullen verlaten als technologisch 
gerelateerde sectoren niet meer vertegenwoordigd zijn in de regio. Dit kan leiden tot een </pre>

====================================================================== Einde pagina 696 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 697 ======================================================================

<pre>11 
 domino effect van vertrekkende bedrijven, wat uiteindelijk zou kunnen leiden tot het 
verdwijnen van een compleet technologisch cluster (Neffke, Henning & Boschma, 2011). 
Sommige regio’s kennen een hoge mate van specialisatie. Een bepaalde sector is dan sterk 
aanwezig in de regio. Maar als de regio erg afhankelijk is van één sector kan dit ook een risico 
met zich meebrengen. Als het slecht gaat met de sector heeft dit een groot effect op de regionale 
economie. Een voorbeeld hiervan is het sluiten van de kolenmijnen in Zuid-Limburg in de jaren 
’60 en ’70. Tot de jaren ’50 was de Nederlandse energievoorziening vrijwel volledig af hankelijk 
van kolen. De kolen werden in Nederland gedolven of geïmporteerd uit andere landen. Aan het 
eind van de jaren ’50 konden kolen onder andere uit de Verenigde Staten goedkoop worden 
geïmporteerd. De verkoop van relatief dure Nederlandse kolen werd daardoor bemoeilijkt. Toen 
in 1959 het aardgasveld bij Slochteren werd gevonden, betekende dit het einde van de 
kolenmijnen in Zuid-Limburg. Met de vondst van het aardgas had Nederland de beschikking over 
een andere energiebron. Bovendien was er geen grote industrie die afhankelijk was van de 
Limburgse kolenwinning. De vraag naar kolen verdween en in 1965 werd aangekondigd dat de 
verlieslijdende mijnen gesloten zouden worden. Op dat moment waren er 45.000 mensen 
werkzaam in de mijnen en zorgden de kolenmijnen voor 30.000 indirecte banen. Aan het begin 
van de jaren ’70 was de werkloosheid in Zuid -Limburg ongeveer twee maal zo hoog als landelijk 
(SBM, 2013). Het sluiten van de mijnen zorgde hiermee voor een hoge werkloosheid en een 
verarming van de regio (Atze ma et al. 2002). Regio’s die een meer gediversifieerde economie 
hebben, zullen minder gevoelig zijn voor de ontwikkelingen in één specifieke sector.  
De mate van specialisatie in een regio kan berekend worden door middel van de locatiequotiënt. 
De locatiequotiënt geeft het werkgelegenheidsaandeel van een sector in een bepaalde regio ten 
opzichte van het nationale werkgelegenheidsaandeel van die sector. Als het aandeel van de 
werkgelegenheid in een bepaalde sector in de regio groter is dan het nationale gemiddelde, heeft 
de regio een relatief hoge mate van specialisatie in die sector. De locatiequotiënt zal in dit geval 
groter zijn dan 1. Ervan uitgaande dat de consumptie van goederen in verschillende regio’s gelijk 
is, betekent dit dat de regio een exporteur van het geproduceerde goed is. Als de locatiequotiënt 
kleiner is dan 1 betekent dit dat de sector relatief ondervertegenwoordigd is in de regio. De 
regio is dan een importeur van het geproduceerde goed (McCann, 2013).  
2.3  Agglomeratievoordelen en het ontstaan van clusters 
2.3.1 Het optreden van agglomeratievoordelen 
Een hoge mate van specialisatie betekent dat er relatief veel bedrijven uit een specifieke sector 
gevestigd zijn in de regio. De reden dat bedrijven zich in elkaars nabijheid vestigen is omdat er 
agglomeratievoordelen ontstaan waar deze bedrijven van kunnen profiteren. Alfred Marshall 
onderscheidde drie oorzaken waardoor deze agglomeratievoordelen optreden: er vinden 
‘knowledge spillovers’ plaats, bedrijven hebben toegang tot ‘non -traded local inputs’ en er is een 
‘local skilled labour pool’ aanwezig (McCan n, 2013).  
2.3.2  Knowledge spillovers  
Als bedrijven uit dezelfde sector geclusterd zijn in een bepaalde locatie kunnen knowledge 
spillovers optreden. Medewerkers van deze bedrijven hebben onderling contact, zowel in 
formele als in informele setting. Met name het informele contact is van belang. In een niet-
commerciële omgeving wordt ‘tacit knowledge’ uitgewisseld. Tacit knowledge is incomplete, 
individuele kennis die moeilijk over te dragen is. Het is kennis en informatie die ontstaat uit </pre>

====================================================================== Einde pagina 697 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 698 ======================================================================

<pre>12 
 ervaringen en wordt beïnvloed door gevoelens en inzichten. Door middel van interactie wordt 
tacit knowledge uitgewisseld. Dit zorgt ervoor dat alle bedrijven binnen een cluster een beter 
beeld krijgen over de markt in het algemeen. Hoe meer bedrijven er in de omgeving zijn, hoe 
groter de kennis spillover (McCann, 2013). Bedrijven die in de nabijheid zijn gevestigd hebben 
daarmee een concurrentievoordeel ten opzichte van bedrijven die elders gevestigd zijn.  
2.3.3  Non -traded local inputs 
Het clusteren van bedrijven kan mogelijkheden bieden om efficiënter specialistische goederen 
en diensten te verkrijgen. Dit worden ook wel non-traded local inputs genoemd. Bedrijven 
moeten soms gebruik maken van specialistische dienstverleners. Voor de dienstverleners is het 
gunstig om zich in de nabijheid van deze bedrijven te vestigen omdat al deze bedrijven dan 
gebruik kunnen maken van de aangeboden diensten. Voor de bedrijven is het gunstig omdat de 
prijzen van deze diensten dalen als er door meerdere bedrijven gebruik van wordt gemaakt. 
Naast specialistische dienstverlening is ook specialistische infrastructuur een voorbeeld van een 
non-traded local input. Gerelateerde bedrijven hebben vaak vergelijkbare behoeften als het gaat 
om specialistische infrastructuur, bijvoorbeeld een glasvezelnetwerk. Wanneer meer bedrijven 
in dezelfde locatie gebruik hiervan maken, zullen de kosten per bedrijf lager uitvallen (McCann, 
2013). Bedrijven die buiten de regio zijn gevestigd kunnen hier niet van profiteren en hebben 
dus een nadeel ten opzichte van de bedrijven die wel in die regio zijn geclusterd.   
2.3.4  Local skilled labour pool 
De derde oorzaak van het optreden van agglomeratievoordelen is het bestaan van een 
gespecialiseerde lokale arbeidspoule. Als in een regio een groot aantal gerelateerde bedrijven is 
gevestigd, bevindt zich daar ook een grote groep werknemers met sectorspecifieke kennis en 
ervaring. Dit maakt het voor bedrijven makkelijker en daardoor goedkoper om nieuw personeel 
aan te trekken. Zij kunnen sneller nieuw personeel aantrekken als dat nodig is om op die manier 
in te spelen op veranderende marktomstandigheden. Daarnaast zullen de kosten van het trainen 
en opleiden van werknemers dalen, aangezien er een grote groep arbeidskrachten is die de 
benodigde kennis en ervaring hebben (McCann, 2013). Ook hier geldt dat de bedrijven die in de 
regio gevestigd zijn een concurrentievoordeel hebben ten opzichte van bedrijven die niet in deze 
regio gevestigd zijn.  
2.3.5  Clusters 
De agglomeratievoordelen en de oorzaken zoals beschreven door Marshall zijn 
lokalisatievoordelen. De voordelen hebben betrekking op een groep van gerelateerde bedrijven 
die in dezelfde plaats gevestigd zijn (McCann, 2013). Deze lokalisatievoordelen waren een 
inspiratie voor Michael Porters (1990) clustertheorie. Porters (2000) definitie van een cluster is 
‘een groep van geografisch nabijgelegen onderling verbonden bedrijven en verwante 
instellingen in een bepaald vakgebied, met elkaar verbonden door overeenkomsten en 
complementariteit’. De geografische omvang van een cluster kan variëren van een stad of 
provincie tot een land of een groep van aangrenzende landen.  
Sectoren zijn vaak aan elkaar verbonden door verticale en horizontale verbanden. Verticale 
verbanden zijn die tussen de toeleverancier en de afnemer. De horizontale verbanden ontstaan 
tussen sectoren die leveren aan dezelfde groep klanten of gebruik maken van dezelfde 
technologieën of infrastructuur. Bedrijven uit gerelateerde sectoren investeren allemaal in 
specifieke maar gerelateerde technologie, onderzoek en infrastructuur waardoor er spillovers </pre>

====================================================================== Einde pagina 698 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 699 ======================================================================

<pre>13 
 ontstaan. Door het cluster wordt de schaal waarop investeringen plaatsvinden groter. Hierdoor 
wordt het proces van het creëren van productiefactoren versneld en vergroot (Porter, 1990).  
Clusters kunnen worden onderverdeeld in drie typen: pure agglomeratie, industrieel complex en 
sociaal netwerk. Een pure agglomeratie wordt gekenmerkt door een versplintering van 
bedrijven, geen enkel bedrijf is marktleider. Relaties tussen bedrijven zijn vaak tijdelijk en er 
bestaat geen loyaliteit tussen bedrijven. Het cluster is open voor nieuwe bedrijven. Een bedrijf 
dat zich in het cluster vestigt, profiteert van de voordelen die in het cluster ontstaan. De enige 
prijs die bedrijven moeten betalen om toegang te krijgen tot het cluster is de huur van het 
bedrijfspand. De prijs hiervan zal stijgen naarmate er meer bedrijven naar het cluster trekken. 
De huurprijs is daardoor een indicatie voor de prestaties van het cluster. Dit type clu stering 
komt alleen voor binnensteden. Een industrieel complex wordt gekenmerkt door langdurige, 
stabiele en voorspelbare relaties tussen bedrijven. In het cluster zijn een aantal bedrijven te 
vinden die vaak erg groot zijn. Deze bedrijven doen ieder aanzienlijke langetermijninvesteringen 
voornamelijk in materieel en onroerend goed. Toegang tot het cluster is beperkt door de hoge 
kosten die toetreden tot het cluster met zich mee brengt. Bedrijven zijn bij elkaar gevestigd om 
op die manier de transporttransactiekosten te verlagen. Voorbeelden van industriële complexen 
zijn te vinden in de staal- en chemische industrie. Het sociale netwerk is een cluster dat 
gebaseerd is op vertrouwen en loyaliteit tussen belangrijke vertegenwoordigers van 
verschillende bedrijven en organisaties. Na verloop van tijd en door het delen van ervaringen 
ontstaat een vertrouwensband tussen deze bedrijven. Het netwerkmodel is in essentie niet 
ruimtelijk van aard, maar ruimtelijke nabijheid zal het opbouwen van deze relaties wel 
bevorderen. Ruimtelijke nabijheid alleen is niet genoeg om tot het cluster toe te treden. Sociale 
netwerk clusters zijn op lokaal niveau te vinden, maar niet in steden. Silicon Valley is een 
voorbeeld van zo’n cluster (McCann, 2013).   
2.4  Multiplier effect 
Bedrijven hebben zowel een direct als een indirect effect op de regionale economie. Een bedrijf 
heeft een direct effect door de directe werkgelegenheid die het creëert. Daarnaast kunnen 
bedrijven een multiplier effect genereren. Dit is het indirecte effect dat een bedrijf heeft op de 
regionale economie door de uitgaven die het doet aan regionaal geproduceerde goederen en 
diensten in andere sectoren. Doordat de vraag naar deze goederen en diensten omhoog gaat, zal 
ook de productie hiervan omhoog gaan. Om die productie te kunnen verhogen zal extra 
personeel worden aangenomen. Dit kan worden veroorzaakt door het inkopen van bepaalde 
producten of grondstoffen die nodig zijn in het productieproces of door het uitbesteden van 
activiteiten. Bedrijven besteden soms werkzaamheden uit aan andere bedrijven. Er zijn 
verschillende redenen om dit te doen. Bedrijven kunnen op deze manier besparen op 
personeelskosten. Zeker als activiteiten kunnen worden uitbesteed aan bedrijven in 
lagelonenlanden kan het voordelig zijn. Bovendien zijn bedrijven meer flexibel. Als de vraag 
sterk stijgt, kunnen bepaalde werkzaamheden worden uitbesteed aan andere bedrijven. Zelfs als 
de kosten voor het uitbesteden hoger zijn dan zelf personeel in dienst nemen, kan uitbesteden 
op de lange termijn goedkoper zijn. Door een deel van de werkzaamheden in perioden met een 
hoge vraag uit te besteden worden op korte termijn kosten gemaakt. Maar deze zijn vaak lager 
dan het vast in dienst hebben van het aantal mensen dat nodig is in perioden waarin de vraag 
hoog is. Daarnaast is het mogelijk voor bedrijven om gebruik te maken van specialistische 
producten en diensten die zij niet kunnen veroorloven om intern in het bedrijf te hebben 
(Abraham & Taylor, 1993) . Bedrijven hebben op deze manier een indirect effect op de regionale </pre>

====================================================================== Einde pagina 699 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 700 ======================================================================

<pre>14 
 werkgelegenheid (Heijman & Schipper, 2010; McCann, 2013). De mate waarin de ze effecten 
optreden is sectorafhankelijk. Het directe effect van arbeidsintensieve bedrijven op de regionale 
werkgelegenheid zal groter zijn dan het effect van kapitaalintensieve bedrijven. Sectoren als 
geheel hebben ook een effect op de regionale economie. Groei in één sector kan een spillover 
effect hebben op andere sectoren. Dit zorgt voor een groei van de totale regionale economie. De 
mate waarin een sector invloed uitoefent op de totale economie is niet constant maar verandert 
in de loop van de tijd. Bijvoorbeeld door de ontwikkeling van nieuwe technologieën of doordat 
het belang van een sector groeit of afneemt ten opzichte van andere sectoren (Hanink, 2007).  
Naast directe en indirecte bijdragen onderscheiden Harris et al. (2010) ook geïnduceerde 
bijdragen. Dit zijn de extra effect en op de inkomens van huishoudens. Meer uitgaven in een 
sector zullen de hoeveelheid geproduceerde goederen en diensten vergroten. Dit zal leiden tot 
hogere inkomens door middel van meer werkuren of het aantrekken van nieuw personeel. Een 
deel van dit extra inkomen zal worden besteed aan goederen en diensten in bepaalde sectoren, 
wat weer zal leiden tot een verhoging van de productie van deze goederen en diensten.  
Deze effecten worden veroorzaakt door ‘backward linkages’ en ‘forward linkages’. Voor de 
productie in een sector is vaak input nodig vanuit andere sectoren. Zij zijn de toeleveranciers 
voor deze sector. Als de productie in de sector wordt verhoogd, zal de vraag naar de producten 
van de toeleveranciers ook stijgen. Dit wordt het effect van de backward linkage genoemd. De 
sector is verbonden aan de sectoren die de input leveren en heeft daardoor een direct en een 
indirect effect op de productie van die sectoren. De backward linkage wordt uitgedrukt in de 
mate waarin een sector gebruik maakt van de input van andere sectoren. Hoe groter deze 
waarde is voor een sector, hoe groter de afhankelijkheid van de toeleveranciers en hoe meer de 
economie gestimuleerd zal worden als de productie in deze sector wordt verhoogd. De 
backward linkage heeft een effect op de vraagzijde. De forward linkage heeft een effect op de 
aanbodzijde. De productie in een sector wordt vaak ook gebruikt als input voor andere sectoren. 
Een verhoging van de productie betekent een grotere hoeveelheid input voor andere sectoren. 
De forward linkage geeft het aandeel van de output in een sector die dient als input voor andere 
sectoren in de economie. Hoe groter deze waarde, hoe meer output er wordt gebruikt als input 
in andere sectoren en hoe meer een verhoging van de productie de economie zal stimuleren (San 
Cristóbal & Biezma, 2006).  
2.5  Berekening van multipliers 
2.5.1  Economic base model 
Er zijn verschillende manieren om regionale multipliers te berekenen. In deze paragraaf worden 
de meest gebruikelijke methoden uiteengezet. De eerste is het economic base model. Het 
economic base model verdeelt de economie in twee verschillende sectoren: de basic sector en de 
non-basic sector. De basic sector is voornamelijk afhankelijk van de externe economische 
omstandigheden. De bedrijven in deze sector opereren op markten buiten de regio. Bedrijven 
die op de nationale of globale markt opereren, zullen bijna al hun producten buiten de regi o 
verkopen waar zij gevestigd zijn. De vraag wordt in dit geval bijna volledig bepaald door de 
markt buiten de lokale economie. De non-basic sector is voornamelijk afhankelijk van de interne 
economische omstandigheden. Bedrijven in de non-basic sector opereren op markten binnen de 
regio. Het economic base model wordt gebruikt om aan te tonen welke invloed basic en non-
basic sectoren hebben op de regionale economie. Dit wordt gedaan door middel van de 
economic base multiplier. Deze geeft de verhouding weer van de totale werkgelegenheid ten </pre>

====================================================================== Einde pagina 700 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 701 ======================================================================

<pre>15 
 opzichte van de werkgelegenheid in de basic sector. De multiplier toont de veranderingen in de 
totale werkgelegenheid in een regio op basis van veranderingen in de export (McCann, 2013).  
2.5.2  Keynesiaanse regionale multiplier 
De tweede manier om regionale multipliers te berekenen is de Keynesiaanse regionale 
multiplier. Dit is een bewerking van het nationale Keynesiaanse inkomen-uitgaven multiplier 
model. In het nationale Keynesiaanse multiplier model wordt de verandering in het inkomen 
geassocieerd met een verandering in de totale vraag. Het nationale model kan worden toegepast 
op de regio. In dit geval is het totale inkomen het totale regionale inkomen. Dit totale regionale 
inkomen is gelijk aan de som van de regionale consumptie, regionale investeringen, regionale 
overheidsuitgaven en regionale export min de regionale import. Een verandering in één van 
deze componenten heeft een effect op het totale inkomen. De multiplier kan worden berekend 
door de verandering in het totale regionale inkomen te delen door de verandering in de totale 
vraag (McCann, 2013). 
De multiplier effecten die bedrijven kunnen genereren hebben niet alleen effect op de 
werkgelegenheid maar ook op het regionale inkomen. Werkgelegenheid en het regionale 
inkomen zijn aan elkaar verbonden. Consumptie is één van de componenten die het totale 
regionale inkomen beïnvloeden. De regionale consumptie zal hoger zijn als de werkgelegenheid 
hoog is.  
2.5.3  Regionale input-output analyse 
De derde methode om regionale multipliers te bereken is een regionale input-output analyse. 
Door middel van een regionale input-output analyse is het mogelijk om alle stromen van 
uitgaven tussen verschillende sectoren en tussen consumenten en sectoren te identificeren en 
de onderliggende handelsstructuur van de regionale economie te onthullen. Door de uitgaven 
van consumenten en sectoren in andere sectoren weer te geven, wordt het totale 
uitgavenpatroon in een regio duidelijk. Dit maakt het mogelijk om gedetailleerde regionale 
multipliers te berekenen. Op die manier wordt het mogelijk om te bepalen hoe de regionale 
economie in het algemeen, en hoe elk van de afzonderlijke regionale sectoren worden beïnvloed 
door een verandering in het niveau van de vraag van één of meer van de afzonderlijke regionale 
sectoren (McCann, 2013). De regionale input-output analyse geeft de meest gedetailleerde 
informatie.  
2.6  Delfstoffenwinning 
2.6.1  Specifieke kenmerken 
Delfstoffenwinning is een bijzondere economische sector. Het is een sector die een aantal 
specifieke kenmerken heeft waardoor het afwijkt van andere economische sectoren. Een 
belangrijk kenmerk van delfstoffenwinning is dat het een locatiespecifieke economische 
activiteit is. Veel bedrijven in andere sectoren baseren hun vestigingskeuze op diverse 
locatiefactoren zoals bereikbaarheid of aanwezige productiefactoren. Voor bedrijven die actief 
zijn in delfstoffenwinning geldt dit niet. Delfstoffen bevinden zich op een specifieke locatie en 
zullen ook op die locatie geëxploiteerd moeten worden (Dicken, 2011).    
Daarnaast is delfstoffenwinning over het algemeen een zeer kapitaalintensieve sector. Het 
aandeel arbeid ten opzichte van het aandeel kapitaal is erg laag. Vaak zijn er zeer dure, 
geavanceerde technieken nodig, niet alleen voor het opsporen en winnen van de delfstoffen </pre>

====================================================================== Einde pagina 701 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 702 ======================================================================

<pre>16 
 maar ook in de transportinfrastructuur. De sector wordt gedomineerd door grote bedrijven. 
Grote bedrijven hebben de mogelijkheden om de grote investeringen te doen die nodig zijn om 
delfstoffen te kunnen winnen (Dicken, 2011). De aardgassector vertoont hierdoor kenmerken 
van een industrieel complex. Toegang tot het cluster is beperkt door de enorme investeringen 
die nodig zijn om deel uit te kunnen maken van het cluster.  
Een ander uniek kenmerk is dat het geproduceerde goed niet hernieuwbaar is. De hoeveelheid 
aanwezige delfstoffen staat vast, onder nu bekende technologieën. Een aardgasveld wordt echter 
nooit volledig fysiek leeggehaald. Hoe minder aardgas er in een veld zit, hoe lager de druk wordt 
en hoe meer moeite het kost om een kleine hoeveelheid aardgas te winnen. Op een zeker punt 
kan dit economisch gezien niet meer uit. Door middel van metingen kan worden bepaald hoeveel 
aardgas er in een veld aanwezig is. Hierdoor staat de fysieke hoeveelheid redelijk vast. De 
economisch winbare voorraad kan echter wel veranderen. Een aantal factoren heeft hier invloed 
op. Als de gasprijs hoog is, zal een veld pas later economisch leeg zijn. De hoge prijs maakt het 
mogelijk om tegen hogere kosten een kleinere hoeveelheid gas te winnen en toch nog winst te 
maken. Bij een lage gasprijs zal de economische winbaarheid kleiner zijn. Daarnaast maken 
nieuwe technieken het mogelijk om tegen lagere kosten ook onder lage druk aardgas te winnen. 
De economisch winbare hoeveelheid kan dus variëren. Maar in tegenstelling tot andere sectoren 
is de productie van het goed eindig. Hoe meer er nu van wordt gebruikt, hoe minder er van 
overblijft voor in de toekomst (Dicken, 2011). 
2.6.2  Productieketen 
De productieketen van delfstoffenwinning kan in drie segmenten worden opgesplitst: de 
upstream sector, de midstream sector en de downstream sector. Onder de upstream sector valt 
de opsporing en winning van delfstoffen. De midstream sector bestaat uit de handel en logistiek 
van delfstoffen. De levering aan eindgebruikers valt onder de downstream sector (Energy Valley, 
2013).  
Dez
e verschillende activiteiten worden soms door één bedrijf uitgevoerd, maar vaak door 
verschillende bedrijven. Over het algemeen kunnen er vier verschillende typen bedrijven 
worden onderscheiden: 
- Verticaal geïntegreerde bedrijven: Dit zijn bedrijven die in de verschillende stadia van de 
delfstoffenwinning actief zijn. Zowel in de opsporing en winning, de handel en logistiek 
en het transport en de levering aan eindgebruikers. 
- Onafhankelijke producenten: Dit zijn bedrijven die gespecialiseerd zijn in de upstream 
activiteiten en nauwelijks betrokken zijn bij de levering van de delfstof. 
- Onafhankelijke transporteurs en verkopers: Dit zijn bedrijven die gespecialiseerd zijn in 
de handel en logistiek en het transport en levering aan eindgebruikers. Zij houden zich 
niet bezig met de winning van de delfstof.  
- Dienstverlenende bedrijven: Deze bedrijven verzorgen de booractiviteiten en logistieke 
dienstverlening aan de producenten.  
De rol van gespecialiseerde dienstverlenende bedrijven is sterk toegenomen. Werkzaamheden 
zoals bijvoorbeeld het plaatsen van boorinstallaties of onderhoud aan putten worden vaak 
uitbesteed aan deze bedrijven (Dicken, 2011). </pre>

====================================================================== Einde pagina 702 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 703 ======================================================================

<pre>17 
 2.7  Samenvatting 
De ontwikkeling van een regio wordt bepaald door de regionale economische structuur en 
regiospecifieke omstandigheden. Ruimte en economie zijn sterk met elkaar verbonden. 
Economische groei is ruimtelijk geconcentreerd in bepaalde gebieden als gevolg van he t 
optreden van agglomeratievoordelen. Dit maakt de regio aantrekkelijker doordat bedrijven 
kunnen profiteren van de kennis die in de regio aanwezig is, specialistische infrastructuur en 
dienstverlening en een lokale arbeidspoule. De ruimtelijk economische structuur van een regio 
staat niet vast. De verdeling van economische activiteiten verandert door de tijd. De 
economische groei van regio’s is padafhankelijk. Sectoren die zich ontwikkelen in een gebied zijn 
vaak gerelateerd aan sectoren die al vertegenwoordigd zijn in de regio.  
Bedrijven hebben een effect op de regionale economie. Zij zorgen voor een direct effect op de 
werkgelegenheid door de banen die zij creëren. Daarnaast kunnen bedrijven een multiplier 
effect genereren. Dit is het indirecte effect dat een bedrijf heeft op de regionale economie. Dit 
wordt veroorzaakt door de uitgaven die bedrijven doen aan regionaal geproduceerde goederen 
en diensten in andere sectoren. Omdat de vraag naar die goederen en diensten daardoor 
omhoog gaat, wordt er meer personeel aangenomen om in de vraag te kunnen voorzien. Ook 
besteden bedrijven soms werkzaamheden uit aan andere bedrijven. Daarnaast hebben bedrijven 
een extra effect op de inkomens van huishoudens. Als de productie omhoog gaat, zal dit leiden 
tot hogere inkomens in de regio door middel van meer uren of het aantrekken van nieuw 
personeel. Dit is het geïnduceerde effect.  
Delfstoffenwinning is over het algemeen een zeer kapitaalintensieve sector waar grote 
investeringen in om gaan. De sector wordt gedomineerd door grote bedrijven. Zij hebben de 
mogelijkheden om de grote investeringen te doen die nodig zijn. Een belangrijk kenmerk van 
delfstoffenwinning is dat het een locatiespecifieke activiteit is. Delfstoffen bevinden zich op een 
specifieke locatie en zullen ook daar gewonnen moeten worden. Daarnaast is het geproduceerde 
goed in tegenstelling tot meeste andere producten niet hernieuwbaar. Hoe meer er nu van wordt 
gebruikt, hoe minder er over blijft voor in de toekomst.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 703 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 704 ======================================================================

<pre>18 
 3 Aandeel en belang van de aardgaswinning in Noord-Nederland 
3.1 Aardgasbaten in Nederland 
Nederland is een grote aardgasproducent in Europa. In 2008 was 36% van de aardgaswinning in 
de Europese Unie afkomstig uit Nederland (Harris et al. 2010). Voor de Nederlandse staat is de 
aardgaswinning een belangrijke bron van inkomsten. Door middel van dividenden, 
vennootschapsbelasting en inkomsten uit verleende concessierechten profiteert de staat van het 
aardgas. De aardgasbaten kunnen jaarlijks verschillen. Dit is afhankelijk van de hoeveelheid 
aardgas die jaarlijks gewonnen wordt en de gasprijs. Figuur 3.1 heeft de totale aardgasbaten en 
het aandeel in de totale Rijksinkomsten weer van 1966 tot en met 2012. In 2012 waren de 
aardgasbaten 14,5 miljard euro.  
Figuur 3.1 Aardgasbaten en het aandeel in totale Rijksinkomsten (Aardgas Nederland, 2014)  
Van de opbrengsten van de gaswinning uit het Groningenveld gaat 90% naar de Nederlandse 
staat en 10% naar de NAM (Meijer et al. 2013). Van de opbrengsten uit de kleine velden gaat 65 
tot 70% naar de Nederlandse staat (Aardgas Nederland, 2014). Noord-Nederland ontvangt zelf 
geen directe opbrengsten van de aardgaswinning.  
Tot 1994 gingen de aardgasbaten rechtstreeks naar de algemene middelen. Dit was echter niet 
zonder risico. Als het aardgas op zou raken, kon dit voor een groot financieringsprobleem 
zorgen. Om te voorkomen dat dit zou gebeuren, werd in 1994 het Fonds Economische 
Structuurversterking (FES) opgericht. Een deel van de aardgasbaten zouden naar dit fonds gaan. 
Het FES werd ingezet voor investeringen in projecten die van nationaal belang zijn en de 
economische structuur versterken. Het FES is onder andere gebruikt voor de Betuwelijn en de 
Hogesnelheidslijn (CBS, 2011). Vanaf 1 januari 2011 is het FES niet meer in werking. De 
aardgasbaten komen nu weer ten goede van de algemene middelen (Algemene Rekenkamer, 
2011). Door middel van het FES kwam een groot deel van de aardgasbaten toe aan grootschalige 
infrastructuurprojecten, voornamelijk in de Randstad. Noord-Nederland deelde in vergelijking 
met andere regio’s het minst mee (Meijer et al. 2013). Dat er in Nederland grote hoeveelheden 
aardgas worden gewonnen is niet alleen van economisch belang, maar zorgt voor een zekerheid 
van de gasvoorziening. Nederland heeft een constante gasaanvoer die niet verstoord wordt door 
gebeurtenissen van buitenaf. In januari 2009 stopte Rusland de aanvoer van gas naar Oekraïne 
vanwege een geschil. Hierdoor zaten ook landen als Macedonië en Bulgarije plotseling zonder 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 704 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 705 ======================================================================

<pre>19 
 gas. Doordat Nederland zelf aardgas wint, zal het aanbod van aardgas zeker zijn (Harris et al. 
2010).  
De aardgaswinning is een zeer kapitaalintensieve sector. De lopende kosten zijn relatief laag ten 
opzichte van de enorme toegevoegde waarde. Het aandeel van de loonkosten op de toegevoegde 
waarde is slechts 5% (CBS, 2011). Hierdoor is het directe effect op de werkgelegenheid relatief 
laag. De waarde van het geproduceerde goed, aardgas, is zeer hoog. Delfstoffenwinning heeft een 
aandeel van 40% in de toegevoegde waarde van de provincie Groningen. Hierdoor worden vaak 
verkeerde beelden geschetst. In 2010 was in Groningen het bruto binnenlands product (bbp) 
per inwoner €49. 000, verreweg het hoogst van alle provincies. Als de aardgaswinning buiten 
beschouwing wordt gelaten was het b bp per inwoner in Groningen €29. 000, een verschil van 
€20 .000. Daarmee stond Groningen op de negende plek in plaats van bovenaan (CBS, 2012). 
Omdat de opbrengsten van de aardgaswinning naar de Rijksoverheid en de NAM gaan, ontvangt 
Groningen geen directe opbrengsten. De aardgaswinning zal daarom niet meegerekend moeten 
worden in het bbp van Groningen.  
3.2  Aardgas in de Nederlandse energievoorziening 
Aardgas speelt een belangrijke rol in de Nederlandse energievoorziening. Door de grote 
hoeveelheden aardgas die in het Groningenveld zijn gevonden, is Nederland al vroeg overgestapt 
op een aardgaseconomie. Tegenwoordig is 98% van de Nederlanders aangesloten op het gasnet 
(Aardgas Nederland, 2014). Al sinds de jaren ’70 voorziet aardgas voor 45% van de Nederlandse 
energievoorziening. Nederland is hiermee koploper onder de lidstaten van het Internationaal 
Energieagentschap (IEA). De laatste jaren is aardgas onder veel van deze lidstaten sterk in 
opkomst (CBS, 2011).  
De afgelopen jaren schommelde het aardgasverbruik tussen 44 miljard m3 en 52 miljard m3 
(figuur 3.2). De jaren waarin het verbruik erg hoog is, zijn jaren waarin de winter zeer koud was 
of langer duurde dan gemiddeld. Het aardgasverbruik is dan hoger omdat er meer gas wordt 
gebruikt om huizen en kantoren te verwarmen.   
Figuur 3.2 Aardgasverbruik in Nederland in de periode 1995-2010 (CBS, 2011) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 705 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 706 ======================================================================

<pre>20 
 Aardgas wordt in Nederland voornamelijk gebruikt om warmte op te wekken. Ongeveer 75% 
van de warmtebehoefte wordt vervuld met aardgas. In de industrie wordt aardgas gebruikt om 
warmte op te wekken. In de land- en tuinbouw wordt aardgas gebruikt om kassen te 
verwarmen, in de commerciële sector voor het verwarmen van kantoorgebouwen en door 
huishoudens voor verwarming van het huis, voor warm water en voor koken. Verder wordt 
aardgas gebruikt voor het opwekken van elektriciteit en is het een belangrijke grondstof voor de 
petrochemische industrie. De petrochemische industrie is goed voor 9% van het totale 
Nederlandse aardgasverbruik (Aardgas Nederland, 2014). Figuur 3.3 geeft een overzicht van de 
hoeveelheid aardgas die wordt gebruikt voor verschillende doeleinden.  
Figuur 3.3 Aandeel van het aardgasgebruik voor verschillende doeleinden in Nederland in de periode 2002-2008 
(CBS, 2011) 
Het aardgas dat in het Groningenveld gewonnen wordt, is laagcalorisch. Gas uit de kleine velden 
of uit het buitenland is hoogcalorisch. De samenstelling van het aardgas is verschillend. 
Laagcalorisch gas bevat meer stikstof. Het laagcalorisch gas uit het Groningenveld is het 
standaardgas voor eindgebruikers in Nederland, met name voor de kleinverbruikers zoals 
huishoudens. Het hoogcalorisch gas wordt gebruikt door grote industriële afnemers en 
elektriciteitscentrales die direct zijn aangesloten op het gasnet (Ministerie van Economische 
Zaken, 2013). De Nederlandse verwarmingsketels en bedrijven zijn geschikt voor laagcalorisch 
gas en niet voor hoogcalorisch. Nederlandse huishoudens en bedrijven zijn daardoor afhankelijk 
van het gas uit het Groningenveld. Het is mogelijk om hoogcalorisch gas om te zetten naar 
laagcalorisch gas door er stikstof aan toe te voegen. Maar de mogelijkheid om dit te doen, is 
beperkt (Rijksoverheid, 2013).  
3.3  Structuur Nederlandse aardgassector 
Om uitspraken te kunnen doen over het aandeel en belang van de aardgaswinning voor Noord-
Nederland, zal eerst de structuur van de Nederlandse aardgassector in beeld worden gebracht. 
De aardgassector is een keten van verschillende activiteiten waar verschillende organisaties bij 
betrokken zijn. In 2010 hebben Harris et al. in opdracht van het ministerie van Economische 
Zaken onderzoek gedaan naar de Nederlandse aardgassector. Zij hebben de volgende 
activiteiten onderscheiden:   
 Opsporing en winning 
 Transport en opslag 
 Handel en levering 
 Liquid natural gas (LNG) terminal en import  
 Onderzoek en ontwikkeling (R&D) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 706 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 707 ======================================================================

<pre>21 
 Opsporing en winning 
De opsporing en winning van aardgas in Nederland wordt grotendeels gedaan door de NAM. De 
NAM heeft hier niet het alleenrecht, er zijn ook concessies uitgereikt voor gasvelden aan 
buitenlandse partijen. Het grootste deel van het aardgas wordt gewonnen door de NAM. Op land 
is 99% van de aardgaswinning in handen van de NAM. Op het continentaal plat is slechts 25% 
van de aardgaswinning in handen van de NAM. Het overige aardgas wordt gewonnen door 
buitenlandse partijen. In totaal is de NAM verantwoordelijk voor 75% van de Nederlandse 
aardgaswinning (Harris et al. 2010). De NAM is een joint venture van Shell en Exxon Mobil. Zij 
hebben ieder een aandeel van 50%.  
De NAM heeft in 1959 het gasveld bij Slochteren ontdekt. De concessie voor het Groningenveld is 
uitgereikt aan de NAM, maar de NAM is gedeeltelijk aandeelhouder. Begin jaren ’60 werd het 
Maatschap Groningen opgericht waarin de NAM  een aandeel van 60% heeft. De overige 40% is 
in handen van Energie Beheer Nederland (EBN). De overheid, vertegenwoordigd door het 
ministerie van Economische Zaken, is de enige aandeelhouder in EBN (CBS, 2011). EBN is 
verantwoordelijk voor het beheer en investeert samen met nationale en internationale bedrijven 
in het opsporen en winnen van aardgas en in gasopslagen in Nederland. EBN is aandeelhouder in 
een aantal gas- en olievelden en deelt daardoor ook mee in de opbrengsten hiervan. EBN werkt 
samen met nationale en internationale gasmaatschappijen in 128 winningvergunningen en 48 
opsporingvergunningen. Het grootste deel hiervan is op zee. Het aandeel van EBN verschilt per 
vergunning, maar ligt tussen de 40% en 50% (EBN, 2013). Omdat het ministerie van 
Economische Zaken de enige aandeelhouder is in EBN gaan de opbrengsten van de gas- en 
olievelden waar EBN in meedeelt naar de Rijksoverheid.  
Transport en opsl ag 
Gasunie is verantwoordelijk voor het transport en de opslag van aardgas. Gasunie houdt zich 
daarom bezig met het aanleggen van nieuwe leidingen, ondergrondse opslagen maar ook met 
beheer- en onderhoudswerkzaamheden. Gasunie verzorgt niet alleen het transport van aardgas 
in Nederland maar ook in Noord Duitsland. Gasunie heeft twee dochterbedrijven die het 
transportnetwerk beheren. In Nederland is dit Gasunie Transport Services (GTS), in Duitsland is 
dit Gasunie Deutschland (Gasunie, 2013a). Gasunie is volledig in handen van de overheid (CBS, 
2011).  
Het Nederlandse gastransportnet kent twee verschillende gastransportleidingen: een hoge druk 
transportnet voor laagcalorisch gas en één voor hoogcalorisch gas. Het transportnet voor 
laagcalorisch gas transporteert gas uit het Groningenveld naar regionale distributienetten en 
naar het buitenland. Via de regionale distributienetwerken wordt het gas afgeleverd bij de 
eindgebruikers, zoals huishoudens. Het hoge druk transportnet voor hoogcalorisch gas 
transporteert het gas van de kleine gasvelden en het gas dat door Nederland wordt 
geïmporteerd naar directe afnemers, zoals grote industriële organisaties en 
elektriciteitscentrales. Ook hoogcalorisch gas wordt naar het buitenland getransporteerd 
(Rijksoverheid, 2013).  
Handel en levering 
GasTerra is verantwoordelijk voor de handel en levering van aardgas in Nederland. GasTerra 
heeft meerdere aandeelhouders. Shell en Exxon Mobil hebben ieder een aandeel van 25%. 
Verder heeft de overheid, vertegenwoordigd door het ministerie van Economische Zaken een 
aandeel van 10%. De overige 40% is in handen van EBN. GasTerra heeft een belangrijk aandeel </pre>

====================================================================== Einde pagina 707 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 708 ======================================================================

<pre>22 
 in de Nederlandse gasvoorziening. Naast dat GasTerra handelt in Nederlands gas kopen zij ook 
buitenlands aardgas in. Onder andere uit Rusland en Noorwegen wordt aardgas geïmporteerd. 
Het overgrote deel van het aardgas dat GasTerra verhandelt, is Nederlands. In 2012 was 57% 
van het aardgas dat werd in gekocht afkomstig uit het Groningenveld. In Nederland levert 
GasTerra zowel aan energieleveranciers als rechtstreeks aan grote bedrijven en industrieën. Een 
deel van het aardgas wordt op de Europese gasmarkt verkocht en geëxporteerd (GasTerra, 
2013).  
De energieleveranciers zijn ook betrokken bij de handel en levering van aardgas. Zij zijn actief op 
de gasmarkt en zorgen ervoor dat het gas aan particulieren wordt geleverd. De markt wordt 
door vier bedrijven gedomineerd: Essent, Eneco, Nuon en Delta. Zij hebben samen een 
marktaandeel van 85% (Harris et al. 2010).  
LNG terminal en import 
De Nederlandse LNG terminal ligt in de haven van Rotterdam. Het station is in 2011 in gebruik 
genomen en heeft een capaciteit van 12 miljard kubieke meter per jaar. Een aantal buitenlandse 
bedrijven heeft hier een aandeel in. Er waren plannen om ook in de Eemshaven een LNG 
terminal te bouwen. Maar in 2010 bleek uit een haalbaarheidsonderzoek dat een nieuwe 
terminal niet nodig was omdat de capaciteit in Europa gegroeid was. Ook plannen voor een 
tweede LNG terminal in de Rotterdamse haven gingen niet door, wegens een gebrek aan 
investeerders (Harris et al. 2010) . De LNG terminal zal verder in dit onderzoek worden gerekend 
onder het transport en opslag van aardgas. De reden hiervoor is dat de LNG terminal ook een 
gasopslagsysteem is en onderdeel uitmaakt van het gastransportnetwerk.   
Onderzoek en ontwikkeling 
Verschillende organisaties zijn in Nederland betrokken bij onderzoek en ontwikkeling in de 
gassector. Dit zijn organisaties als TNO, ECN en KEMA, maar ook Nederlandse universiteiten 
zoals de Technische Universiteit Delft en de Rijksuniversiteit Groningen. Op dit moment wordt 
vooral veel onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor het produceren van groen gas (Harris 
et al. 2010).  
Figuur 3.4 geeft een schematisch overzicht van de verschillende partijen die betrokken zijn bij 
de aardgaswinning in Nederland.  
 
Figuur 3.4 Organisatie van de Nederlandse gaswinning, 2010 (CBS, 2011 bewerkt) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 708 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 709 ======================================================================

<pre>23 
 De overheid heeft aandelen in verschillende organisaties die betrokken zijn bij de 
aardgaswinning in Nederland. Op deze manier kan zij invloed uitoefenen op de manier waarop 
het gas wordt geëxploiteerd (CBS, 2011).  
3.4  Aardgaswinning in Noord-Nederland 
3.4.1 Aardgasvelden in Nederland 
Een groot deel van het Nederlandse aardgas wordt gewonnen in Groningen. In 2010 werd in 
Nederland 84 miljard m3 aardgas gewonnen (CBS, 2011). Hiervan was ruim 51 miljard m3 
afkomstig uit het Groningenveld (NAM, 2011). Op 1 januari 2013 waren er 265 aardgasvelden in 
productie, waarvan 152 op het continentaal plat en 113 op het land (NLOG, 2013). Van de 265 
aardgasvelden heeft de NAM 175 velden in productie (NAM, 2013c). Figuur 3.5 toont een 
overzicht van alle aardolie- en aardgasvelden in Nederland op 1 januari 2013. De groene vlakken 
zijn de aardgasvelden. 
 
Figuur 3.5 Aardgas- en aardolievelden in Nederland (NLOG, 2013) 
3.4.2  Werkgelegenheid 
De aardgaswinning zorgt voor werkgelegenheid in Noord-Nederland. De verschillende bedrijven 
die actief zijn in de aardgaswinning creëren zowel direct als indirect werkgelegenheid. In deze 
paragraaf wordt gekeken hoeveel werkgelegenheid er door de aardgaswinning in Noord-
Nederland worden gecreëerd.  
 
Om bedrijven in te delen naar economische hoofdactiviteit gebruikt het CBS de Standaard 
Bedrijfsindeling (SBI). De SBI kent meerdere niveaus. Delfstoffenwinning is een economische 
activiteit op het eerste niveau. Op het tweede niveau wordt dit uitgesplitst naar winning van 
aardolie en aardgas, delfstoffenwinning (geen olie en gas) en dienstverlening voor de winning 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 709 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 710 ======================================================================

<pre>24 
 van delfstoffen. Deze economische activiteiten worden door het CBS (2013a) als volgt 
gedefinieerd: 
Delfstoffenwinning:    De winning van in de na tuur voorkomende mineralen in  
      vaste vorm (steenkool, turf en erts), in vloeibare vorm  
      (aardolie) of in de vorm van een gas (aardgas). Winning  
     vindt plaats door middel van ondergronds mijnbouw,  
     dagbouw of boringen. Transport, hande l en levering  
      blijven hier buiten beschouwing.  
Dienstverlening voor de winning:  Specifieke diensten zoals het opbouwen, repareren,  
van delfstoffen     ontmantelen van boortorens en cementeren, afdichten e.d.  
       van olie - en gasputten, proefboren  voor de winning van   
      delfstoffen en exploratie via bodemmonsters en geologisch  
      onderzoek.  
Winning van aardolie en aardgas:  De winning van aardolie en aardgas.   
Er zijn geen instanties die de werkgelegenheidscijfers voor de gassector in Noord-Nederland 
bijhouden. De cijfers zijn daarom uit verschillende bronnen gecombineerd. In sommige gevallen 
moesten cijfers nog berekend worden. Bijvoorbeeld als er alleen gegevens bekend zijn over de 
totale delfstoffenwinning. Het grootste deel van de delfstoffenwinning bestaat uit 
aardgaswinning. De Nederlandse aardgaswinning vormt 88% van de totale delfstoffenwinning . 
De overige delfstoffen die worden gewonnen zijn ruwe olie en gascondensaat, zand, grind en klei 
(CBS, 2011). Om een reële schatting te maken van het aantal personen dat werkzaam is in de 
aardgaswinning, wordt 88% van het aantal werkzame personen in de delfstoffenwinning 
genomen.  
De informatie die beschikbaar is, wordt eerst puntsgewijs weergegeven en daarna 
samengevoegd.  
- In 2009 werkten in de drie noordelijke provincies 257 werknemers in de winning van 
aardolie en aardgas (Edzes, Rijnks & Van Dijk, 2012). Hiervan wordt geschat dat 88% 
van de werknemers actief is in de winning van aardgas. Dit komt neer op 226 
werknemers. 
- Daarnaast waren er 1.704 personen werkzaam in de dienstverlening voor de winning 
van delfstoffen (Edzes, Rijnks & Van Dijk, 2012). Hiervan wordt geschat dat 88% van de 
werknemers actief is in de dienstverlening voor de winning van aardgas. Dit komt neer 
op 1.500 werknemers .  
- In 2009 werkten in de Kop van Noord-Holland afgerond 600 mensen in de 
delfstoffenwinning (CBS, 2013b). Ook hier wordt het aantal werknemers in de 
aardgaswinning geschat door uit te gaan van 88%. Dit komt neer op 528 personen.  
Deze getallen samen komen uit op ongeveer 2. 250 personen in Noord-Nederland die direct 
werkzaam zijn in de opsporing en winning van aardgas. 
Gasunie is verantwoordelijk voor het transport en de opslag van aardgas. Het is de enige partij in 
Nederland die het gastransportnet beheert. In 2013 had Gasunie 1.457 werknemers in dienst. 
Deze zijn verspreid over verschillende locaties in Nederland. Het hoofdkantoor is gevestigd in </pre>

====================================================================== Einde pagina 710 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 711 ======================================================================

<pre>    Groningen. Hier zijn 860 personen werkzaam. Op de overige locaties in Noord-Nederland (Spijk,  Veendam, Assen, Oldeboorn en Middenmeer) zijn in totaal 106 personen werkzaam. Bij elkaar  opgeteld zijn bij Gasunie in Noord-Nederland 966 werknemers in dienst. Figuur 3.6 laat de  geografische spreiding van medewerkers van Gasunie in Nederland zien.    Aantal GU-medewerkers per vestiging ‚ ©  Pedder 1:12 201) one &             Total 1457 eedewetat  Wasre an) modewat at fonder ioc ste              Figuur 3.6 Aantal medewerkers Gasunie per vestiging op 1-12-2013 (Gasunie, 2013b)    Bij GasTerra waren in 2012 189 werknemers in dienst (GasTerra, 2013). Het kantoor is  gevestigd in Groningen.    In Noord-Nederland zijn verschillende projecten die onderzoek doen naar veranderingen in de  aardgassector en nieuwe mogelijkheden voor het produceren van groen gas. De volgende  projecten waren bezig met onderzoek in de gassector in 2012.    - Energy Delta Gas Research (EDGaR) is een consortium van tien verschillende  organisaties en onderzoeksinstellingen. Onder andere ECN, de Rijksuniversiteit  Groningen, de Technische Universiteit Delft en de Hanzehogeschool Groningen zijn er bij  betrokken. De onderzoekslijnen van het project zijn gericht op toekomstige  energiesystemen en veranderende gasmarkten. Het project loopt van 2010 tot 2015 en  er zijn ongeveer honderd onderzoekers bij betrokken. Het onderzoeksbudget is 42  miljoen euro (Energy Valley, 2013). EDGaR wordt gesubsidieerd door SNN, de provincie  Groningen, het Europese Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) en het ministerie  van Economische Zaken (EDGaR, 2013).   - _Flexigas is een samenwerking van vijftien verschillende bedrijven en kennisinstellingen.  Het project is gericht op het ontwikkelen van componenten voor de biogasketen om zo  efficiënt mogelijk biogas te kunnen produceren, transporteren en gebruiken. Aan het  project zijn negentien onderzoekers verbonden. De looptijd van het project is vier jaar,  van 2010 tot 2014. Er is een budget van 6,3 miljoen euro beschikbaar (Energy Valley,  2013).    25</pre>

====================================================================== Einde pagina 711 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 712 ======================================================================

<pre>26 
 - Het project EDIaal is in 2011 van start gegaan en loopt tot 2014. Het is een project van 
het Energy Delta Institute en houdt zich bezig met het ontwikkelen en organiseren van 
opleidingen, seminars en andere evenementen om kennis te delen over de rol van 
(groen) gas in de transitie naar een duurzame economie (EDI, 2013) . Aan het project 
zijn vijftien onderzoekers verbonden. Het budget bedraagt 4,4 miljoen euro en dit wordt 
deels mogelijk gemaakt door subsidies van SNN, het EFRO en het ministerie van 
Economische Zaken (Energy Valley, 2013). 
- Een internationaal project dat verschillende onderzoeken doet naar de knelpunten in de 
waardeketen van groen gas is het project Groen Gas. Het project bestaat uit 63 Duitse en 
Nederlandse partners uit het bedrijfsleven, onderzoeksinstituten en overheden. In 18 
verschillende deelprojecten proberen zij de knelpunten uit de waardeketen op te lossen 
om technische mogelijkheden van groen gas optimaal te benutten. Het project heeft een 
budget van 10 miljoen euro dat wordt medegefinancierd door het EFRO, het ministerie 
van Economische Zaken de provincies Groningen, Drenthe, Friesland, Overijssel, 
Gelderland, het land Niedersachsen en het land Nordrhein Westfalen (Groen Gas, 2012).  
In totaal zijn de komende jaren 134 onderzoekers betrokken bij onderzoeksprojecten in de 
gassector.   
Harris et al. (2010) hebben schattingen gemaakt over het aantal arbeidsplaatsen in de 
aardgassector. Hierbij hebben zij zich gebaseerd op cijfers van de Nederlandse Olie en Gas 
Exploratie en Productie Associatie (NOGEPA) en het CBS. Naast het aantal directe banen die 
worden gecreëerd door de aardgaswinning hebben zij met behulp van een input-output analyse 
ook het aantal indirecte en geïnduceerde banen in kaart gebracht. Door middel van een input-
output analyse kunnen handelsstromen tussen sectoren in kaart worden gebracht. Op basis 
hiervan kan worden berekend hoeveel banen een sector indirect creëert in een andere sector. 
Dit hebben zij gedaan voor de opsporing en winning van aardgas, het transport en opslag en 
onderzoek en ontwikkeling. Door het aantal directe banen te vermenigvuldigen met de 
verschillende multipliers kan het aantal indirecte en geïnduceerde banen worden berekend. In 
tabel 3.1 staan de uitkomsten van deze berekeningen. De berekeningen van de multipliers zijn te 
vinden in bijlage 1.  
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + geïnduceerd  
  Multiplier  Aantal 
banen  Multiplier  Aantal 
banen  Aantal 
banen  Multiplier  
Opsporing 
en winning  2.250  2,73  6.143  2,18  4.905  11.048  4,91  
Transport en 
opslag  966  2,88  2.782  2,04  1.971  4.753  4,92  
Onderzoek 
en 
ontwikkeling  134  0,22  30 0,83  111  141  1,05  
Totaal  3.350  2,67  8.955  2,09  6.987  15.942  4,76  
Tabel 3.1 Aantal directe, indirecte en geïnduceerde banen per activiteit in Noord-Nederland 
Direct zorgt de aardgaswinning voor 3.350 banen in Noord-Nederland. Indirect komen daar nog 
bijna 9.000 banen bij. Dit zijn de banen die ontstaan door de uitgaven die bedrijven die actief zijn 
in de aardgaswinning doen aan regionaal geproduceerde goederen en diensten. Daarnaast 
worden er door het geïnduceerde effect bijna 7.000 extra banen gecreëerd. In totaal is de 
aardgaswinning daarmee goed voor ruim 19.000 banen.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 712 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 713 ======================================================================

<pre>27 
 De multipliers die Harris et al. (2010) hebben berekend, zijn vrij hoog. Om na te gaan of de 
hoogte van deze multipliers realistisch is, is gekeken of de multipliers voor de aardgaswinning 
elders ook zo hoog zijn. De uitkomsten van een aantal onderzoeken in de Verenigde Staten zijn 
uiteengezet in tabel 3.2. De multipliers zijn het totaal van de indirecte als de geïnduceerde 
effecten.  
 Californië  Colorado  Kansas  
Olie - en gaswinning  5,40  4,09  3,28  
Dienstverlening  2,99  2,87  2,24  
Transport  5,66  3,03  4,58  
Tabel 3.2 Multipliers in de olie - en gassector in Californië , Colorado en Kansas  (WSPA, 2011; CEDBR, 2012 , Leeds 
School of Business, 2011 ) 
Ook in de Europese Unie is het multiplier effect van de aardgaswinning op de werkgelegenheid 
berekend. De indirecte multiplier voor de aardgaswinning in de Europese Unie is 2,6. Het 
indirecte en geïnduceerde effect samen is 3,7 (Europese Commissie, 2011). Ook in andere 
gebieden zijn de multipliers van de gassector zeer hoog. Er kan daarom worden aangenomen da t 
de hoogte van de multipliers die Harris et al. (2010) hebben berekend realistisch zijn. 
San Cristóbal en Biezma (2006) hebben voor winningsactiviteiten van verschillende delfstoffen 
in de Europese Unie de backward en forward linkages berekend. De backward linkages zijn over 
het algemeen laag. Voor de winning van aardolie en aardgas in Nederland in 2000 kwamen zij 
uit op een waarde van 0,743. Dit komt omdat de input zelf een natuurlijke hulpbron is. Waar veel 
sectoren de output van andere sectoren als input gebruiken, is dit voor de aardgaswinning in 
veel mindere mate het geval. De gassector is hierdoor niet afhankelijk van andere sectoren. Een 
groei in de winning van aardgas of aardolie heeft hierdoor een klein effect op de totale economie. 
Een sector met een hogere waarde zal een groter effect hebben. De forward linkages zijn 
daarentegen wel hoog. Voor de winning van aardolie en aardgas in Nederland in 2000 kwamen 
zij uit op een waarde van 1,442. De output van de aardgassector dient als input voor andere 
sectoren. De aardgassector verkoopt bijna de volledige output aan de sector energievoorziening. 
Deze is verantwoordelijk voor de productie, distributie en handel van elektriciteit, aardgas en 
warm water. Een groei in de winning van aardgas zorgt er voor dat de input voor de 
energiesector groeit. Dit zal een stimulerend effect hebben op de economie. 
In de vastgoedsector en de zakelijke en sociale dienstverlening worden de meeste banen 
gecreëerd door de aardgaswinning. De opsporing en winning van aardgas zorgt voor een groot 
aantal indirecte banen in de groot- en detailhandel en in de sector vervoer en opslag. Het 
transport en de opslag van aardgas creëert indirect ook veel banen in de groot- en detailhandel 
en in de energiesector en financiële instellingen. Verder zorgt de aardgaswinning voor extra 
banen in de bouwsector (Harris et al. 2010). Deze banen worden voor een groot deel gecreëerd 
door het uitbesteden van werkzaamheden zoals ICT, het leggen van pijpleidingen en 
constructiewerkzaamheden (Gasunie, 2013b).  
3.4.3  Mate van specialisatie 
De mate van specialisatie in een regio kan berekend worden door middel van de locatiequotiënt. 
Het aandeel van de werkgelegenheid in een sector in een regio ten opzichte van het nationale 
werkgelegenheidsaandeel van deze sector geeft aan in hoeverre de regio gespecialiseerd is. De 
locatiequotiënt van een sector in een regio wordt als volgt berekend (McCann, 2013).  </pre>

====================================================================== Einde pagina 713 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 714 ======================================================================

<pre>28 
         
     
    
waarin: 
Eir regionale werkgelegenheid in sector i 
Er totale werkgelegenheid in regio r 
Ein nationale werkgelegenheid in sector i 
En totale nationale werkgelegenheid 
 
Als de locatiequotiënt 1 is, betekent dit dat het aandeel van de regionale werkgelegenheid in de 
sector gelijk is aan het aandeel van de nationale werkgelegenheid in de sector. Een 
locatiequotiënt kleiner dan 1 betekent dat het regionale aandeel kleiner is dan het nationale 
aandeel. De sector is dan relatief ondervertegenwoordigd in de regio. Als de locatiequotiënt 
groter is dan 1, betekent dit dat het regionale aandeel groter is dan het nationale aandeel. De 
sector is dan relatief oververtegenwoordigd. Hoe groter de locatiequotiënt, hoe groter de mate 
van specialisatie in de regio.  
De locatiequotiënt voor de opsporing en winning van aardgas is 3, 20. Dit is een zeer hoge 
locatiequotiënt. Dit kan worden verklaard door het feit dat het grootste deel van de 
aardgasvelden in Noord-Nederland ligt zoals te zien is in figuur 3.2. Doordat ook de 
aardgasvelden op zee tot Noord-Nederland worden gerekend, is de locatiequotiënt erg hoog. 
Voor de transport en opslag van aardgas is de locatiequotiënt 1,10.  Dit is aanzienlijk lager dan de 
locatiequotiënt voor de opsporing en winning van aardgas. Het transport van aardgas gebeurt 
door heel Nederland. De pijpleidingen liggen door het hele land en alle huishoudens zijn 
aangesloten op het gastransportnet. Onderhoud en werkzaamheden aan het transportnetwerk 
gebeuren door het hele land. Noord-Nederland heeft een iets hogere locatiequotiënt doordat het 
hoofdkantoor van Gasunie in Groningen is gevestigd en Noord-Nederland een aantal 
gasopslagen heeft. Voor onderzoek en ontwikkeling in de gassector is de locatiequotiënt 2,51. De 
afgelopen jaren zijn er een aantal onderzoeksprojecten opgestart in Noord-Nederland. Hier zijn 
verschillende organisaties bij betrokken, onder andere de Hanzehogeschool Groningen, de 
Rijksuniversiteit Groningen en verschillende overheden. De locatiequotiënt van de gehele 
aardgassector is 2,02. De aardgassector in Noord-Nederland is ten opzichte van de rest van 
Nederland oververtegenwoordigd. Noord-Nederland kent relatief een hoge mate van 
specialisatie in deze sector. Dit kan worden verklaard door het grote deel aardgasvelden dat in 
Noord-Nederland gelegen is. De berekeningen van de locatiequotiënten zijn te vinden in bijlage 
2. 
3.4.4  Investeringen in aardgassector 
Zoals al eerder genoemd, is de gassector een kapitaalintensieve sector. De lopende kosten zijn 
relatief laag ten opzichte van de grote toegevoegde waarde. De investeringen die worden gedaan 
zijn daarentegen erg hoog. Als een gasveld is gevonden, moet een boorput geïnstalleerd worden 
en zal deze aangesloten moeten worden op het bestaande gastransportnet. Dit brengt hoge 
kosten met zich mee.  
In Nederland wordt jaarlijks rond de 1 miljard euro geïnvesteerd in de opsporing en winning 
van Nederlands aardgas. Hiervan wordt ongeveer 730 miljoen euro geïnvesteerd in de 
daadwerkelijke opsporing en winning, de overige 300 miljoen euro wordt geïnvesteerd in 
dienstverlenende activiteiten. Ongeveer 70% van de velden waaruit wordt gewonnen, zijn in </pre>

====================================================================== Einde pagina 714 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 715 ======================================================================

<pre>29 
 handen van buitenlands e partijen. Zo’n 500 miljoen euro van de investeringen in de opsporing 
en winning van aardgas wordt gedaan door buitenlandse partijen. Daarnaast is 73% van de 
investeringen in de pijpleidingen op zee gedaan door buitenlandse partijen (Harris et al. 2010). 
Door de NAM wordt jaarlijks tussen de 500 en 600 miljoen euro geïnvesteerd. Dit wordt onder 
andere gedaan in exploratieboringen, het moderniseren en renoveren van bestaande 
boorinstallaties en het gereedmaken van velden voor productie (NAM, 2008). De hoogte van 
deze investeringen kan echter per jaar verschillen. De NAM werkt deels met internationale 
contracten. Dit zijn grote contracten die via Shell wereldwijd worden afgesloten. Deze 
contracten worden afgesloten voor boringen, boorplatforms en pijpleidingen. Daarnaast werkt 
de NAM met veel contracten op lokale of regionale schaal. Wat lokaal gedaan kan worden, wordt 
ook lokaal uitbesteed. Dit zijn bijvoorbeeld zaken als beveiliging en catering. Deze 
uitbestedingen zijn goed voor ruim 100 miljoen euro. Daarnaast wordt het onderhoud van 
boorlocaties uitbesteed aan verschillende aannemers. Een groot gedeelte van de uitgaven die de 
NAM doet, komen in Noord-Nederland terecht. Het precieze aantal is niet bekend, maar 60 tot 
70% van de investeringen die de NAM doet, komen in het noorden terecht (Van Heijningen , 
2014). Dit komt neer op 300 tot 400 miljoen euro aan investeringen die jaarlijks in Noord-
Nederland terecht komen.  
Ook Gasunie investeert jaarlijks. Deze investeringen kunnen jaarlijks flink verschillen. Gasunie 
investeert met name in het gastransportnetwerk (leidingen, compressorstations, gasontvangst-
stations), ICT middelen ter ondersteuning van het gastransport, gebouwen en facilitaire 
voorzieningen (met name ten behoeve van het gastransportnetwerk zoals compressor 
gebouwen) en gasopslagsystemen (Gasunie, 2013b). Van 2010 tot en met 2012 investeerde 
Gasunie jaarlijks gemiddeld 810 miljoen euro (Gasunie, 2012; 2013c). De afgelopen drie jaar 
werd ongeveer 25% van de investeringen van Gasunie in Noord-Nederland gedaan (Gasunie, 
2013b). Dit komt neer op gemiddeld ruim 200 miljoen euro aan investeringen in Noord-
Nederland per jaar.  
In de periode van 2010 tot 2015 lopen in Noord-Nederland verschillende onderzoeksprojecten 
die gerelateerd zijn aan de aardgassector. De onderzoeken zijn met name gericht op de toekomst 
van de gassector en het produceren van groen gas. Het totale budget van deze projecten samen 
is 62,7 miljoen euro.  
Harris et al. (2010) hebben voorspellingen gedaan over de verwachte jaarlijkse investeringen in 
de aardgassector tot en met 2020. Zij verwachten dat de investeringen in het opsporen en 
winnen van aardgas jaarlijks af zullen nemen. Verder verwachten zij dat investeringen in 
onderzoek en ontwikkeling van het produceren van biogas jaarlijks zullen toenemen. Daarbij 
gaan zij uit van een groeiende vraag naar gas in de Europese Unie en van een groeiend aandeel 
van biogas in de gasproductie.  
3.4.5  Geografische zwaartepunten 
De regionale economische structuur wordt niet alleen gevormd door de verspreiding van 
economische activiteiten over verschillende sectoren, maar ook door de ruimtelijke spreiding 
van deze activiteiten. De werkgelegenheid die door de aardgaswinning wordt gecreëerd en de 
investeringen die worden gedaan, zijn geconcentreerd in een aantal plaatsen.  
De hoofdkantoren van de grote bedrijven die actief zijn in de aardgassector zorgen voor een 
groot deel van de directe werkgelegenheid in Noord-Nederland. De hoofdkantoren van Gasunie </pre>

====================================================================== Einde pagina 715 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 716 ======================================================================

<pre>30 
 en GasTerra zijn beiden gevestigd in de stad Groningen. Samen zijn zij goed voor 1.049 banen. 
De NAM heeft meerdere kantoren in Noord-Nederland. Het hoofdkantoor is gevestigd in Assen. 
Hier zijn ongeveer 1.200 mensen werkzaam. Verder zijn er 350 mensen werkzaam op het 
kantoor in Hoogezand-Sappemeer. Daarnaast heeft de NAM een kantoor in Den Helder waar 50 
tot 60 werknemers in dienst zijn. De overige werknemers zijn werkzaam op een aantal lokale, 
operationele kantoren (Van Heijningen, 2014) .  
3.5  Aandeel en belang aardgaswinning 
Direct worden er 3. 350 banen gecreëerd door de aardgaswinning in Noord-Nederland. Ten 
opzi
chte van de totale werkgelegenheid in de regio is dit aantal relatief klein. De 
multipliereffecten in de gassector zijn erg groot. Indirect worden er bijna 16.000 banen 
gecreëerd. Het grootste deel van de directe banen is geconcentreerd in de stad Groningen en 
Assen. Hier zijn de hoofdkantoren van Gasunie en GasTerra en van de NAM gevestig d. Ten 
opzichte van de rest van Nederland kent Noord-Nederland relatief een hoge mate van 
specialisatie, met name in de opsporing en winning van aardgas en in onderzoek en 
ontwikkeling. Dit komt door het grote aantal aardgasvelden dat in Noord-Nederland is gelegen 
en de Noord-Nederlandse kennisinstellingen die bij onderzoeksprojecten op het gebied van 
(groen) gas betrokken zijn.  
De multipliereffecten in de aardgaswinning zijn zeer hoog. Voor elke baan in de aardgassector 
wordt indirect een groot aantal banen gecreëerd in andere sectoren. Een vermindering van de 
aardgaswinning zal daardoor indirect een groter effect hebben op de werkgelegenheid in Noord-
Nederland. Met name voor de vastgoedsector, zakelijke en sociale dienstverlening, de bouw, 
groot- en detailhandel en de energiesector aangezien de gaswinning indirect veel banen in deze 
sectoren creëert. De investeringen die door bedrijven worden gedaan die betrokken zijn bij de 
aardgaswinning zijn erg groot. Gasunie en de NAM investeren samen jaarlijks tussen de 500 en 
600 miljoen euro in Noord-Nederland.  
3.6  Toekomst van de Nederlandse aardgaswinning 
Aardgas is een niet-hernieuwbare hulpbron, wat wil zeggen dat de voorraad eindig is. Hoe meer 
aardgas er nu verbruikt wordt, hoe minder aardgas er zal overblijven voor in de toekomst. Een 
deel van het aardgas dat in Nederland wordt gewonnen, wordt geëxporteerd naar het 
buitenland. Op dit moment wordt er meer gas verkocht aan het buitenland dan dat er wordt 
ingekocht. De verwachting is dat Nederland deze positie tot 2025 kan behouden. Rond die tijd 
zal Nederland een netto-importeur van gas worden (Rijksoverheid, 2013).  
De aardgasvoorraad kan worden onderverdeeld in twee groepen: de reserve en de 
voorwaardelijke voorraad. De reserve is de aangetoonde hoeveelheid economisch winbaar 
aardgas die nog in de bodem aanwezig is. De voorwaardelijke voorraad is de aangetoonde 
voorraad waarvan de commerciële winbaarheid nog afhankelijk is van één of meer 
voorwaarden. Op 1 januari 2013 was de reserve aardgas in Nederland op het land 832 miljard 
m3. Hiervan is 768 miljard m3 de reserve in het Groningenveld. Op het continentaal plat was de 
reserve 113 miljard m3. De totale reserve aardgas in Nederland kwam daarmee uit op 945 
miljard m3. Als de voorwaardelijke voorraden daarbij worden opgeteld is dit 1.090 miljard m3 
(NLOG, 2013). In figuur 3.7 zijn het historische aanbod en de verwachte winningvolumes 
weergegeven tot en met 2037. De verwachting is dat de hoeveelheid aardgas die gewonnen 
wordt de komende jaren zal afnemen. Dit komt voornamelijk door een daling in het verwachte </pre>

====================================================================== Einde pagina 716 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 717 ======================================================================

<pre>31 
 aanbod uit de reserves. De verwachte productie uit het Groningenveld zal tot en met 2020 gelijk 
blijven. Daarna zal ook hier de hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt, dalen. 
Een daling in de hoeveelheid aardgas die wordt gewonnen zal diverse economische gevolgen 
hebben. Allereerst zullen de aardgasbaten die jaarlijks naar de Rijksoverheid gaan flink afnemen. 
De opbrengsten voor de staat zijn nu jaarlijks gemiddeld rond de 10 miljard euro. Een daling van 
10% zorgt er al voor dat de overheidsinkomsten met 1 miljard euro dalen. Het afbouwen van de 
aardgaswinning heeft directe financiële consequenties voor de Rijksoverheid. Voor Noord-
Nederland zullen de financiële gevolgen niet direct merkbaar zijn. De opbrengsten van de 
aardgaswinning komen niet rechtstreeks in het noorden terecht.  
De verwachting is dat rond 2030 de reserve uit de kleine velden geen bijdrage meer zal leveren 
aan de Nederlandse aardgaswinning. De aardgasvelden zijn tegen die tijd economisch leeg en 
zullen niet langer in gebruik worden genomen. Er is dan nog wel een verwacht aanbod uit de 
voorwaardelijke voorraden en aanbod uit velden die naar verwachting in de komende jaren nog 
worden opgespoord.  
Figuur 3.7 Gerealiseerde productie 2001-2012 en de verwachte productie tot en met 2037 (NLOG, 2013) 
Inmiddels moet de grafiek in figuur 3.7 iets worden bijgesteld. De grafiek gaat nog uit van een 
tienjarig winningplafond. Voor de periode 2010-2020 is door de overheid een maximum gesteld 
aan de winning uit het Groningenveld. In deze periode mag er maximaal 440 miljard m3 uit het 
veld worden gewonnen. De overheid heeft de NAM deze beperking opgelegd om het 
Groningenveld zolang mogelijk als balansveld te kunnen gebruiken. Gemiddeld mocht er per jaar 
44 miljard m3 uit het veld gewonnen worden (NLOG, 2014). De afgelopen jaren heeft de NAM 
daarboven gezeten. In 2013 werd er voor 53,8 miljard m3 aan gas uit het veld gewonnen (De 
Volkskrant, 2014). Begin 2014 is het productieplafond aangepast. In plaats van een tienjarig 
productieplafond waarin de NAM de vrijheid had om jaarlijks te bepalen hoeveel gas er uit het 
veld wordt gewonnen, is tot en met 2016 een jaarlijks productieplafond ingesteld. In 2014 en 
2015 wordt de jaarlijkse hoeveelheid gas die gewonnen mag worden beperkt tot 42,5 miljard 
m3 en in 2016 tot 40 miljard m3 (Ministerie van Economische Zaken, 2014a).   
</pre>

====================================================================== Einde pagina 717 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 718 ======================================================================

<pre>32 
 4 Organisatie van het veldwerk 
4.1 Dataverzameling 
In dit hoofdstuk wordt de organisatie van het veldwerk besproken. Naast een literatuurstudie en 
het in kaart brengen van de werkgelegenheidscijfers en investeringen zijn er interviews 
gehouden met een aantal deskundigen op het gebied van de Nederlandse aardgaswinning. Deze 
deskundigen zijn op verschillende manieren betrokken bij de aardgaswinning in Nederland. 
Door de meningen en ideeën van deze deskundigen kan een beeld worden geschetst van de 
verwachte veranderingen die het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning met zich mee 
zullen brengen.  
Om richting te geven aan het onderzoek worden op basis van de in hoofdstuk 2 behandelde 
literatuur en het in hoofdstuk 3 besproken aandeel en belang van de aardgaswinning een aantal 
hypothesen opgesteld. Dit zijn de verwachtingen over de ruimtelijk economische gevolgen van 
het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning voor Noord-Nederland. Op basis van deze 
hypothesen zijn de interviews gehouden. Door de hypothesen te toetsen aan de verwachtingen 
en ideeën van de deskundigen kan worden gekeken of de hypothesen realistisch zijn of niet.  
4.2  De hypothesen 
De volgende hypothesen zijn gebaseerd op de literatuur die is behandeld in hoofdstuk 2 en op de 
uitkomsten van hoofdstuk 3. De hypothesen fungeren als een leidraad voor het onderzoek. Ze 
geven richting aan het onderzoek en zullen het mogelijk maken om een goede koppeling tussen 
het theoretische gedeelte en de uitkomsten van het onderzoek te maken.  
Hypothese 1 
De directe en indirecte werkgelegenheid in de aardgassector, op dit moment ongeveer 19.000 
banen in Noord-Nederland (inclusief de Kop van Noord Holland), verdwijnt op het moment dat 
de aardgaswinning wordt beëindigd.  
Bedrijven hebben een direct effect op de werkgelegenheid in een regio door de banen die zi j 
creëren. Indirect hebben bedrijven ook een effect op de werkgelegenheid in een regio door de 
uitgaven die zij doen aan regionaal geproduceerde goederen en diensten in andere sectoren. Dit 
is het multiplier effect dat bedrijven genereren. Op het moment dat de aardgaswinning wordt 
beëindigd, zullen de directe banen die hier aan verbonden zijn, verdwijnen. Bovendien valt 
hiermee het indirecte effect op de werkgelegenheid ook weg. Als er geen aardgas meer wordt 
gewonnen, zullen de bedrijven die hier actief in waren geen regionaal geproduceerde goederen 
en diensten meer inkopen.  
Hypothese 2 
De werkgelegenheidseffecten van het afbouwen van de aardgaswinning zullen rond 2022 
merkbaar worden in Noord-Nederland.  
De hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt, zal in de komende jaren beginnen af te 
nemen. De mate waarin de afname plaats zal vinden, is door TNO in beeld gebracht (figuur 3.7). 
De verwachting is dat de hoeveelheid aardgas die uit de kleine velden gewonnen wordt 
langzaam zal afnemen. De hoeveelheid aardgas die uit het Groningenveld wordt gewonnen, zal 
naar verwachting vanaf 2022 sterk afnemen. Als de opbrengsten afnemen, zal er waarschijnlijk 
minder geïnvesteerd worden in nieuwe technieken en ontwikkelingen. Op het moment dat er 
niet meer geïnvesteerd wordt, zal dit een effect hebben op het regionale inkomen. Het regionale </pre>

====================================================================== Einde pagina 718 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 719 ======================================================================

<pre>33 
 inkomen wordt door verschillende factoren bepaald, waaronder de hoogte van investeringen in 
de regio. Het investeringsniveau in de regio zal afnemen en de werkgelegenheid zal dalen.  
Hypothese 3 
Door het afbouwen en stopzetten van de aardgaswinning in Noord Nederland, zullen de 
hoogwaardige banen in de aardgaswinning als eerste verdwijnen. Een deel van deze 
werknemers zal buiten de regio nieuw werk vinden.  
Als de hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt afneemt, zal het aantal banen in de 
sector ook afnemen. Zolang er nog wordt geboord op locaties zal onderhoud hieraan nodig 
blijven. Als de opbrengsten afnemen, zal er minder worden geïnvesteerd in nieuwe 
ontwikkelingen en technieken. Deze kennis is op den duur niet meer nodig. De hoogwaardige, 
specialistische banen zullen dan verdwijnen.   
Hypothese 4 
De kennis die aanwezig is in de aardgassector zorgt ervoor dat Noord-Nederland een 
comparatief voordeel heeft op het gebied v an energie ten opzichte van andere regio’s.  
De groei van regionale economieën is in zekere zin padafhankelijk. Sectoren die zich 
ontwikkelen in een gebied zijn vaak gerelateerd aan sectoren die al zijn vertegenwoordigd in dat 
gebied. De gassector maakt onderdeel uit van de grotere energiesector die in Noord-Nederland 
aanwezig is. In de aardgassector is veel specifieke kennis aanwezig. Deze kennis kan worden 
ingezet in andere onderdelen van de energiesector, bijvoorbeeld op het gebied van power- to-gas 
of specifieke kennis van de ondergrond om de mogelijkheden voor onder andere CO2 opslag te 
bestuderen. Noord-Nederland kan door de kennis die aanwezig is in de bedrijven en 
kennisinstellingen profiteren van een gespecialiseerde arbeidspoule.  
Hypothese 5 
Het niet volledig uitwinnen van het Groningenveld en/of het uitspreiden van de winning over 
een langere periode zal negatieve economische gevolgen hebben voor de regio.  
Zolang er aardgas wordt gewonnen, zal dit een bijdrage leveren aan de werkgelegenheid in 
Noord-Nederland. In januari 2014 zijn er meerdere protestacties tegen de aardgaswinning in 
Groningen georganiseerd. Veel inwoners van het gebied waar aardbevingen plaatsvinden als 
gevolg van de aardgaswinning, voelen zich niet meer veilig in het gebied. Hun huizen raken 
beschadigd en de waarde van de huizen in het gebied daalt, waardoor het moeilijk is om hun 
huizen te verkopen. De NAM vergoedt de schade aan de huizen in het gebied die is veroorzaakt 
door de aardbevingen. Het verminderen van de aardgaswinning zodat er over een langere 
periode gas kan worden gewonnen, zal op korte termijn negatieve economische gevolgen voor 
de regio hebben. Er zal eerder banenverlies optreden, zowel direct als indirect. Direct omdat er 
minder mensen nodig zijn bij de NAM, indirect omdat er minder vraag zal zijn naar producten 
van toeleveranciers. Als op den duur wordt besloten om het Groningenveld niet volledig leeg te 
winnen omdat het aardbevingsrisico te hoog wordt, zal ook dit negatieve economische gevolgen 
hebben voor de regio. Als de gaswinning uit het Groningenveld eerder wordt beëindigd, zullen 
ook de werkgelegenheidseffecten eerder optreden.  
Hypothese 6 
De gasinfrastructuur in Nederland zal na het beëindigen van de aardgaswinning voor andere 
doeleinden dan aardgas worden gebruikt.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 719 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 720 ======================================================================

<pre>34 
 Op dit moment is Nederland nog een netto-exporteur van aardgas. Maar in de toekomst zal deze 
positie niet meer haalbaar zijn en zal Nederland een netto-importeur van aardgas worden. 
Aardgas zal worden geïmporteerd uit andere landen zoals Noorwegen en Rusland. Nederland 
heeft hierdoor niet meer de leveringszekerheid die het altijd heeft gehad. Nederland heeft een 
uitgebreide gasinfrastructuur. Deze zal in de toekomst voor andere doeleinden gebruikt kunnen 
worden. Waar de infrastructuur in de toekomst voor gebruikt zal worden hangt deels af van wat 
de relevantie van aardgas op de gebruikersmarkt zal zijn in de toekomst. Om minder afhankelijk 
te zijn van de levering van aardgas uit andere landen, zal Nederland een transitie kunnen maken 
naar andere energiebronnen. Voor huishoudens kunnen bijvoorbeeld cv-ketels en fornuizen 
vervangen worden door elektrische boilers en elektrische kookplaten. De infrastructuur zal voor 
verschillende doeleinden gebruikt kunnen worden. Nederland zet nu in op een strategie als 
doorvoerland. Nederland wordt een gasrotonde waar gas binnenkomt en wordt doorverkocht 
aan andere landen. Dit is niet alleen mogelijk met aardgas maar ook met groen gas. De 
infrastructuur kan echter ook gebruikt worden voor transport van andere gassen, bijvoorbeeld 
CO2 of stikstof.  
Hypothese 7 
De productie van groen gas in Nederland zal slechts voor een beperkt deel de rol van aardgas 
kunnen overnemen.  
De laatste jaren wordt er steeds meer geïnvesteerd in de ontwikkeling en productie van groen 
gas. Door het vergisten of vergassen van biomassa ontstaat biogas dat kan worden opgewerkt 
tot groen gas. Dit is van dezelfde kwaliteit als aardgas en kan van dezelfde infrastructuur gebruik 
maken. Een voordeel van groen gas ten opzichte van aardgas is dat het geen eindig goed is, maar 
hernieuwbaar is. De verwachting is dat groen gas een deel van de vraag naar aardgas kan 
overnemen. Maar de hoeveelheid groen gas die in Nederland geproduceerd kan worden, is 
slechts een klein deel van de Nederlandse vraag naar gas. De afgelopen twintig jaar lag het 
jaarlijkse verbruik van aardgas in Nederland tussen de 44 en 52 miljard m3 (CBS, 2011). De 
hoeveelheid groen gas die Nederland zelf kan produceren, is laag vanwege een schaarste aan 
biomassa (KVGN, 2013). Om een groot deel van de vraag naar gas door groen gas te laten 
vervullen, zal Nederland groen gas moeten importeren uit andere landen. Hierdoor is Nederland 
alsnog afhankelijk van de levering van gas uit andere landen in plaats van zelfvoorzienend te 
zijn.  
Hypothese 8 
Als de aardgaswinning in Noord-Nederland verdwijnt, zullen dienstverlenende bedrijven 
verhuizen naar de haven van Rotterdam om te profiteren van de aanwezigheid van de LNG 
terminal.  
Economie en ruimte zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Verschillende locaties bieden 
verschillende mogelijkheden voor de ontwikkeling van economische activiteiten. Op basis van 
die verschillende mogelijkheden maken bedrijven een vestigingskeuze. Verschillende factoren 
spelen hierin een rol, zoals bereikbaarheid en aanwezige productiefactoren. Ook nabijheid van 
gerelateerde economische activiteiten kan een factor zijn. Hierdoor kan een bedrijf profiteren 
van de agglomeratievoordelen die optreden. Als een sector uit een regio verdwijnt, bestaat de 
kans dat technologisch gerelateerde bedrijven ook zullen wegtrekken. Deze zullen zich op een 
andere locatie vestigen. De haven van Rotterdam kan een aantrekkelijke locatie zijn. De 
aanwezigheid van de LNG terminal is een plek waar gas Nederland binnenkomt. Bovendien is er </pre>

====================================================================== Einde pagina 720 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 721 ======================================================================

<pre>35 
 een grote industrie in de haven van Rotterdam, die aardgas als grondstof gebruikt. De schaal van 
deze industrie is bovendien een stuk groter dan die in Noord-Nederland.  
Hypothese 9 
Het aanleggen van een LNG terminal in de Eemshaven zal het energiecluster en het 
chemiecluster in Noord-Nederland versterken. 
Clusters worden door Michael Porter (2000) gedefinieerd als ‘een groep van geografisch 
nabijgelegen onderling verbonden bedrijven en verwante instellingen in een bepaald vakgebied, 
met elkaar verbonden door overeenkomsten en complementariteit’. In Noord -Nederland is de 
chemiesector geclusterd in Noordoost Groningen in de buurt van de Eemshaven. Gas is een 
belangrijke grondstof voor de chemische sector. De sector is goed voor 9% van de Nederlandse 
vraag naar gas. Bedrijven maken een vestigingskeuze op basis van verschillende locatiefactoren 
zoals de aanwezige productiefactoren en aanwezigheid van grondstoffen. Daarnaast kunnen 
agglomeratievoordelen een gebied aantrekkelijker maken. De bouw van een LNG terminal in de 
Eemshaven kan het gebied aantrekkelijker maken voor nieuwe chemiebedrijven. Met het 
verdwijnen van de aardgaswinning gaat ook een deel van de energiesector in Noord-Nederland 
verloren. Door de aanwezigheid van een LNG terminal in Noord-Nederland, zal de gassector in 
het noorden vertegenwoordigd blijven.  
4.3 Interviews 
Op basis van de bovengenoemde hypothesen zijn interviews samengesteld. De interviews zijn 
gehouden met verschillende deskundigen op het gebied van de Nederlandse aardgaswinning. De 
volgende personen zijn geïnterviewd. 
Bert Wiersema    Energy Academy Europe   
Jelmer Pijlman   E&E advies    
Hans van Heijningen  Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.    
Christian Zuidema  Rijksuniversiteit Groningen  
Catrinus Jepma  Rijksuniversiteit Groningen, Energy Delta Institute 
Anton Broenink  GasTerra    
Reinder Jacobi  Ministerie van Economische Zaken 
Hans Coenen  N.V. Nederlandse Gasunie 
Oscar Delnooz en  Ministerie van Economische Zaken 
Maarten den Dekker   
Dirk Koppert  Provincie Groningen 
Machiel van Steenis  Stichting Energy Valley 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 721 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 722 ======================================================================

<pre>36 
 5 Energie in de toekomst 
5.1 Inleiding: gas en duurzame energie in de toekomst 
De gevolgen die het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning zal hebben voor de 
ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland is afhankelijk van verschillende zaken. 
Omdat het gaat om zaken die in de toekomst spelen, is het moeilijk om met zekerheid te zeggen 
hoe het verder zal lopen. Er zit daarom een bepaalde mate van onzekerheid in de voorspelling 
van de gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. 
Een belangrijke onderliggende vraag is wat het belang van gas in de Nederlandse 
energievoorziening zal zijn als de aardgaswinning in Nederland stopt. Nederland heeft decennia 
lang kunnen profiteren van het eigen aardgas. Naast de hoge aardgasbaten die de gaswinning 
heeft opgeleverd voor de staat zorgt de aardgaswinning er voor dat Nederland zelfvoorzienend 
is voor wat betreft de energievoorziening. In de toekomst zal dit niet meer het geval zijn en zal 
de leveringszekerheid minder worden. Zoals in hoofdstuk 3 al is uiteengezet, is ongeveer 98% 
van alle Nederlandse huishoudens aangesloten op het gasnet. Dat de aardgaswinning in 
Nederland op termijn zal stoppen, staat vast. Gas zal dan geïmporteerd moeten worden uit 
andere landen. Een andere optie is dat Nederland een transitie naar duurzame energie 
doormaakt. Door zelf duurzame energie te produceren, hoeft er geen energie uit andere landen 
geïmporteerd te worden. Nederland zal dan zelfvoorzienend blijven en niet afhankelijk zijn van 
andere landen.  
In dit hoofdstuk worden de toekomst van gas en van duurzame energie in Nederland besproken. 
Het is moeilijk te voorspellen welke van deze twee kanten Nederland in de toekomst zal kiezen. 
Dit is voornamelijk een politieke keuze. De twee ontwikkelingen zullen daarom worden 
uitgewerkt in twee scenario’s.  
5.2  De toekomst van gas in Nederland 
Ondanks dat Nederland rond 2025 een netto-importeur van aardgas zal worden, gaan de 
geïnterviewden er van uit dat gas nog lang een belangrijke rol zal blijven spelen in de 
Nederlandse energievoorziening. Allereerst omdat er wereldwijd nog grote voorraden aardgas 
zijn. In Nederland zal de gasvoorraad over een jaar of tien al fors afnemen. Maar op andere 
plaatsen in de wereld zijn nog grote voorraden aardgas. In figuur 5.1 is te zien dat met name in 
Rusland nog veel aardgas in de bodem aanwezig is. In Nederland wordt de huidige voorraad 
winbaar aardgas geraamd om 1090 miljard m3. Daarmee komt Nederland niet in de top vijftien 
van landen met de grootste aardgasvoorraad. Doordat er wereldwijd nog grote voorraden 
aardgas zijn, is het niet noodzakelijk om op korte termijn over te stappen om andere 
brandstoffen.  
Daarnaast is gas van de fossiele brandstoffen de meest schone brandstof. De CO2 uitstoot van 
gas is een stuk lager dan die van kolen of olie. Hierdoor is het minder vervuilend (Van 
Heijningen, 2014; Jepma, 2014). Bovendien is gas een goedkope vorm van energie. Het transport 
van gas is sneller en goedkoper dan het transport van elektriciteit. Gas is erg energiedicht 
waardoor de energie-inhoud van gas dat door een gasleiding gaat erg groot is (Wiersema, 2014). 
Verder is de Nederlandse infrastructuur grotendeels op gas georiënteerd. Nederland heeft een 
uitgebreid netwerk voor het transport van gas. Dat de infrastructuur hier al ligt, is een groot 
voordeel omdat er niet geïnvesteerd hoeft te worden in alternatieven. Het vergt enorme 
investeringen om alternatieve infrastructuren te organiseren (Zuidema, 2014). Bovendien zal </pre>

====================================================================== Einde pagina 722 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 723 ======================================================================

<pre>37 
 het een enorme kapitaalvernietiging zijn om de infrastructuur die er al is niet meer te gebruiken 
(Coenen, 2014).  
 
Figuur 5.1 Winbare aardgasvoorraden, 2011, in biljoen kubieke meters (The Economist, 2012) 
Aardgas wordt in Nederland voornamelijk gebruikt om warmte op te wekken, onder andere in 
de industrie en de land- en tuinbouw. Grote bedrijven zijn vaak direct aangesloten op het 
aardgasnet. Kleinverbruikers zoals huishoudens en de commerciële sector zijn aangesloten op 
een fijnmazig netwerk dat wordt beheerd door de energieleveranciers. Het belang van gas voor 
de consumentenmarkt zal in de toekomst kunnen gaan afnemen. Op dit moment heeft een deel 
van de huizen die worden gebouwd geen gasaansluiting meer. Dit is maar een beperkte 
hoeveelheid omdat er niet veel nieuwe huizen meer gebouwd worden. Maar de trend zou 
kunnen doorzetten naar reeds gebouwde huizen (Pijlman, 2014). Veel bestaande bouw draait in 
hoge mate op gas. Om die volledig om te zetten, wordt erg moeilijk. Het is heel kostbaar en lastig 
te realiseren. Juist voor de ruimteverwarming zal Nederland daarom nog lang afhankelijk blijven 
van gas (Coenen, 2014). Maar er zijn inmiddels wel gesprekken tussen woningcorporaties en 
bouwpartijen om 110.000 bestaande woningen gasvrij te maken. Volgens de voorzitter van 
Urgenda, een actie-organisatie voor duurzaamheid en innovatie, zijn de investeringen die nodig 
zijn voor een het energieneutraal maken van bestaande huizen in ongeveer vijftien jaar 
terugverdient (Rotmans, in VEH, 2014). In de industrie is ook een grote vraag naar warmte die 
voor een groot deel wordt opgewekt door gas. Deze vraag kan waarschijnlijk niet volledig 
vervangen worden. Deels zal de vraag wel vervangen worden door gas uit andere systemen. 
Naast aardgas kan bijvoorbeeld groen gas of gas uit windenergie worden gebruikt (Pijlman, 
2014).  
Gasunie heeft samen met consultants een aantal scenario’s uitgewerkt waarin de vraag  naar en 
het aanbod van gas in Noordwest-Europa zijn verwerkt. Niet alleen in Nederland zal de komende 
jaren de winning van aardgas teruglopen maar ook in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en 
Denemarken. In alle scenario’s komt naar voren dat er een impor t gap ontstaat die alleen maar 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 723 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 724 ======================================================================

<pre>38 
 toeneemt. Dit betekent dat de vraag naar gas in Noordwest-Europa blijft bestaan maar dat het 
aanbod vanuit de landen zelf niet meer kan worden geleverd. In hoofdstuk 3 is het Nederlandse 
gasverbruik van de afgelopen vijftien jaar getoond. Dit schommelde tussen de 44 en de 52 
miljard m3 per jaar. Figuur 5.2 laat de import gap zien die de komende jaren zal ontstaan als de 
vraag gelijk blijft en de aardgaswinning afneemt. Hier wordt uitgegaan van een vraag van 44 
miljard m3. De import gap is het verschil tussen de vraag en de winning in eigen land. In de 
grafiek is te zien dat in 2025 niet meer voldoende aardgas wordt gewonnen om in de eigen vraag 
naar gas te kunnen voorzien.  
 
Figuur 5.2 Verwachte winning van aardgas tot en met 2037 (NLOG, 2013) en verwacht verbruik van aardgas  
Voor LNG is de afgelopen jaren een grote markt ontstaan en die markt groeit nog steeds. Deels 
wordt LNG gebruikt in de transportsector. De zwavelrichtlijn 2015 van de Europese Unie voor 
bepaalde gebieden op zee leidt er toe dat stookolie in de scheepvaart straks niet meer gebruikt 
kan worden omdat de uitstoot van zwavel te groot is. Het ontzwavelen van brandstoffen is vrij 
duur en scheepsbouwers zien dat LNG een interessant alternatief is. Daarom wordt er nu vrij 
snel een begin gemaakt met het ombouwen van schepen zodat ze geschikt zijn voor LNG. 
Daarnaast gaan ook steeds meer vrachtwagens op LNG rijden. Op dit moment zijn er nog weinig 
plaatsen waar vrachtwagens LNG kunnen tanken. In de komende jaren zullen er in Europa veel 
bijgebouwd worden. Toch zal LNG qua volume maar een beperkte bijdrage leveren. De 
transportsector is maar een klein deel van de totale gasmarkt (Jepma, 2014). Er zijn ook twijfels 
over de toekomst van LNG in de transportsector. LNG is namelijk minder energiedicht dan 
bijvoorbeeld benzine. Dat betekent dat er een grotere tank nodig is om evenveel energie mee te 
nemen. In de scheepvaart is dat geen probleem omdat schepen groot genoeg zijn om veel aan 
boord mee te nemen. Voor auto’s is dat lastiger (Broenink, 2014).  
Of gas in de toekomst belangrijk blijft is deels een politieke keuze. Als politiek echt de keuze 
wordt gemaakt om CO2 neutraal te zijn en de overheid heeft er veel geld voor over, zal gas uit de 
energievoorziening kunnen verdwijnen. Toch wordt die kans niet groot geacht (Coenen, 2014). 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 724 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 725 ======================================================================

<pre>39 
 Als de aardgaswinning in Nederland afneemt, zal ook het volume aan aardgas dat door de 
gasleidingen stroomt afnemen. Er zal nog steeds gas uit andere landen naar Nederland worden 
getransporteerd. Maar de export zal op den duur wegvallen, waardoor het totale volume dat 
door de buizen stroomt minder wordt. Daarom wordt er door zowel de overheid als private 
partijen zoals Gasunie gewerkt aan de gasrotonde strategie. De overheid wil dat Nederland een 
Europees logistiek knooppunt wordt voor gastransport. Nederland heeft al jaren lang ervaring 
met gas en daardoor veel kennis opgebouwd. Bovendien heeft Nederland een gunstige ligging, 
goede opslagmogelijkheden en een uitgebreid netwerk (Rijksoverheid, 2013). Door een 
knooppunt voor gastransport te worden in Europa, kan de capaciteit van het transportnet 
volledig worden gebruikt.  
5.3  Duurzame energie 
5.3.1 Alternatieven 
Ondanks het feit dat er in de wereld nog grote hoeveelheden aardgas zijn, is het van belang om 
ook te werken aan alternatieven voor fossiele brandstoffen zoals aardgas. Landen als China, 
India en Brazilië groeien enorm. Wereldwijd zien we een trek naar grote steden. Die steden 
worden steeds groter en gaan ook steeds meer energie gebruiken. Uiteindelijk raken ook de 
fossiele bronnen uitgeput. Er zullen dan alternatieven nodig zijn om de vraag naar energie op te 
vangen. Volgens Zuidema worden we als Nederland gedwongen om meer met duurzame energie 
te doen. Wereldwijd neemt de vraag naar energie toe terwijl de beschikbaarheid op termijn 
afneemt. Bovendien kan de vraag worden gesteld of het wenselijk is om afhankelijk te zijn van 
andere landen zoals Rusland of Sa oedi Arabië om aan ons gas te komen. Ook is het de vraag of 
het wenselijk is om afhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen terwijl de uitstoot van 
broeikasgassen zorgt voor klimaatverandering (Zuidema, 2014). 
5.3.2  Groen gas 
Er zijn verschillende mogelijkheden om duurzame energie te produceren. Één daarvan is de 
productie van groen gas. In het Innovatiecontract Gas uit 2012 dat is opgesteld door de 
Topsector Energie is een aantal doelstellingen geformuleerd om de gasvoorziening te 
vergroenen. In 2014 moet 300 miljoen m3 groen gas worden geproduceerd, in 2030 3 miljard 
m3 en in 2050 moet 30 miljard m3 van het gasgebruik groen zijn (Topteam Energie, 2012). In 
2011 was de productie van groen gas in Nederland ongeveer 30 miljoen m3 (Agentschap NL, 
2011). Inmiddels is de hoeveelheid groen gas die wordt geproduceerd al wel toegenomen en zijn 
er nog projecten  in ontwikkeling die ook enkele tientallen miljoen m3 groen gas kunnen 
produceren. Dit is alsnog maar een fractie van de totale gasproductie in Nederland. Met de 
hoeveelheid biomassa die in Nederland beschikbaar is, zal uiteindelijk maar een beperkte 
hoeveelheid groen gas geproduceerd kunnen worden.  
Tekstbox 5.1 Productie van groen gas  
Groen gas kan op verschillende manieren worden geproduceerd. De eerste optie is het 
vergisten van biomassa. Biomassa zoals plantenresten, riolering, slib en mest  wordt met behulp 
van micro -organismen afgebroken en omgezet in biogas.  Dit biedt ook kansen voor boeren. 
Doordat zij op deze manier hun mestafval kwijt kunnen, hebben zij de mogelijkheid om uit te 
breiden zonder dat ze tegen de grenzen van een mestoversch ot aan komen. Dit leidt tot 
groeimogelijkheden in de agrarische sector die er anders niet geweest zouden zijn (Jepma, 
2014).  Om de productie van groen gas op te schalen, kan er voor een tweede optie worden </pre>

====================================================================== Einde pagina 725 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 726 ======================================================================

<pre>40 
 gekozen namelijk vergassing van biomassa. Voor ver gassing wordt harde biomassa gebruikt, 
zoals houtvezels. Onder hoge temperatuur wordt dit dan omgezet in gas. Het is een industrieel 
proces dat op dit moment nog in de kinderschoenen staat. Met name de stappen om het gas op 
te werken zijn ingewikkeld en no g lang niet uitontwikkeld. Het voordeel van harde biomassa is 
dat het gemakkelijk te transporteren is. Hierdoor kan biomassa geïmporteerd worden (KVGN, 
2013).  Op dit moment wordt in de Verenigde Staten en Canada al biomassa gewonnen voor de 
markt in Europa . In sommige gevallen worden gewassen opnieuw aangeplant en is het dus 
hernieuwbaar. Maar soms worden bestaande bossen die al duizenden jaren oud zijn gekapt en 
wordt er een nieuwe monocultuur neergezet. Er kan over gediscussieerd worden of dat wel 
duurzaa m is (Zuidema, 2014).  
 
Volgens Jacobi (2014) moeten we ook geen grote hoeveelheden groen gas willen produceren. 
We moeten kijken naar de cascadering van biomassa. Dat betekent dat altijd wordt geprobeerd 
om als eerste de componenten met de hoogste toegevoegde waarde uit de biomassa te halen. 
Omdat er maar een beperkte hoeveelheid beschikbare biomassa in Nederland is, moet er goed 
worden gekeken voor welke toepassingen de biomassa wordt gebruikt. Het omzetten van 
biomassa in energie is een laagwaardige toepassing van biomassa. Er zijn nu initiatieven in de 
chemische industrie om stoffen uit biomassa te gebruiken voor de verduurzaming van deze 
sector. Hoogwaardige componenten van biomassa kunnen worden gebruikt voor complexe 
chemische processen, zoals het maken van medicijnen en chemicaliën (DSD Betaprocess, 2012). 
Dit is een hoogwaardige toepassing van biomassa en heeft ook een veel beter verdienmodel. 
Groen gas levert nu nog te weinig op. Ook kan er kunstmest worden gemaakt met bepaalde 
stoffen uit biomassa (Zuidema, 2014). Deze toepassingen worden nu belemmerd omdat veel 
biomassa wordt gebruikt om energie op te wekken. Op dit moment wordt de bijstook van 
biomassa in centrales gesubsidieerd.  
Groen gas zal geen groot deel van de aardgaswinning over kunnen nemen. Als gas belangrijk 
blijft in de Nederlandse energievoorziening zal groen gas maar in een klein deel van de vraag 
kunnen voorzien. De vraag naar gas zal dan worden aangevuld met aardgas dat op den duur uit 
andere landen geïmporteerd moet worden. Boven dien kan er meer worden verdiend aan 
biomassa door het voor andere doeleinden te gebruiken. Groen gas is daarmee niet de oplossing 
voor het energievraagstuk. Maar het zal wel een bijdrage kunnen leveren. Door groen gas toe te 
voegen aan de energiemix kan deze worden verduurzaamd, ook als gas een belangrijke 
energiedrager blijft.   
5.3.3 Duurzame energie in Nederland 
De Nederlandse overheid wil het aandeel van duurzame energie in de energievoorziening 
vergroten. In 2020 wil de overheid 14% van de vraag naar energie uit duurzame bronnen 
produceren. In 2012 was het aandeel duurzame energie in Nederland 4,4%. De overheid heeft 
het doel gesteld om in 2050 een volledig duurzame energievoorziening te hebben. De 
belangrijkste vormen van duurzame energie in Nederland zijn windenergie, zonne-energie, bio-
energie en geothermie (Rijksoverheid, 2014b). Ontwikkelingen in duurzame energie bieden 
volgens een aantal geïnterviewden grote kansen voor Noord-Nederland. Noord-Nederland heeft 
vrij veel potentie om duurzame energie te produceren. Zonnecellen kunnen op veel manieren in 
het landschap worden toegepast. Ook in andere plaatsen in het land zoals de Randstad. Maar 
voor andere duurzame bronnen als biomassa, geothermie en windenergie heeft het Noorden 
meer potentie. Het is hier leeg en daardoor is er meer ruimte om deze vormen van energie te </pre>

====================================================================== Einde pagina 726 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 727 ======================================================================

<pre>41 
 ontwikkelen (Zuidema, 2014).  Maar niet iedereen is positief over de ontwikkelingen op het 
gebied van duurzame energie. Na de ramp met de kerncentrale in Fukushima in 2011 besloot 
Duitsland om de komende jaren de kerncentrales te sluiten en in te zetten op energiebesparing 
en duurzame energie. Deze ‘Energiewende’ wordt onder andere gefinancierd door een heffing 
op de energieprijs. Omdat er de afgelopen jaren veel duurzame energie bij is gekomen, is de 
heffing op de energieprijs ook sterk toegenomen. Ook voor de overheid kost de transitie veel 
geld omdat er veel gebruik gemaakt wordt van de beschikbare subsidies (DIA, 2014). 
5.3.4  Problemen met duurzame energie  
Op dit moment brengt duurzame energie een aantal problemen met zich mee voor het 
energiesysteem. Windenergie en zonne-energie zijn geen constante bron van energie. Als het 
hard waait op een moment dat er nauwelijks stroom wordt gebruikt, is er een overschot aan 
energie. Op het moment dat het niet of nauwelijks waait, wordt er geen energie opgewekt. Dit 
geldt ook voor zonne-energie. Op dagen dat het mistig of bewolkt is, wordt er weinig energie 
opgewekt. Het systeem raakt hierdoor enorm in onbalans. De ontwikkelingen in wind- en zonne-
energie temporiseren hierdoor (Jepma, 2014). Er moet een oplossing komen voor de onbalans 
die duurzame energie op dit moment creëert. Er is nu alleen een economisch opvangsysteem. De 
prijs schommelt waardoor grote afnemers van energie soms geld toe krijgen. Als er te weinig 
energie is, moet de traditionele opwekking bijspringen. Grote centrales moeten op dit moment 
de back-up in stand houden terwijl ze maar zo nu en dan gebruikt worden. Dat is geen duurzaam 
verdienmodel (Jacobi, 2014). Om een transitie naar duurzame energie te kunnen maken, zal er 
een back-up voorziening moeten komen. Het probleem is echter dat elektriciteit moeilijk is op te 
slaan. 
 “Power to gas ” zou een belangrijke oplossing kunnen zijn voor dit probleem. Power to gas is een 
derde optie om groen gas te produceren. Door middel van elektrolyse kan elektriciteit worden 
omgezet in gas. Met elektriciteit wordt water gesplitst in waterstof en zuurstof. Van waterstof 
kan methaan worden gemaakt door er CO2 aan toe te voegen. Methaan is feitelijk hetzelfde als 
aardgas (KVGN, 2013). Dit kan dus weer in het aardgasnet worden gebracht. Op het moment dat 
er veel wind is, kan de elektriciteit die te veel wordt opgewekt, worden omgezet in gas. Gas heeft 
als voordeel dat het goed en goedkoop is te transporteren en op te slaan. Bovendien is het hele 
opslag- en transportnetwerk al aangelegd in Nederland waardoor er niet geïnvesteerd hoeft te 
worden in nieuwe infrastructuur (KVGN, 2013). De verwachting van Jepma (2014) is dat we in 
de toekomst elektrolyseactiviteiten aan de kust gaan zien. Maar voor het zover is, moet er nog 
veel onderzoek worden gedaan. Bovendien is het volgens meerdere geïnterviewden op dit 
moment te vroeg om al te kiezen voor een oplossing. We zitten nu nog in een experimenteerfase 
waar uiteindelijk misschien wel meerdere oplossingen uit komen. Dat wil niet zeggen dat power 
to gas niet verder ontwikkeld moet worden. Maar ondertussen moet er verder gekeken worden 
naar andere mogelijke oplossingen (Broenink, 2014; Coenen, 2014; Jacobi, 2014).  
5.4  Twee toekomstscenario’s  
In de twee voorgaande paragrafen zijn twee ontwikkelingen beschreven. De eerste is de rol die 
gas in de Nederlandse energievoorziening zal spelen in de toekomst. De tweede is de 
ontwikkeling van verschillende vormen van duurzame energie. Op dit moment wordt er al 
geïnvesteerd in duurzame energie. Vanuit de Rijksoverheid worden er subsidies gegeven voor 
het produceren van duurzame energie. Tegelijkertijd wordt er nog veel geïnvesteerd in de 
gasinfrastructuur omdat Nederland een belangrijk transportland voor aardgas wil blijven, ook 
als het zelf geen aardgas meer exporteert. Welke van deze twee ontwikkelingen Nederland in de </pre>

====================================================================== Einde pagina 727 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 728 ======================================================================

<pre>    toekomst zal volgen, is moeilijk te zeggen. Dit hangt af van verschillende factoren. Onder andere  de gasprijs speelt hier een rol in. Als de gasprijs hoog is, zal duurzame energie eerder rendabel  zijn dan wanneer de gasprijs laag is. De prijs van duurzame energie zal dan minder ver hoeven  zakken om concurrerend te zijn met gas. De verwachting is dat de gasprijs de komende jaren  niet veel zal veranderen. Toch is dit niet met zekerheid te zeggen. De ontwikkeling van  onconventioneel gas, zoals schaliegas, zal invloed hebben op de ontwikkeling van de gasprijs. Als  er veel onconventioneel gas gewonnen wordt, zal de gasprijs hierdoor dalen. Maar in Europa is  de gasprijs deels gekoppeld aan de olieprijs (PA Consulting Group, 2012). Als de olteprijs stijgt,  zal de gasprijs ook stijgen. Dit maakt het moeilijk te voorspellen hoe de gasprijs zich op de lange  termijn zal ontwikkelen. Daarom wordt de gasprijs in het onderzoek niet meegenomen.  Daarnaast wordt de toekomst van energie in Nederland voornamelijk beslist door politieke en  maatschappelijke keuzes. Als wordt besloten om op termijn CO2 neutraal te zijn en bepaalde  klimaatdoelstellingen te halen, zal er meer worden geïnvesteerd in duurzame energie. Het is  daarom erg lastig om voorspellingen te doen over wat er in de toekomst zal gebeuren. Hier zit  altijd enige mate van onzekerheid in.    Om toch uitspraken te kunnen doen over de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de  aardgaswinning voor Noord-Nederland, zullen de gevolgen worden beschreven op basis van  twee scenario's.    I. Het eerste scenario gaat er van uit dat gas nog een lange tijd belangrijk blijft voor  Nederland. Ondanks het feit dat de gaswinning in Nederland afneemt, zal gas nog lang in  de energievoorziening worden gebruikt. Gas is van de fossiele brandstoffen de schoonste  en is zeer energiedicht waardoor het goedkoop te transporteren is. Bovendien is de  infrastructuur volledig op gas gericht en zullen er enorme investeringen nodig zijn om  alternatieve infrastructuren te organiseren. Omdat de aardgaswinning afneemt, zal  Nederland rond 2025 niet meer zelfvoorzienend zijn. Wereldwijd zijn er nog grote  voorraden aardgas. Om toch in de Nederlandse vraag naar gas te kunnen voorzien, zal er  daarom meer gas uit andere landen worden geimporteerd. Nederland zal investeren in  de gasrotonde strategie. Door de infrastructuur goed aan te sluiten op belangrijke  internationale leidingen kan Nederland haar spilfunctie blijven behouden en als  gasknooppunt voor Noordwest-Europa functioneren.    I Het tweede scenario gaat er van uit dat Nederland een transitie zal doormaken naar een  duurzame energievoorziening. Er zal in de komende jaren gewerkt moeten worden aan  alternatieve bronnen, ondanks het feit dat er nog veel aardgas aanwezig is in de wereld.  Op termijn zullen ook die voorraden afnemen en uitgeput raken. Een energietransitie is  daarom uiteindelijk onvermijdelijk. Om op grote schaal duurzame energie te kunnen  produceren, is nog veel kennis en ontwikkeling nodig. Noord-Nederland zal hierin het  voortouw kunnen nemen. Bovendien kan door op grote schaal duurzame energie te  produceren de afhankelijkheid van energie uit andere landen worden verminderd. De  blijvende vraag naar gas kan worden aangevuld met groene alternatieven. Gas kan als  back-up brandstof gebruikt worden zolang er nog geen andere mogelijkheden zijn om de  schommelingen in het energiesysteem op te vangen.    Deze twee scenario's zullen in hoofdstuk 7 terugkomen. In dat hoofdstuk zullen de gevolgen  voor de ruimtelijk economische structuur worden beschreven op basis van de twee scenario's.    42</pre>

====================================================================== Einde pagina 728 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 729 ======================================================================

<pre>43 
 6 Het afbouwen van de aardgaswinning 
6.1  Inleiding: afnemende aardgaswinning 
Dat de aardgaswinning in Nederland de komende decennia zal afnemen, staat vast. Hoe de 
aardgaswinning in de toekomst zal verlopen, is goed te voorspellen. Thermodynamisch is te 
voorspellen dat de druk af zal nemen en dat daardoor de winning in de komende jaren minder 
zal worden (Wiersema, 2014). De afgelopen decennia is de economisch winbare voorraad 
aardgas toegenomen door nieuwe technologieën. Voorheen moest er een flink volume aardgas in 
het veld aanwezig zijn om het efficiënt te kunnen winnen. Dankzij nieuwe technologieën is het 
goedkoper geworden en kan ook onder lagere druk aardgas worden gewonnen. Velden kunnen 
daardoor voor langere tijd worden gewonnen en ook kleine velden kunnen worden 
geproduceerd. Er zijn enorme ontwikkelingen in het proces van gaswinning geweest. Het is 
moeilijk te zeggen hoelang die ontwikkelingen door kunnen gaan (Van Heijningen, 2014).  
6.2 De kleine velden 
Sinds de invoering van het kleine veldenbeleid in 1974 zijn veel kleinere gasvelden op land en 
op de Noordzee opgespoord en gewonnen. Het gas uit de kleine velden heeft jarenlang voor een 
constante stroom aardgas gezorgd om de voorraad uit het Groningenveld zoveel mogelijk te 
sparen. Inmiddels is een deel van de velden economisch leeg en worden zij niet meer 
geëxploiteerd. De bodem is voor een groot deel in kaart gebracht en de verwachting is niet dat er 
in Nederland nog veel nieuwe velden gevonden zullen worden (Pijlman, 2014).  
Uit de grafiek van figuur 3.7 blijkt dat de bijdrage uit de kleine velden in 2012 iets minder dan 30 
miljard m3 was. De komende jaren zal de voorraad uit de reserves afnemen en in 2030 zal de 
bijdrage hiervan nog zeer klein zijn. De voorwaardelijke voorraden zullen in 2035 waarschijnlijk 
ook bijna leeg zijn. De verwachting is dat de nog te ontdekken velden wat langer een bijdrage 
zullen leveren. Toch zal Nederland rond 2025 niet meer in de vraag naar hoogcalorisch gas 
kunnen voorzien. De vraag naar hoogcalorisch gas was in 2013 18 miljard m3 (Ministerie van 
Economische Zaken, 2014b). Vanaf 2025 zal de winning uit de kleine velden ongeveer 16 miljard 
m3 zijn. Er zal dan gas geïmporteerd moeten worden om in de vraag naar hoogcalorisch gas te 
kunnen voorzien, mits de vraag daarnaar gelijk blijft.  
EBN heeft een doelstelling 30/30 uitgesproken. De doelstelling houdt in dat er in Nederland tot 
2030 jaarlijks 30 miljard m3 gas uit de kleine velden gewonnen zal worden (EBN, 2014). Deze 
ambitie lijkt niet haalbaar (Wiersema, 2014). Maar technologie zou een belangrijke rol kunnen 
spelen. In het verleden zijn de prognoses over de voorraad aardgas in Nederland vaak te 
voorzichtig geweest. Dat betekent niet dat hetzelfde voor de toekomst kan worden beweerd 
(Jacobi, 2014). Maar dankzij nieuwe technologieën kunnen tegenwoordig kleine voorkomens 
worden geproduceerd die voorheen niet werden gewonnen. Bovendien kan er nu meer uit een 
veld worden gewonnen dan een aantal jaren geleden. De ontwikkeling van nieuwe technieken 
zorgt ervoor dat de horizon steeds verder verschuift (Van Heijningen, 2014). De doelstelling is 
met name opgesteld om te initiëren dat mensen actief mee zouden blijven denken over de 
toekomst van de gaswinning in Nederland (Broenink, 2014). Er was in Nederland een algemene 
acceptatie dat de gaswinning af zou lopen en daarom werd er minder nagedacht over 
vernieuwing. Of er in 2030 daadwerkelijk nog 30 miljard m3 wordt gewonnen is niet het 
belangrijkste punt. Het gaat erom dat verschillende partijen samenwerken en blijven innoveren.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 729 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 730 ======================================================================

<pre>44 
 Als de winning van gas op een locatie wordt gestopt omdat het veld economisch leeg is, moet de 
boorlocatie worden opgeruimd. De boorput wordt afgesloten en de apparaten en installaties 
worden weggehaald. De locatie moet weer worden teruggebracht in haar oorspronkelijke staat. 
Ook op zee moeten de boorplatforms opgeruimd worden (NAM, 2014a). In januari 2013 waren 
er 113 gasvelden op land in productie en 152 gasvelden op zee (NLOG, 2013). In hoofdstuk 7 
wordt dit verder besproken.  
6.3 Het Groningenveld 
6.3.1 Afnemende voorraad, maar blijvende investeringsbehoefte 
Voor het Groningenveld bestaat de verwachting dat in ieder geval tot 2070 gas uit het veld kan 
worden gewonnen (NAM, 2014b). De hoeveelheid die jaarlijks gewonnen kan worden zal echter 
wel afnemen. In de grafiek van figuur 6.1 is te zien dat de jaarlijkse productie van het 
Groningenveld vanaf 2020 substantieel zal gaan dalen. De grafiek is iets achterhaald omdat het 
uitgaat van het oude tienjarige winningsplan.  
Figuur 6.1 Gerealiseerde en verwachte productie uit het Groningenveld (NLOG, 2014) 
Tot nu toe heeft het Groningenveld altijd een balansfunctie gehad. In de winter, als de vraag naar 
aardgas groter is, kan er extra uit het veld worden gewonnen. Deze balansfunctie zal na 2020 
fysiek niet meer mogelijk zijn. Doordat de druk in het gasveld daalt, kan er niet meer in 
wisselende hoeveelheden worden gewonnen (Rijksoverheid, 2013). Dit betekent dat het 
Groningenveld in plaats van een groot veld zal functioneren als een klein veld en de 
schommelingen in de vraag naar gas niet meer opgevangen kunnen worden. In technische 
termen is het veld dan in decline (Broenink, 2014). Dat betekent dat als er in een periode minder 
gas wordt gewonnen deze hoeveelheid niet automatisch het jaar daarna extra kan worden 
gewonnen. De druk is daarvoor dan te laag. De balansfunctie is door het winningbesluit van 
minister Kamp in januari 2014 eigenlijk al verdwenen (NAM, 2014b). Er mag in 2014 en 2015 
niet meer dan 42,5 miljard m3 per jaar uit het veld gewonnen worden. In de toekomst zal meer 
gebruik worden gemaakt van ondergrondse gasopslagen. In de zomer is de vraag naar gas lager 
dan in de winter. Als het gas op een constant niveau wordt gewonnen, zal er in de zomer een 
teveel aan gas ontstaan. Dit kan worden opgeslagen in ondergrondse gasopslagen. In de winter 
kan dit dan opnieuw worden gewonnen om te voldoen aan de vraag.  
De tweede hypothese, opgesteld in hoofdstuk 4, veronderstelt dat na 2022 de investeringen in 
de gassector zullen afnemen omdat de winning uit het Groningenveld flink zal gaan dalen. De 
geïnterviewden geven verschillende redenen waarom dit niet direct het geval zal zijn:  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 730 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 731 ======================================================================

<pre>45 
 1. De laatste jaren is er veel geïnvesteerd in het vervangen van pompen in het 
Groningenveld en door Gasunie is veel geïnvesteerd in de infrastructuur. De infrastructuur in 
Nederland is er nu op gericht om gas van hier naar andere markten te brengen. In de toekomst 
zal het aanbod van gas in Nederland afnemen en zal er meer geïmporteerd gaan worden. Er zal 
dan voor moeten worden gezorgd dat het gas vanuit bijvoorbeeld Rusland of Noorwegen naar 
Nederland komt. Gasunie probeert zich internationaal te positioneren en heeft daarom de 
afgelopen jaren geïnvesteerd om Nederland te verbinden met andere landen. Dat is onderdeel 
van de gasrotonde strategie die Gasunie een aantal jaren geleden heeft bepaald (Coenen, 2014). 
De investeringsbehoefte zal daardoor blijven bestaan.  
2. Ook de komende jaren zal nog in het Groningenveld worden geïnvesteerd. In 2009 is het 
Groningen Long Term project afgerond. De boorlocaties in het Groningenveld zijn toen 
opgeknapt en voorzien van compressoren. De compressoren zorgen ervoor dat het gas 
bovengronds op druk wordt gebracht zodat het naar het leidingennet van Gasunie kan worden 
getransporteerd. In tegenstelling tot het gas in de kleine velden zal het gas in het Groningenveld 
ook in de toekomst uit zichzelf naar boven blijven komen. Het gesteente is dusdanig poreus dat 
het gas heel makkelijk omhoog komt, ook in de toekomst. Wel zal de druk steeds verder 
afnemen. Het gas dat wordt gewonnen, moet eerst worden behandeld. Water en aardgas-
condensaat worden eruit gehaald en het gezuiverde gas wordt in het leidingensysteem gebracht. 
In dit zuiveringsproces verliest het gas wat aan druk. Voorheen was dit geen probleem omdat de 
druk van het gas hoog genoeg was. Inmiddels zijn er compressoren nodig om het gas 
bovengronds weer voldoende onder druk te brengen zodat het gelijk is aan de druk in het 
transportnet. Omdat de druk in het veld verder afneemt, worden er nu extra compressoren 
geplaatst. Investeringen als deze zijn nodig om ook in de toekomst het gas uit het veld te kunnen 
transporteren (NAM, 2014b).  
Ondanks dat de gaswinning na 2020 zal afnemen, zullen er nog wel grote volumes uit het veld 
gewonnen worden. De opbrengsten zullen daardoor hoog genoeg zijn om investeringen te 
kunnen blijven doen.  
6.3.2 Politieke besluitvorming 
De hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen zal worden, hangt niet alleen af van hoeveel er 
technisch mogelijk is om uit de velden te winnen. Er zit ook een stuk besluitvorming in dat veel 
minder goed te voorspellen is (Wiersema, 2014). Met name voor de winning uit het 
Groningenveld speelt dit een grote rol. In januari 2014 besloot minister Kamp van Economische 
Zaken om de gaswinning uit het Groningenveld tot en met 2016 te verlagen. In plaats van een 
tienjarig productieplafond is er nu een jaarlijks productieplafond waar de NAM zich aan moet 
houden. Deze besluitvorming heeft invloed op de hoeveelheid aardgas die in de toekomst zal 
worden gewonnen. Een onzekere factor hierin is het risico op zwaardere aardbevingen. Op dit 
moment is redelijk bekend hoe groot het risico op zwaardere aardbevingen voor de komende 
vijf jaar is. Vooralsnog wordt dat risico door de meeste partijen acceptabel gevonden. Over het 
risico op zwaardere aardbevingen op de langere termijn is nu onvoldoende bekend. Op dit 
moment wordt daar onderzoek naar gedaan. De uitkomsten hiervan kunnen invloed hebben op 
de toekomstige winning uit het veld. Maar daar kunnen nu nog geen uitspraken over gedaan 
worden (NAM, 2014b). In 2013 en het begin van 2014 zijn er verschillende protesten geweest 
tegen de aardgaswinning uit het Groningenveld. In het gebied rond het gasveld vinden 
aardbevingen plaats wat leidt tot schade aan woningen en een gevoel van onveiligheid onder 
veel inwoners van het gebied. De kans bestaat dat in de toekomst zwaardere aardbevingen </pre>

====================================================================== Einde pagina 731 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 732 ======================================================================

<pre>46 
 zullen voorkomen. Het is moeilijk te zeggen of de aardgaswinning uit het Groningenveld eerder 
zal worden stopgezet als de aardbevingen toenemen. Theoretisch is het mogelijk maar het zal 
afhangen van de politieke besluitvorming. Op dit moment zijn de opbrengsten te hoog ten 
opzichte van de negatieve gevolgen. Als de veiligheid in het gebied kan worden gewaarborgd en 
de beslissing om aardgas te winnen politiek houdbaar blijft, zal de aardgaswinning door blijven 
gaan (Pijlman, 2014). Er zit nog veel aardgas in het veld en dit heeft een gigantische waarde. De 
afgelopen jaren leverde de aardgaswinning tussen de tien en vijftien miljard euro op voor de 
Rijksoverheid. Als het gas in de bodem blijft zitten, zal de overheid dit mislopen. Er zal dus een 
afweging gemaakt moeten worden (Zuidema, 2014). De waarde van het gas is waarschijnlijk te 
hoog om dit in de grond te laten zitten.  
Het wel of niet stopzetten van de aardgaswinning hangt deels af van de manier waarop de 
discussie wordt gevoerd. Zolang wordt geprobeerd om de discussie over de aardbevingen een 
objectieve discussie te laten zijn, kan er worden gewerkt aan goede oplossingen. Maar als op 
basis van emoties een besluit wordt genomen, is het moeilijk te zeggen welke kant het op zal 
gaan (Broenink, 2014). Bovendien zijn er langdurige contracten gesloten met Duitsland, België 
en Frankrijk waardoor Nederland verplicht is om gas uit het Groningenveld te leveren (Coenen, 
2014).  
Naast de financiële consequenties die het stoppen van de aardgaswinning met zich mee zal 
brengen, zit er ook een praktische consequentie aan. Omdat het gas uit het Groningenveld 
laagcalorisch is, kan de vraag naar dit gas niet worden vervuld met geïmporteerd gas. De 
gasaansluitingen in Nederland en de delen van Duitsland, België en Frankrijk die ook gebruik 
maken van Groningengas zijn niet geschikt voor hoogcalorisch gas. Als de winning uit het 
Groningenveld wordt beëindigd, zullen veel huishoudens zonder gas komen te zitten.  
Ook het fors verlagen van de gaswinning uit het veld zal voor problemen zorgen. Of een deel van 
de Nederlandse huishoudens zal geen gas geleverd krijgen of de exportcontracten kunnen niet 
worden nagekomen. Deze contracten kunnen volgens Zuidema (2014) eventueel worden 
afgekocht. Het is moeilijk in te schatten of dit echt zal gebeuren, maar Zuidema kan zich er iets 
bij voorstellen. Door de contracten af te kopen of ze te vervullen door elders gas te importeren, 
wordt er geld verloren. Maar op een gegeven moment kan een kosten-batenanalyse worden 
gemaakt. Is het goedkoper om de contracten af te kopen, om te importeren om de contracten te 
kunnen nakomen of om door te gaan met produceren en zowel de financiële als de 
maatschappelijke kosten te accepteren. Als de derde kostenpost niet veel afwijkt van de andere 
twee zou het volgens Zuidema best kunnen zijn dat de maatschappelijke discussie de doorslag 
gaat geven. Toch acht ook hij het niet waarschijnlijk dat dit zal gebeuren omdat er nog voor 
miljarden euro’s aan gas in d e bodem zit die Nederland graag zal willen verkopen.  
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 732 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 733 ======================================================================

<pre>47 
 7 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur  
7.1 Inleiding: ruimtelijk economische structuur in twee scenario’s  
De Nederlandse aardgaswinning zal de komende jaren nog door gaan. Technisch is het mogelijk 
om tot ongeveer 2070 uit het Groningenveld te blijven winnen. Maar het niveau waarop dat 
gebeurt, zal vanaf 2020 al flink afnemen. Bovendien zal de aardgaswinning uit de kleine velden 
naar verwachting al eerder stoppen. Dit zal invloed hebben op de ruimtelijk economische 
structuur van Noord-Nederland. Maar die veranderingen hoeven niet per se negatieve gevolgen 
voor de regio te hebben. In hoofdstuk 5 zijn twee verschillende scenario’s beschreven. In dit 
hoofdstuk wordt voor beide scenario’s beke ken wat het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor gevolgen zal hebben voor de werkgelegenheid, de kennis en de 
infrastructuur in Noord-Nederland.  
7.2 Werkgelegenheid 
7.2.1 Werkgelegenheid in de gassector  
In hoofdstuk 3 is berekend dat de aardgaswinning direct voor ongeveer 3.350 banen zorgt in 
Noord-Nederland. Dit is ten opzichte van de totale werkgelegenheid in het noorden slechts een 
klein deel. Indirect zorgt de aardgaswinning voor een veel groter aantal banen. Dit komt door de 
grote multipliereffecten die door het winnen van aardgas worden gegenereerd. Het indirecte 
aantal banen wordt geschat op bijna 9.000 banen. Direct en indirect is de aardgaswinning goed 
voor bijna 12.500 banen in Noord-Nederland. De werkgelegenheid in de energiesector kan 
worden onderverdeeld in drie categorieën. De directe werkgelegenheid is de kern van de sector. 
Dit zijn de producenten en leveranciers van energie. In de aardgassector zijn dit bijvoorbeeld 
NAM, Gasunie en GasTerra. Om de kern zit een schil van productie- en installatiebedrijven van 
energie technologie. Dit zijn industriële dienstverleners die installaties, onderhoud en reparaties 
verzorgen. Daaromheen zit een tweede schil van dienstverlening gericht op energie activiteiten. 
Deze bedrijven houden zich bezig met ontwerp en advies (Energy Valley, 2014). De productie- 
en installatiebedrijven en de dienstverleners vormen de indirecte werkgelegenheid. 
Figuur 7.1 Opbouw werkgelegenheid in de energiesector (Energy Valley, 2014) 
7.2.2  De werkgelegenheid in scenario I 
Het afnemen van de aardgaswinning is niet één op één te vertalen naar een daling in de 
werkgelegenheid (Jacobi, 2014). Waarschijnlijk zal een deel van de directe banen verdwijnen als 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 733 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 734 ======================================================================

<pre>48 
 de aardgaswinning stopt. Met name de banen in de opsporing en winning van gas. Als het gas 
opraakt, kan er steeds minder gas worden gewonnen. Toch hoeft een afname van het volume 
aardgas dat wordt gewonnen er niet voor te zorgen dat ook de directe werkgelegenheid 
afneemt. Het winnen van het laatste aardgas levert namelijk relatief meer werk op dan in het 
begin. Omdat de druk in de velden afneemt, zullen er extra investeringen gedaan moeten 
worden om ook het laatste gas te kunnen winnen. In de kleine velden wordt met behulp van 
nieuwe technieken steeds meer uit bestaande velden gehaald. Gas uit het Groningenveld zal ook 
als de druk afneemt vanzelf naar boven blijven komen doordat het gesteente erg poreus is. 
Bovengronds zal het dan steeds meer onder druk gebracht moeten worden om het ook te 
kunnen transporteren. Naast extra investeringen zorgt dit ook voor extra werk. De kosten om 
het laatste gas uit de velden te winnen, zijn daardoor ook hoger. Er zal dus slimmer moeten 
worden omgegaan met het gas en worden geïnvesteerd in nieuwe technologieën om op een 
goedkope en efficiënte manier het gas naar boven te krijgen (Broenink, 2014; Jacobi, 2014). Als 
de aardgaswinning in Noord-Nederland rond 2022 gaat afnemen, zal dit daarom niet direct 
gevolgen hebben voor de werkgelegenheid in de gassector.  
Naast de werkgelegenheid in de winning van gas zijn er ook banen gerelateerd aan de 
distributie, handel en levering van gas. De werkgelegenheid in deze segmenten van de gassector 
is vooral gerelateerd aan de algemene vraag naar gas (Broenink, 2014). In het eerste scenario 
wordt er van uit gegaan dat de vraag naar gas nog lange tijd blijft bestaan. Ondanks dat de 
gaswinning in Nederland gaat afnemen, zal het wel een belangrijke transportland blijven. Er zal 
meer gas geïmporteerd worden uit andere landen. Dat betekent dat de transportfunctie blijft en 
wellicht zelfs in belang zal toenemen. Nederland heeft de ambitie om een belangrijk knooppunt 
voor gas in Noordwest-Europa te worden. Als de aardgaswinning in Nederland afneemt, zal ook 
de export van Nederlands gas afnemen. Er zal daardoor minder gas door de leidingen worden 
getransporteerd. Om de capaciteit van het transportnet volledig te benutten, kan gas worden 
geïmporteerd en worden getransporteerd naar andere landen. Niet alleen in Nederland loopt de 
gaswinning de komende jaren terug. Ook in andere landen in Noordwest-Europa zoals het 
Verenigd Koninkrijk en Duitsland zal de gaswinning afnemen. De afgelopen jaren is er door 
Gasunie veel geïnvesteerd in het beter aansluiten van het Nederlandse transportnet op 
internationale leidingen. Gasunie probeert zich internationaal te positioneren om de transitrol 
die het bedrijf heeft te blijven vervullen naar andere landen toe (Coenen, 2014). Naast de 
transportfunctie zal ook de handelsfunctie blijven. Het gas zal ingekocht moeten worden en 
verhandeld (Jepma, 2014). Deze posities zijn niet zo zeer afhankelijk van de eigen winning van 
aardgas maar van de vraag naar gas in Nederland en andere landen in Noordwest-Europa. De 
werkgelegenheid in de gassector zal daarom deels blijven bestaan als de aardgaswinning wordt 
beëindigd.  
Er zijn wel zorgen over het effect dat het afbouwen van de aardgaswinning zal hebben op de 
indirecte werkgelegenheid. Er is veel werkgelegenheid gerelateerd aan het onderhoud van 
allerlei installaties rond de gaswinning. Industriële dienstverleners hebben duizenden 
werknemers die actief zijn in dit veld. Als de gaswinning stopt, zal een groot deel van die 
werkgelegenheid verdwijnen. Het effect op de indirecte werkgelegenheid is vele malen groter 
dan het effect op de directe werkgelegenheid (Jacobi, 2014). De dienstverleners zijn niet volledig 
afhankelijk van de gassector. Ze zijn ook actief in andere sectoren. Maar de projecten in de 
gaswinning zijn erg groot (Wiersema, 2014). Bedrijven hebben een minimum omvang aan 
klanten nodig om in een regio vertegenwoordigd te zijn. Industriële dienstverleners die actief </pre>

====================================================================== Einde pagina 734 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 735 ======================================================================

<pre>49 
 zijn in de aardgaswinning zijn ook werkzaam op onder andere het chemiepark in de Eemshaven. 
Als de onderhoudswerkzaamheden in de gaswinning wegvallen, is het de vraag of voor dez e 
bedrijven de werkzaamheden in de andere sectoren voldoende zijn om in de regio aanwezig te 
blijven. In ieder geval in de omvang waarin zij nu vertegenwoordigd zijn. Een deel van deze 
bedrijven zal dan wellicht uit de regio vertrekken. Het risico bestaat dat bedrijven wegtrekken 
uit een regio als technologisch gerelateerde sectoren niet meer vertegenwoordigd zijn. Als de 
projecten op boorlocaties voor industriële dienstverleners verdwijnen, zal dat een negatief effect 
hebben op de indirecte werkgelegenheid .  
7.2.3  De werkgelegenheid in scenario II 
Als de aardgaswinning uiteindelijk stopt, zullen de banen in de opsporing en winning van gas 
verdwijnen. Maar dat hoeft niet per se te betekenen dat het aantal banen in de regio daarmee 
ook afneemt. Dat hangt af van de keuzes die worden gemaakt (Zuidema, 2014). Op dit moment 
zijn er in de energiewereld veranderingen aan de gang waar bedrijven mee verder zouden 
kunnen (Wiersema, 2014). Bijvoorbeeld op het gebied van duurzame energie.  
De productie van duurzame energie biedt een mogelijkheid om meer werkgelegenheid te 
creëren in Noord-Nederland. In Duitsland is dat nu al te zien. Duitsland is verder op het gebied 
van duurzame energie dan Nederland. Daar waren in 2012 bijna 380.000 mensen werkzaam in 
de duurzame energiesector. Dat is meer dan twee keer zoveel werknemers als in de fossiele 
sector in Duitsland (Energiemedia, 2014). Ook in Nederland is te zien dat de productie van 
duurzame energie arbeidsintensiever is dan de productie van fossiele energie. Ongeveer 27% 
van de werknemers in de energiesector in Noord-Nederland is werkzaam in de duurzame sector. 
Van het energieverbruik in Noord-Nederland is 8,4% van een duurzame bron (Energy Valley, 
2014). In de duurzame sector is relatief veel meer werkgelegenheid dan in de fossiele sector. Als 
de duurzame sector in Noord-Nederland groeit, zal dit ook groei in de regio meebrengen 
(Pijlman, 2014). De verduurzamingslag is volgens Jepma (2014) het grote punt waar groei in zit. 
De duurzame energiesector is namelijk niet alleen arbeidsintensiever maar ook 
innovatiegevoeliger. In plaats van een verlies van banen zal er daardoor sprake zijn van een 
verschuiving van banen. Die verschuiving is deels al aan de gang. De productie- en 
installatiebedrijven en dienstverleners in de energiesector zijn zich nu al aan het verbreden en 
heroriënteren. Bedrijfsactiviteiten zijn niet meer alleen gericht op de fossiele sector. Per saldo 
vindt er meer bedrijvigheid plaats in de duurzame sector en daarmee zal waarschijnlijk ook 
meer werkgelegenheid worden gecreëerd. Vanuit een werkgelegenheidsperspectief is duurzame 
energie daarom interessant. De kapitaallasten van de productie van duurzame energie zijn wel 
een stuk lager. Het verdienvermogen van de energiesector in Noord-Nederland, dat met gas en 
olie zeer hoog is, zal daardoor afnemen. Voor de schatkist zal duurzame energie minder 
opleveren maar voor de regio liggen er wel kansen (Pijlman, 2014).  
Ondanks dat we uiteindelijk over moeten stappen op alternatieven om in de vraag naar energie 
te kunnen voorzien, is er ook kritiek op de ontwikkeling van duurzame energie. Het is een 
economische afweging die door de samenleving gemaakt moet worden. De kostprijs van 
verschillende vormen van duurzame energie ligt nu nog hoger dan de verkoopprijs. In 
Nederland zal de productie van duurzame energie gesubsidieerd moeten worden of 
huishoudens zullen substantieel meer voor energie moeten betalen. In Duitsland neemt het 
draagvlak voor de energietransitie daardoor langzaam af (DIA, 2014). Uiteindelijk zullen de 
kosten van de productie van duurzame energie gaan dalen. De vraag is alleen hoe snel dat zal 
gaan. Het produceren van duurzame energie is arbeidsintensiever dan het produceren van </pre>

====================================================================== Einde pagina 735 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 736 ======================================================================

<pre>50 
 fossiele energie. Maar het nadeel is dat arbeid vaak duur is. Noord-Nederland zal zich daarom 
misschien niet op duurzame energie moeten richten. Aangezien duurzame energie nog voor een 
groot deel afhankelijk is van subsidies zijn de banen die er mee gecreëerd worden 
gesubsidieerde arbeidsplaatsen. De vraag kan worden gesteld hoe duurzaam gesubsidieerde 
arbeidsplaatsen zijn (Broenink, 2014).   
7.3 Kennis 
7.3.1 Kennis in de aardgassector 
Meer dan vijftig jaar geleden werd het Groningenveld in gebruik genomen. In die tijd is er in 
Noord-Nederland veel kennis en kunde opgebouwd op het gebied van gas en gaswinning. Die 
kennis is aanwezig op verschillende terreinen. Niet alleen op het gebied van gaswinning maar 
ook binnen Gasunie, GasTerra en de verschillende kennisinstellingen is veel kennis aanwezig. De 
lange ervaring met gaswinning, gastransport en handel in gas heeft ervoor gezorgd dat Noord-
Nederland een stevige kennisbasis heeft ontwikkeld in gas. Bovendien weten verschillende 
partijen in het Noorden elkaar goed te vinden (Wiersema, 2014). Met de verschillende 
kennisinstellingen en onderzoeksprogramma’s positioneert Noord -Nederland zich sterk op 
energiekennis. Het aantal energiegerelateerde studies groeit (Koppert, 2014). In Noord-
Nederland ontwikkelt zich een op energie georiënteerde opleidingsstructuur met opleidingen op 
mbo, hbo en universitair niveau. De regio heeft met de vele kennis een voordeel ten opzichte van 
andere regio’s. Toch is de kennis die in Noord -Nederland aanwezig is niet uniek voor de regio. 
Veel kennis binnen de NAM komt van Shell en Esso die wereldwijd actief zijn. Binnen de grote 
internationale bedrijven vindt veel kennisuitwisseling plaats. Gasunie heeft geen grote 
internationale aandeelhouders en is alleen hier gevestigd. Maar Nederland is niet de enige plek 
ter wereld waar gas wordt getransporteerd. Datzelfde geldt voor GasTerra. Er zijn meer mensen 
die deze werkzaamheden uitvoeren. Daardoor is de kennis op meerdere plaatsen ter wereld 
aanwezig (Broenink, 2014). Bovendien is Nederland een klein land en is kennis snel naar andere 
delen van het land geëxporteerd (Coenen, 2014).  
7.3.2 Kennis in scenario I 
De derde hypothese, opgesteld in hoofdstuk 4, veronderstelt dat de hoogwaardige banen in de 
aardgaswinning als eerste zullen verdwijnen. De geïnterviewden verwachten niet dat dit het 
geval zal zijn. Omdat de druk in de gasvelden afneemt, kost het steeds meer moeite om het gas te 
winnen. Hiermee zullen ook de kosten van de gaswinning stijgen. Er zullen daarom nieuwe 
technologieën bedacht moeten worden om goedkoper en efficiënter het gas te kunnen winnen. 
Daarvoor zijn juist de hoogwaardige kennisbanen nodig (Broenink, 2014). Bovendien zal het 
onderhoud langzaam afnemen als de gaswinning afneemt (Van Heijningen, 2014). Deze banen 
zullen dan ook geleidelijk verdwijnen.  
De kennis die in het Noorden aanwezig is, kan worden gevaloriseerd. De bedrijven en 
organisaties die actief en betrokken zijn bij de gassector zouden zich daar op moeten richten. 
Nog meer dan nu het geval is. De kennis kan niet alleen in Noord-Nederland worden ingezet 
maar ook buiten de regio of in het buitenland. Op dit moment gebeurt dat al wel. Gasunie is 
bijvoorbeeld niet alleen in Nederland actief maar ook in Duitsland (Jacobi, 2014). Het bedrijf is 
bezig om zich internationaal te positioneren (Coenen, 2014). Op deze manier kan de kennis die 
in de regio aanwezig is, worden geëxporteerd. Niet alleen in de gaswinning is veel kennis 
aanwezig. Door de jaren heen is ook kennis opgebouwd op gebieden die een verbintenis met 
aardgas of aardgaswinning hebben. Voor GasTerra is het bijvoorbeeld van belang om te weten </pre>

====================================================================== Einde pagina 736 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 737 ======================================================================

<pre>51 
 hoe goede contracten worden opgesteld. Daarnaast wordt (Noord-)Nederland ook gedwongen 
om na te denken over de maatschappelijke effecten van aardgaswinning en het gebruik van 
aardgas. De aardgaswinning uit het Groningenveld veroorzaakt aardbevingen in het gebied waar 
het gas gewonnen wordt. Door na te denken over hoe de schade goed kan worden opgelost en 
kan worden voorkomen, wordt ook kennis opgebouwd (Broenink, 2014).  
7.3.3 Kennis in scenario II  
Naast de kennis die nodig zal blijven in de gassector, zullen er ook nieuwe specialistische 
functies in de duurzame sector komen. Als Nederland een transitie naar meer duurzame energie 
zal doormaken, hoeven de hoogwaardige banen daardoor niet per se te verdwijnen. Veel 
mogelijkheden op het gebied van duurzame energie moeten nog verder ontwikkeld worden. 
Duurzame energie is vanuit een werkgelegenheidsperspectief interessant, maar er zijn op dit 
moment nog weinig rendabele business cases voor (Pijlman, 2014). Er zal daarom veel 
onderzoek en ontwikkeling moeten plaats vinden in de duurzame energiesector. De kostprijs 
van duurzame energie ligt op dit moment hoger dan de kostprijs van energie uit fossiele 
bronnen zoals aardgas (Rijksoverheid, 2014). In sommige gevallen ligt de kostprijs zelfs boven 
de verkoopprijs. Om de kostprijs omlaag te krijgen, zal er daarom veel innovatie en ontwikkeling 
plaats moeten vinden. Daarnaast zorgen duurzame bronnen als wind- en zonne-energie op dit 
moment nog voor een onbalans in het energiesysteem. Er is dus niet alleen veel innovatie nodig 
om de prijs van duurzame energie omlaag te krijgen maar ook om duurzame energie op grote 
schaal te kunnen gebruiken. Het zijn niet alleen nieuwe bedrijven die zich richten op duurzame 
energie. Ook een bedrijf als Gasunie is aan het nadenken welke rol het zal spelen in een 
duurzamere toekomst. Er ligt een nieuwe toekomst en daar zullen ook zij zich op moeten 
voorbereiden. Als de focus puur op aardgas blijft en men niet ziet dat de omgeving aan het 
veranderen is, krijgen bedrijven het moeilijk (Coenen, 2014). Er moet daarom niet alleen meer 
naar gas worden gekeken. In de toekomst gaat gas combineren met andere energievelden 
(Wiersema, 2014). Het energiesysteem zal in de toekomst ingewikkelder worden (Zuidema, 
2014).  
Niet alleen in Noord-Nederland wordt gewerkt aan innovaties in duurzame energie. Binnen 
diverse Nederlandse universiteiten en kennisinstellingen vindt veel onderzoek plaats. Maar ook 
in veel andere landen wordt gewerkt aan manieren om de kostprijs van duurzame energie te 
verlagen en aan nieuwe technieken om duurzame energie op te wekken. In Noord-Nederland 
wordt technisch onderzoek gedaan, bijvoorbeeld naar de ontwikkeling van plastic zonnecellen. 
Maar binnen de Rijksuniversiteit Groningen wordt vooral veel onderzoek gedaan in vakgebieden 
die raakvlakken hebben met (duurzame) energie. Op het gebied van rechten, bijvoorbeeld wet- 
en regelgeving die samenhangt met de productie van energie. Maar ook op het gebied van 
psychologie, energiegedrag van mensen en de economische aspecten van duurzame energie 
wordt veel gedaan (Wiersema, 2014). In de gassector is veel kennis aanwezig over de 
ondergrond. Deze kennis zou ook gebruikt kunnen worden om onderzoek te doen naar 
mogelijkheden voor geothermie en warmte koude opslag (Pijlman, 2014).  
Voor Noord-Nederland liggen er kansen in het vergroenen van de industrie. In Noordoost-
Groningen zit veel energie-intensieve industrie. De energie-intensieve industrie doet het in 
Europa niet goed omdat de energieprijs hier te hoog is. Als de energieprijs één van de weinig 
elementen is waar bedrijven op kunnen concurreren, zijn de vooruitzichten voor de bedrijven 
somber. Door productieprocessen te vergroenen, kunnen er specialistische kennisintensieve 
producten worden geproduceerd. Op dit moment wordt nagedacht over het creëren van een </pre>

====================================================================== Einde pagina 737 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 738 ======================================================================

<pre>52 
 biomassahub in de Eemshaven. In de haven kan biomassa aan land komen die uit andere landen 
wordt geïmporteerd. Daarnaast kan ook andere biomassa uit de agrarische sector worden 
gebruikt. De biomassa kan bijvoorbeeld in de chemie worden gebruikt als grondstof en als 
brandstof. Bedrijven in de regio kunnen inzetten op hoogwaardige, kennisintensieve en op 
biomassa gerichte producten. Op deze manier wordt de link gelegd tussen de agrarische sector, 
de energiesector en het chemiecluster (Delnooz & den Dekker, 2014).  
7.4 Infrastructuur 
7.4.1 Gasinfrastructuur in Nederland 
Nadat in 1959 het Groningenveld werd ontdekt, moest de infrastructuur van de gasvoorziening 
in Nederland worden aangepast. Er werd een hoofdtransportnet aangelegd van het 
Groningenveld naar de distributiebedrijven. Daarnaast moesten de reeds bestaande gasnetten 
worden uitgebreid en aangepast. Er werd een transportnet aangelegd dat het gas uit het 
Groningenveld naar alle bestaande lokale en regionale gasnetten in Nederland zou brengen 
(CBS, 2011). Nederland had daardoor al vroeg een uitgebreid gastransportnet.  
In figuur 7.1 is te zien dat de Nederlandse gasinfrastructuur voor een groot deel geconcentreerd 
is in Noord-Nederland. De belangrijkste gasleiding vanuit Rusland loopt via de provincie 
Groningen. Vanuit Balgzand in Noord-Holland loopt de Bacton Balgzand Line (BBL) naar Bacton 
in Engeland. Veel infrastructuur is geconcentreerd rondom het Groningenveld. Niet alleen veel 
gasinfrastructuur is geconcentreerd in Noord-Nederland. In de Eemshaven komt een groot 
aantal kabels en leidingen voor elektriciteit aan land. Deze vertakken zich vanaf daar naar de 
rest van Nederland en Europa (Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2013) .  
 
Figuur 7.2 Gasinfrastructuur in Nederland (Rijksoverheid, 2010)  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 738 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 739 ======================================================================

<pre>53 
 7.4.2 Infrastructuur in scenario I 
In het eerste scenario wordt er van uit gegaan dat gas nog een lange tijd belangrijk blijft in de 
energievoorziening. Niet alleen in Nederland maar ook in andere landen in Noordwest-Europa 
zal gas nog lang worden gebruikt. Om de afname in de eigen winning van gas op te vangen, zal er 
meer gas geïmporteerd worden. Het uitgebreide gasnetwerk dat Nederland heeft, zal daarom 
nog lange tijd gebruikt worden. Jaarlijks wordt er door Gasunie ongeveer 100 miljard m3 
aardgas door de leidingen getransporteerd (Gasunie, 2014). Dat is zowel door het Nederlandse 
netwerk als door het netwerk dat Gasunie in Noord-Duitsland heeft liggen. Op dit moment is een 
deel daarvan gas dat in Nederland wordt gewonnen en naar andere landen wordt geëxporteerd. 
Dit deel zal in de toekomst wegvallen omdat er dan geen gas meer wordt gewonnen in 
Nederland. Dit zal worden aangevuld met het aardgas dat wordt geïmporteerd uit andere 
landen. Nederland heeft de ambitie om een centraal schakelpunt voor gas in Noordwest-Europa 
te zijn. Daarvoor moet het Nederlandse gasnetwerk goed zijn aangesloten op internationale 
leidingen. Daarnaast zal het belang van de gasopslagen toenemen. Als het Groningenveld niet 
meer de schommelingen in de vraag naar gas kan opvangen, zal er meer gebruik worden 
gemaakt van ondergrondse gasopslagen. Lege gasvelden kunnen hier voor worden gebruikt.  
De LNG terminal in Rotterdam is ook aangelegd in het kader van de gasrotonde strategie. 
Vloeibaar aardgas neemt 600 keer minder ruimte in dan gasvormig aardgas. Hierdoor kan 
aardgas ook per schip worden vervoerd. LNG komt onder andere uit Noord-Afrika en het 
Midden-Oosten (Rijksoverheid, 2013). Aardgas hoeft dus niet per se uit Rusland gehaald te 
worden, maar kan ook uit andere landen worden geïmporteerd. Het vloeibare gas kan in 
Rotterdam worden omgezet in gasvormig aardgas zodat het geschikt is om in het gasnet in te 
voeden. De afgelopen jaren is een grote markt voor LNG ontstaan. Met name in de 
transportsector groeit de markt. Toch wordt de terminal in Rotterdam niet volledig gebruikt. In 
2013 is minder dan 10% van de capaciteit van de terminal gebruikt. De verwachting is dan ook 
niet dat veel dienstverlenende bedrijven in Noord-Nederland naar Rotterdam zullen trekken om 
te profiteren van de aanwezigheid van de LNG terminal. Bovendien is het effect van een LNG 
terminal op de regio klein. Er zijn 35 personen werkzaam in de terminal in Rotterdam (Gate 
terminal, 2014). Het vloeibare gas dat binnenkomt wordt omgezet in gas en in het aardgasnet 
gebracht. Hier zal weinig werk aan vast zitten voor dienstverlenende bedrijven. Omdat de LNG 
terminal in Rotterdam niet de volle capaciteit gebruikt, zal de bouw van een tweede LNG 
terminal in de Eemshaven voorlopig niet nodig zijn. Een LNG terminal zal ook in de Eemshaven 
weinig effect hebben. Het kan een kleine versterking van de energiesector in Noord-Nederland 
betekenen maar het belang ervan zal niet groot zijn (Wiersema, 2014; Jepma, 2014). Voor de 
chemiesector in Noord-Nederland zal het ook niet veel toevoegen. Het biedt extra 
leveringszekerheid. Maar over het algemeen maakt het voor de chemiesector niet uit waar het 
gas vandaan komt (Pijlman, 2014). Wel zullen de komende jaren in Europese havens vaste of 
mobiele LNG-tankstations worden gebouwd. In 2025 wil de Europese Commissie dat in alle 139 
havens van het trans-Europese netwerk LNG-tankstations staan zodat zowel zeeschepen als 
binnenvaartschepen bevoorraad kunnen worden met LNG. De Europese Commissie wil ook LNG 
als brandstof voor vrachtwagens stimuleren. In 2020 wil zij dat om de 400 kilometer 
tankstations voor vloeibaar aardgas staan langs de wegen van het trans-Europese netwerk 
(Europese Commissie, 2013).  
Op termijn zal de winning uit het Groningenveld minder worden en zal het aanbod van 
Groningengas kleiner worden dan de vraag. Er moeten dan aanpassingen worden gedaan. Er zijn </pre>

====================================================================== Einde pagina 739 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 740 ======================================================================

<pre>54 
 twee mogelijkheden: er wordt op grote schaal hoogcalorisch gas geconverteerd naar 
laagcalorisch gas of de gasaansluitingen van alle huishoudens die Groningengas gebruiken 
ombouwen zodat ze wel geschikt zijn voor hoogcalorisch gas. Om hoogcalorisch gas op grote 
schaal te kunnen converteren naar laagcalorisch gas zullen er enorme investeringen in 
stikstoffabrieken gedaan moeten worden. Bovendien is het een heel energie inefficiënt proces. 
Vanuit energieoptiek en milieuoptiek is dat niet wenselijk. Daarom is de keuze gemaakt om de 
markten om te gaan bouwen. Apparatuur moet dan worden aangepast zodat het werkt op 
hoogcalorisch gas (Coenen, 2014). Dit betekent dat er op termijn geen laagcalorisch gas meer 
getransporteerd zal worden. Op dit moment zijn er aparte leidingen voor het transport voor 
laagcalorisch gas. Als er geen laagcalorisch gas meer getransporteerd wordt, zullen deze 
leidingen leeg komen te staan. Deze kunnen ook worden gebruikt voor andere doeleinden, 
bijvoorbeeld om ook hoogcalorisch gas te transporteren. De mogelijkheid bestaat dat niet de 
volledige markt wordt omgebouwd maar dat consumenten overstappen op alternatieven. 
Nieuwe woningen zijn steeds vaker energieneutraal. Op dit moment is het kostbaar om dat bij 
bestaande bouw te realiseren. Als tegen die tijd de gasprijs hoger is dan voorheen zouden 
consumenten er voor kunnen kiezen om door middel van zonnepanelen zelf elektriciteit op te 
wekken en minder gas te gebruiken. Op dit moment is niet te voorspellen of dat zal gebeuren 
omdat dit van verschillende factoren afhangt, zoals de gasprijs maar ook van maatschappelijke 
keuzes die worden gemaakt .  
In figuur 3.7 is te zien dat de gaswinning uit de kleine velden de komende dertig jaar zal 
teruglopen. Veel kleine velden zullen economisch leeg raken. Als er niet meer gewonnen wordt 
uit deze velden, moeten de boorlocaties worden opgeruimd. De locaties moeten dan worden 
teruggebracht in de oorspronkelijke staat (Van Heijningen, 2014). Dit geldt zowel voor de 
boorlocaties op zee als op land. Met name het ontmantelen en opruimen van de boorlocaties op 
zee zal grote investeringen met zich mee brengen. Op zee moeten zowel installaties onderwater 
als de installaties bovenwater worden ontmanteld. De platforms worden op zee in stukken 
geknipt en naar land gebracht waar ze verder worden ontmanteld (HD Demolition, 2014). Gas- 
en oliemaatschappijen hebben hier al budget voor gereserveerd. De komende decennia zal er 
voor miljarden in worden geïnvesteerd. Bovendien wordt hier veel werk mee gecreëerd (Oil & 
Gas UK, 2013). In 2013 waren er 152 gasvelden op de Nederlandse Noordzee in productie. 
Daarnaast waren er 44 velden waar de productie (tijdelijk) is gestaakt en 17 velden die de 
komende jaren in gebruik worden genomen (NLOG, 2013). Dit zijn in totaal 213 gasvelden. Het 
werk dat het ontmantelen en opruimen van de boorlocaties oplevert, zal tijdelijk zijn. Maar het 
gaat om veel locaties die op verschillende moment economisch niet meer winbaar zullen zijn. De 
werkzaamheden zullen daardoor over een langere periode verspreid zijn. De verwachting is dat 
in de komende dertig jaar de boorplatforms zullen worden opgeruimd (Jepma, 2014). Noord-
Nederland zou een goede uitvalsbasis kunnen zijn voor deze activiteiten. Vanuit de havens in het 
Noorden zijn de boorplatforms goed te bereiken. Sloopbedrijven zullen zich hier op kunnen 
voorbereiden om de opdrachten binnen te halen.  
7.4.3 Infrastructuur in scenario II 
Ook als er wordt ingezet op een transitie naar duurzame energie zal de huidige infrastructuur 
nog lang gebruikt worden. Nederland heeft een uitgebreide infrastructuur en het lijkt niet 
waarschijnlijk dat deze in een duurzame toekomst niet meer gebruikt zal worden. Allereerst zal 
het een enorme kapitaalvernietiging zijn om het gastransportnet niet meer te gebruiken 
(Coenen, 2014). Daarnaast zal het enorme investeringen vergen om alternatieve infrastructuren </pre>

====================================================================== Einde pagina 740 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 741 ======================================================================

<pre>55 
 te organiseren (Zuidema, 2014). Ook in een transitie naar meer duurzame energie kunnen 
ondergrondse gasopslagen belangrijk zijn. Zoals in hoofdstuk 5 is uiteengezet, brengt het 
produceren van duurzame energie op dit moment nog een aantal problemen met zich mee voor 
ons energiesysteem. Dit raakt in onbalans door een fluctuerend aanbod van energie. Gas zal dan 
als back-up kunnen functioneren.  
Als aardgas uiteindelijk uit de Nederlandse energievoorziening zal verdwijnen en we willen de 
infrastructuur blijven gebruiken, moet dit wel mogelijk zijn. De infrastructuur moet voor andere 
doeleinden gebruikt kunnen worden. In hoofdstuk 5 is geconcludeerd dat de productie van 
groen gas in Nederland te beperkt zal zijn om aardgas volledig te vervangen. Maar het zal wel 
een bijdrage kunnen leveren aan het vergroenen van de energievoorziening. Groen gas wordt 
decentraal ingevoerd, soms rechtstreeks in het net van de regionale energiebedrijven. Wanneer 
er te weinig afzet is in het regionale net wordt het overtollige gas met behulp van compressie in 
het hoofdtransportnet gebracht. Voorheen werd gas altijd van hoge druk in het hoofd-
transportnet naar lage druk in de regionale netten gebracht. Tegenwoordig zijn beide 
bewegingen te zien (GTS, 2014). Maar de huidige infrastructuur biedt ook mogelijkheden voor 
andere gassen dan aardgas of groen gas. Lege gasvelden kunnen in de toekomst niet alleen 
gebruikt worden voor aardgas maar ook voor de opslag van bijvoorbeeld CO2. CO2 die wordt 
uitgestoten door onder andere gascentrales kan worden afgevangen. De afgevangen CO2 kan 
worden opgeslagen in lege gasvelden. In 2010 hebben EBN en Gasunie onderzoek gedaan naar 
de mogelijkheden voor CO2 opslag in Noord- en West-Nederland. Hieruit bleek dat in Noord-
Nederland meer dan voldoende potentiële opslagcapaciteit is. Bovendien bevinden de meeste 
kostenefficiënte opslaglocaties zich in de drie noordelijke provincies (EBN & Gasunie, 2010). Dit 
kan worden verklaard doordat in Noord-Nederland relatief veel gasvelden liggen. Rondom de 
opslag van CO2 is ook veel maatschappelijke discussie. In 2010 zijn in Barendrecht plannen om 
CO2 ondergronds op te slaan niet doorgegaan omdat er veel protest tegen was vanuit inwoners 
(Van Heijningen, 2014). Naast aardgas en CO2 kunnen ook andere gassen zoals stikstof en 
waterstof in het leidingennet worden getransporteerd en opgeslagen (TKI Gas, 2014).  
De Rijksoverheid heeft als doelstelling dat in 2020 de windmolens op land gezamenlijk 6.000 
MW opwekken en in 2023 de windmolens op zee gezamenlijk 4.450 MW. In 2013 was het 
vermogen van de windmolens op zee en op land samen 2.360 MW (Rijksoverheid, 2014b). De 
komende jaren zullen er veel windmolens bij moeten komen. Als de doelstellingen gehaald 
worden, zal de balans in het energiesysteem waarschijnlijk verder verstoord worden. Hoe grote r 
het aandeel windenergie in de energiemix, hoe groter de fluctuaties in het aanbod van energie. 
Volgens een aantal geïnterviewden is het op dit moment nog veel te vroeg om in te zetten op 
bepaalde oplossingen voor de onbalans in het energiesysteem (Coenen, 2014; Jacobi, 2014). We 
zitten nu nog in een experimenteerfase en moeten verschillende opties open houden (Broenink, 
2014). Toch lijkt power to gas wel een beloftevolle oplossing te kunnen zijn. Het is op dit 
moment één van de weinige grootschalige oplossingen voor de problemen die worden 
veroorzaakt door het fluctuerende aanbod van energie. Het is gunstig om een power to gas 
centrale te bouwen op een locatie waar voldoende ruimte en faciliteiten zijn en waar de 
koppeling gemaakt kan worden met duurzaam opgewekte elektriciteit, bijvoorbeeld in de buurt 
van een windmolenpark. Daarnaast is het gunstig om een centrale in de buurt van afnemers te 
bouwen, bijvoorbeeld een industrie- of chemiecluster. Om naast waterstof ook methaan te 
kunnen maken, is het voordelig om dichtbij bedrijven te zitten die CO2 uitstoten. Deze kan 
worden afgevangen en in de centrale bij de waterstof worden gemengd. Verschillende locaties in </pre>

====================================================================== Einde pagina 741 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 742 ======================================================================

<pre>56 
 Noord-Nederland zijn geschikt voor de bouw van een power to gas centrale. De Eemshaven of in 
de buurt van het chemiepark in Delfzijl lijken voor de hand liggende locaties. De methaan 
(aardgas) die wordt gemaakt in de centrale kan worden verkocht aan industriële afnemers of 
kan in het gastransportnet worden gebracht. Ook kan waterstof direct in het gastransportnet 
worden gebracht. Uit een vierjarige praktijkproef op Ameland bleek dat bijmenging van 20% 
waterstof in het aardgasnet geen nadelige effecten heeft (KVGN, 2013).   
Het energiesysteem is op dit moment erg gecentraliseerd. Elektriciteit wordt in een aantal 
centrales opgewekt en ook de gasvoorziening is gecentraliseerd (Jacobi, 2014). Duurzame 
energie zal naar verwachting steeds meer lokaal worden opgewekt op een decentraal niveau. 
Mensen kunnen hun eigen energie opwekken bijvoorbeeld met zonnepanelen. De energie wordt 
dan ook zoveel mogelijk lokaal gebruikt. Alleen de overtollige energie zal dan naar 
hoogspanningsnetten worden geleverd (Pijlman, 2014). Er wordt op verschillende plaatsen in 
Nederland nu geëxperimenteerd met ‘Smart Grids’. Een Smart Grid is een energienet waar een 
meet- en regelsysteem aan is toegevoegd. Vraag en aanbod van verschillende energiebronnen 
worden hiermee op elkaar afgestemd. Als één huis een energieoverschot heeft, kan de 
overtollige energie naar andere woningen in de buurt worden gebracht (Energiemedia, 2013). 
Door deze ontwikkelingen zal het energiesysteem in de toekomst ingewikkelder worden. In 
Hoogkerk (Groningen) doen 42 huishoudens mee aan het demonstratieproject PowerMatching 
City. De huishoudens hebben ‘slimme’ apparatuur die hun energievraag afstemmen op de 
beschikbaarheid van energie. Het systeem zorgt ervoor dat apparatuur op het optimale moment 
energie gebruikt. De wasmachine gaat bijvoorbeeld aan op het moment dat de zon het felst is. De 
wasmachine draait dan op het moment dat de energieprijs laag is. Door vraag en aanbod op 
elkaar af te stemmen, zullen de energiekosten zo laag mogelijk worden (PowerMatching City, 
2014).  
7.5 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur 
In de voorgaande paragrafen zijn de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland besproken op 
basis van twee verschillende scenario’s. Hieronder worden kort de belangrijkste gevolgen 
schematisch weergegeven.   
Scenario I  Scenario II  
 
Werkgelegenheid  
- Een deel van de werkgelegenheid in de 
gassector zal blijven. De banen in het transport 
en de handel van gas zijn voornamelijk 
gerelateerd aan de vraag naar gas.   
- Het winnen van het laatste gas kost relatief 
meer investeringen en meer werk. Een afname 
in de hoeveelheid gas die wordt gewonnen, is 
daardoor niet één op één te vertalen  naar een 
afname in de werkgelegenheid.  
- Uitein delijk zal zowel de directe als de 
indirecte werkgelegenheid in de opsporing en 
winning van gas verdwijnen. Dit is met ruim -   De productie  van duurzame energie  biedt 
mogelijkheden om  meer werkgelegenheid te 
creëren. De productie van duurzame energie 
is arbeidsintensiever dan fossiele energie.  
- Bedrijven die actief zijn in de energiesector 
zouden zich op duurzame energie kunnen 
richten. Daardoor zal er in plaats van een 
verlies van b anen een verschuiving van banen 
te zien zijn.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 742 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 743 ======================================================================

<pre>57 
 13.000 banen ongeveer tweederde van de 
werkgelegenheid in de gassector.  
 
Kennis  
- Noord -Nederland heeft een stevige 
kennisbasis in gas. In de vijftig jaar dat er uit 
het Groningenveld wordt gewonnen, is in de 
regio veel kennis en kunde opgebouwd.  Niet 
alleen technische kennis maar ook op 
maatschappelijke gebieden die een raakvlak 
hebben met gas en energie.  
- De kennis op het gebied van gas en 
gaswinning is niet uniek voor de regio. Op 
meerdere plaatsen ter wereld is die kennis 
aanwezig.  
- Bedrijv en zouden de kennis die zij hebben, 
kunnen exporteren. Die kennis kan ook buiten 
de regio worden ingezet.  
- De komende jaren zullen de kosten van de 
gaswinning stijgen terwijl de opbrengsten 
zullen afnemen. Er is daarom innovatie nodig 
om het gas goedkoper en efficiënter te kunnen 
winnen.  - Naast de kennis die nodig is in de gassector 
zullen er nieuwe specialistische functies in de 
duurzame sector komen.  
- Veel mogelijkheden op het gebied van 
duurzame energie moeten verder ontwikkeld 
worden. De ko stprijs van duurzame energie is 
op dit moment hoger dan de kostprijs van 
fossiele energie. Om de prijs te laten dalen, is 
nog veel innovatie nodig.  
- Bovendien zorgen duurzame bronnen er 
voor dat het energiesysteem in onbalans raakt. 
Op dit moment is daar nog geen grootschalige 
oplossing voor.  
- De kennis die aanwezig is in de gassector is 
voor een deel toe te passen in de duurzame 
sector. Kennis over de ondergrond is 
bijvoorbeeld toe te passen  in onderzoek naar 
geothermie.   
 
Infrastructuur  
- De gasinfrastructuur zal nog lange tijd 
gebruikt worden. Niet alleen om gas binnen 
Nederland te transporteren maar ook om 
geïmporteerd gas naar andere landen in 
Noordwest -Europa te transporteren.  
- De gasaansluitingen van huishoudens zullen   
op termijn  worden aangepast zodat ze ook 
geschikt zijn voor hoogcalorisch gas.  
- Een deel van de infrastructuur zal worden 
ontmanteld. Boorlocaties die niet meer 
worden gebruikt, moeten worden opgeruimd. 
Met name het ontmantelen van de platforms 
op zee zal grote in vesteringen vergen.  - Ook in het duurzame scenario zal de 
gasinfrastructuur nog lang gebruikt worden. 
Het aanleggen van nieuwe infrastructuren zal 
enorme investeringen vergen. Het niet 
benutten van de huidige infrastructuur zal 
bovendien vernietiging van kapitaal zijn.   
- De infrastructuur zal niet alleen voor aardgas 
worden gebruikt, maar kan in de toekomst 
ook voor het transport en de opslag van 
andere gas worden gebruikt zoals groen gas, 
waterstof en CO2.  
7.6 Randvoorwaarden 
In dit hoofdstuk is naar voren gekomen dat de productie van duurzame energie kansen biedt 
voor Noord-Nederland om werkgelegenheid te creëren en de kennis die er is op het gebied van 
energie te benutten en verder te ontwikkelen. Maar ook buiten Nederland wordt gewerkt aan 
innovaties op het gebied van duurzame energie. Om de productie van duurzame energie te 
stimuleren, zal aan een aantal randvoorwaarden gewerkt moeten worden.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 743 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 744 ======================================================================

<pre>58 
 Het is van belang om te kijken wat er landelijk beleidsmatig gebeurt. Regionale ambities zullen 
binnen het landelijke energiebeleid moeten passen. De Rijksoverheid wil de komende jaren de 
productie van duurzame energie in Nederland stimuleren. Het doel is 14% duurzame energie in 
2020 en in 2050 moet de volledige energievoorziening duurzaam zijn (Rijksoverheid, 2014a). In 
veel bestaande wet- en regelgeving is nog niet voldoende rekening gehouden met de opwekking 
van duurzame energie. Wet- en regelgeving zal moeten worden aangepast om meer ruimte te 
geven voor duurzame energie. Dit zou kunnen door het wegnemen van barrières en een meer 
flexibele regelgeving (PBL, 2013).  
Maatschappelijk draagvlak is een essentiële randvoorwaarde. Vanuit bewoners is vaak veel 
weerstand tegen projecten als grootschalige windmolenparken of de opslag van CO2 (Zuidema, 
2014). Zeker wanneer deze voor de bewoners geen meerwaarde opleveren. Als er geen 
maatschappelijk draagvlak is, is het moeilijk om projecten van de grond te krijgen. Om meer 
draagvlak te creëren, kan het Rijk meer ruimte laten invullen door burgers, bedrijven en lagere 
overheden. Ook zouden burgers meer kunnen profiteren van projecten, bijvoorbeeld door 
financiële participatie (PBL, 2013; Zuidema, 2014).  
Daarnaast is het van belang dat er voldoende opgeleid personeel is. Het aanbod van arbeid zal 
moeten aansluiten op de vraag naar arbeid. In Noord-Nederland is een opleidingsstructuur aan 
het ontstaan die op energie georiënteerd is. Zowel op mbo, hbo als universitair niveau worden 
diverse opleidingen aangeboden die zich op energie richten. Door opleidingen aan te bieden die 
een focus hebben op duurzame energie, wordt een gespecialiseerde arbeidspoule opgeleid.  
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 744 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 745 ======================================================================

<pre>59 
 8 Conclusies van de hypothesen 
8.1 Inleiding: aannemen en verwerpen 
In hoofdstuk 4 zijn negen hypothesen opgesteld. Deze hypothesen zijn gebaseerd op de 
literatuur die is behandeld in hoofdstuk 2 en het in hoofdstuk 3 besproken aandeel en belang 
van de aardgaswinning voor Noord-Nederland. Door middel van de interviews zijn de 
hypothesen getoetst. De uitkomsten van de interviews zijn in hoofdstuk 6 en 7 besproken. In dit 
hoof dstuk worden per hypothese de uitkomsten kort besproken en worden de hypothesen 
aangenomen of verworpen.  
8.2 Aannemen en verwerpen van de hypothesen 
8.2.1 Hypothese 1 
Hypothese: De directe en indirecte werkgelegenheid in de aardgassector, op dit moment 
ongeveer 19.000 banen in Noord-Nederland (inclusief de Kop van Noord 
Holland), verdwijnt op het moment dat de aardgaswinning wordt beëindigd.  
Weliswaar: Een deel van de banen in de aardgassector zal verdwijnen op het moment dat de 
aardgaswinning wordt beëindigd. In de opsporing en winning van aardgas zullen 
de directe banen verdwijnen als er geen aardgas meer wordt gewonnen. Omdat 
dan het multipliereffect wegvalt, heeft het verdwijnen van de aardgaswinning 
ook een negatief effect op de indirecte werkgelegenheid.  
Echter:  Niet alle banen in de gassector zullen verdwijnen als de aardgaswinning wordt  
  gestopt. In het transport en de handel van gas zal waarschijnlijk werk blijven.  
  Zolang gas belangrijk blijft in de energievoorziening blijven ook de transport- en  
  handelsfunctie bestaan. De werkgelegenheid in deze onderdelen van de gassector  
  is voornamelijk afhankelijk van de algemene vraag naar gas.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.2 Hypothese 2 
Hypothese: De werkgelegenheidseffecten van het afbouwen van de aardgaswinning zullen 
rond 2022 merkbaar worden in Noord-Nederland.  
Weliswaar: Als de investeringen in de gassector afnemen, zal dat een negatief effect hebben  
 op de regionale werkgelegenheid. De gaswinning uit het Groningenveld zal na 
2022 afnemen. 
Echter:  Ondanks dat de aardgaswinning vanaf 2022 zal afnemen, zullen de investeringen 
niet direct afnemen. Doordat er steeds minder gas in de velden aanwezig is, zal de 
druk afnemen. Om het gas ook onder een lagere druk te kunnen winnen en 
transporteren, zullen er extra investeringen nodig zijn. Als de hoeveelheid gas die 
jaarlijks wordt gewonnen afneemt, zal het relatief meer investeringen en meer 
werk kosten om het gas te kunnen blijven winnen. Een afname in het volume 
aardgas dat wordt gewonnen, kan daarom niet één op één worden vertaald naar 
een afname in de werkgelegenheid in de aardgaswinning.  
Conclusie: Verwerpen </pre>

====================================================================== Einde pagina 745 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 746 ======================================================================

<pre>60 
 8.2.3 Hypothese 3 
Hypothese: Door het afbouwen en stopzetten van de aardgaswinning in Noord Nederland, 
zullen de hoogwaardige banen in de aardgaswinning als eerste verdwijnen. Een 
deel van deze werknemers zal buiten de regio nieuw werk vinden.  
Weliswaar: Als er minder geïnvesteerd wordt in nieuwe technologie en ontwikkeling omdat 
de kennis op den duur niet meer nodig is, zullen de specialistische banen in de 
gassector verdwijnen. Onderhoud aan de boorlocaties zal nodig blijven, waardoor 
die banen langer zullen blijven.  
Echter:  Er zal juist worden geïnvesteerd in nieuwe technologieën die nodig zijn om het 
laatste gas goedkoper en efficiënter uit de grond te halen. De hoogwaardige 
kennisbanen zullen dan blijven bestaan. Bovendien zal het onderhoud op termijn 
afnemen als de aardgaswinning afneemt. In het tweede scenario komt daar bij dat 
er voor hoogopgeleide werknemers nieuwe specialistische functies in de 
duurzame sector komen. Veel mogelijkheden op het gebied van duurzame 
energie moeten nog verder ontwikkeld worden. Hier zitten mogelijkheden voor 
innovatie en kennisontwikkeling in.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.4 Hypothese 4 
Hypothese: De kennis die aanwezig is in de aardgassector zorgt ervoor dat Noord-Nederland 
een comparatief voordeel heeft op het gebied van energie ten opzichte van 
andere regio’s.  
Weliswaar: In de afgelopen vijftig jaar is in Noord-Nederland veel kennis opgebouwd over 
gas en gaswinning. Noord-Nederland positioneert zich nu sterk op energiekennis 
met de verschillende kennisinstellingen en onderzoeksprogramma’s in de regio. 
Er is een opleidingsstructuur ontstaan die zich richt op de energiesector. Op alle 
niveaus worden energiegerelateerde opleidingen aangeboden. De energiesector 
kan profiteren van de uitstroom van studenten waardoor de gespecialiseerde 
arbeidspoule in het Noorden wordt versterkt. Bovendien weten partijen in het 
Noorden elkaar goed te vinden waardoor kennis kan worden gedeeld. Deze 
lokalisatievoordelen versterken het energiecluster in Noord-Nederland.  
Echter: De kennis die aanwezig is in Noord-Nederland is niet uniek voor de regio. Op veel 
plaatsen ter wereld houden bedrijven zich bezig met de winning, transport en 
handel van gas. Ook daar is deze kennis aanwezig.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.5 Hypothese 5 
Hypothese: Het niet volledig uitwinnen van het Groningenveld en/of het uitspreiden van de 
winning over een langere periode zal negatieve economische gevolgen hebben 
voor de regio. 
Weliswaar: In theorie is het mogelijk dat de winning uit het Groningenveld wordt stopgezet 
vanwege de discussie die er over is ontstaan. Als de aardgaswinning op dit </pre>

====================================================================== Einde pagina 746 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 747 ======================================================================

<pre>61 
 moment wordt gestopt, zal het een negatief economisch effect hebben omdat 
daarmee de directe en indirecte werkgelegenheid zal wegvallen.  
Echter: De verwachting is niet dat de aardgaswinning op korte termijn zal worden 
gestopt. Allereerst omdat de aardgaswinning een grote bron van inkomsten is 
voor de Rijksoverheid. Met een deel van de aardgasbaten kunnen inwoners uit 
het gebied ruim gecompenseerd worden. De waarde van het gas dat nog in het 
veld zit, is enorm. De kans dat dit niet wordt benut lijkt zeer klein. Bovendien 
zullen er praktische problemen ontstaan als de aardgaswinning uit het 
Groningenveld nu wordt gestopt. Bijna alle huishoudens in Nederland en een deel 
van de huishoudens in Duitsland, België en Frankrijk zijn afhankelijk van het gas. 
Als de gaswinning plotseling wordt gestopt, kan er niet meer worden geleverd 
aan deze huishoudens. Ook het op korte termijn fors verlagen van de 
aardgaswinning zorgt voor problemen omdat de leveringscontracten dan niet 
kunnen worden nagekomen.  
Conclusi e: Verwerpen 
8.2.6 Hypothese 6 
Hypothese: De gasinfrastructuur in Nederland zal na het beëindigen van de aardgaswinning 
voor andere doeleinden dan aardgas worden gebruikt.  
Weliswaar: Het is niet waarschijnlijk dat de gasinfrastructuur in de toekomst niet meer zal 
worden gebruikt. Ten eerste omdat er enorme investeringen nodig zijn om 
alternatieve infrastructuren aan te leggen. Ten tweede omdat het vernietiging 
van kapitaal zou zijn om de infrastructuur die er op dit moment is, niet meer te 
gebruiken. In het eerste scenario zal de gasinfrastructuur nog lang worden 
gebruikt. Er zal meer gas worden geïmporteerd dat kan worden doorverkocht 
aan andere landen in Noordwest-Europa. De hoeveelheid gas die jaarlijks in 
Nederland getransporteerd wordt, zal dan niet afnemen. In het tweede scenario 
zal het aandeel duurzame energie in Nederland de komende jaren steeds verder 
toenemen. Daardoor zullen naast aardgas ook andere vormen van gas gebruikt 
worden, zoals groen gas. Verder kunnen ook gassen zoals waterstof of CO2 
worden opgeslagen.  
Echter: De opslag van CO2 zorgt voor veel maatschappelijke discussie. In 2010 zijn in 
Barendrecht plannen om CO2 ondergronds op te slaan niet doorgegaan wegens 
protesten vanuit bewoners.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.7 Hypothese 7 
Hypothese: De productie van groen gas in Nederland zal slechts voor een beperkt deel de rol 
van aardgas kunnen overnemen.  
Weliswaar: Doordat Nederland een klein landoppervlak heeft en relatief dichtbevolkt is, is er 
weinig beschikbare biomassa. Daarmee kan slechts een beperkte hoeveelheid 
groen gas worden geproduceerd. Bovendien moet worden gekeken voor welke 
andere doeleinden de biomassa gebruikt kan worden. Er zijn andere, meer </pre>

====================================================================== Einde pagina 747 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 748 ======================================================================

<pre>62 
 hoogwaardige toepassingen waarvoor biomassa gebruikt kan worden die meer 
opleveren dan het produceren van groen gas.  
Echter: Door niet alleen biomassa te vergisten maar het ook te vergassen, kan de 
productie worden opgeschaald. Biomassa zou dan ook geïmporteerd kunnen 
worden. Uit bijvoorbeeld Canada of de Verenigde Staten. Maar het proces om dit 
gas geschikt te maken voor het aardgasnet moet nog verder ontwikkeld worden.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.8 Hypothese 8 
Hypothese:  Als de aardgaswinning in Noord-Nederland verdwijnt, zullen dienstverlenende 
bedrijven verhuizen naar de haven van Rotterdam om te profiteren van de 
aanwezigheid van de LNG terminal.  
Weliswaar: Nabijheid van gerelateerde economische activiteiten is één van de factoren die 
invloed heeft op de vestigingskeuze van bedrijven.  
Echter:  Het effect van de LNG terminal in Rotterdam op de regio is klein. Er zijn 35 
personen werkzaam in de terminal. Het vloeibare gas dat binnenkomt wordt 
omgezet in gasvormig gas en in het aardgasnet gebracht. Hier zal weinig werk 
aan gerelateerd zijn voor dienstverlenende bedrijven.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.9 Hypothese 9 
Hypothese: Het aanleggen van een LNG terminal in de Eemshaven zal het energiecluster en 
het chemiecluster in Noord-Nederland versterken. 
Weliswaar: Gas is een belangrijke grondstof voor de chemische sector. De aanwezigheid van 
een LNG terminal in de Eemshaven geeft een stuk extra leveringszekerheid voor 
de chemie. Bovendien kan het een versterking betekenen voor het energiecluster 
omdat er iets extra’s bij komt.  
Echter: Het effect van een LNG terminal voor de werkgelegenheid zal maar klein zijn. 
Bovendien groeit de markt voor LNG wel maar is er in Noordwest-Europa geen 
behoefte aan een nieuwe terminal. Niet alleen Nederland heeft een LNG terminal 
maar ook België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Die voorzien voorlopig 
voldoende in de vraag naar LNG. Ook voor het chemiecluster zal het belang van 
een LNG terminal maar beperkt zijn. Gas kan ook op andere manieren aan de 
bedrijven worden geleverd, zoals dat nu gebeurt.  
Conclusie: Verwerpen 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 748 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 749 ======================================================================

<pre>63 
 9 Integratie en reflectie 
9.1 Conclusies 
Het doel van dit onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. In de eerste 
plaats is daarvoor het aandeel en belang van de aardgaswinning voor Noord-Nederland in beeld 
gebracht. De hele gassector zorgt direct en indirect voor ruim 19.000 banen. Op termijn zal een 
deel van die banen verdwijnen. Vanaf 2022 zal de winning uit het Groningenveld sterk afnemen. 
Ook de winning uit de kleine velden zal de komende jaren steeds minder worden. Jaarlijks wordt 
er tussen de 300 en 400 miljoen euro in de winning van gas in Noord-Nederland geïnvesteerd. 
Als er minder gas wordt gewonnen, zullen de investeringen afnemen en uiteindelijk wegvallen. 
Dat zal niet direct vanaf 2022 gebeuren. Er zijn relatief meer investeringen nodig om het gas te 
kunnen blijven winnen als de druk in de velden afneemt. Dat betekent dat ook de 
werkgelegenheid in de winning van gas niet direct zal afnemen na 2022. Als uiteindelijk de 
gaswinning stopt, zullen de banen in de opsporing en winning van gas verdwijnen. Direct en 
indirect zijn dit ruim 13.000 banen. Tweederde van de banen in de gassector zal daarmee 
uiteindelijk verdwijnen. Met name het aantal indirecte banen dat hiermee verloren gaat is groot.  
Niet alle banen in de gassector zullen verdwijnen. De handel en het transport van gas zijn niet 
zozeer afhankelijk van de hoeveelheid gas die in Nederland wordt gewonnen maar met name 
van de algemene vraag naar gas. Als er meer gas wordt geïmporteerd, zal dit gas verhande ld en 
getransporteerd moeten worden. De banen in de handel en het transport zullen daardoor 
blijven. In het tweede scenario zullen er nieuwe banen in de duurzame sector gecreëerd worden. 
Het produceren van duurzame energie is arbeidsintensiever waardoor er meer werkgelegenheid 
wordt gecreëerd. In plaats van een verlies van banen zal daardoor deels een verschuiving van 
banen optreden. Er is ook kritiek op het stimuleren van duurzame energie om werkgelegenheid 
te creëren. Arbeidsintensieve activiteiten zijn vaak relatief duur. Bovendien is de productie van 
duurzame energie op dit moment nog grotendeels afhankelijk van subsidies.  
Door de jarenlange ervaring met gas is er binnen de betrokken bedrijven en in de verschillende 
kennisinstellingen veel kennis en kunde op het gebied van gas opgebouwd. Daarnaast worden 
nu op verschillende niveaus opleidingen aangeboden die op energie gericht zijn. Er zullen 
relatief meer investeringen nodig zijn om het gas te kunnen blijven winnen, waardoor de kosten 
zullen stijgen. Tegelijkertijd zullen de opbrengsten afnemen omdat er minder gas wordt 
gewonnen. Er zal daarom innovatie nodig zijn om het gas goedkoper en efficiënter te kunnen 
winnen. Daarnaast zal er nog veel innovatie nodig zijn in de duurzame sector. Het 
energiesysteem kan de fluctuaties in het aanbod nog niet opvangen. Bovendien zal de kostprijs 
van duurzame energie de k omende jaren verder moeten dalen. In beide scenario’s zullen de 
hoogwaardige kennisbanen daardoor nog lange tijd blijven.  
Een groot deel van de infrastructuur is in Noord-Nederland geconcentreerd omdat hier een 
groot deel van de gasvelden ligt. In beide s cenario’ s zal de infrastructuur ook in de toekomst nog 
gebruikt worden. In het eerste scenario omdat de vraag naar gas op peil zal blijven. In plaats van 
Nederlands gas zal er steeds meer geïmporteerd gas getransporteerd worden. In het tweede 
scenario omdat het aanleggen van alternatieve infrastructuren te kostbaar is. Naast aardgas zal 
het transportnet ook voor andere gassen gebruikt worden. Op dit moment wordt er al groen gas 
in het transportnet ingevoerd. Gasunie is nu aan het kijken voor welke andere toepassingen de 
infrastructuur geschikt is, bijvoorbeeld voor het transport en de opslag van waterstof en CO2. </pre>

====================================================================== Einde pagina 749 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 750 ======================================================================

<pre>64 
 Gasvelden in Noord-Nederland die in de komende jaren leeg raken, zouden gebruikt kunnen 
worden voor het opslaan van die stoffen.  
9.2 Aanbevelingen 
De aardgaswinning in Groningen is in het begin van 2014 veel in het nieuws geweest. De 
aardbevingen die er door veroorzaakt worden, hebben een discussie losgemaakt over de 
toekomst van de Nederlandse gaswinning. Inwoners uit het gebied waar aardbevingen voor 
komen, willen dat de gaswinning zo snel mogelijk verlaagd wordt. Maar in de praktijk is dat 
lastig te realiseren. De discussie heeft voor een algemeen besef gezorgd dat de aardgaswinning 
eindig is en daarmee ook de opbrengsten voor de Rijksoverheid. De vraag die in dit onderzoek is 
beantwoord, is echter in de discussie nauwelijks aan bod gekomen.  
Over ongeveer tien jaar zal Nederland niet meer zelfvoorzienend zijn. De Rijksoverheid zal 
moeten nadenken over hoe zij de energietoekomst van Nederland ziet. Gas importeren uit 
andere landen om in de vraag naar gas te kunnen voorzien, is één van de mogelijkheden. Maar 
de vraag kan worden gesteld of Nederland afhankelijk moet willen zijn van andere landen voor 
de levering van één van de belangrijkste energiebronnen. Er zou gekeken kunnen worden of de 
afhankelijkheid van gas op de consumentenmarkt verminderd kan worden. In de industrie is het 
erg moeilijk om de vraag naar gas te vervangen. Voor huishoudens is dit wel mogelijk, 
bijvoorbeeld door huizen energiezuiniger of energieneutraal te maken. Ook kan er meer 
duurzame energie in Nederland opgewekt worden. Door zelf meer energie te produceren, zal er 
minder geïmporteerd worden uit andere landen.  
Daarnaast zal ook de regio moeten anticiperen op het afnemen van de aardgaswinning. De 
winning uit het Groningenveld zal na 2020 sterk afnemen. Dit zal niet direct gevolgen hebben 
voor de werkgelegenheid in de regio. Maar op termijn zullen de investeringen afnemen en zullen 
ruim 13.000 banen uiteindelijk structureel verdwijnen. Dat is een fors verlies voor de regio.  
Het einde van de gaswinning biedt ook kansen voor het Noorden. Het ontmantelen en opruimen 
van de boorlocaties op zee zal in de komende twintig tot dertig jaar grote investeringen vergen. 
Door daar op te anticiperen en te zorgen dat er faciliteiten zijn om dat in Noord-Nederland uit te 
voeren, biedt dat mogelijkheden om nieuwe investeringen in de regio plaats te laten vinden.  
In hoofdstuk 7 zijn een aantal randvoorwaarden genoemd die nodig zijn om de productie van 
duurzame energie verder te stimuleren. Toekomstig onderzoek zou dieper op deze 
randvoorwaarden in kunnen gaan. Onderzoek zou zich kunnen richten op welke 
randvoorwaarden er nog meer zijn, in hoeverre (Noord-)Nederland hier al aan voldoet en wat er 
gedaan kan worden om de randvoorwaarden te verbeteren. Daarnaast kan onderzocht worden 
op welke vlakken van (duurzame) energie Noord-Nederland veel potentie heeft.  
9.3 Reflectie  
9.3.1 Theoretische reflectie 
In dit onderzoek wordt het concept van de padafhankelijkheid bevestigd. Als de gaswinning in 
Noord-Nederland afneemt of uiteindelijk verdwijnt, kan worden verwacht dat de gassector en de 
energiesector in Noord-Nederland sterk blijven vertegenwoordigd. De industriële structuren die 
in het verleden in een regio zijn ontstaan, bepalen deels de ontwikkeling van de regio. Nadat in 
de jaren ‘50 het gasveld bij Slochteren werd gevonden, is veel infrastructuur in Noord -
Nederland aangelegd, de bedrijven in de gassector zijn gevestigd in het Noorden en in de regio is </pre>

====================================================================== Einde pagina 750 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 751 ======================================================================

<pre>65 
 veel kennis opgebouwd op het gebied van gas. Niet alleen de gassector is sterk 
vertegenwoordigd in Noord-Nederland, ook de energiesector heeft zich in de afgelopen decennia 
in het Noorden gevestigd. Doordat de kennis en infrastructuur in de regio aanwezig zijn, zal de 
regio zich op die gebieden verder ontwikkelen.   
Bovendien bepaalt de aanleg van de gasinfrastructuur in de jaren ’60 nu deels de mogelijkh eden 
voor de toekomst. Omdat er destijds een uitgebreide infrastructuur is aangelegd, zal die in de 
toekomst gebruikt blijven worden. Het niet gebruiken ervan is een vernietiging van kapitaal.  
9.3.2 Reflectie op het onderzoek 
Het doel van dit onderzoek is om de gevolgen te meten van het afbouwen en uiteindelijk 
beëindigen van de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-
Nederland. Het is moeilijk om uitspraken te doen over de toekomst. Hoe de toekomst eruit ziet, 
hangt af van verschillende ontwikkelingen en er zijn veel factoren die daar invloed op hebben. 
Om toch de gevolgen in beeld te kunnen brengen, zijn twee scenario’s uitgewerkt die zij n 
gebaseerd op twee ontwikkelingen die uit de interviews naar voren kwamen.  
De uitkomsten van het onderzoek zijn deels afhankelijk van de verwachtingen van de 
geïnterviewden. Bij het voorbereiden van de interviews is daarom geprobeerd om personen te 
benaderen die vanuit verschillende invalshoeken naar het onderwerp kijken. Op die manier 
ontstaat een vollediger beeld. Toch zijn niet alle geïnterviewden geheel onafhankelijk doordat zij 
werkzaam zijn in de gas- en energiesector of meewerken aan het landelijk of regionaal beleid. 
Dit heeft wellicht invloed op de antwoorden die zij hebben gegeven.  
In het onderzoek wordt ervan uitgegaan dat de gaswinning uit het Groningenveld nog lange tijd 
door zal gaan. Het is echter mogelijk dat het maatschappelijk draagvlak voor de gaswinning 
wegvalt. Op het moment dat de aardbevingen zwaarder worden of de schade door aardbevingen 
toeneemt, kan het zijn dat het maatschappelijk draagvlak voor de gaswinning afneemt. In het 
onderzoek is ervan uitgegaan dat dit niet zal gebeuren. Maar het is een mogelijke bedreiging 
voor de gaswinning.   </pre>

====================================================================== Einde pagina 751 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 752 ======================================================================

<pre>66 
 Literatuur 
Aardgas Nederland (2014) Aardgas in de Nederlandse energievoorziening . Geraadpleegd op 09-
01-2014 via http://www.aardgas- in-nederland.nl/nederland-aardgasland/aardgas- in-de-
nederlandse-energievoorziening/#3b .  
 
Abraham, K.G. & Taylor, S.K. (1993) Firms’ use of outside contractors: theory and evidence . 
Geraadpleegd op 16 -01-2014 via http://www.nber.org/papers/w4468.pdf?new_window=1 . 
Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research. 
Agentschap NL (2011)  Tien Groen Gas-projecten in Nederland. Utrecht: Agentschap NL. 
Aldel (2013) Algemene informatie. Geschiedenis . Geraadpleegd op 08- 10-2013 via 
http://www.aldel.nl/geschiedenis . Farmsum: ALDEL. 
Algemene Rekenkamer (2011) Rapport bij het Jaarverslag 2010. Fonds economische 
structuurversterking (D) . Geraadpleegd op 13- 11-2013 via 
http://www.rekenkamer.nl/dsresource?objectid=91469&type=org . ’s Gravenhage: Algemene 
Rekenkamer. 
Andeweg, B. (2013) Gaswinning zet Groningen in de kou. Geografie . 22(4) p. 6- 9. 
Atzema, O., Lambooy, J., Rietbergen, T. van & Wever, E. (2002) Ruimtelijke economische 
dynamiek. Kijk op bedrijfslocatie en regionale ontwikkeling.  Tweede, herziene druk. Bussum: 
Uitgeverij Coutinho.  
Capello, R. (2007) Regional economics . Abingdon, Oxon: Routledge.  
 
CBS (2011) De Nederlandse aardgaswinning. In: De Nederlandse economie 2010  (p. 231-254). 
Centraal Bureau voor de Statistiek. 
CBS (2012) De regionale economie 2011. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.  
CBS (2013a) Delfstoffenwinning; arbeids- en financiële gegevens, per branche, SBI 2008.  
Geraadpleegd op 22- 11-2013 via 
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=81159NED&D1=0&D2=a&D3=a&H
DR=G2,G1&STB=T&VW=T . Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.  
CBS (2013b) Banen van werknemers in december; economische activiteit (SBI2008), regio. 
Geraadpleegd op 20- 11-2013 via 
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=81402ned&D1=0&D2=4&D3=0-
1,6-8,19-27,36&D4=a&HDR=T,G3&STB=G1,G2&VW=T . Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor 
de Statistiek.  
CEDBR (2012) Oil and gas industry multipliers . Geraadpleegd op 19- 12-2013 via 
http://www.cedbr.org/content/2012/OilGasMultipliers.pdf . Wichita: Centre for Economic 
Development and Business Research .  
DIA (2014) Duitsland gaat subsidies duurzame energie korten.  Geraadpleegd op 11- 03-2014 via 
http://www.duitslandweb.nl/actueel/uitgelicht/2014/1/duitsland-gaat-subsidies-duurzame-
energie-korten.html . Amsterdam: Duitsland Instituu t Amsterdam.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 752 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 753 ======================================================================

<pre>67 
 Dicken, P. (2011) Global shift. Mapping the changing contours of the world economy. Zesde editie. 
New York: The Guilford Press.  
DSD Betaprocess (2012) Cascadering. Een belangrijk uitgangspunt.  Geraadpleegd op 25 -03-2014 
via http://www.betaprocess.eu/cascadering.php . Wemeldinge: DSD Betaprocess. 
EBN & Gasunie (2010) CO2 transport en opslagstrategie. Utrecht/Groningen: Energie Beheer 
Nederland B.V./N.V. Nederlandse Gasunie.  
EBN (2013) Samenwerking & projecten . Geraadpleegd op 13- 12-2013 via 
http://www.ebn.nl/SamenwerkingenEnProjecten/Paginas/default.aspx . Utrecht: Energie 
Beheer Nederland B.V .  
EBN (2014) Over EBN. Rol in de olie- en gassector.  Geraadpleegd op 12- 02-2014 via 
http://www.ebn.nl/OverEBN/Paginas/Rol- in-de-olie --en-gassector.aspx . Utrecht: Energie 
Beheer Nederland B.V. 
EDGaR (2013) Energy Delta Gas Research. Overview.  Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.edgar-program.com/edgar/overview . Groningen: Energy Delta Gas Research. 
EDI (2013) Kick off EDI’s Energy  Transition Programme EDIAAL.  Geraadpleegd op 11 -12-2013 
via http://www.energydelta.org/mainmenu/news/kick- off-edis-energy-transition-programme-
ediaal . Groningen: Energy Delta Institute.   
Edzes, A., Rijnks, R. & Dijk, J. van (2012) Werkgelegenheid, bedrijvigheid en clustervorming in 
Noord-Nederland. Geraadpleegd op 22- 11-2013 via 
http://www.sernoordnederland.nl/uploads/bestanden/23ae551c-e77d-4d42-b8a1-
ae98bde8b60b . Groningen: SER Noord-Nederland.  
Energiemedia (2013) 4 vragen en antwoorden over smart grids.  Geraadpleegd op 26- 03-2014 via 
http://www.energieoverheid.nl/2013/02/06/4-vragen- en-antwoorden-over-smart-grids-
video/ . Amsterdam: Energiemedia. 
Energiemedia (2014) “Energietransitie banenmotor in Duitsland”.  Geraadpleegd op 11- 03-2014 
via http://www.energiebusiness.nl/2014/01/02/energietransitie-banenmotor- in-duitsland/ . 
Amsterdam: Energiemedia.  
Energy Valley (2013) Energiemonitor Noord-Nederland 2013.  Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.energyvalley.nl/attachments/23261_Energiemonitor%20Noord-
Nederland%202013.pdf . Groningen: Stichting Energy Valley.  
Energy Valley (2014) Energiemonitor Noord-Nederland 3e editie. Geraadpleegd op 07- 03-2014 
via http://www.energyvalley.nl/attachments/23261_eindrapport_energiemonitor3ed.pdf . 
Groningen: Stichting Energy Valley.  
Europese Commissie (2011) Mid-term evaluation of the European Energy Programme for 
Recovery.  Final Report. Diegem: Deloitte.  
Europese Commissie (2013) EU lanceert strategie voor schone brandstoffen . Geraadpleegd op 24-
03-2014 via http://europa.eu/rapid/press-release_IP- 13-40_nl.htm . Brussel: Europese 
Commissie.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 753 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 754 ======================================================================

<pre>68 
 GasTerra (2013) Jaarverslag 2012. Aardgas in perspectief.  Geraadpleegd op 28- 11-2013 via 
http://www.gasterra.nl/uploads/bestanden/2411d824-7b54-48cc-9be1-e17588441a60 . 
GasTerra B.V.  
Gasunie (2012) Jaarverslag 2011.  Crossing borders in energy . Geraadpleegd op 06- 12-2013 via 
http://www.gasunie.nl/uploads/bestanden/9996ff72-0f30- 471b -a1ee-3de2b5e99be2 . 
Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.   
Gasunie (2013a) Over Gasunie . Geraadpleegd op 20-11-2013 via http://www.gasunie.nl/over-
gasunie . Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.  
Gasunie (2013b) Emailcorrespondentie met Dhr. J.A.F. Coenen, Gasunie.  
Gasunie (2013c) The energy to connect. Jaarverslag 2012 . Geraadpleegd op 06 -12-2013 via 
http://www.gasunie.nl/uploads/bestanden/f069ffe9-3fb9-4150-ad55-3d85ddcbf328 . 
Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.  
Gasunie (2014) Infrastructuur . Geraadpleegd op 26- 03-2014 via http://www.gasunie.nl/over-
gasunie/infrastructuur . Groningen: Nederlandse Gasunie N.V.  
Gate terminal (2014) Historical data . Geraadpleegd op 24- 03-2014 via 
http://www.gate.nl/transparency/operational-data.html . Brielle: Gate terminal.  
Groen Gas (2012) Over het Groen Gas Project . Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.groengasproject.eu/Home.html .  
GTS (2014) Groen gas . Geraadpleegd op 07- 04-2014 via 
http://www.gasunietransportservices.nl/over-gts/groen-gas . Groningen: Gasunie Transport 
Services.  
Hanink, D.M. (2007) Spatial and geographical effects in regional multiplier analysis. Environment 
and Planning, Part A, International journal of urban and regional research. 39(3) p. 748 - 762. 
Harris D., Bazelon, C., Humphreys, B. & Dickson, P. (2010) Economic Impact of the Dutch Gas Hub 
Strategy on the Netherlands. Den Haag: Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en 
Innovatie.  
HD Demolition (2014) Boorplatform ontmanteling . Geraadpleegd op 02- 04-2014 via 
http://hddemolition.com/diensten/boorplatform-ontmanteling/ . Winkel: HD Demolition.  
Heijman, W.J.M. & Schipper, R.A. (2010) Space and Economics. An introduction to regional 
economics. Wageningen: Wageningen Academic Publishers.  
KVGN (2013) Het tweede leven van gas. Apeldoorn/Groningen: Koninklijke Vereniging van 
Gasfabrikanten in Nederland, GasTerra en Gasunie.  
Leeds School of Business (2011) Assessment of oil and gas industry. Economic and fiscal impacts 
in Colorado in 2010.  Geraadpleegd op 13- 01-2014 via 
http://www.coga.org/pdf_studies/cu_econbenefits.pdf . Boulder: Leeds School of Business. </pre>

====================================================================== Einde pagina 754 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 755 ======================================================================

<pre>69 
 Lobeek, J.W. (2013) Position paper. Analyse en ideeën met betrekking tot de economische gevolgen 
en benodigde impulsen als gevolg van de toegenomen aardbevingsrisico’s in Noord -Groningen. 
Groningen: VNO -NCW Noord.  
McCann, P. (2013) Modern urban and regional economics . Oxford: Oxford University Press. 
Meijer, W., Geel, P. van, Nijpels, E. & Grotenhuis, H. te (2013) Vertrouwen in een duurzame 
toekomst. Een stevig perspectief voor Noord-Oost Groningen.  Groningen: Commissie duurzame 
toekomst Noord-Oost Groningen.  
Ministerie van Economische Zaken (2013) Kamerbrief. Rapportage 2013 transitie nieuw aardgas 
voor gebruikers van hoogcalorisch gas. Geraadpleegd op 23- 01-2014 via 
 http://www.rijksoverheid.nl/documenten- en-
publicaties/kamerstukken/2013/09/26/kamerbrief-bij-rapportage-transitie-nieuw-aardgas-
voor-gebruikers-van-hoogcalorisch-gas.html . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken. 
Ministerie van Economische Zaken (2014a ) Kamerbrief gaswinning in Groningen. Geraadpleegd 
op 22- 01-2014 via http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/aardbevingen- in-
groningen/documenten- en-publicaties/kamerstukken/2014/01/17/gaswinning- in-
groningen.html . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken.  
Ministerie van Economische Zaken (2014b) Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt . 
Geraadpleegd op 11- 03-2014 via http://www.rijksoverheid.nl/documenten- en-
publicaties/rapporten/2014/01/17/groningengas- op-de-noordwest-europese-gasmarkt.html . 
Den Haag: Ministerie van Economische Zaken.  
Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2013 ) MIRT projectenboek 2014.  Den Haag: Ministerie 
van Infrastructuur en Milieu, Ministerie van Economische Zaken, Ministerie van Binnenlandse 
Zaken en Koninkrijksrelaties.  
NAM (2008) 60 jaar bron van energie. Maatschappelijk verslag 2007 . Geraadpleegd op 12- 12-
2013 v
ia http://issuu.com/namassen/docs/nam_-
_maatschappelijk_verslag_2007?e=1033872/2619209 . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V.  
NAM (2011) Jaaroverzicht 2010 . Geraadpleegd op 28- 11-2013 via http://s01.static-
shell.com/content/dam/shell-new/local/business/nam-
2/Downloads/pdf/Jaarverslag/jaaroverzicht-2010bladerbaar.pdf . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V.  
NAM (2013a) Optimalisatie aardgasproductie.  Geraadpleegd op 31- 10-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/technology-and-innovation/optimization-natural-gas.html . Assen: 
Nederlandse Aardolie Maatschappij.  
NAM (2013b) Gaswinning op zee.  Geraadpleegd op 16- 10-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/about-nam/natural-gas/natural-gas-sea.html . Assen: Nederlandse 
Aardolie Maatschappij.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 755 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 756 ======================================================================

<pre>70 
 NAM (2013c ) NAM in feiten en cijfers.  Geraadpleegd op 12- 12-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/about-nam/facts-and-figures.html . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V. 
NAM (2014a) Aardgaswinning . Geraadpleegd op 11- 03-2014 via http://www.nam.nl/nl/about-
nam/natural-gas/natural-gas-sea.html . Assen: Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.  
NAM (2014b ) Telefonisch gesprek met Chiel Seinen (woordvoerder NAM) op 26- 03-2014. 
Assen: Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.  
Neffke, F., Henning, M. & Boschma, R. (2011) How do regions diversify over time? Industry 
relatedness and the development of new growth paths in regions. Economic Geography . 87(3) p. 
237- 265.  
N
LOG (2013) Delfstoffen en aardwarmte in Nederland. Jaarverslag 2012. Geraadpleegd op 28- 11-
2013 via http://www.nlog.nl/resources/Jaarverslag2012/Delfstoffen_2012_NL_final_NLOG.pdf . 
Den Haag: Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO).  
NLOG (2014) Groningen gasveld.  Geraadpleegd op 03- 03-2014 via 
http://www.nlog.nl/nl/reserves/Groningen.html . Den Haag: Nederlandse Organisatie voor 
Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO).  
Oil & Gas UK (2013) Oil & Gas UK decommissioning insight 2014.  Geraadpleegd op 03- 04-2014 via 
http://www.oilandgasuk.co.uk/cmsfiles/modules/publications/pdfs/OP082.pdf . 
Aberdeen/London: The UK Oil and Gas Industry Association L imited.  
PA Consulting Group (2012)  International coal and gas market outlook. London/Arlington: PA 
Consulting Group.  
PBL (2013) De ruimtelijke impact van hernieuwbare energie: een verkenning . PBL 
publicatienummer 1099. Den Haag/Bilthoven: Planbureau voor de Leefomgeving.  
Porter, M.E. (1990) The competitive advantage of nations. New York: The Free Press.  
Porter, M.E. (2000) Locations, clusters, and company strategy. In Clark, G.L., Feldman, M.P. & 
Gertler, M.S. (Red.) The Oxford Handbook of economic geography . New York: Oxford University 
Press Inc.  
PowerMatching City (2014) PowerMatching City . Geraadpleegd op 08- 04-2014 via 
http://www.powermatchingcity.nl/site/pagina.php?id=5 . Arnhem/Groningen : DNV KEMA.  
Rijksoverheid (2010) Kaart gastransportleiding over land.  Geraadpleegd op 26- 03-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gaswinning- en-infrastructuur/documenten- en-
publicaties/brochures/2010/10/29/kaart-gastransportleiding-over-land.html . Den Haag: 
Ministerie van Economische Zaken. 
Rijksoverheid (2013) Gaswinning en infrastructuur. Geraadpleegd op 02- 10-2013 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gaswinning- en-infrastructuur .  Den Haag: 
Ministerie van Economische Zaken. </pre>

====================================================================== Einde pagina 756 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 757 ======================================================================

<pre>71 
 Rijksoverheid (2014a) Meer duurzame energie in de toekomst.  Geraadpleegd op 20- 03-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/meer-duurzame-energie- in-de-
toekomst . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken/Ministerie van Infrastructuur en Milieu. 
Rijksoverheid (2014b) Windmolenparken op land. Geraadpleegd op 02- 04-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/windenergie/windenergie- op-
land . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken/Ministerie van Infrastructuur en Milieu.  
Rotmans, J. in VEH (2014) Aardbevingen, conflicten, uitstoot: Moeten we van ons aardgas af? 
Eigen Huis Magazine.  40(4) p. 30 -34.  
San Cristóbal, J.R. & Biezma, M.V. (2006) The mining industry in the European Union: Analysis of 
inter-industry linkages using input-output analysis. Resources Policy. 31(1) p. 1 -6. 
SBM (2013) Na de mijnsluiting in Zuid-Limburg. 35 jaar herstructurering en reconversie 1965-
2000 en een doorkijk naar 2010. Maastricht: Stichting Behoud Mijnhistorie.  
Scheer, P. (2013) Elf vragen over gaswinning en aardbevingen: Nederland op de waakvlam? 
Geraadpleegd op 03- 10-2013 via http://www.vno-
ncw.nl/publicaties/Forum/Pages/Elf_vragen_over_gaswinning_en_aardbevingen_Nederland_op_
de_waakvlam_17968.aspx#.Uk04Aobwlu4 . Den Haag: VNO-NCW. 
Schenk, J. (2009) Groningen-gasveld vijftig jaar. Kloppend hart van de Nederlandse 
gasvoorziening. Utrecht/Assen: Onderzoeksinstituut voor Geschiedenis en Cultuur/Nederlandse 
Aardolie Maatschappij B.V. 
SodM (2013) Reassessment of the probability of higher magnitude earthquakes in the Groningen 
gas field . Den Haag: Staatstoezicht op de Mijnen (SodM).  
The Economist (2012) Natural gas reserves. Geraadpleegd op 14- 03-2014 via 
http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2012/06/focus . Haywards Heath: The 
Economist.  
TKI Gas (2014) Systeemfunctie van gas.  Geraadpleegd op 07- 04-2014 via http://www.tki-
gas.nl/hoofdlijnen/systeemfunctie-van-gas . Groningen: Topconsortium voor Kennis en 
Innovatie (TKI) Gas.  
Topteam Energie (2012) Gas in balans. Innovatiecontract Gas.  Geraadpleegd op 14- 03-2014 via 
http://topsectorenergie.nl/wp-content/uploads/2013/10/InnovatieContract-Gas-2012.pdf . 
Groningen: Topteam Energie.  
Tweede Kamer der Staten-Generaal (2013) Aardbevingen door gaswinning . Geraadpleegd op 02-
10-2013 via http://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/dossiers/gaswinning_groningen.jsp . 
Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.  
De Volkskrant (2014) NAM haalt recordhoeveelheid gas uit Groningse bodem. De Volk skrant, 16-
01-2 014.  
WSPA (2011) Assessment of petroleum industry economic impact to the state of California. 
Geraadpleegd op 19 -12-2013 via 
https://www.wspa.org/sites/default/files/uploads/documents/Industry%20Issues/Purvin%2</pre>

====================================================================== Einde pagina 757 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 758 ======================================================================

<pre>72 
 0%26%20Gertz%20Economic%20Impacts%20FINAL.pdf . Sacramento: Western States 
Petroleum Association.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 758 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 759 ======================================================================

<pre>73 
 Bijlagen 
Bijlage 1: Berekeningen multipliers 
Berekenen van de multipliereffecten van de aardgaswinning op basis van Harris et al. (2010). 
Opsporing en winning 
Indirect = 7.504 / 2.752 = 2,73 
Geïnduceerd = 6.001 / 2.752 = 2,18 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  2.752  7.504  6.001  13.505  
Multiplier  1 2,73  2,18  4,91  
 
Transport en opslag 
Indirect  = 23.890 / 8.298 = 2,88 
Geïnduceerd = 16.922 / 8.298 = 2,04 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  8.298  23.890  16.922  40.812  
Multiplier  1 2,88  2,04  4,92  
 
Onderzoek en ontwikkeling 
Indirect  = 108 / 502 = 0,22 
Geïnduceerd = 416 / 502 = 0,83 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  502  108  416  425  
Multiplier  1 0,22  0,83  1,04  
 
Totaal 
Indirect = 31.503 / 11.552 = 2,73 
Geïnduceerd = 23.338 / 11.552 = 2,02 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  11.552  31.503  23.338  54.842  
Multiplier  1 2,73  2,02  4,75  
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 759 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 760 ======================================================================

<pre>74
 
 
Bijlage 2: Berekeningen locatiequotiënten 
Berekeningen van de locatiequotiënten van de verschillende
 activiteiten in de aardgassector en 
de aardgassector als geheel voor Noord-Nederland. De cijfers zijn afkomstig uit verschillende 
jaren. Onderstaande tabel geeft de totale werkgelegenheid in 2012 in de verschillende regio’s 
weer (CBS, 2013b). Op basis daarvan zijn de locatiequotiënten berekend. Niet alle gegevens 
komen uit 2012, daardoor zouden de berekende locatiequotiënten iets kunnen afwijken van de 
daadwerkelijke locatiequotiënten.  
 
Totale 
werkgelegenheid
 
Delfstoffenwinning
 
Aardgaswinning
 
Nederland
 
7
.
833
.
190
 
8
.
650
 
7.
612
 
Groningen
 
242.
510
 
 
 
Friesland
 
253.
590
 
 
 
Drenthe
 
194.
920
 
 
 
Kop van Noord
-
Holland
 
140.
990
 
 
 
Noord
-
Nederland
 
832.
010
 
 
 
 
De locatiequotiënt wordt als volgt berekend: 
     
   
  
   
  
 
 
Opsporing en winning 
E
ir
 = 2.250  E
in
 = 6.
776 
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.
833
.190 
   
  
  
   
   
    
  
   
  
   
 
   
    
  
 
Transport en opslag  
E
ir
 = 966  E
in
 = 8.
298
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.833.190 
     
   
   
    
  
   
  
   
 
   
  
 
Onderzoek en ontwikkeling 
E
ir
 = 134  E
in
 = 502  
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.833.190 
     
   
   
    
   
  
   
 
   
  
 
Totaal 
E
ir
 = 3.350  E
in
 = 15.
576
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.
833
.190 
     
  
   
   
    
  
    
         
  
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 760 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 761 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 761 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 762 ======================================================================

<pre>    fn TQ an  jm,    BRON VAN ONZE ENERGIE    ZA    </pre>

====================================================================== Einde pagina 762 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 763 ======================================================================

<pre>Date : 21-6-2018 18:25:01
F
T
 
 
 
 
@
drenthecollege.nl
S
ubject : Oproep rijk transitie Drenthe irt gasbesluiten
A
ttachm ent : concept 2 pager drenthe voortbouw en op de energie van drenthe versie 20180621.docx;im age001.png;
 
B
este mensen,
 
Z
oals aangekondigd in de mail van   an dinsdag 19 juni jl. ontvangen jullie hierbij alvast de concepttekst voor de oproep aan het Rijk. Deze benadrukt de urgentie
o
m de negatieve gevolgen van de gasbesluiten voor Drenthe 
t
e keren door een krachtige impuls te geven aan onderwijs, arbeidsmarkt en de energietransitie in onze regio. Onze
a
mbitie is aan de slag te gaan met een viertal ontwikkellijnen, gebaseerd op de kansen en initiatieven die we al zien ontstaan. Daarbij vragen 
w
e ook de betrokkenheid van het
R
ijk.
 
H
et rapport van Berenschot met de impactanalyse en de ontwikkelperspectieven zal fungeren als onderbouwing voor het appèl aan het Rijk.
 
B
ijgevoegde versie is nog een werkversie. Deze oproep zal morgen nog wat geredigeerd, in een andere opmaak en met samen met het concept eindrapport van Berenschot aan
j
ullie bestuurder/directielid worden toegestuurd (met jullie in c.c.) 
v
oor de bestuurlijke bijeenkomst op woensdag 27 juni aanstaande. De bestuurders zullen gevraagd worden
h
un steun uit te spreken voor de oproep aan (en lobby naar) het Rijk en de verdere uitwerking van de ambities.
J
ullie ontvangen alvast de tekst, zodat ieder zich eventueel kan voorbereiden om de eigen bestuurder/directie te informeren.
 
E
r is blijkbaar wat onduidelijkheid over de context van de bijeenkomst, maar deze heeft een puur bestuurlijk karakter.
 
B
ij vragen kun je contact opnemen met ondergetekende of i  
,
 
M
et vriendelijke groet,
 
i
 
 
T
e
am Economie
P
ostbus 122
9
400 AC Assen
T
 0592  
M
E
 
.
l @drenthe.nl
 
2.68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 763 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 764 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 764 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 765 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 765 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 766 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 766 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 767 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 767 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 768 ======================================================================

<pre>Date : 29-3-2018 13:15:32
To : "   @drenthe.nl,   @drenthe.nl,   assen.nl,   
assen.nl,
shell.com '" 
shell.com , "' @shell.com '" @shell.com , "   @assen.nl,
@shell.com '" 
@shell.com
Subject : Overleg 20180329 NAM Provincie Gem eente Assen
Attachm ent : 1_Scriptie     - Als er niets m eer valt te w innen....pdf;Brief Wiebes 15-2.pdf;Uitnodiging Matchm aking Day Drenthe 24 april
2018.pdf;Im pactstudie Drenthe NAM 20180327.docx;
Beste allen,
 
Naar aanleiding van het verkennende en constructieve overleg van vanmorgen ontvangen jullie hierbij de beloofde informatie:
1.
       
De brief die het college aan Wiebes gestuurd heeft begin dit jaar. (Brief Wiebes 15-2)
2.
       
De toelichting op een impactanalyse met het oog op de gevolgen voor de provincie Drenthe voor het terugdringen van de aardgaswinning. (Impactstudie Drenthe NAM
20180327)
3.
       
Het onderzoek van de RUG student uit 2014 (1_Scriptie Lisa van der Molen- als er niets meer valt te winnen….). Met dank aan  .
4.
       
Uitnodiging voor de Matchmaking Day
 
Ad2.
We zien graag jullie reactie uiterlijk komende donderdag 5 april a.s. op de volgende onderdelen:
a)
       
Het idee om een impactanalyse uit te voeren in relatie tot het reduceren van de aardgaswinning (kleine velden, en Groninger gas).
b)
      
De scope van het onderzoek (stakeholders) betreft nu de provincie Drenthe
c)
       
De belanghebbenden van het onderzoek zijn de NAM, de provincie Drenthe en de gemeente Assen
d)
      
Het doel van het onderzoek is het leveren van input om het gesprek aan te gaan met het Rijk en met de andere provincies. En daarnaast kunnen de uitkomsten van het
onderzoek fungeren om de energietransitie scenario’s verder uitwerken in de provincie Drenthe (als blauwdruk).
e)
      
Timing van het onderzoek is voorzien op korte termijn (komende maand).
Uiteraard zou er ook een trapsgewijze aanpak mogelijk zijn, waarin begonnen wordt met Drenthe (hoofdkantoor NAM) en vervolgens het onderzoek wordt uitgebreid met de
andere provincies.
 
Ad3.
Eenieder bekijkt de scriptie en de mate waarin de uitkomsten voldoen aan de vraag die er ligt omtrent de impact reductie aardgaswinning.
Tevens verzoek aan alle partijen om feedback te geven komende donderdag 5 april a.s.
 
Ad 4.
Jullie zijn van harte welkom. Ook om vragen in te brengen.
 
Een gespreksverslag, een voorstel voor een vervolgwerksessie en input voor het gesprek tussen de i      l   l   l .
 
Met vriendelijke groet,
 
 -
06-
 
2.69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 768 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 769 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Lisa van der Molen 
s1888315 
Master Economische Geografie  
Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen 
Mei 2014 
 
Begeleiders: drs. Paul van Steen (Rijksuniversiteit Groningen) 
  Jan-Willem Lobeek (VNO-NCW Noord) 
 
 
 
            
 
 
Als er niets meer valt 
te winnen … 
Onderzoek naar de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van d e 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord -Nederland  
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 769 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 770 ======================================================================

<pre>2 
 Samenvatting 
Begin 2014 is de aardgaswinning in Groningen veel in het nieuws geweest. Als gevolg van de 
gaswinning komen in de regio aardbevingen voor. Door de aardbevingen is een discussie 
ontstaan over de winning uit het veld. Inmiddels is tweederde van het gas uit het veld gewonnen 
en de komende jaren zal de omvang van de winning uit het veld afnemen. Het doel van dit 
onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning 
voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. 
Op basis van literatuur en eerste resultaten is een aantal hypothesen opgesteld. Deze 
hypothesen zijn getoetst door middel van interviews met een aantal deskundigen die betrokken 
zijn bij de gassector of de energiesector in Noord-Nederland.  
De aardgaswinning in Nederland is voor een groot deel geconcentreerd in het Noorden van het 
land. De directe werkgelegenheid in de gassector is relatief klein. Maar de multipliereffecten in 
de sector zijn erg groot waardoor het indirect veel banen creëert. Bovendien worden er grote 
bedragen in de regio geïnvesteerd. Als de gaswinning uiteindelijk stopt, zal de werkgelegenheid 
in de winning van gas verdwijnen. Dit is ongeveer tweederde van de 19.000 banen in de sector 
in Noord-Nederland. Met name het aantal indirecte banen dat wegvalt, is groot. In het transport 
en de handel van gas zal de werkgelegenheid blijven. Deze is met name gerelateerd aan de 
algemene vraag naar gas.  
Uit de interviews is naar voren gekomen dat er kansen liggen voor Noord-Nederland op het 
gebied van duurzame energie. De productie van duurzame energie is arbeidsintensiever dan de 
productie van fossiele energie. Dit biedt een mogelijkheid om werkgelegenheid te creëren. In 
plaats van een verlies van banen zal daardoor deels een verschuiving van banen te zien zijn.  
In Noord-Nederland is veel kennis opgebouwd op het gebied van gas en gaswinning. De regio 
profileert zich steeds meer op het gebied van energiekennis. Op verschillende niveaus worden 
opleidingen aangeboden die op energie georiënteerd zijn. Hiermee wordt de aanwezigheid van 
kennis versterkt. Zowel in de gassector als in de duurzame sector zal de komende jaren nog veel 
kennis en innovatie nodig zijn.  
Nederland heeft een uitgebreide gasinfrastructuur die nog lange tijd gebruikt zal worden. Als de 
winning van gas in Nederland afneemt, maar de vraag naar gas blijft, zal er meer gas 
geïmporteerd worden. Ook dit gas zal getransporteerd worden. Daarnaast zijn er mogelijkheden 
om de infrastructuur voor andere doeleinden te gebruiken. Bijvoorbeeld voor het transport en 
de opslag van groen gas, waterstof en CO2.  
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 770 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 771 ======================================================================

<pre>3 
 Inhoudsopgave 
 
Samenvatting ..................................................................................................................................................... 2  
1 Inleiding ...................................................................................................................................................... 6  
1.1  Aanleiding voor het onderzoek ................................................................................................................. 6 
1.2  Probleemstelling .............................................................................................................................................  8 
1.3  Doelstelling ........................................................................................................................................................ 8 
1.4  Onderzoeksvragen .........................................................................................................................................  8 
1.5  Leeswijzer .......................................................................................................................................................... 9 
2 Economische ontwikkeling van regio’s en de rol van bedrijven  ......................................... 10 
2.1 Inleiding: regionaal economische ontwikkeling ............................................................................. 10 
2.
2  Regionale economie .................................................................................................................................... 10 
2.3  
Agglomeratievoordelen en het ontstaan van clusters ..................................................................  11 
2.3.
1 Het optreden van agglomeratievoordelen ............................................................................... 11 
2.3.
2  Knowledge spillovers ....................................................................................................................... 11 
2.3.
3  Non-traded local inputs ................................................................................................................... 12 
2.3.
4  Local skilled labour pool ................................................................................................................. 12 
2.3.
5  Clusters ................................................................................................................................................... 12 
2.4  
Multiplier effect ............................................................................................................................................ 13 
2.5  
Berekening van multipliers ..................................................................................................................... 14 
2.5.
1  Economic base model ....................................................................................................................... 14 
2.5.
2  Keynesiaanse regionale multiplier .............................................................................................  15 
2.5.
3  Regionale input-output analyse ................................................................................................... 15 
2.6  
Delfstoffenwinning ...................................................................................................................................... 15 
2.6.
1  Specifieke kenmerken ...................................................................................................................... 15 
2.6.
2  Productieketen .................................................................................................................................... 16 
2.7  
Samenvatting ................................................................................................................................................. 17 
3 Aand
eel en belang van de aardgaswinning in Noord-Nederland ....................................... 18 
3.1 Aardgasbaten in Nederland ..................................................................................................................... 18 
3.2  
Aardgas in de Nederlandse energievoorziening ............................................................................. 19 
3.3  
Structuur Nederlandse aardgassector ................................................................................................  20 
3.4  
Aardgaswinning in Noord-Nederland ................................................................................................ . 23 
3.4.
1 Aardgasvelden in Nederland ......................................................................................................... 23 
3.4.
2  Werkgelegenheid ...............................................................................................................................  23 
3.4.
3  Mate van specialisatie ...................................................................................................................... 27 </pre>

====================================================================== Einde pagina 771 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 772 ======================================================================

<pre>4 
 3.4.4  Investeringen in aardgassector .................................................................................................... 28 
3.4.
5  Geografische zwaartepunten ......................................................................................................... 29 
3.5  
Aandeel en belang aardgaswinning ..................................................................................................... 30 
3.6  
Toekomst van de Nederlandse aardgaswinning ............................................................................. 30 
4 Or
ganisatie van het veldwerk .......................................................................................................... 32 
4.1 Dataverzameling ..........................................................................................................................................  32 
4.2  
De hypothesen .............................................................................................................................................. 32 
4.3
 Interviews ....................................................................................................................................................... 35 
5 Ene
rgie in de toekomst .......................................................................................................................  36 
5.1 Inleiding: gas en duurzame energie in de toekomst .....................................................................  36 
5.2  
De toekomst van gas in Nederland ....................................................................................................... 36 
5.3  
Duurzame energie .......................................................................................................................................  39 
5.3.
1 Alternatieven .......................................................................................................................................  39 
5.3.
2  Groen gas ............................................................................................................................................... 39 
5.3.
3 Duurzame energie in Nederland .................................................................................................. 40 
5.3.
4  Problemen met duurzame energie .............................................................................................  41 
5.4  
Twee toeko mstscenario’s  ......................................................................................................................... 41 
6 H
et afbouwen van de aardgaswinning .........................................................................................  43 
6.1  Inleiding: afnemende aardgaswinning ...............................................................................................  43 
6.2
 De kleine velden ........................................................................................................................................... 43 
6.3
 Het Groningenveld ...................................................................................................................................... 44 
6.3.
1 Afnemende voorraad, maar blijvende investeringsbehoefte ........................................... 44 
6.3.
2 Politieke besluitvorming ................................................................................................................. 45 
7 G
evolgen voor de ruimtelijk economische structuur .............................................................  47 
7.1 Inleiding: ruimtelijk economische structuur in twee scenario’s  .............................................. 47 
7.2
 Werkgelegenheid .........................................................................................................................................  47 
7.2.
1 Werkgelegenheid in de gassector ................................................................................................  47 
7.2.
2  De werkgelegenheid in scenario I ...............................................................................................  47 
7.2.
3  De werkgelegenheid in scenario II ..............................................................................................  49 
7.3
 Kennis ...............................................................................................................................................................  50 
7.3.
1 Kennis in de aardgassector ............................................................................................................ 50 
7.3.
2 Kennis in scenario I ...........................................................................................................................  50 
7.3.
3 Kennis in scenario II ......................................................................................................................... 51 
7.4
 Infrastructuur ................................................................................................................................................ 52 
7.4.
1 Gasinfrastructuur in Nederland ................................................................................................... 52 </pre>

====================================================================== Einde pagina 772 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 773 ======================================================================

<pre>5 
 7.4.2 Infrastructuur in scenario I ............................................................................................................ 53 
7.4.
3 Infrastructuur in scenario II .......................................................................................................... 54 
7.5
 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur ...................................................................  56 
7.6
 Randvoorwaarden .......................................................................................................................................  57 
8 C
onclusies van de hypothesen ......................................................................................................... 59 
8.1 Inleiding: aannemen en verwerpen ..................................................................................................... 59 
8.2
 Aannemen en verwerpen van de hypothesen ................................................................................. 59 
8.2.
1 Hypothese 1 ..........................................................................................................................................  59 
8.2.
2 Hypothese 2 ..........................................................................................................................................  59 
8.2.
3 Hypothese 3 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
4 Hypothese 4 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
5 Hypothese 5 ..........................................................................................................................................  60 
8.2.
6 Hypothese 6 ..........................................................................................................................................  61 
8.2.
7 Hypothese 7 ..........................................................................................................................................  61 
8.2.
8 Hypothese 8 ..........................................................................................................................................  62 
8.2.
9 Hypothese 9 ..........................................................................................................................................  62 
9 Int
egratie en reflectie .........................................................................................................................  63 
9.1 Conclusies ....................................................................................................................................................... 63 
9.2
 Aanbevelingen ............................................................................................................................................... 64 
9.3
 Reflectie ...........................................................................................................................................................  64 
9.3.
1 Theoretische reflectie ....................................................................................................................... 64 
9.3.
2 Reflectie op het onderzoek ............................................................................................................. 65 
L
iteratuur .........................................................................................................................................................  66 
Bijlagen .............................................................................................................................................................  73 
Bijlage 1: Berekeningen multipliers ................................................................................................................... 73 
Bijlag
e 2: Berekeningen locatiequotiënten ...................................................................................................... 74 
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 773 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 774 ======================================================================

<pre>6 
 1 Inleiding 
1.1  Aanleiding voor het onderzoek 
In 1959 werd bij Slochteren één van de grootste gasvelden van Europa ontdekt. De ontdekking 
werd gedaan door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) die al kleinere gasvelden elders 
in Nederland exploiteerde. Het gasveld werd in 1964 in gebruik genomen. In eerste instantie 
was de jaarlijkse productie erg hoog. Maar de twee oliecrises in de jaren ’70 hadden laten zien 
hoe gemakkelijk de energievoorziening verstoord kon raken en het besef kwam dat de 
aardgasvoorraad eindig is. Daarom werd in 1974 het kleine veldenbeleid ingevoerd. Kleinere 
velden werden opgespoord en ontwikkeld en zouden zorgen voor een constante stroom aardgas, 
naar behoefte aan te vul len met Gronings gas. Het Groningenveld kreeg daarmee een 
balansfunctie zodat er nog voor langere tijd uit het veld gewonnen kan worden (Schenk, 2009). 
De kleine velden worden als eerste leeggehaald. Als er geen gas meer uit een gasveld wordt 
gewonnen, is dit niet omdat het veld fysiek leeg is. Er is nog wel gas aanwezig in het veld, alleen 
de druk is zo ver afgenomen dat het niet langer rendabel is om via reguliere methoden te 
winnen. Een veld is dan economisch leeg. Er is wel een aantal nieuwe technieken ontwikkeld 
waardoor het langer mogelijk is om aardgas uit een veld te winnen, bijvoorbeeld door een 
stikstofinjectie (NAM, 2013a). In 2009 waren er 230 aardgasvelden in productie, waarvan het 
grootste deel in de drie noordelijke provincies en in de Noordzee (Rijksoverheid, 2013). In de 
Noordzee haalt de NAM gas uit 500 putten die verbonden zijn aan 24 boorplatforms. Deze 
platforms zijn aangesloten op een pijpleiding die uitkomt in Den Helder (NAM, 2013b). De 
aardgasvelden in de Noordzee vallen ook onder het kleine veldenbeleid en zullen dus als eerste 
worden leeggehaald. Deze velden leveren ook een aanzienlijke bijdrage aan de Nederlandse 
aardgaswinning.  
Dat het winnen van aardgas tot aardbevingen kon leiden, had men zich de eerste jaren nog niet 
gerealiseerd. In 1986 vond de eerste geregistreerde aardbeving plaats. Al eerder werden 
aardbevingen gevoeld, maar er waren toen nog geen seismometers in het gebied die gevoelig 
genoeg waren om de kleine aardbevingen te registreren. In eerste instantie werd het verband 
tussen de aardbevingen en de gaswinning niet erkend, door zowel de NAM als door 
regeringsvertegenwoordigers. Dit leidde tot gevoelens van wantrouwen onder de inwoners van 
het aardbevingsgebied. Inmiddels wordt dit verband wel erkend en is er een procedure voor 
schadevergoeding die in de loop der jaren vereenvoudigd is (Andeweg, 2013). Bewoners kunnen 
op deze manier schade aan hun woningen als gevolg van de aardbevingen vergoed krijgen. Toch 
staan veel inwoners nog wantrouwend tegenover de Rijksoverheid en de NAM.  
In januari 2013 publiceerde Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) een onderzoek naar de 
aardbevingsgevoeligheid in Groningen (SodM, 2013). Aanleiding voor het onderzoek was een 
aardbeving bij Huizinge in augustus 2012 die een kracht had van 3.4 op de schaal van Richter, de 
zwaarste ooit gemeten in Groningen. Uit het onderzoek bleek dat de kans op aardbevingen de 
komende jaren zal toenemen en dat de magnitude van die aardbevingen ook zal toenemen. 
Voorheen werd er vanuit gegaan dat de kracht van aardbevingen in Groningen niet boven 3.9 op 
de schaal van Richter uit zou komen. Uit het onderzoek bleek dat hier geen statistische basis 
meer voor was. De verwachting is dat in de toekomst aardbevingen met een kracht van 4.0 tot 
5.0 kunnen voorkomen. De kans dat er zelfs een aardbeving met een kracht van 6.0 voorkomt, 
wordt niet uitgesloten. De aardbevingen en de bevindingen van het rapport van SodM hebben de 
discussie over de aardgaswinning in Groningen aangewakkerd. SodM adviseerde minister Kamp </pre>

====================================================================== Einde pagina 774 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 775 ======================================================================

<pre>7 
 van Economische Zaken om de aardgasproductie zo snel mogelijk te verminderen voor zover dit 
haalbaar is. Dit zal op termijn van enkele jaren de kans op zwaardere aardbevingen verlagen. In 
januari 2014 bleek echter dat de NAM in 2013 de grootste hoeveelheid in ruim twintig jaar uit 
het Groningenveld had gewonnen ( De Volkskrant, 2014). Begin 2014 heeft het kabinet een 
aantal maatregelen genomen om de risico’s van de gaswinning te verminderen. Voor 2014, 2015 
en 2016 zijn er productieplafonds afgesproken. Daarnaast wordt de gaswinning uit de clusters 
bij Loppersum met 80% teruggebracht. In 2016 moet de NAM een nieuw winningsplan indienen 
en zal daar een nieuw besluit over worden genomen (Ministerie van Economische Zaken, 
2014a). De aardgaswinning is van enorm economisch belang voor Nederland. In 2010 waren de 
totale aardgasbaten 10,9 miljard euro (CBS, 2011). Een vermindering in de productie van 20% 
zal zorgen dat de Rijksoverheid 2,2 miljard euro misloopt. Aardgas uit het Groningenveld wordt 
door bijna alle huishoudens, bedrijven en instellingen in Nederland gebruikt (Tweede Kamer der 
Staten-Generaal, 2013). Bovendien wordt een deel van het gas dat in Groningen wordt 
gewonnen geëxporteerd. Dit gebeurt op basis van meerjarige contracten. Deze contracten 
worden afgesloten door GasTerra en niet door de overheid omdat de energiemarkt is 
geliberaliseerd (Scheer, 2013).   
Inmiddels is tweederde van het gas in het Groningenveld gewonnen. De verwachting van de 
NAM is dat zij nog vijftig jaar gas uit het veld kunnen blijven produceren. Alleen zal de 
hoeveelheid geproduceerd gas afnemen. De verwachting is dat rond 2025 Nederland minder 
aardgas zal produceren dan wordt verbruikt. Vanaf dat moment zal Nederland een netto-
importeur worden in plaats van netto-exporteur (Rijksoverheid, 2013). Dit zal verschillende 
gevolgen met zich meebrengen. Nederlandse ketels en fornuizen zijn geschikt voor Nederlands 
gas, dat laagcalorisch is. Gas uit andere landen is hoogcalorisch. Dit zal dus moeten worden 
omgevormd tot laagcalorisch gas of ketels en fornuizen in Nederland moeten worden aangepast. 
Maar behalve praktische zaken als deze zullen er grote gevolgen zijn voor de economie. Niet 
alleen op landelijk niveau maar ook op regionaal niveau. De aardgaswinning is een belangrijke 
economische factor in Noord-Nederland. De delfstoffenwinning heeft een aandeel van 40% in de 
toegevoegde waarde van het bruto binnenlands product (bbp) van de provincie Groningen (CBS, 
2012). Veel bedrijvigheid is verbonden aan de gaswinning. De NAM zorgt voor het opsporen van 
nieuwe gasvelden en het winnen uit in gebruik genomen velden. Daarnaast is Gasunie 
verantwoordelijk voor het gastransport en GasTerra voor de handel en levering van het gas. Alle 
drie de bedrijven hebben hun hoofdkantoor in Noord-Nederland gevestigd. Deze bedrijven zijn 
direct verbonden aan de aardgaswinning. Verder zijn er ook bedrijven die indirect een connectie 
hebben met de aardgaswinning. Doordat er goedkoop gas wordt aangeboden zijn gasintensieve 
industrieën, zoals staal- en glasproductie zich gaan vestigen in (Noord-)Nederland (Harris et al. 
2010). Een voorbeeld daarvan is de aluminiumsmelter Aldel. De nabijheid van goedkoop aardgas 
was destijds één van de redenen dat Delfzijl werd gekozen als bedrijfslocatie (Aldel, 2013). Het 
verdwijnen van de aardgaswinning zal gevolgen hebben voor deze bedrijven. Er zijn dan ook 
zorgen over de gevolgen die het verdwijnen van de aardgaswinning zal hebben voor de 
noordelijke economie (Lobeek, 2013). 
Noord-Nederland moet zich gaan voorbereiden op het einde van de aardgaswinning. Door 
inzicht te krijgen in het afbouwen van de aardgaswinning en de gevolgen die dit met zich mee 
gaat brengen, kan Noord-Nederland op tijd anticiperen op het beëindigen van de 
aardgaswinning. In de jaren ’60 en ’70 is dit niet gebeurd bij de sluiting van de kolenmijnen in 
Zuid-Limburg. Door de vondst van het aardgas verdween de vraag naar kolen en werd besloten </pre>

====================================================================== Einde pagina 775 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 776 ======================================================================

<pre>8 
 de kolenmijnen te sluiten. Het gevolg was een hoge werkloosheid en verarming van de regio 
(Atzema et al. 2002) . In januari 2014 is door het kabinet besloten dat de komende jaren de 
hoeveelheid aardgas die uit het Groningenveld wordt gewonnen, zal afnemen. Het kabinet volgt 
hiermee het advies van Staatstoezicht op de Mijnen op. De NAM gaat ervan uit de komende 50 
jaar nog gas te kunnen produceren, maar de hoeveelheid gas die geproduceerd wordt, zal al 
eerder afnemen. De economische gevolgen voor de regio zullen daardoor al eerder merkbaar 
zijn. Het is daarom zaak om inzicht te krijgen hoe dit de noordelijke economie zal beïnvloeden 
en welke ruimtelijke gevolgen daar mee samenhangen.  
1.2  Probleemstelling 
De Nederlandse aardgasvoorraad wordt steeds kleiner. Hierdoor zal de aardgaswinning de 
komende decennia worden afgebouwd en uiteindelijk beëindigd. Het wegvallen van deze sector 
zal economische gevolgen hebben, met name in Noord-Nederland, omdat de aardgaswinning 
hier sterk aanwezig is. Dit zal gevolgen hebben voor de ruimtelijk economische structuur van 
Noord-Nederland.  
1.3  Doelstelling 
Het doel van het onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van 
de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland.  
Onder de regio Noord-Nederland worden de drie noordelijke provincies Groningen, Drenthe en 
Friesland en de kop van Noord-Holland verstaan. Den Helder is een belangrijk gasstation voor 
de aardgaswinning die in de Noordzee plaatsvindt. Om deze ook mee te nemen in het onderzoek 
zal Den Helder dus ook onder Noord-Nederland worden meegerekend. De kop van Noord-
Holland is het COROP gebied waar Den Helder onder valt. Het Centraal Bureau voor de Statistiek 
(CBS) werkt vaak met COROP gebieden. Hierdoor zal er meer data te vinden zijn dan wanneer 
alleen naar Den Helder zal worden gezocht.  
1.4  Onderzoeksvragen 
De onderzoeksvraag luidt als volgt: 
Welke gevolgen zal het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning hebben voor de ruimtelijk 
economische structuur van Noord-Nederland?   
Om een beeld te vormen van de invloed van de aardgaswinning op de ruimtelijk economische 
structuur van Noord-Nederland zal eerst moeten worden gekeken wat het aandeel en belang van 
de aardgaswinning op dit moment zijn. Daarna zal worden gekeken wanneer de gevolgen van 
het afbouwen van de aardgaswinning merkbaar zullen worden. Vervolgens zal worden gekeken 
welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen blijven 
ondanks het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning en welke onderdelen zullen 
verdwijnen of sterk in betekenis kunnen afnemen.  
De deelvragen die beantwoord zullen worden, luiden als volgt: 
1. Wat zijn het huidige aandeel en belang van de aardgaswinning in de ruimtelijk economische 
structuur in Noord-Nederland? 
2. Wanneer zullen de gevolgen van het afbouwen van de aardgaswinning merkbaar worden? </pre>

====================================================================== Einde pagina 776 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 777 ======================================================================

<pre>9 
 3. Welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen 
behouden blijven ondanks het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning? 
4. Welke onderdelen van de ruimtelijk economische structuur in Noord-Nederland zullen 
verdwijnen of sterk in betekenis afnemen dankzij het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning?  
1.5  Leeswijzer 
In hoofdstuk 2 wordt relevante theorie besproken waarmee een theoretisch kader wordt 
geschetst om het onderzoek in te plaatsen. Hoofdstuk 3 behandelt het aandeel en belang van de 
aardgaswinning in Noord-Nederland. In hoofdstuk 4 wordt de organisatie van het veldwerk 
besproken. In hoofdstuk 5 worden de toekomstige ontwikkelingen van gas en energie 
besproken. Hoofdstuk 6 laat zien wanneer de aardgaswinning in Nederland zal afnemen en 
welke invloed dat heeft op de investeringen. Hoofdstuk 7 behandelt de gevolgen van het 
afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van 
Noord-Nederland. In hoofdstuk 8 worden de conclusies per hypothese besproken. In hoofdstuk 
9 worden de belangrijkste conclusies uiteengezet en wordt een reflectie op het onderzoek 
gegeven.   </pre>

====================================================================== Einde pagina 777 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 778 ======================================================================

<pre>10 
 2 Economische ontwikkeling van regio’s en de rol van bedrijven  
2.1 Inleiding: regionaal economische ontwikkeling 
Ruimte en economie zijn sterk met elkaar verbonden. Geografische kenmerken van een regio 
kunnen deels bepalend zijn voor de economische situatie van die regio. Daarnaast zijn er ook 
andere factoren die een bijdrage leveren aan de ruimtelijk economische structuur van een regio. 
Onder andere bedrijven spelen hierin een belangrijke rol.  
In dit hoofdstuk wordt besproken hoe economische ontwikkeling en in regio’s plaatsvinden , 
welke agglomeratievoordelen er kunnen optreden en hoe deze leiden tot het ontstaan van 
clusters, welke directe en indirecte effecten bedrijven hebben op de regio en tot slot welke 
sectorspecifieke kenmerken er voor zorgen dat delfstoffenwinning een unieke economische 
sector is.    
2.2  Regionale economie 
De ontwikkeling van een regio wordt over het algemeen bepaald door de regionale economische 
structuur en regiospecifieke omstandigheden. De economische structuur is de verdeling van 
economische activiteiten over de verschillende sectoren (Heijman & Schipper, 2010). De 
ruimtelijk economische structuur wordt bepaald door de verdeling van deze activiteiten, niet 
alleen over de verschillende sectoren, maar ook door de ruimte. Vanuit een ruimtelijke 
invalshoek wordt naar de economische structuur gekeken. De regionale economische structuur 
wordt bepaald door de verdeling van economische activiteiten over verschillende sectoren 
binnen een bepaalde regio.  
Economie en ruimte zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Verschillende plaatsen bieden 
verschillende mogelijkheden voor de productie en ontwikkeling van economische activiteiten. 
Ondernemingen maken een vestigingskeuze op basis van deze verschillende mogelijkheden. 
Diverse factoren kunnen hierin een belangrijke rol spelen zoals aanwezige productiefactoren, 
bereikbaarheid en de aanwezigheid van grondstoffen. Regionale economische ontwikkeling gaat 
echter verder dan alleen de vestigingskeuze van ondernemingen. Het gaat om de capaciteit van 
een regio om economische activiteiten te ontwikkelen en aan te trekken om op die manier 
welzijn, welvaart en duurzame economische groei te genereren (Capello, 2007; Neffke, Henning 
& Boschma, 2011). Economische groei is ruimtelijk geconcentreerd in bepaalde gebieden. De 
concurrentiepositie van deze gebieden wordt versterkt en meer economische activiteiten 
worden aangetrokken. Deze ruimtelijke concentratie is het gevolg van agglomeratievoordelen 
die optreden (Capello, 2007). Hierover wordt later meer verteld. 
Regionale ontwikkeling valt niet alleen te meten in kwantitatieve data zoals groei in 
werkgelegenheid of inkomen. Veranderingen in deze cijfers zijn vaak het gevolg van 
veranderingen in de economische structuur. De ruimtelijk economische structuur van een regio 
staat niet vast. De verdeling van economische activiteiten verandert door de tijd. Sectoren die 
zich ontwikkelen in een regio zijn vaak gerelateerd aan reeds bestaande sectoren in die regio. De 
opkomst en ondergang van sectoren worden deels bepaald door de regionale industriële 
structuren die in het verleden in een regio zijn ontstaan. Regio’s volgen een eig en industrieel 
traject. De groei van regionale economieën is in zekere zin padafhankelijk. Als een sector 
verdwijnt uit een regio zal dit de variëteit binnen die regio verlagen en de mate van specialisatie 
verhogen. De kans bestaat echter ook dat bedrijven de regio zullen verlaten als technologisch 
gerelateerde sectoren niet meer vertegenwoordigd zijn in de regio. Dit kan leiden tot een </pre>

====================================================================== Einde pagina 778 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 779 ======================================================================

<pre>11 
 domino effect van vertrekkende bedrijven, wat uiteindelijk zou kunnen leiden tot het 
verdwijnen van een compleet technologisch cluster (Neffke, Henning & Boschma, 2011). 
Sommige regio’s kennen een hoge mate van specialisatie. Een bepaalde sector is dan sterk 
aanwezig in de regio. Maar als de regio erg afhankelijk is van één sector kan dit ook een risico 
met zich meebrengen. Als het slecht gaat met de sector heeft dit een groot effect op de regionale 
economie. Een voorbeeld hiervan is het sluiten van de kolenmijnen in Zuid-Limburg in de jaren 
’60 en ’70. Tot de jaren ’50 was de Nederlandse energievoorziening vrijwel volledig af hankelijk 
van kolen. De kolen werden in Nederland gedolven of geïmporteerd uit andere landen. Aan het 
eind van de jaren ’50 konden kolen onder andere uit de Verenigde Staten goedkoop worden 
geïmporteerd. De verkoop van relatief dure Nederlandse kolen werd daardoor bemoeilijkt. Toen 
in 1959 het aardgasveld bij Slochteren werd gevonden, betekende dit het einde van de 
kolenmijnen in Zuid-Limburg. Met de vondst van het aardgas had Nederland de beschikking over 
een andere energiebron. Bovendien was er geen grote industrie die afhankelijk was van de 
Limburgse kolenwinning. De vraag naar kolen verdween en in 1965 werd aangekondigd dat de 
verlieslijdende mijnen gesloten zouden worden. Op dat moment waren er 45.000 mensen 
werkzaam in de mijnen en zorgden de kolenmijnen voor 30.000 indirecte banen. Aan het begin 
van de jaren ’70 was de werkloosheid in Zuid -Limburg ongeveer twee maal zo hoog als landelijk 
(SBM, 2013). Het sluiten van de mijnen zorgde hiermee voor een hoge werkloosheid en een 
verarming van de regio (Atze ma et al. 2002). Regio’s die een meer gediversifieerde economie 
hebben, zullen minder gevoelig zijn voor de ontwikkelingen in één specifieke sector.  
De mate van specialisatie in een regio kan berekend worden door middel van de locatiequotiënt. 
De locatiequotiënt geeft het werkgelegenheidsaandeel van een sector in een bepaalde regio ten 
opzichte van het nationale werkgelegenheidsaandeel van die sector. Als het aandeel van de 
werkgelegenheid in een bepaalde sector in de regio groter is dan het nationale gemiddelde, heeft 
de regio een relatief hoge mate van specialisatie in die sector. De locatiequotiënt zal in dit geval 
groter zijn dan 1. Ervan uitgaande dat de consumptie van goederen in verschillende regio’s gelijk 
is, betekent dit dat de regio een exporteur van het geproduceerde goed is. Als de locatiequotiënt 
kleiner is dan 1 betekent dit dat de sector relatief ondervertegenwoordigd is in de regio. De 
regio is dan een importeur van het geproduceerde goed (McCann, 2013).  
2.3  Agglomeratievoordelen en het ontstaan van clusters 
2.3.1 Het optreden van agglomeratievoordelen 
Een hoge mate van specialisatie betekent dat er relatief veel bedrijven uit een specifieke sector 
gevestigd zijn in de regio. De reden dat bedrijven zich in elkaars nabijheid vestigen is omdat er 
agglomeratievoordelen ontstaan waar deze bedrijven van kunnen profiteren. Alfred Marshall 
onderscheidde drie oorzaken waardoor deze agglomeratievoordelen optreden: er vinden 
‘knowledge spillovers’ plaats, bedrijven hebben toegang tot ‘non -traded local inputs’ en er is een 
‘local skilled labour pool’ aanwezig (McCan n, 2013).  
2.3.2  Knowledge spillovers  
Als bedrijven uit dezelfde sector geclusterd zijn in een bepaalde locatie kunnen knowledge 
spillovers optreden. Medewerkers van deze bedrijven hebben onderling contact, zowel in 
formele als in informele setting. Met name het informele contact is van belang. In een niet-
commerciële omgeving wordt ‘tacit knowledge’ uitgewisseld. Tacit knowledge is incomplete, 
individuele kennis die moeilijk over te dragen is. Het is kennis en informatie die ontstaat uit </pre>

====================================================================== Einde pagina 779 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 780 ======================================================================

<pre>12 
 ervaringen en wordt beïnvloed door gevoelens en inzichten. Door middel van interactie wordt 
tacit knowledge uitgewisseld. Dit zorgt ervoor dat alle bedrijven binnen een cluster een beter 
beeld krijgen over de markt in het algemeen. Hoe meer bedrijven er in de omgeving zijn, hoe 
groter de kennis spillover (McCann, 2013). Bedrijven die in de nabijheid zijn gevestigd hebben 
daarmee een concurrentievoordeel ten opzichte van bedrijven die elders gevestigd zijn.  
2.3.3  Non -traded local inputs 
Het clusteren van bedrijven kan mogelijkheden bieden om efficiënter specialistische goederen 
en diensten te verkrijgen. Dit worden ook wel non-traded local inputs genoemd. Bedrijven 
moeten soms gebruik maken van specialistische dienstverleners. Voor de dienstverleners is het 
gunstig om zich in de nabijheid van deze bedrijven te vestigen omdat al deze bedrijven dan 
gebruik kunnen maken van de aangeboden diensten. Voor de bedrijven is het gunstig omdat de 
prijzen van deze diensten dalen als er door meerdere bedrijven gebruik van wordt gemaakt. 
Naast specialistische dienstverlening is ook specialistische infrastructuur een voorbeeld van een 
non-traded local input. Gerelateerde bedrijven hebben vaak vergelijkbare behoeften als het gaat 
om specialistische infrastructuur, bijvoorbeeld een glasvezelnetwerk. Wanneer meer bedrijven 
in dezelfde locatie gebruik hiervan maken, zullen de kosten per bedrijf lager uitvallen (McCann, 
2013). Bedrijven die buiten de regio zijn gevestigd kunnen hier niet van profiteren en hebben 
dus een nadeel ten opzichte van de bedrijven die wel in die regio zijn geclusterd.   
2.3.4  Local skilled labour pool 
De derde oorzaak van het optreden van agglomeratievoordelen is het bestaan van een 
gespecialiseerde lokale arbeidspoule. Als in een regio een groot aantal gerelateerde bedrijven is 
gevestigd, bevindt zich daar ook een grote groep werknemers met sectorspecifieke kennis en 
ervaring. Dit maakt het voor bedrijven makkelijker en daardoor goedkoper om nieuw personeel 
aan te trekken. Zij kunnen sneller nieuw personeel aantrekken als dat nodig is om op die manier 
in te spelen op veranderende marktomstandigheden. Daarnaast zullen de kosten van het trainen 
en opleiden van werknemers dalen, aangezien er een grote groep arbeidskrachten is die de 
benodigde kennis en ervaring hebben (McCann, 2013). Ook hier geldt dat de bedrijven die in de 
regio gevestigd zijn een concurrentievoordeel hebben ten opzichte van bedrijven die niet in deze 
regio gevestigd zijn.  
2.3.5  Clusters 
De agglomeratievoordelen en de oorzaken zoals beschreven door Marshall zijn 
lokalisatievoordelen. De voordelen hebben betrekking op een groep van gerelateerde bedrijven 
die in dezelfde plaats gevestigd zijn (McCann, 2013). Deze lokalisatievoordelen waren een 
inspiratie voor Michael Porters (1990) clustertheorie. Porters (2000) definitie van een cluster is 
‘een groep van geografisch nabijgelegen onderling verbonden bedrijven en verwante 
instellingen in een bepaald vakgebied, met elkaar verbonden door overeenkomsten en 
complementariteit’. De geografische omvang van een cluster kan variëren van een stad of 
provincie tot een land of een groep van aangrenzende landen.  
Sectoren zijn vaak aan elkaar verbonden door verticale en horizontale verbanden. Verticale 
verbanden zijn die tussen de toeleverancier en de afnemer. De horizontale verbanden ontstaan 
tussen sectoren die leveren aan dezelfde groep klanten of gebruik maken van dezelfde 
technologieën of infrastructuur. Bedrijven uit gerelateerde sectoren investeren allemaal in 
specifieke maar gerelateerde technologie, onderzoek en infrastructuur waardoor er spillovers </pre>

====================================================================== Einde pagina 780 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 781 ======================================================================

<pre>13 
 ontstaan. Door het cluster wordt de schaal waarop investeringen plaatsvinden groter. Hierdoor 
wordt het proces van het creëren van productiefactoren versneld en vergroot (Porter, 1990).  
Clusters kunnen worden onderverdeeld in drie typen: pure agglomeratie, industrieel complex en 
sociaal netwerk. Een pure agglomeratie wordt gekenmerkt door een versplintering van 
bedrijven, geen enkel bedrijf is marktleider. Relaties tussen bedrijven zijn vaak tijdelijk en er 
bestaat geen loyaliteit tussen bedrijven. Het cluster is open voor nieuwe bedrijven. Een bedrijf 
dat zich in het cluster vestigt, profiteert van de voordelen die in het cluster ontstaan. De enige 
prijs die bedrijven moeten betalen om toegang te krijgen tot het cluster is de huur van het 
bedrijfspand. De prijs hiervan zal stijgen naarmate er meer bedrijven naar het cluster trekken. 
De huurprijs is daardoor een indicatie voor de prestaties van het cluster. Dit type clu stering 
komt alleen voor binnensteden. Een industrieel complex wordt gekenmerkt door langdurige, 
stabiele en voorspelbare relaties tussen bedrijven. In het cluster zijn een aantal bedrijven te 
vinden die vaak erg groot zijn. Deze bedrijven doen ieder aanzienlijke langetermijninvesteringen 
voornamelijk in materieel en onroerend goed. Toegang tot het cluster is beperkt door de hoge 
kosten die toetreden tot het cluster met zich mee brengt. Bedrijven zijn bij elkaar gevestigd om 
op die manier de transporttransactiekosten te verlagen. Voorbeelden van industriële complexen 
zijn te vinden in de staal- en chemische industrie. Het sociale netwerk is een cluster dat 
gebaseerd is op vertrouwen en loyaliteit tussen belangrijke vertegenwoordigers van 
verschillende bedrijven en organisaties. Na verloop van tijd en door het delen van ervaringen 
ontstaat een vertrouwensband tussen deze bedrijven. Het netwerkmodel is in essentie niet 
ruimtelijk van aard, maar ruimtelijke nabijheid zal het opbouwen van deze relaties wel 
bevorderen. Ruimtelijke nabijheid alleen is niet genoeg om tot het cluster toe te treden. Sociale 
netwerk clusters zijn op lokaal niveau te vinden, maar niet in steden. Silicon Valley is een 
voorbeeld van zo’n cluster (McCann, 2013).   
2.4  Multiplier effect 
Bedrijven hebben zowel een direct als een indirect effect op de regionale economie. Een bedrijf 
heeft een direct effect door de directe werkgelegenheid die het creëert. Daarnaast kunnen 
bedrijven een multiplier effect genereren. Dit is het indirecte effect dat een bedrijf heeft op de 
regionale economie door de uitgaven die het doet aan regionaal geproduceerde goederen en 
diensten in andere sectoren. Doordat de vraag naar deze goederen en diensten omhoog gaat, zal 
ook de productie hiervan omhoog gaan. Om die productie te kunnen verhogen zal extra 
personeel worden aangenomen. Dit kan worden veroorzaakt door het inkopen van bepaalde 
producten of grondstoffen die nodig zijn in het productieproces of door het uitbesteden van 
activiteiten. Bedrijven besteden soms werkzaamheden uit aan andere bedrijven. Er zijn 
verschillende redenen om dit te doen. Bedrijven kunnen op deze manier besparen op 
personeelskosten. Zeker als activiteiten kunnen worden uitbesteed aan bedrijven in 
lagelonenlanden kan het voordelig zijn. Bovendien zijn bedrijven meer flexibel. Als de vraag 
sterk stijgt, kunnen bepaalde werkzaamheden worden uitbesteed aan andere bedrijven. Zelfs als 
de kosten voor het uitbesteden hoger zijn dan zelf personeel in dienst nemen, kan uitbesteden 
op de lange termijn goedkoper zijn. Door een deel van de werkzaamheden in perioden met een 
hoge vraag uit te besteden worden op korte termijn kosten gemaakt. Maar deze zijn vaak lager 
dan het vast in dienst hebben van het aantal mensen dat nodig is in perioden waarin de vraag 
hoog is. Daarnaast is het mogelijk voor bedrijven om gebruik te maken van specialistische 
producten en diensten die zij niet kunnen veroorloven om intern in het bedrijf te hebben 
(Abraham & Taylor, 1993) . Bedrijven hebben op deze manier een indirect effect op de regionale </pre>

====================================================================== Einde pagina 781 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 782 ======================================================================

<pre>14 
 werkgelegenheid (Heijman & Schipper, 2010; McCann, 2013). De mate waarin de ze effecten 
optreden is sectorafhankelijk. Het directe effect van arbeidsintensieve bedrijven op de regionale 
werkgelegenheid zal groter zijn dan het effect van kapitaalintensieve bedrijven. Sectoren als 
geheel hebben ook een effect op de regionale economie. Groei in één sector kan een spillover 
effect hebben op andere sectoren. Dit zorgt voor een groei van de totale regionale economie. De 
mate waarin een sector invloed uitoefent op de totale economie is niet constant maar verandert 
in de loop van de tijd. Bijvoorbeeld door de ontwikkeling van nieuwe technologieën of doordat 
het belang van een sector groeit of afneemt ten opzichte van andere sectoren (Hanink, 2007).  
Naast directe en indirecte bijdragen onderscheiden Harris et al. (2010) ook geïnduceerde 
bijdragen. Dit zijn de extra effect en op de inkomens van huishoudens. Meer uitgaven in een 
sector zullen de hoeveelheid geproduceerde goederen en diensten vergroten. Dit zal leiden tot 
hogere inkomens door middel van meer werkuren of het aantrekken van nieuw personeel. Een 
deel van dit extra inkomen zal worden besteed aan goederen en diensten in bepaalde sectoren, 
wat weer zal leiden tot een verhoging van de productie van deze goederen en diensten.  
Deze effecten worden veroorzaakt door ‘backward linkages’ en ‘forward linkages’. Voor de 
productie in een sector is vaak input nodig vanuit andere sectoren. Zij zijn de toeleveranciers 
voor deze sector. Als de productie in de sector wordt verhoogd, zal de vraag naar de producten 
van de toeleveranciers ook stijgen. Dit wordt het effect van de backward linkage genoemd. De 
sector is verbonden aan de sectoren die de input leveren en heeft daardoor een direct en een 
indirect effect op de productie van die sectoren. De backward linkage wordt uitgedrukt in de 
mate waarin een sector gebruik maakt van de input van andere sectoren. Hoe groter deze 
waarde is voor een sector, hoe groter de afhankelijkheid van de toeleveranciers en hoe meer de 
economie gestimuleerd zal worden als de productie in deze sector wordt verhoogd. De 
backward linkage heeft een effect op de vraagzijde. De forward linkage heeft een effect op de 
aanbodzijde. De productie in een sector wordt vaak ook gebruikt als input voor andere sectoren. 
Een verhoging van de productie betekent een grotere hoeveelheid input voor andere sectoren. 
De forward linkage geeft het aandeel van de output in een sector die dient als input voor andere 
sectoren in de economie. Hoe groter deze waarde, hoe meer output er wordt gebruikt als input 
in andere sectoren en hoe meer een verhoging van de productie de economie zal stimuleren (San 
Cristóbal & Biezma, 2006).  
2.5  Berekening van multipliers 
2.5.1  Economic base model 
Er zijn verschillende manieren om regionale multipliers te berekenen. In deze paragraaf worden 
de meest gebruikelijke methoden uiteengezet. De eerste is het economic base model. Het 
economic base model verdeelt de economie in twee verschillende sectoren: de basic sector en de 
non-basic sector. De basic sector is voornamelijk afhankelijk van de externe economische 
omstandigheden. De bedrijven in deze sector opereren op markten buiten de regio. Bedrijven 
die op de nationale of globale markt opereren, zullen bijna al hun producten buiten de regi o 
verkopen waar zij gevestigd zijn. De vraag wordt in dit geval bijna volledig bepaald door de 
markt buiten de lokale economie. De non-basic sector is voornamelijk afhankelijk van de interne 
economische omstandigheden. Bedrijven in de non-basic sector opereren op markten binnen de 
regio. Het economic base model wordt gebruikt om aan te tonen welke invloed basic en non-
basic sectoren hebben op de regionale economie. Dit wordt gedaan door middel van de 
economic base multiplier. Deze geeft de verhouding weer van de totale werkgelegenheid ten </pre>

====================================================================== Einde pagina 782 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 783 ======================================================================

<pre>15 
 opzichte van de werkgelegenheid in de basic sector. De multiplier toont de veranderingen in de 
totale werkgelegenheid in een regio op basis van veranderingen in de export (McCann, 2013).  
2.5.2  Keynesiaanse regionale multiplier 
De tweede manier om regionale multipliers te berekenen is de Keynesiaanse regionale 
multiplier. Dit is een bewerking van het nationale Keynesiaanse inkomen-uitgaven multiplier 
model. In het nationale Keynesiaanse multiplier model wordt de verandering in het inkomen 
geassocieerd met een verandering in de totale vraag. Het nationale model kan worden toegepast 
op de regio. In dit geval is het totale inkomen het totale regionale inkomen. Dit totale regionale 
inkomen is gelijk aan de som van de regionale consumptie, regionale investeringen, regionale 
overheidsuitgaven en regionale export min de regionale import. Een verandering in één van 
deze componenten heeft een effect op het totale inkomen. De multiplier kan worden berekend 
door de verandering in het totale regionale inkomen te delen door de verandering in de totale 
vraag (McCann, 2013). 
De multiplier effecten die bedrijven kunnen genereren hebben niet alleen effect op de 
werkgelegenheid maar ook op het regionale inkomen. Werkgelegenheid en het regionale 
inkomen zijn aan elkaar verbonden. Consumptie is één van de componenten die het totale 
regionale inkomen beïnvloeden. De regionale consumptie zal hoger zijn als de werkgelegenheid 
hoog is.  
2.5.3  Regionale input-output analyse 
De derde methode om regionale multipliers te bereken is een regionale input-output analyse. 
Door middel van een regionale input-output analyse is het mogelijk om alle stromen van 
uitgaven tussen verschillende sectoren en tussen consumenten en sectoren te identificeren en 
de onderliggende handelsstructuur van de regionale economie te onthullen. Door de uitgaven 
van consumenten en sectoren in andere sectoren weer te geven, wordt het totale 
uitgavenpatroon in een regio duidelijk. Dit maakt het mogelijk om gedetailleerde regionale 
multipliers te berekenen. Op die manier wordt het mogelijk om te bepalen hoe de regionale 
economie in het algemeen, en hoe elk van de afzonderlijke regionale sectoren worden beïnvloed 
door een verandering in het niveau van de vraag van één of meer van de afzonderlijke regionale 
sectoren (McCann, 2013). De regionale input-output analyse geeft de meest gedetailleerde 
informatie.  
2.6  Delfstoffenwinning 
2.6.1  Specifieke kenmerken 
Delfstoffenwinning is een bijzondere economische sector. Het is een sector die een aantal 
specifieke kenmerken heeft waardoor het afwijkt van andere economische sectoren. Een 
belangrijk kenmerk van delfstoffenwinning is dat het een locatiespecifieke economische 
activiteit is. Veel bedrijven in andere sectoren baseren hun vestigingskeuze op diverse 
locatiefactoren zoals bereikbaarheid of aanwezige productiefactoren. Voor bedrijven die actief 
zijn in delfstoffenwinning geldt dit niet. Delfstoffen bevinden zich op een specifieke locatie en 
zullen ook op die locatie geëxploiteerd moeten worden (Dicken, 2011).    
Daarnaast is delfstoffenwinning over het algemeen een zeer kapitaalintensieve sector. Het 
aandeel arbeid ten opzichte van het aandeel kapitaal is erg laag. Vaak zijn er zeer dure, 
geavanceerde technieken nodig, niet alleen voor het opsporen en winnen van de delfstoffen </pre>

====================================================================== Einde pagina 783 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 784 ======================================================================

<pre>16 
 maar ook in de transportinfrastructuur. De sector wordt gedomineerd door grote bedrijven. 
Grote bedrijven hebben de mogelijkheden om de grote investeringen te doen die nodig zijn om 
delfstoffen te kunnen winnen (Dicken, 2011). De aardgassector vertoont hierdoor kenmerken 
van een industrieel complex. Toegang tot het cluster is beperkt door de enorme investeringen 
die nodig zijn om deel uit te kunnen maken van het cluster.  
Een ander uniek kenmerk is dat het geproduceerde goed niet hernieuwbaar is. De hoeveelheid 
aanwezige delfstoffen staat vast, onder nu bekende technologieën. Een aardgasveld wordt echter 
nooit volledig fysiek leeggehaald. Hoe minder aardgas er in een veld zit, hoe lager de druk wordt 
en hoe meer moeite het kost om een kleine hoeveelheid aardgas te winnen. Op een zeker punt 
kan dit economisch gezien niet meer uit. Door middel van metingen kan worden bepaald hoeveel 
aardgas er in een veld aanwezig is. Hierdoor staat de fysieke hoeveelheid redelijk vast. De 
economisch winbare voorraad kan echter wel veranderen. Een aantal factoren heeft hier invloed 
op. Als de gasprijs hoog is, zal een veld pas later economisch leeg zijn. De hoge prijs maakt het 
mogelijk om tegen hogere kosten een kleinere hoeveelheid gas te winnen en toch nog winst te 
maken. Bij een lage gasprijs zal de economische winbaarheid kleiner zijn. Daarnaast maken 
nieuwe technieken het mogelijk om tegen lagere kosten ook onder lage druk aardgas te winnen. 
De economisch winbare hoeveelheid kan dus variëren. Maar in tegenstelling tot andere sectoren 
is de productie van het goed eindig. Hoe meer er nu van wordt gebruikt, hoe minder er van 
overblijft voor in de toekomst (Dicken, 2011). 
2.6.2  Productieketen 
De productieketen van delfstoffenwinning kan in drie segmenten worden opgesplitst: de 
upstream sector, de midstream sector en de downstream sector. Onder de upstream sector valt 
de opsporing en winning van delfstoffen. De midstream sector bestaat uit de handel en logistiek 
van delfstoffen. De levering aan eindgebruikers valt onder de downstream sector (Energy Valley, 
2013).  
Dez
e verschillende activiteiten worden soms door één bedrijf uitgevoerd, maar vaak door 
verschillende bedrijven. Over het algemeen kunnen er vier verschillende typen bedrijven 
worden onderscheiden: 
- Verticaal geïntegreerde bedrijven: Dit zijn bedrijven die in de verschillende stadia van de 
delfstoffenwinning actief zijn. Zowel in de opsporing en winning, de handel en logistiek 
en het transport en de levering aan eindgebruikers. 
- Onafhankelijke producenten: Dit zijn bedrijven die gespecialiseerd zijn in de upstream 
activiteiten en nauwelijks betrokken zijn bij de levering van de delfstof. 
- Onafhankelijke transporteurs en verkopers: Dit zijn bedrijven die gespecialiseerd zijn in 
de handel en logistiek en het transport en levering aan eindgebruikers. Zij houden zich 
niet bezig met de winning van de delfstof.  
- Dienstverlenende bedrijven: Deze bedrijven verzorgen de booractiviteiten en logistieke 
dienstverlening aan de producenten.  
De rol van gespecialiseerde dienstverlenende bedrijven is sterk toegenomen. Werkzaamheden 
zoals bijvoorbeeld het plaatsen van boorinstallaties of onderhoud aan putten worden vaak 
uitbesteed aan deze bedrijven (Dicken, 2011). </pre>

====================================================================== Einde pagina 784 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 785 ======================================================================

<pre>17 
 2.7  Samenvatting 
De ontwikkeling van een regio wordt bepaald door de regionale economische structuur en 
regiospecifieke omstandigheden. Ruimte en economie zijn sterk met elkaar verbonden. 
Economische groei is ruimtelijk geconcentreerd in bepaalde gebieden als gevolg van he t 
optreden van agglomeratievoordelen. Dit maakt de regio aantrekkelijker doordat bedrijven 
kunnen profiteren van de kennis die in de regio aanwezig is, specialistische infrastructuur en 
dienstverlening en een lokale arbeidspoule. De ruimtelijk economische structuur van een regio 
staat niet vast. De verdeling van economische activiteiten verandert door de tijd. De 
economische groei van regio’s is padafhankelijk. Sectoren die zich ontwikkelen in een gebied zijn 
vaak gerelateerd aan sectoren die al vertegenwoordigd zijn in de regio.  
Bedrijven hebben een effect op de regionale economie. Zij zorgen voor een direct effect op de 
werkgelegenheid door de banen die zij creëren. Daarnaast kunnen bedrijven een multiplier 
effect genereren. Dit is het indirecte effect dat een bedrijf heeft op de regionale economie. Dit 
wordt veroorzaakt door de uitgaven die bedrijven doen aan regionaal geproduceerde goederen 
en diensten in andere sectoren. Omdat de vraag naar die goederen en diensten daardoor 
omhoog gaat, wordt er meer personeel aangenomen om in de vraag te kunnen voorzien. Ook 
besteden bedrijven soms werkzaamheden uit aan andere bedrijven. Daarnaast hebben bedrijven 
een extra effect op de inkomens van huishoudens. Als de productie omhoog gaat, zal dit leiden 
tot hogere inkomens in de regio door middel van meer uren of het aantrekken van nieuw 
personeel. Dit is het geïnduceerde effect.  
Delfstoffenwinning is over het algemeen een zeer kapitaalintensieve sector waar grote 
investeringen in om gaan. De sector wordt gedomineerd door grote bedrijven. Zij hebben de 
mogelijkheden om de grote investeringen te doen die nodig zijn. Een belangrijk kenmerk van 
delfstoffenwinning is dat het een locatiespecifieke activiteit is. Delfstoffen bevinden zich op een 
specifieke locatie en zullen ook daar gewonnen moeten worden. Daarnaast is het geproduceerde 
goed in tegenstelling tot meeste andere producten niet hernieuwbaar. Hoe meer er nu van wordt 
gebruikt, hoe minder er over blijft voor in de toekomst.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 785 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 786 ======================================================================

<pre>18 
 3 Aandeel en belang van de aardgaswinning in Noord-Nederland 
3.1 Aardgasbaten in Nederland 
Nederland is een grote aardgasproducent in Europa. In 2008 was 36% van de aardgaswinning in 
de Europese Unie afkomstig uit Nederland (Harris et al. 2010). Voor de Nederlandse staat is de 
aardgaswinning een belangrijke bron van inkomsten. Door middel van dividenden, 
vennootschapsbelasting en inkomsten uit verleende concessierechten profiteert de staat van het 
aardgas. De aardgasbaten kunnen jaarlijks verschillen. Dit is afhankelijk van de hoeveelheid 
aardgas die jaarlijks gewonnen wordt en de gasprijs. Figuur 3.1 heeft de totale aardgasbaten en 
het aandeel in de totale Rijksinkomsten weer van 1966 tot en met 2012. In 2012 waren de 
aardgasbaten 14,5 miljard euro.  
Figuur 3.1 Aardgasbaten en het aandeel in totale Rijksinkomsten (Aardgas Nederland, 2014)  
Van de opbrengsten van de gaswinning uit het Groningenveld gaat 90% naar de Nederlandse 
staat en 10% naar de NAM (Meijer et al. 2013). Van de opbrengsten uit de kleine velden gaat 65 
tot 70% naar de Nederlandse staat (Aardgas Nederland, 2014). Noord-Nederland ontvangt zelf 
geen directe opbrengsten van de aardgaswinning.  
Tot 1994 gingen de aardgasbaten rechtstreeks naar de algemene middelen. Dit was echter niet 
zonder risico. Als het aardgas op zou raken, kon dit voor een groot financieringsprobleem 
zorgen. Om te voorkomen dat dit zou gebeuren, werd in 1994 het Fonds Economische 
Structuurversterking (FES) opgericht. Een deel van de aardgasbaten zouden naar dit fonds gaan. 
Het FES werd ingezet voor investeringen in projecten die van nationaal belang zijn en de 
economische structuur versterken. Het FES is onder andere gebruikt voor de Betuwelijn en de 
Hogesnelheidslijn (CBS, 2011). Vanaf 1 januari 2011 is het FES niet meer in werking. De 
aardgasbaten komen nu weer ten goede van de algemene middelen (Algemene Rekenkamer, 
2011). Door middel van het FES kwam een groot deel van de aardgasbaten toe aan grootschalige 
infrastructuurprojecten, voornamelijk in de Randstad. Noord-Nederland deelde in vergelijking 
met andere regio’s het minst mee (Meijer et al. 2013). Dat er in Nederland grote hoeveelheden 
aardgas worden gewonnen is niet alleen van economisch belang, maar zorgt voor een zekerheid 
van de gasvoorziening. Nederland heeft een constante gasaanvoer die niet verstoord wordt door 
gebeurtenissen van buitenaf. In januari 2009 stopte Rusland de aanvoer van gas naar Oekraïne 
vanwege een geschil. Hierdoor zaten ook landen als Macedonië en Bulgarije plotseling zonder 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 786 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 787 ======================================================================

<pre>19 
 gas. Doordat Nederland zelf aardgas wint, zal het aanbod van aardgas zeker zijn (Harris et al. 
2010).  
De aardgaswinning is een zeer kapitaalintensieve sector. De lopende kosten zijn relatief laag ten 
opzichte van de enorme toegevoegde waarde. Het aandeel van de loonkosten op de toegevoegde 
waarde is slechts 5% (CBS, 2011). Hierdoor is het directe effect op de werkgelegenheid relatief 
laag. De waarde van het geproduceerde goed, aardgas, is zeer hoog. Delfstoffenwinning heeft een 
aandeel van 40% in de toegevoegde waarde van de provincie Groningen. Hierdoor worden vaak 
verkeerde beelden geschetst. In 2010 was in Groningen het bruto binnenlands product (bbp) 
per inwoner €49. 000, verreweg het hoogst van alle provincies. Als de aardgaswinning buiten 
beschouwing wordt gelaten was het b bp per inwoner in Groningen €29. 000, een verschil van 
€20 .000. Daarmee stond Groningen op de negende plek in plaats van bovenaan (CBS, 2012). 
Omdat de opbrengsten van de aardgaswinning naar de Rijksoverheid en de NAM gaan, ontvangt 
Groningen geen directe opbrengsten. De aardgaswinning zal daarom niet meegerekend moeten 
worden in het bbp van Groningen.  
3.2  Aardgas in de Nederlandse energievoorziening 
Aardgas speelt een belangrijke rol in de Nederlandse energievoorziening. Door de grote 
hoeveelheden aardgas die in het Groningenveld zijn gevonden, is Nederland al vroeg overgestapt 
op een aardgaseconomie. Tegenwoordig is 98% van de Nederlanders aangesloten op het gasnet 
(Aardgas Nederland, 2014). Al sinds de jaren ’70 voorziet aardgas voor 45% van de Nederlandse 
energievoorziening. Nederland is hiermee koploper onder de lidstaten van het Internationaal 
Energieagentschap (IEA). De laatste jaren is aardgas onder veel van deze lidstaten sterk in 
opkomst (CBS, 2011).  
De afgelopen jaren schommelde het aardgasverbruik tussen 44 miljard m3 en 52 miljard m3 
(figuur 3.2). De jaren waarin het verbruik erg hoog is, zijn jaren waarin de winter zeer koud was 
of langer duurde dan gemiddeld. Het aardgasverbruik is dan hoger omdat er meer gas wordt 
gebruikt om huizen en kantoren te verwarmen.   
Figuur 3.2 Aardgasverbruik in Nederland in de periode 1995-2010 (CBS, 2011) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 787 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 788 ======================================================================

<pre>20 
 Aardgas wordt in Nederland voornamelijk gebruikt om warmte op te wekken. Ongeveer 75% 
van de warmtebehoefte wordt vervuld met aardgas. In de industrie wordt aardgas gebruikt om 
warmte op te wekken. In de land- en tuinbouw wordt aardgas gebruikt om kassen te 
verwarmen, in de commerciële sector voor het verwarmen van kantoorgebouwen en door 
huishoudens voor verwarming van het huis, voor warm water en voor koken. Verder wordt 
aardgas gebruikt voor het opwekken van elektriciteit en is het een belangrijke grondstof voor de 
petrochemische industrie. De petrochemische industrie is goed voor 9% van het totale 
Nederlandse aardgasverbruik (Aardgas Nederland, 2014). Figuur 3.3 geeft een overzicht van de 
hoeveelheid aardgas die wordt gebruikt voor verschillende doeleinden.  
Figuur 3.3 Aandeel van het aardgasgebruik voor verschillende doeleinden in Nederland in de periode 2002-2008 
(CBS, 2011) 
Het aardgas dat in het Groningenveld gewonnen wordt, is laagcalorisch. Gas uit de kleine velden 
of uit het buitenland is hoogcalorisch. De samenstelling van het aardgas is verschillend. 
Laagcalorisch gas bevat meer stikstof. Het laagcalorisch gas uit het Groningenveld is het 
standaardgas voor eindgebruikers in Nederland, met name voor de kleinverbruikers zoals 
huishoudens. Het hoogcalorisch gas wordt gebruikt door grote industriële afnemers en 
elektriciteitscentrales die direct zijn aangesloten op het gasnet (Ministerie van Economische 
Zaken, 2013). De Nederlandse verwarmingsketels en bedrijven zijn geschikt voor laagcalorisch 
gas en niet voor hoogcalorisch. Nederlandse huishoudens en bedrijven zijn daardoor afhankelijk 
van het gas uit het Groningenveld. Het is mogelijk om hoogcalorisch gas om te zetten naar 
laagcalorisch gas door er stikstof aan toe te voegen. Maar de mogelijkheid om dit te doen, is 
beperkt (Rijksoverheid, 2013).  
3.3  Structuur Nederlandse aardgassector 
Om uitspraken te kunnen doen over het aandeel en belang van de aardgaswinning voor Noord-
Nederland, zal eerst de structuur van de Nederlandse aardgassector in beeld worden gebracht. 
De aardgassector is een keten van verschillende activiteiten waar verschillende organisaties bij 
betrokken zijn. In 2010 hebben Harris et al. in opdracht van het ministerie van Economische 
Zaken onderzoek gedaan naar de Nederlandse aardgassector. Zij hebben de volgende 
activiteiten onderscheiden:   
 Opsporing en winning 
 Transport en opslag 
 Handel en levering 
 Liquid natural gas (LNG) terminal en import  
 Onderzoek en ontwikkeling (R&D) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 788 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 789 ======================================================================

<pre>21 
 Opsporing en winning 
De opsporing en winning van aardgas in Nederland wordt grotendeels gedaan door de NAM. De 
NAM heeft hier niet het alleenrecht, er zijn ook concessies uitgereikt voor gasvelden aan 
buitenlandse partijen. Het grootste deel van het aardgas wordt gewonnen door de NAM. Op land 
is 99% van de aardgaswinning in handen van de NAM. Op het continentaal plat is slechts 25% 
van de aardgaswinning in handen van de NAM. Het overige aardgas wordt gewonnen door 
buitenlandse partijen. In totaal is de NAM verantwoordelijk voor 75% van de Nederlandse 
aardgaswinning (Harris et al. 2010). De NAM is een joint venture van Shell en Exxon Mobil. Zij 
hebben ieder een aandeel van 50%.  
De NAM heeft in 1959 het gasveld bij Slochteren ontdekt. De concessie voor het Groningenveld is 
uitgereikt aan de NAM, maar de NAM is gedeeltelijk aandeelhouder. Begin jaren ’60 werd het 
Maatschap Groningen opgericht waarin de NAM  een aandeel van 60% heeft. De overige 40% is 
in handen van Energie Beheer Nederland (EBN). De overheid, vertegenwoordigd door het 
ministerie van Economische Zaken, is de enige aandeelhouder in EBN (CBS, 2011). EBN is 
verantwoordelijk voor het beheer en investeert samen met nationale en internationale bedrijven 
in het opsporen en winnen van aardgas en in gasopslagen in Nederland. EBN is aandeelhouder in 
een aantal gas- en olievelden en deelt daardoor ook mee in de opbrengsten hiervan. EBN werkt 
samen met nationale en internationale gasmaatschappijen in 128 winningvergunningen en 48 
opsporingvergunningen. Het grootste deel hiervan is op zee. Het aandeel van EBN verschilt per 
vergunning, maar ligt tussen de 40% en 50% (EBN, 2013). Omdat het ministerie van 
Economische Zaken de enige aandeelhouder is in EBN gaan de opbrengsten van de gas- en 
olievelden waar EBN in meedeelt naar de Rijksoverheid.  
Transport en opsl ag 
Gasunie is verantwoordelijk voor het transport en de opslag van aardgas. Gasunie houdt zich 
daarom bezig met het aanleggen van nieuwe leidingen, ondergrondse opslagen maar ook met 
beheer- en onderhoudswerkzaamheden. Gasunie verzorgt niet alleen het transport van aardgas 
in Nederland maar ook in Noord Duitsland. Gasunie heeft twee dochterbedrijven die het 
transportnetwerk beheren. In Nederland is dit Gasunie Transport Services (GTS), in Duitsland is 
dit Gasunie Deutschland (Gasunie, 2013a). Gasunie is volledig in handen van de overheid (CBS, 
2011).  
Het Nederlandse gastransportnet kent twee verschillende gastransportleidingen: een hoge druk 
transportnet voor laagcalorisch gas en één voor hoogcalorisch gas. Het transportnet voor 
laagcalorisch gas transporteert gas uit het Groningenveld naar regionale distributienetten en 
naar het buitenland. Via de regionale distributienetwerken wordt het gas afgeleverd bij de 
eindgebruikers, zoals huishoudens. Het hoge druk transportnet voor hoogcalorisch gas 
transporteert het gas van de kleine gasvelden en het gas dat door Nederland wordt 
geïmporteerd naar directe afnemers, zoals grote industriële organisaties en 
elektriciteitscentrales. Ook hoogcalorisch gas wordt naar het buitenland getransporteerd 
(Rijksoverheid, 2013).  
Handel en levering 
GasTerra is verantwoordelijk voor de handel en levering van aardgas in Nederland. GasTerra 
heeft meerdere aandeelhouders. Shell en Exxon Mobil hebben ieder een aandeel van 25%. 
Verder heeft de overheid, vertegenwoordigd door het ministerie van Economische Zaken een 
aandeel van 10%. De overige 40% is in handen van EBN. GasTerra heeft een belangrijk aandeel </pre>

====================================================================== Einde pagina 789 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 790 ======================================================================

<pre>22 
 in de Nederlandse gasvoorziening. Naast dat GasTerra handelt in Nederlands gas kopen zij ook 
buitenlands aardgas in. Onder andere uit Rusland en Noorwegen wordt aardgas geïmporteerd. 
Het overgrote deel van het aardgas dat GasTerra verhandelt, is Nederlands. In 2012 was 57% 
van het aardgas dat werd in gekocht afkomstig uit het Groningenveld. In Nederland levert 
GasTerra zowel aan energieleveranciers als rechtstreeks aan grote bedrijven en industrieën. Een 
deel van het aardgas wordt op de Europese gasmarkt verkocht en geëxporteerd (GasTerra, 
2013).  
De energieleveranciers zijn ook betrokken bij de handel en levering van aardgas. Zij zijn actief op 
de gasmarkt en zorgen ervoor dat het gas aan particulieren wordt geleverd. De markt wordt 
door vier bedrijven gedomineerd: Essent, Eneco, Nuon en Delta. Zij hebben samen een 
marktaandeel van 85% (Harris et al. 2010).  
LNG terminal en import 
De Nederlandse LNG terminal ligt in de haven van Rotterdam. Het station is in 2011 in gebruik 
genomen en heeft een capaciteit van 12 miljard kubieke meter per jaar. Een aantal buitenlandse 
bedrijven heeft hier een aandeel in. Er waren plannen om ook in de Eemshaven een LNG 
terminal te bouwen. Maar in 2010 bleek uit een haalbaarheidsonderzoek dat een nieuwe 
terminal niet nodig was omdat de capaciteit in Europa gegroeid was. Ook plannen voor een 
tweede LNG terminal in de Rotterdamse haven gingen niet door, wegens een gebrek aan 
investeerders (Harris et al. 2010) . De LNG terminal zal verder in dit onderzoek worden gerekend 
onder het transport en opslag van aardgas. De reden hiervoor is dat de LNG terminal ook een 
gasopslagsysteem is en onderdeel uitmaakt van het gastransportnetwerk.   
Onderzoek en ontwikkeling 
Verschillende organisaties zijn in Nederland betrokken bij onderzoek en ontwikkeling in de 
gassector. Dit zijn organisaties als TNO, ECN en KEMA, maar ook Nederlandse universiteiten 
zoals de Technische Universiteit Delft en de Rijksuniversiteit Groningen. Op dit moment wordt 
vooral veel onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor het produceren van groen gas (Harris 
et al. 2010).  
Figuur 3.4 geeft een schematisch overzicht van de verschillende partijen die betrokken zijn bij 
de aardgaswinning in Nederland.  
 
Figuur 3.4 Organisatie van de Nederlandse gaswinning, 2010 (CBS, 2011 bewerkt) 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 790 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 791 ======================================================================

<pre>23 
 De overheid heeft aandelen in verschillende organisaties die betrokken zijn bij de 
aardgaswinning in Nederland. Op deze manier kan zij invloed uitoefenen op de manier waarop 
het gas wordt geëxploiteerd (CBS, 2011).  
3.4  Aardgaswinning in Noord-Nederland 
3.4.1 Aardgasvelden in Nederland 
Een groot deel van het Nederlandse aardgas wordt gewonnen in Groningen. In 2010 werd in 
Nederland 84 miljard m3 aardgas gewonnen (CBS, 2011). Hiervan was ruim 51 miljard m3 
afkomstig uit het Groningenveld (NAM, 2011). Op 1 januari 2013 waren er 265 aardgasvelden in 
productie, waarvan 152 op het continentaal plat en 113 op het land (NLOG, 2013). Van de 265 
aardgasvelden heeft de NAM 175 velden in productie (NAM, 2013c). Figuur 3.5 toont een 
overzicht van alle aardolie- en aardgasvelden in Nederland op 1 januari 2013. De groene vlakken 
zijn de aardgasvelden. 
 
Figuur 3.5 Aardgas- en aardolievelden in Nederland (NLOG, 2013) 
3.4.2  Werkgelegenheid 
De aardgaswinning zorgt voor werkgelegenheid in Noord-Nederland. De verschillende bedrijven 
die actief zijn in de aardgaswinning creëren zowel direct als indirect werkgelegenheid. In deze 
paragraaf wordt gekeken hoeveel werkgelegenheid er door de aardgaswinning in Noord-
Nederland worden gecreëerd.  
 
Om bedrijven in te delen naar economische hoofdactiviteit gebruikt het CBS de Standaard 
Bedrijfsindeling (SBI). De SBI kent meerdere niveaus. Delfstoffenwinning is een economische 
activiteit op het eerste niveau. Op het tweede niveau wordt dit uitgesplitst naar winning van 
aardolie en aardgas, delfstoffenwinning (geen olie en gas) en dienstverlening voor de winning 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 791 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 792 ======================================================================

<pre>24 
 van delfstoffen. Deze economische activiteiten worden door het CBS (2013a) als volgt 
gedefinieerd: 
Delfstoffenwinning:    De winning van in de na tuur voorkomende mineralen in  
      vaste vorm (steenkool, turf en erts), in vloeibare vorm  
      (aardolie) of in de vorm van een gas (aardgas). Winning  
     vindt plaats door middel van ondergronds mijnbouw,  
     dagbouw of boringen. Transport, hande l en levering  
      blijven hier buiten beschouwing.  
Dienstverlening voor de winning:  Specifieke diensten zoals het opbouwen, repareren,  
van delfstoffen     ontmantelen van boortorens en cementeren, afdichten e.d.  
       van olie - en gasputten, proefboren  voor de winning van   
      delfstoffen en exploratie via bodemmonsters en geologisch  
      onderzoek.  
Winning van aardolie en aardgas:  De winning van aardolie en aardgas.   
Er zijn geen instanties die de werkgelegenheidscijfers voor de gassector in Noord-Nederland 
bijhouden. De cijfers zijn daarom uit verschillende bronnen gecombineerd. In sommige gevallen 
moesten cijfers nog berekend worden. Bijvoorbeeld als er alleen gegevens bekend zijn over de 
totale delfstoffenwinning. Het grootste deel van de delfstoffenwinning bestaat uit 
aardgaswinning. De Nederlandse aardgaswinning vormt 88% van de totale delfstoffenwinning . 
De overige delfstoffen die worden gewonnen zijn ruwe olie en gascondensaat, zand, grind en klei 
(CBS, 2011). Om een reële schatting te maken van het aantal personen dat werkzaam is in de 
aardgaswinning, wordt 88% van het aantal werkzame personen in de delfstoffenwinning 
genomen.  
De informatie die beschikbaar is, wordt eerst puntsgewijs weergegeven en daarna 
samengevoegd.  
- In 2009 werkten in de drie noordelijke provincies 257 werknemers in de winning van 
aardolie en aardgas (Edzes, Rijnks & Van Dijk, 2012). Hiervan wordt geschat dat 88% 
van de werknemers actief is in de winning van aardgas. Dit komt neer op 226 
werknemers. 
- Daarnaast waren er 1.704 personen werkzaam in de dienstverlening voor de winning 
van delfstoffen (Edzes, Rijnks & Van Dijk, 2012). Hiervan wordt geschat dat 88% van de 
werknemers actief is in de dienstverlening voor de winning van aardgas. Dit komt neer 
op 1.500 werknemers .  
- In 2009 werkten in de Kop van Noord-Holland afgerond 600 mensen in de 
delfstoffenwinning (CBS, 2013b). Ook hier wordt het aantal werknemers in de 
aardgaswinning geschat door uit te gaan van 88%. Dit komt neer op 528 personen.  
Deze getallen samen komen uit op ongeveer 2. 250 personen in Noord-Nederland die direct 
werkzaam zijn in de opsporing en winning van aardgas. 
Gasunie is verantwoordelijk voor het transport en de opslag van aardgas. Het is de enige partij in 
Nederland die het gastransportnet beheert. In 2013 had Gasunie 1.457 werknemers in dienst. 
Deze zijn verspreid over verschillende locaties in Nederland. Het hoofdkantoor is gevestigd in </pre>

====================================================================== Einde pagina 792 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 793 ======================================================================

<pre>    Groningen. Hier zijn 860 personen werkzaam. Op de overige locaties in Noord-Nederland (Spijk,  Veendam, Assen, Oldeboorn en Middenmeer) zijn in totaal 106 personen werkzaam. Bij elkaar  opgeteld zijn bij Gasunie in Noord-Nederland 966 werknemers in dienst. Figuur 3.6 laat de  geografische spreiding van medewerkers van Gasunie in Nederland zien.    Aantal GU-medewerkers per vestiging ‚ ©  Pedder 1:12 201) one &             Total 1457 eedewetat  Wasre an) modewat at fonder ioc ste              Figuur 3.6 Aantal medewerkers Gasunie per vestiging op 1-12-2013 (Gasunie, 2013b)    Bij GasTerra waren in 2012 189 werknemers in dienst (GasTerra, 2013). Het kantoor is  gevestigd in Groningen.    In Noord-Nederland zijn verschillende projecten die onderzoek doen naar veranderingen in de  aardgassector en nieuwe mogelijkheden voor het produceren van groen gas. De volgende  projecten waren bezig met onderzoek in de gassector in 2012.    - Energy Delta Gas Research (EDGaR) is een consortium van tien verschillende  organisaties en onderzoeksinstellingen. Onder andere ECN, de Rijksuniversiteit  Groningen, de Technische Universiteit Delft en de Hanzehogeschool Groningen zijn er bij  betrokken. De onderzoekslijnen van het project zijn gericht op toekomstige  energiesystemen en veranderende gasmarkten. Het project loopt van 2010 tot 2015 en  er zijn ongeveer honderd onderzoekers bij betrokken. Het onderzoeksbudget is 42  miljoen euro (Energy Valley, 2013). EDGaR wordt gesubsidieerd door SNN, de provincie  Groningen, het Europese Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) en het ministerie  van Economische Zaken (EDGaR, 2013).   - _Flexigas is een samenwerking van vijftien verschillende bedrijven en kennisinstellingen.  Het project is gericht op het ontwikkelen van componenten voor de biogasketen om zo  efficiënt mogelijk biogas te kunnen produceren, transporteren en gebruiken. Aan het  project zijn negentien onderzoekers verbonden. De looptijd van het project is vier jaar,  van 2010 tot 2014. Er is een budget van 6,3 miljoen euro beschikbaar (Energy Valley,  2013).    25</pre>

====================================================================== Einde pagina 793 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 794 ======================================================================

<pre>26 
 - Het project EDIaal is in 2011 van start gegaan en loopt tot 2014. Het is een project van 
het Energy Delta Institute en houdt zich bezig met het ontwikkelen en organiseren van 
opleidingen, seminars en andere evenementen om kennis te delen over de rol van 
(groen) gas in de transitie naar een duurzame economie (EDI, 2013) . Aan het project 
zijn vijftien onderzoekers verbonden. Het budget bedraagt 4,4 miljoen euro en dit wordt 
deels mogelijk gemaakt door subsidies van SNN, het EFRO en het ministerie van 
Economische Zaken (Energy Valley, 2013). 
- Een internationaal project dat verschillende onderzoeken doet naar de knelpunten in de 
waardeketen van groen gas is het project Groen Gas. Het project bestaat uit 63 Duitse en 
Nederlandse partners uit het bedrijfsleven, onderzoeksinstituten en overheden. In 18 
verschillende deelprojecten proberen zij de knelpunten uit de waardeketen op te lossen 
om technische mogelijkheden van groen gas optimaal te benutten. Het project heeft een 
budget van 10 miljoen euro dat wordt medegefinancierd door het EFRO, het ministerie 
van Economische Zaken de provincies Groningen, Drenthe, Friesland, Overijssel, 
Gelderland, het land Niedersachsen en het land Nordrhein Westfalen (Groen Gas, 2012).  
In totaal zijn de komende jaren 134 onderzoekers betrokken bij onderzoeksprojecten in de 
gassector.   
Harris et al. (2010) hebben schattingen gemaakt over het aantal arbeidsplaatsen in de 
aardgassector. Hierbij hebben zij zich gebaseerd op cijfers van de Nederlandse Olie en Gas 
Exploratie en Productie Associatie (NOGEPA) en het CBS. Naast het aantal directe banen die 
worden gecreëerd door de aardgaswinning hebben zij met behulp van een input-output analyse 
ook het aantal indirecte en geïnduceerde banen in kaart gebracht. Door middel van een input-
output analyse kunnen handelsstromen tussen sectoren in kaart worden gebracht. Op basis 
hiervan kan worden berekend hoeveel banen een sector indirect creëert in een andere sector. 
Dit hebben zij gedaan voor de opsporing en winning van aardgas, het transport en opslag en 
onderzoek en ontwikkeling. Door het aantal directe banen te vermenigvuldigen met de 
verschillende multipliers kan het aantal indirecte en geïnduceerde banen worden berekend. In 
tabel 3.1 staan de uitkomsten van deze berekeningen. De berekeningen van de multipliers zijn te 
vinden in bijlage 1.  
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + geïnduceerd  
  Multiplier  Aantal 
banen  Multiplier  Aantal 
banen  Aantal 
banen  Multiplier  
Opsporing 
en winning  2.250  2,73  6.143  2,18  4.905  11.048  4,91  
Transport en 
opslag  966  2,88  2.782  2,04  1.971  4.753  4,92  
Onderzoek 
en 
ontwikkeling  134  0,22  30 0,83  111  141  1,05  
Totaal  3.350  2,67  8.955  2,09  6.987  15.942  4,76  
Tabel 3.1 Aantal directe, indirecte en geïnduceerde banen per activiteit in Noord-Nederland 
Direct zorgt de aardgaswinning voor 3.350 banen in Noord-Nederland. Indirect komen daar nog 
bijna 9.000 banen bij. Dit zijn de banen die ontstaan door de uitgaven die bedrijven die actief zijn 
in de aardgaswinning doen aan regionaal geproduceerde goederen en diensten. Daarnaast 
worden er door het geïnduceerde effect bijna 7.000 extra banen gecreëerd. In totaal is de 
aardgaswinning daarmee goed voor ruim 19.000 banen.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 794 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 795 ======================================================================

<pre>27 
 De multipliers die Harris et al. (2010) hebben berekend, zijn vrij hoog. Om na te gaan of de 
hoogte van deze multipliers realistisch is, is gekeken of de multipliers voor de aardgaswinning 
elders ook zo hoog zijn. De uitkomsten van een aantal onderzoeken in de Verenigde Staten zijn 
uiteengezet in tabel 3.2. De multipliers zijn het totaal van de indirecte als de geïnduceerde 
effecten.  
 Californië  Colorado  Kansas  
Olie - en gaswinning  5,40  4,09  3,28  
Dienstverlening  2,99  2,87  2,24  
Transport  5,66  3,03  4,58  
Tabel 3.2 Multipliers in de olie - en gassector in Californië , Colorado en Kansas  (WSPA, 2011; CEDBR, 2012 , Leeds 
School of Business, 2011 ) 
Ook in de Europese Unie is het multiplier effect van de aardgaswinning op de werkgelegenheid 
berekend. De indirecte multiplier voor de aardgaswinning in de Europese Unie is 2,6. Het 
indirecte en geïnduceerde effect samen is 3,7 (Europese Commissie, 2011). Ook in andere 
gebieden zijn de multipliers van de gassector zeer hoog. Er kan daarom worden aangenomen da t 
de hoogte van de multipliers die Harris et al. (2010) hebben berekend realistisch zijn. 
San Cristóbal en Biezma (2006) hebben voor winningsactiviteiten van verschillende delfstoffen 
in de Europese Unie de backward en forward linkages berekend. De backward linkages zijn over 
het algemeen laag. Voor de winning van aardolie en aardgas in Nederland in 2000 kwamen zij 
uit op een waarde van 0,743. Dit komt omdat de input zelf een natuurlijke hulpbron is. Waar veel 
sectoren de output van andere sectoren als input gebruiken, is dit voor de aardgaswinning in 
veel mindere mate het geval. De gassector is hierdoor niet afhankelijk van andere sectoren. Een 
groei in de winning van aardgas of aardolie heeft hierdoor een klein effect op de totale economie. 
Een sector met een hogere waarde zal een groter effect hebben. De forward linkages zijn 
daarentegen wel hoog. Voor de winning van aardolie en aardgas in Nederland in 2000 kwamen 
zij uit op een waarde van 1,442. De output van de aardgassector dient als input voor andere 
sectoren. De aardgassector verkoopt bijna de volledige output aan de sector energievoorziening. 
Deze is verantwoordelijk voor de productie, distributie en handel van elektriciteit, aardgas en 
warm water. Een groei in de winning van aardgas zorgt er voor dat de input voor de 
energiesector groeit. Dit zal een stimulerend effect hebben op de economie. 
In de vastgoedsector en de zakelijke en sociale dienstverlening worden de meeste banen 
gecreëerd door de aardgaswinning. De opsporing en winning van aardgas zorgt voor een groot 
aantal indirecte banen in de groot- en detailhandel en in de sector vervoer en opslag. Het 
transport en de opslag van aardgas creëert indirect ook veel banen in de groot- en detailhandel 
en in de energiesector en financiële instellingen. Verder zorgt de aardgaswinning voor extra 
banen in de bouwsector (Harris et al. 2010). Deze banen worden voor een groot deel gecreëerd 
door het uitbesteden van werkzaamheden zoals ICT, het leggen van pijpleidingen en 
constructiewerkzaamheden (Gasunie, 2013b).  
3.4.3  Mate van specialisatie 
De mate van specialisatie in een regio kan berekend worden door middel van de locatiequotiënt. 
Het aandeel van de werkgelegenheid in een sector in een regio ten opzichte van het nationale 
werkgelegenheidsaandeel van deze sector geeft aan in hoeverre de regio gespecialiseerd is. De 
locatiequotiënt van een sector in een regio wordt als volgt berekend (McCann, 2013).  </pre>

====================================================================== Einde pagina 795 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 796 ======================================================================

<pre>28 
         
     
    
waarin: 
Eir regionale werkgelegenheid in sector i 
Er totale werkgelegenheid in regio r 
Ein nationale werkgelegenheid in sector i 
En totale nationale werkgelegenheid 
 
Als de locatiequotiënt 1 is, betekent dit dat het aandeel van de regionale werkgelegenheid in de 
sector gelijk is aan het aandeel van de nationale werkgelegenheid in de sector. Een 
locatiequotiënt kleiner dan 1 betekent dat het regionale aandeel kleiner is dan het nationale 
aandeel. De sector is dan relatief ondervertegenwoordigd in de regio. Als de locatiequotiënt 
groter is dan 1, betekent dit dat het regionale aandeel groter is dan het nationale aandeel. De 
sector is dan relatief oververtegenwoordigd. Hoe groter de locatiequotiënt, hoe groter de mate 
van specialisatie in de regio.  
De locatiequotiënt voor de opsporing en winning van aardgas is 3, 20. Dit is een zeer hoge 
locatiequotiënt. Dit kan worden verklaard door het feit dat het grootste deel van de 
aardgasvelden in Noord-Nederland ligt zoals te zien is in figuur 3.2. Doordat ook de 
aardgasvelden op zee tot Noord-Nederland worden gerekend, is de locatiequotiënt erg hoog. 
Voor de transport en opslag van aardgas is de locatiequotiënt 1,10.  Dit is aanzienlijk lager dan de 
locatiequotiënt voor de opsporing en winning van aardgas. Het transport van aardgas gebeurt 
door heel Nederland. De pijpleidingen liggen door het hele land en alle huishoudens zijn 
aangesloten op het gastransportnet. Onderhoud en werkzaamheden aan het transportnetwerk 
gebeuren door het hele land. Noord-Nederland heeft een iets hogere locatiequotiënt doordat het 
hoofdkantoor van Gasunie in Groningen is gevestigd en Noord-Nederland een aantal 
gasopslagen heeft. Voor onderzoek en ontwikkeling in de gassector is de locatiequotiënt 2,51. De 
afgelopen jaren zijn er een aantal onderzoeksprojecten opgestart in Noord-Nederland. Hier zijn 
verschillende organisaties bij betrokken, onder andere de Hanzehogeschool Groningen, de 
Rijksuniversiteit Groningen en verschillende overheden. De locatiequotiënt van de gehele 
aardgassector is 2,02. De aardgassector in Noord-Nederland is ten opzichte van de rest van 
Nederland oververtegenwoordigd. Noord-Nederland kent relatief een hoge mate van 
specialisatie in deze sector. Dit kan worden verklaard door het grote deel aardgasvelden dat in 
Noord-Nederland gelegen is. De berekeningen van de locatiequotiënten zijn te vinden in bijlage 
2. 
3.4.4  Investeringen in aardgassector 
Zoals al eerder genoemd, is de gassector een kapitaalintensieve sector. De lopende kosten zijn 
relatief laag ten opzichte van de grote toegevoegde waarde. De investeringen die worden gedaan 
zijn daarentegen erg hoog. Als een gasveld is gevonden, moet een boorput geïnstalleerd worden 
en zal deze aangesloten moeten worden op het bestaande gastransportnet. Dit brengt hoge 
kosten met zich mee.  
In Nederland wordt jaarlijks rond de 1 miljard euro geïnvesteerd in de opsporing en winning 
van Nederlands aardgas. Hiervan wordt ongeveer 730 miljoen euro geïnvesteerd in de 
daadwerkelijke opsporing en winning, de overige 300 miljoen euro wordt geïnvesteerd in 
dienstverlenende activiteiten. Ongeveer 70% van de velden waaruit wordt gewonnen, zijn in </pre>

====================================================================== Einde pagina 796 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 797 ======================================================================

<pre>29 
 handen van buitenlands e partijen. Zo’n 500 miljoen euro van de investeringen in de opsporing 
en winning van aardgas wordt gedaan door buitenlandse partijen. Daarnaast is 73% van de 
investeringen in de pijpleidingen op zee gedaan door buitenlandse partijen (Harris et al. 2010). 
Door de NAM wordt jaarlijks tussen de 500 en 600 miljoen euro geïnvesteerd. Dit wordt onder 
andere gedaan in exploratieboringen, het moderniseren en renoveren van bestaande 
boorinstallaties en het gereedmaken van velden voor productie (NAM, 2008). De hoogte van 
deze investeringen kan echter per jaar verschillen. De NAM werkt deels met internationale 
contracten. Dit zijn grote contracten die via Shell wereldwijd worden afgesloten. Deze 
contracten worden afgesloten voor boringen, boorplatforms en pijpleidingen. Daarnaast werkt 
de NAM met veel contracten op lokale of regionale schaal. Wat lokaal gedaan kan worden, wordt 
ook lokaal uitbesteed. Dit zijn bijvoorbeeld zaken als beveiliging en catering. Deze 
uitbestedingen zijn goed voor ruim 100 miljoen euro. Daarnaast wordt het onderhoud van 
boorlocaties uitbesteed aan verschillende aannemers. Een groot gedeelte van de uitgaven die de 
NAM doet, komen in Noord-Nederland terecht. Het precieze aantal is niet bekend, maar 60 tot 
70% van de investeringen die de NAM doet, komen in het noorden terecht (Van Heijningen , 
2014). Dit komt neer op 300 tot 400 miljoen euro aan investeringen die jaarlijks in Noord-
Nederland terecht komen.  
Ook Gasunie investeert jaarlijks. Deze investeringen kunnen jaarlijks flink verschillen. Gasunie 
investeert met name in het gastransportnetwerk (leidingen, compressorstations, gasontvangst-
stations), ICT middelen ter ondersteuning van het gastransport, gebouwen en facilitaire 
voorzieningen (met name ten behoeve van het gastransportnetwerk zoals compressor 
gebouwen) en gasopslagsystemen (Gasunie, 2013b). Van 2010 tot en met 2012 investeerde 
Gasunie jaarlijks gemiddeld 810 miljoen euro (Gasunie, 2012; 2013c). De afgelopen drie jaar 
werd ongeveer 25% van de investeringen van Gasunie in Noord-Nederland gedaan (Gasunie, 
2013b). Dit komt neer op gemiddeld ruim 200 miljoen euro aan investeringen in Noord-
Nederland per jaar.  
In de periode van 2010 tot 2015 lopen in Noord-Nederland verschillende onderzoeksprojecten 
die gerelateerd zijn aan de aardgassector. De onderzoeken zijn met name gericht op de toekomst 
van de gassector en het produceren van groen gas. Het totale budget van deze projecten samen 
is 62,7 miljoen euro.  
Harris et al. (2010) hebben voorspellingen gedaan over de verwachte jaarlijkse investeringen in 
de aardgassector tot en met 2020. Zij verwachten dat de investeringen in het opsporen en 
winnen van aardgas jaarlijks af zullen nemen. Verder verwachten zij dat investeringen in 
onderzoek en ontwikkeling van het produceren van biogas jaarlijks zullen toenemen. Daarbij 
gaan zij uit van een groeiende vraag naar gas in de Europese Unie en van een groeiend aandeel 
van biogas in de gasproductie.  
3.4.5  Geografische zwaartepunten 
De regionale economische structuur wordt niet alleen gevormd door de verspreiding van 
economische activiteiten over verschillende sectoren, maar ook door de ruimtelijke spreiding 
van deze activiteiten. De werkgelegenheid die door de aardgaswinning wordt gecreëerd en de 
investeringen die worden gedaan, zijn geconcentreerd in een aantal plaatsen.  
De hoofdkantoren van de grote bedrijven die actief zijn in de aardgassector zorgen voor een 
groot deel van de directe werkgelegenheid in Noord-Nederland. De hoofdkantoren van Gasunie </pre>

====================================================================== Einde pagina 797 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 798 ======================================================================

<pre>30 
 en GasTerra zijn beiden gevestigd in de stad Groningen. Samen zijn zij goed voor 1.049 banen. 
De NAM heeft meerdere kantoren in Noord-Nederland. Het hoofdkantoor is gevestigd in Assen. 
Hier zijn ongeveer 1.200 mensen werkzaam. Verder zijn er 350 mensen werkzaam op het 
kantoor in Hoogezand-Sappemeer. Daarnaast heeft de NAM een kantoor in Den Helder waar 50 
tot 60 werknemers in dienst zijn. De overige werknemers zijn werkzaam op een aantal lokale, 
operationele kantoren (Van Heijningen, 2014) .  
3.5  Aandeel en belang aardgaswinning 
Direct worden er 3. 350 banen gecreëerd door de aardgaswinning in Noord-Nederland. Ten 
opzi
chte van de totale werkgelegenheid in de regio is dit aantal relatief klein. De 
multipliereffecten in de gassector zijn erg groot. Indirect worden er bijna 16.000 banen 
gecreëerd. Het grootste deel van de directe banen is geconcentreerd in de stad Groningen en 
Assen. Hier zijn de hoofdkantoren van Gasunie en GasTerra en van de NAM gevestig d. Ten 
opzichte van de rest van Nederland kent Noord-Nederland relatief een hoge mate van 
specialisatie, met name in de opsporing en winning van aardgas en in onderzoek en 
ontwikkeling. Dit komt door het grote aantal aardgasvelden dat in Noord-Nederland is gelegen 
en de Noord-Nederlandse kennisinstellingen die bij onderzoeksprojecten op het gebied van 
(groen) gas betrokken zijn.  
De multipliereffecten in de aardgaswinning zijn zeer hoog. Voor elke baan in de aardgassector 
wordt indirect een groot aantal banen gecreëerd in andere sectoren. Een vermindering van de 
aardgaswinning zal daardoor indirect een groter effect hebben op de werkgelegenheid in Noord-
Nederland. Met name voor de vastgoedsector, zakelijke en sociale dienstverlening, de bouw, 
groot- en detailhandel en de energiesector aangezien de gaswinning indirect veel banen in deze 
sectoren creëert. De investeringen die door bedrijven worden gedaan die betrokken zijn bij de 
aardgaswinning zijn erg groot. Gasunie en de NAM investeren samen jaarlijks tussen de 500 en 
600 miljoen euro in Noord-Nederland.  
3.6  Toekomst van de Nederlandse aardgaswinning 
Aardgas is een niet-hernieuwbare hulpbron, wat wil zeggen dat de voorraad eindig is. Hoe meer 
aardgas er nu verbruikt wordt, hoe minder aardgas er zal overblijven voor in de toekomst. Een 
deel van het aardgas dat in Nederland wordt gewonnen, wordt geëxporteerd naar het 
buitenland. Op dit moment wordt er meer gas verkocht aan het buitenland dan dat er wordt 
ingekocht. De verwachting is dat Nederland deze positie tot 2025 kan behouden. Rond die tijd 
zal Nederland een netto-importeur van gas worden (Rijksoverheid, 2013).  
De aardgasvoorraad kan worden onderverdeeld in twee groepen: de reserve en de 
voorwaardelijke voorraad. De reserve is de aangetoonde hoeveelheid economisch winbaar 
aardgas die nog in de bodem aanwezig is. De voorwaardelijke voorraad is de aangetoonde 
voorraad waarvan de commerciële winbaarheid nog afhankelijk is van één of meer 
voorwaarden. Op 1 januari 2013 was de reserve aardgas in Nederland op het land 832 miljard 
m3. Hiervan is 768 miljard m3 de reserve in het Groningenveld. Op het continentaal plat was de 
reserve 113 miljard m3. De totale reserve aardgas in Nederland kwam daarmee uit op 945 
miljard m3. Als de voorwaardelijke voorraden daarbij worden opgeteld is dit 1.090 miljard m3 
(NLOG, 2013). In figuur 3.7 zijn het historische aanbod en de verwachte winningvolumes 
weergegeven tot en met 2037. De verwachting is dat de hoeveelheid aardgas die gewonnen 
wordt de komende jaren zal afnemen. Dit komt voornamelijk door een daling in het verwachte </pre>

====================================================================== Einde pagina 798 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 799 ======================================================================

<pre>31 
 aanbod uit de reserves. De verwachte productie uit het Groningenveld zal tot en met 2020 gelijk 
blijven. Daarna zal ook hier de hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt, dalen. 
Een daling in de hoeveelheid aardgas die wordt gewonnen zal diverse economische gevolgen 
hebben. Allereerst zullen de aardgasbaten die jaarlijks naar de Rijksoverheid gaan flink afnemen. 
De opbrengsten voor de staat zijn nu jaarlijks gemiddeld rond de 10 miljard euro. Een daling van 
10% zorgt er al voor dat de overheidsinkomsten met 1 miljard euro dalen. Het afbouwen van de 
aardgaswinning heeft directe financiële consequenties voor de Rijksoverheid. Voor Noord-
Nederland zullen de financiële gevolgen niet direct merkbaar zijn. De opbrengsten van de 
aardgaswinning komen niet rechtstreeks in het noorden terecht.  
De verwachting is dat rond 2030 de reserve uit de kleine velden geen bijdrage meer zal leveren 
aan de Nederlandse aardgaswinning. De aardgasvelden zijn tegen die tijd economisch leeg en 
zullen niet langer in gebruik worden genomen. Er is dan nog wel een verwacht aanbod uit de 
voorwaardelijke voorraden en aanbod uit velden die naar verwachting in de komende jaren nog 
worden opgespoord.  
Figuur 3.7 Gerealiseerde productie 2001-2012 en de verwachte productie tot en met 2037 (NLOG, 2013) 
Inmiddels moet de grafiek in figuur 3.7 iets worden bijgesteld. De grafiek gaat nog uit van een 
tienjarig winningplafond. Voor de periode 2010-2020 is door de overheid een maximum gesteld 
aan de winning uit het Groningenveld. In deze periode mag er maximaal 440 miljard m3 uit het 
veld worden gewonnen. De overheid heeft de NAM deze beperking opgelegd om het 
Groningenveld zolang mogelijk als balansveld te kunnen gebruiken. Gemiddeld mocht er per jaar 
44 miljard m3 uit het veld gewonnen worden (NLOG, 2014). De afgelopen jaren heeft de NAM 
daarboven gezeten. In 2013 werd er voor 53,8 miljard m3 aan gas uit het veld gewonnen (De 
Volkskrant, 2014). Begin 2014 is het productieplafond aangepast. In plaats van een tienjarig 
productieplafond waarin de NAM de vrijheid had om jaarlijks te bepalen hoeveel gas er uit het 
veld wordt gewonnen, is tot en met 2016 een jaarlijks productieplafond ingesteld. In 2014 en 
2015 wordt de jaarlijkse hoeveelheid gas die gewonnen mag worden beperkt tot 42,5 miljard 
m3 en in 2016 tot 40 miljard m3 (Ministerie van Economische Zaken, 2014a).   
</pre>

====================================================================== Einde pagina 799 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 800 ======================================================================

<pre>32 
 4 Organisatie van het veldwerk 
4.1 Dataverzameling 
In dit hoofdstuk wordt de organisatie van het veldwerk besproken. Naast een literatuurstudie en 
het in kaart brengen van de werkgelegenheidscijfers en investeringen zijn er interviews 
gehouden met een aantal deskundigen op het gebied van de Nederlandse aardgaswinning. Deze 
deskundigen zijn op verschillende manieren betrokken bij de aardgaswinning in Nederland. 
Door de meningen en ideeën van deze deskundigen kan een beeld worden geschetst van de 
verwachte veranderingen die het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning met zich mee 
zullen brengen.  
Om richting te geven aan het onderzoek worden op basis van de in hoofdstuk 2 behandelde 
literatuur en het in hoofdstuk 3 besproken aandeel en belang van de aardgaswinning een aantal 
hypothesen opgesteld. Dit zijn de verwachtingen over de ruimtelijk economische gevolgen van 
het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning voor Noord-Nederland. Op basis van deze 
hypothesen zijn de interviews gehouden. Door de hypothesen te toetsen aan de verwachtingen 
en ideeën van de deskundigen kan worden gekeken of de hypothesen realistisch zijn of niet.  
4.2  De hypothesen 
De volgende hypothesen zijn gebaseerd op de literatuur die is behandeld in hoofdstuk 2 en op de 
uitkomsten van hoofdstuk 3. De hypothesen fungeren als een leidraad voor het onderzoek. Ze 
geven richting aan het onderzoek en zullen het mogelijk maken om een goede koppeling tussen 
het theoretische gedeelte en de uitkomsten van het onderzoek te maken.  
Hypothese 1 
De directe en indirecte werkgelegenheid in de aardgassector, op dit moment ongeveer 19.000 
banen in Noord-Nederland (inclusief de Kop van Noord Holland), verdwijnt op het moment dat 
de aardgaswinning wordt beëindigd.  
Bedrijven hebben een direct effect op de werkgelegenheid in een regio door de banen die zi j 
creëren. Indirect hebben bedrijven ook een effect op de werkgelegenheid in een regio door de 
uitgaven die zij doen aan regionaal geproduceerde goederen en diensten in andere sectoren. Dit 
is het multiplier effect dat bedrijven genereren. Op het moment dat de aardgaswinning wordt 
beëindigd, zullen de directe banen die hier aan verbonden zijn, verdwijnen. Bovendien valt 
hiermee het indirecte effect op de werkgelegenheid ook weg. Als er geen aardgas meer wordt 
gewonnen, zullen de bedrijven die hier actief in waren geen regionaal geproduceerde goederen 
en diensten meer inkopen.  
Hypothese 2 
De werkgelegenheidseffecten van het afbouwen van de aardgaswinning zullen rond 2022 
merkbaar worden in Noord-Nederland.  
De hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt, zal in de komende jaren beginnen af te 
nemen. De mate waarin de afname plaats zal vinden, is door TNO in beeld gebracht (figuur 3.7). 
De verwachting is dat de hoeveelheid aardgas die uit de kleine velden gewonnen wordt 
langzaam zal afnemen. De hoeveelheid aardgas die uit het Groningenveld wordt gewonnen, zal 
naar verwachting vanaf 2022 sterk afnemen. Als de opbrengsten afnemen, zal er waarschijnlijk 
minder geïnvesteerd worden in nieuwe technieken en ontwikkelingen. Op het moment dat er 
niet meer geïnvesteerd wordt, zal dit een effect hebben op het regionale inkomen. Het regionale </pre>

====================================================================== Einde pagina 800 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 801 ======================================================================

<pre>33 
 inkomen wordt door verschillende factoren bepaald, waaronder de hoogte van investeringen in 
de regio. Het investeringsniveau in de regio zal afnemen en de werkgelegenheid zal dalen.  
Hypothese 3 
Door het afbouwen en stopzetten van de aardgaswinning in Noord Nederland, zullen de 
hoogwaardige banen in de aardgaswinning als eerste verdwijnen. Een deel van deze 
werknemers zal buiten de regio nieuw werk vinden.  
Als de hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen wordt afneemt, zal het aantal banen in de 
sector ook afnemen. Zolang er nog wordt geboord op locaties zal onderhoud hieraan nodig 
blijven. Als de opbrengsten afnemen, zal er minder worden geïnvesteerd in nieuwe 
ontwikkelingen en technieken. Deze kennis is op den duur niet meer nodig. De hoogwaardige, 
specialistische banen zullen dan verdwijnen.   
Hypothese 4 
De kennis die aanwezig is in de aardgassector zorgt ervoor dat Noord-Nederland een 
comparatief voordeel heeft op het gebied v an energie ten opzichte van andere regio’s.  
De groei van regionale economieën is in zekere zin padafhankelijk. Sectoren die zich 
ontwikkelen in een gebied zijn vaak gerelateerd aan sectoren die al zijn vertegenwoordigd in dat 
gebied. De gassector maakt onderdeel uit van de grotere energiesector die in Noord-Nederland 
aanwezig is. In de aardgassector is veel specifieke kennis aanwezig. Deze kennis kan worden 
ingezet in andere onderdelen van de energiesector, bijvoorbeeld op het gebied van power- to-gas 
of specifieke kennis van de ondergrond om de mogelijkheden voor onder andere CO2 opslag te 
bestuderen. Noord-Nederland kan door de kennis die aanwezig is in de bedrijven en 
kennisinstellingen profiteren van een gespecialiseerde arbeidspoule.  
Hypothese 5 
Het niet volledig uitwinnen van het Groningenveld en/of het uitspreiden van de winning over 
een langere periode zal negatieve economische gevolgen hebben voor de regio.  
Zolang er aardgas wordt gewonnen, zal dit een bijdrage leveren aan de werkgelegenheid in 
Noord-Nederland. In januari 2014 zijn er meerdere protestacties tegen de aardgaswinning in 
Groningen georganiseerd. Veel inwoners van het gebied waar aardbevingen plaatsvinden als 
gevolg van de aardgaswinning, voelen zich niet meer veilig in het gebied. Hun huizen raken 
beschadigd en de waarde van de huizen in het gebied daalt, waardoor het moeilijk is om hun 
huizen te verkopen. De NAM vergoedt de schade aan de huizen in het gebied die is veroorzaakt 
door de aardbevingen. Het verminderen van de aardgaswinning zodat er over een langere 
periode gas kan worden gewonnen, zal op korte termijn negatieve economische gevolgen voor 
de regio hebben. Er zal eerder banenverlies optreden, zowel direct als indirect. Direct omdat er 
minder mensen nodig zijn bij de NAM, indirect omdat er minder vraag zal zijn naar producten 
van toeleveranciers. Als op den duur wordt besloten om het Groningenveld niet volledig leeg te 
winnen omdat het aardbevingsrisico te hoog wordt, zal ook dit negatieve economische gevolgen 
hebben voor de regio. Als de gaswinning uit het Groningenveld eerder wordt beëindigd, zullen 
ook de werkgelegenheidseffecten eerder optreden.  
Hypothese 6 
De gasinfrastructuur in Nederland zal na het beëindigen van de aardgaswinning voor andere 
doeleinden dan aardgas worden gebruikt.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 801 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 802 ======================================================================

<pre>34 
 Op dit moment is Nederland nog een netto-exporteur van aardgas. Maar in de toekomst zal deze 
positie niet meer haalbaar zijn en zal Nederland een netto-importeur van aardgas worden. 
Aardgas zal worden geïmporteerd uit andere landen zoals Noorwegen en Rusland. Nederland 
heeft hierdoor niet meer de leveringszekerheid die het altijd heeft gehad. Nederland heeft een 
uitgebreide gasinfrastructuur. Deze zal in de toekomst voor andere doeleinden gebruikt kunnen 
worden. Waar de infrastructuur in de toekomst voor gebruikt zal worden hangt deels af van wat 
de relevantie van aardgas op de gebruikersmarkt zal zijn in de toekomst. Om minder afhankelijk 
te zijn van de levering van aardgas uit andere landen, zal Nederland een transitie kunnen maken 
naar andere energiebronnen. Voor huishoudens kunnen bijvoorbeeld cv-ketels en fornuizen 
vervangen worden door elektrische boilers en elektrische kookplaten. De infrastructuur zal voor 
verschillende doeleinden gebruikt kunnen worden. Nederland zet nu in op een strategie als 
doorvoerland. Nederland wordt een gasrotonde waar gas binnenkomt en wordt doorverkocht 
aan andere landen. Dit is niet alleen mogelijk met aardgas maar ook met groen gas. De 
infrastructuur kan echter ook gebruikt worden voor transport van andere gassen, bijvoorbeeld 
CO2 of stikstof.  
Hypothese 7 
De productie van groen gas in Nederland zal slechts voor een beperkt deel de rol van aardgas 
kunnen overnemen.  
De laatste jaren wordt er steeds meer geïnvesteerd in de ontwikkeling en productie van groen 
gas. Door het vergisten of vergassen van biomassa ontstaat biogas dat kan worden opgewerkt 
tot groen gas. Dit is van dezelfde kwaliteit als aardgas en kan van dezelfde infrastructuur gebruik 
maken. Een voordeel van groen gas ten opzichte van aardgas is dat het geen eindig goed is, maar 
hernieuwbaar is. De verwachting is dat groen gas een deel van de vraag naar aardgas kan 
overnemen. Maar de hoeveelheid groen gas die in Nederland geproduceerd kan worden, is 
slechts een klein deel van de Nederlandse vraag naar gas. De afgelopen twintig jaar lag het 
jaarlijkse verbruik van aardgas in Nederland tussen de 44 en 52 miljard m3 (CBS, 2011). De 
hoeveelheid groen gas die Nederland zelf kan produceren, is laag vanwege een schaarste aan 
biomassa (KVGN, 2013). Om een groot deel van de vraag naar gas door groen gas te laten 
vervullen, zal Nederland groen gas moeten importeren uit andere landen. Hierdoor is Nederland 
alsnog afhankelijk van de levering van gas uit andere landen in plaats van zelfvoorzienend te 
zijn.  
Hypothese 8 
Als de aardgaswinning in Noord-Nederland verdwijnt, zullen dienstverlenende bedrijven 
verhuizen naar de haven van Rotterdam om te profiteren van de aanwezigheid van de LNG 
terminal.  
Economie en ruimte zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Verschillende locaties bieden 
verschillende mogelijkheden voor de ontwikkeling van economische activiteiten. Op basis van 
die verschillende mogelijkheden maken bedrijven een vestigingskeuze. Verschillende factoren 
spelen hierin een rol, zoals bereikbaarheid en aanwezige productiefactoren. Ook nabijheid van 
gerelateerde economische activiteiten kan een factor zijn. Hierdoor kan een bedrijf profiteren 
van de agglomeratievoordelen die optreden. Als een sector uit een regio verdwijnt, bestaat de 
kans dat technologisch gerelateerde bedrijven ook zullen wegtrekken. Deze zullen zich op een 
andere locatie vestigen. De haven van Rotterdam kan een aantrekkelijke locatie zijn. De 
aanwezigheid van de LNG terminal is een plek waar gas Nederland binnenkomt. Bovendien is er </pre>

====================================================================== Einde pagina 802 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 803 ======================================================================

<pre>35 
 een grote industrie in de haven van Rotterdam, die aardgas als grondstof gebruikt. De schaal van 
deze industrie is bovendien een stuk groter dan die in Noord-Nederland.  
Hypothese 9 
Het aanleggen van een LNG terminal in de Eemshaven zal het energiecluster en het 
chemiecluster in Noord-Nederland versterken. 
Clusters worden door Michael Porter (2000) gedefinieerd als ‘een groep van geografisch 
nabijgelegen onderling verbonden bedrijven en verwante instellingen in een bepaald vakgebied, 
met elkaar verbonden door overeenkomsten en complementariteit’. In Noord -Nederland is de 
chemiesector geclusterd in Noordoost Groningen in de buurt van de Eemshaven. Gas is een 
belangrijke grondstof voor de chemische sector. De sector is goed voor 9% van de Nederlandse 
vraag naar gas. Bedrijven maken een vestigingskeuze op basis van verschillende locatiefactoren 
zoals de aanwezige productiefactoren en aanwezigheid van grondstoffen. Daarnaast kunnen 
agglomeratievoordelen een gebied aantrekkelijker maken. De bouw van een LNG terminal in de 
Eemshaven kan het gebied aantrekkelijker maken voor nieuwe chemiebedrijven. Met het 
verdwijnen van de aardgaswinning gaat ook een deel van de energiesector in Noord-Nederland 
verloren. Door de aanwezigheid van een LNG terminal in Noord-Nederland, zal de gassector in 
het noorden vertegenwoordigd blijven.  
4.3 Interviews 
Op basis van de bovengenoemde hypothesen zijn interviews samengesteld. De interviews zijn 
gehouden met verschillende deskundigen op het gebied van de Nederlandse aardgaswinning. De 
volgende personen zijn geïnterviewd. 
Bert Wiersema    Energy Academy Europe   
Jelmer Pijlman   E&E advies    
Hans van Heijningen  Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.    
Christian Zuidema  Rijksuniversiteit Groningen  
Catrinus Jepma  Rijksuniversiteit Groningen, Energy Delta Institute 
Anton Broenink  GasTerra    
Reinder Jacobi  Ministerie van Economische Zaken 
Hans Coenen  N.V. Nederlandse Gasunie 
Oscar Delnooz en  Ministerie van Economische Zaken 
Maarten den Dekker   
Dirk Koppert  Provincie Groningen 
Machiel van Steenis  Stichting Energy Valley 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 803 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 804 ======================================================================

<pre>36 
 5 Energie in de toekomst 
5.1 Inleiding: gas en duurzame energie in de toekomst 
De gevolgen die het afbouwen en beëindigen van de aardgaswinning zal hebben voor de 
ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland is afhankelijk van verschillende zaken. 
Omdat het gaat om zaken die in de toekomst spelen, is het moeilijk om met zekerheid te zeggen 
hoe het verder zal lopen. Er zit daarom een bepaalde mate van onzekerheid in de voorspelling 
van de gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. 
Een belangrijke onderliggende vraag is wat het belang van gas in de Nederlandse 
energievoorziening zal zijn als de aardgaswinning in Nederland stopt. Nederland heeft decennia 
lang kunnen profiteren van het eigen aardgas. Naast de hoge aardgasbaten die de gaswinning 
heeft opgeleverd voor de staat zorgt de aardgaswinning er voor dat Nederland zelfvoorzienend 
is voor wat betreft de energievoorziening. In de toekomst zal dit niet meer het geval zijn en zal 
de leveringszekerheid minder worden. Zoals in hoofdstuk 3 al is uiteengezet, is ongeveer 98% 
van alle Nederlandse huishoudens aangesloten op het gasnet. Dat de aardgaswinning in 
Nederland op termijn zal stoppen, staat vast. Gas zal dan geïmporteerd moeten worden uit 
andere landen. Een andere optie is dat Nederland een transitie naar duurzame energie 
doormaakt. Door zelf duurzame energie te produceren, hoeft er geen energie uit andere landen 
geïmporteerd te worden. Nederland zal dan zelfvoorzienend blijven en niet afhankelijk zijn van 
andere landen.  
In dit hoofdstuk worden de toekomst van gas en van duurzame energie in Nederland besproken. 
Het is moeilijk te voorspellen welke van deze twee kanten Nederland in de toekomst zal kiezen. 
Dit is voornamelijk een politieke keuze. De twee ontwikkelingen zullen daarom worden 
uitgewerkt in twee scenario’s.  
5.2  De toekomst van gas in Nederland 
Ondanks dat Nederland rond 2025 een netto-importeur van aardgas zal worden, gaan de 
geïnterviewden er van uit dat gas nog lang een belangrijke rol zal blijven spelen in de 
Nederlandse energievoorziening. Allereerst omdat er wereldwijd nog grote voorraden aardgas 
zijn. In Nederland zal de gasvoorraad over een jaar of tien al fors afnemen. Maar op andere 
plaatsen in de wereld zijn nog grote voorraden aardgas. In figuur 5.1 is te zien dat met name in 
Rusland nog veel aardgas in de bodem aanwezig is. In Nederland wordt de huidige voorraad 
winbaar aardgas geraamd om 1090 miljard m3. Daarmee komt Nederland niet in de top vijftien 
van landen met de grootste aardgasvoorraad. Doordat er wereldwijd nog grote voorraden 
aardgas zijn, is het niet noodzakelijk om op korte termijn over te stappen om andere 
brandstoffen.  
Daarnaast is gas van de fossiele brandstoffen de meest schone brandstof. De CO2 uitstoot van 
gas is een stuk lager dan die van kolen of olie. Hierdoor is het minder vervuilend (Van 
Heijningen, 2014; Jepma, 2014). Bovendien is gas een goedkope vorm van energie. Het transport 
van gas is sneller en goedkoper dan het transport van elektriciteit. Gas is erg energiedicht 
waardoor de energie-inhoud van gas dat door een gasleiding gaat erg groot is (Wiersema, 2014). 
Verder is de Nederlandse infrastructuur grotendeels op gas georiënteerd. Nederland heeft een 
uitgebreid netwerk voor het transport van gas. Dat de infrastructuur hier al ligt, is een groot 
voordeel omdat er niet geïnvesteerd hoeft te worden in alternatieven. Het vergt enorme 
investeringen om alternatieve infrastructuren te organiseren (Zuidema, 2014). Bovendien zal </pre>

====================================================================== Einde pagina 804 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 805 ======================================================================

<pre>37 
 het een enorme kapitaalvernietiging zijn om de infrastructuur die er al is niet meer te gebruiken 
(Coenen, 2014).  
 
Figuur 5.1 Winbare aardgasvoorraden, 2011, in biljoen kubieke meters (The Economist, 2012) 
Aardgas wordt in Nederland voornamelijk gebruikt om warmte op te wekken, onder andere in 
de industrie en de land- en tuinbouw. Grote bedrijven zijn vaak direct aangesloten op het 
aardgasnet. Kleinverbruikers zoals huishoudens en de commerciële sector zijn aangesloten op 
een fijnmazig netwerk dat wordt beheerd door de energieleveranciers. Het belang van gas voor 
de consumentenmarkt zal in de toekomst kunnen gaan afnemen. Op dit moment heeft een deel 
van de huizen die worden gebouwd geen gasaansluiting meer. Dit is maar een beperkte 
hoeveelheid omdat er niet veel nieuwe huizen meer gebouwd worden. Maar de trend zou 
kunnen doorzetten naar reeds gebouwde huizen (Pijlman, 2014). Veel bestaande bouw draait in 
hoge mate op gas. Om die volledig om te zetten, wordt erg moeilijk. Het is heel kostbaar en lastig 
te realiseren. Juist voor de ruimteverwarming zal Nederland daarom nog lang afhankelijk blijven 
van gas (Coenen, 2014). Maar er zijn inmiddels wel gesprekken tussen woningcorporaties en 
bouwpartijen om 110.000 bestaande woningen gasvrij te maken. Volgens de voorzitter van 
Urgenda, een actie-organisatie voor duurzaamheid en innovatie, zijn de investeringen die nodig 
zijn voor een het energieneutraal maken van bestaande huizen in ongeveer vijftien jaar 
terugverdient (Rotmans, in VEH, 2014). In de industrie is ook een grote vraag naar warmte die 
voor een groot deel wordt opgewekt door gas. Deze vraag kan waarschijnlijk niet volledig 
vervangen worden. Deels zal de vraag wel vervangen worden door gas uit andere systemen. 
Naast aardgas kan bijvoorbeeld groen gas of gas uit windenergie worden gebruikt (Pijlman, 
2014).  
Gasunie heeft samen met consultants een aantal scenario’s uitgewerkt waarin de vraag  naar en 
het aanbod van gas in Noordwest-Europa zijn verwerkt. Niet alleen in Nederland zal de komende 
jaren de winning van aardgas teruglopen maar ook in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en 
Denemarken. In alle scenario’s komt naar voren dat er een impor t gap ontstaat die alleen maar 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 805 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 806 ======================================================================

<pre>38 
 toeneemt. Dit betekent dat de vraag naar gas in Noordwest-Europa blijft bestaan maar dat het 
aanbod vanuit de landen zelf niet meer kan worden geleverd. In hoofdstuk 3 is het Nederlandse 
gasverbruik van de afgelopen vijftien jaar getoond. Dit schommelde tussen de 44 en de 52 
miljard m3 per jaar. Figuur 5.2 laat de import gap zien die de komende jaren zal ontstaan als de 
vraag gelijk blijft en de aardgaswinning afneemt. Hier wordt uitgegaan van een vraag van 44 
miljard m3. De import gap is het verschil tussen de vraag en de winning in eigen land. In de 
grafiek is te zien dat in 2025 niet meer voldoende aardgas wordt gewonnen om in de eigen vraag 
naar gas te kunnen voorzien.  
 
Figuur 5.2 Verwachte winning van aardgas tot en met 2037 (NLOG, 2013) en verwacht verbruik van aardgas  
Voor LNG is de afgelopen jaren een grote markt ontstaan en die markt groeit nog steeds. Deels 
wordt LNG gebruikt in de transportsector. De zwavelrichtlijn 2015 van de Europese Unie voor 
bepaalde gebieden op zee leidt er toe dat stookolie in de scheepvaart straks niet meer gebruikt 
kan worden omdat de uitstoot van zwavel te groot is. Het ontzwavelen van brandstoffen is vrij 
duur en scheepsbouwers zien dat LNG een interessant alternatief is. Daarom wordt er nu vrij 
snel een begin gemaakt met het ombouwen van schepen zodat ze geschikt zijn voor LNG. 
Daarnaast gaan ook steeds meer vrachtwagens op LNG rijden. Op dit moment zijn er nog weinig 
plaatsen waar vrachtwagens LNG kunnen tanken. In de komende jaren zullen er in Europa veel 
bijgebouwd worden. Toch zal LNG qua volume maar een beperkte bijdrage leveren. De 
transportsector is maar een klein deel van de totale gasmarkt (Jepma, 2014). Er zijn ook twijfels 
over de toekomst van LNG in de transportsector. LNG is namelijk minder energiedicht dan 
bijvoorbeeld benzine. Dat betekent dat er een grotere tank nodig is om evenveel energie mee te 
nemen. In de scheepvaart is dat geen probleem omdat schepen groot genoeg zijn om veel aan 
boord mee te nemen. Voor auto’s is dat lastiger (Broenink, 2014).  
Of gas in de toekomst belangrijk blijft is deels een politieke keuze. Als politiek echt de keuze 
wordt gemaakt om CO2 neutraal te zijn en de overheid heeft er veel geld voor over, zal gas uit de 
energievoorziening kunnen verdwijnen. Toch wordt die kans niet groot geacht (Coenen, 2014). 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 806 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 807 ======================================================================

<pre>39 
 Als de aardgaswinning in Nederland afneemt, zal ook het volume aan aardgas dat door de 
gasleidingen stroomt afnemen. Er zal nog steeds gas uit andere landen naar Nederland worden 
getransporteerd. Maar de export zal op den duur wegvallen, waardoor het totale volume dat 
door de buizen stroomt minder wordt. Daarom wordt er door zowel de overheid als private 
partijen zoals Gasunie gewerkt aan de gasrotonde strategie. De overheid wil dat Nederland een 
Europees logistiek knooppunt wordt voor gastransport. Nederland heeft al jaren lang ervaring 
met gas en daardoor veel kennis opgebouwd. Bovendien heeft Nederland een gunstige ligging, 
goede opslagmogelijkheden en een uitgebreid netwerk (Rijksoverheid, 2013). Door een 
knooppunt voor gastransport te worden in Europa, kan de capaciteit van het transportnet 
volledig worden gebruikt.  
5.3  Duurzame energie 
5.3.1 Alternatieven 
Ondanks het feit dat er in de wereld nog grote hoeveelheden aardgas zijn, is het van belang om 
ook te werken aan alternatieven voor fossiele brandstoffen zoals aardgas. Landen als China, 
India en Brazilië groeien enorm. Wereldwijd zien we een trek naar grote steden. Die steden 
worden steeds groter en gaan ook steeds meer energie gebruiken. Uiteindelijk raken ook de 
fossiele bronnen uitgeput. Er zullen dan alternatieven nodig zijn om de vraag naar energie op te 
vangen. Volgens Zuidema worden we als Nederland gedwongen om meer met duurzame energie 
te doen. Wereldwijd neemt de vraag naar energie toe terwijl de beschikbaarheid op termijn 
afneemt. Bovendien kan de vraag worden gesteld of het wenselijk is om afhankelijk te zijn van 
andere landen zoals Rusland of Sa oedi Arabië om aan ons gas te komen. Ook is het de vraag of 
het wenselijk is om afhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen terwijl de uitstoot van 
broeikasgassen zorgt voor klimaatverandering (Zuidema, 2014). 
5.3.2  Groen gas 
Er zijn verschillende mogelijkheden om duurzame energie te produceren. Één daarvan is de 
productie van groen gas. In het Innovatiecontract Gas uit 2012 dat is opgesteld door de 
Topsector Energie is een aantal doelstellingen geformuleerd om de gasvoorziening te 
vergroenen. In 2014 moet 300 miljoen m3 groen gas worden geproduceerd, in 2030 3 miljard 
m3 en in 2050 moet 30 miljard m3 van het gasgebruik groen zijn (Topteam Energie, 2012). In 
2011 was de productie van groen gas in Nederland ongeveer 30 miljoen m3 (Agentschap NL, 
2011). Inmiddels is de hoeveelheid groen gas die wordt geproduceerd al wel toegenomen en zijn 
er nog projecten  in ontwikkeling die ook enkele tientallen miljoen m3 groen gas kunnen 
produceren. Dit is alsnog maar een fractie van de totale gasproductie in Nederland. Met de 
hoeveelheid biomassa die in Nederland beschikbaar is, zal uiteindelijk maar een beperkte 
hoeveelheid groen gas geproduceerd kunnen worden.  
Tekstbox 5.1 Productie van groen gas  
Groen gas kan op verschillende manieren worden geproduceerd. De eerste optie is het 
vergisten van biomassa. Biomassa zoals plantenresten, riolering, slib en mest  wordt met behulp 
van micro -organismen afgebroken en omgezet in biogas.  Dit biedt ook kansen voor boeren. 
Doordat zij op deze manier hun mestafval kwijt kunnen, hebben zij de mogelijkheid om uit te 
breiden zonder dat ze tegen de grenzen van een mestoversch ot aan komen. Dit leidt tot 
groeimogelijkheden in de agrarische sector die er anders niet geweest zouden zijn (Jepma, 
2014).  Om de productie van groen gas op te schalen, kan er voor een tweede optie worden </pre>

====================================================================== Einde pagina 807 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 808 ======================================================================

<pre>40 
 gekozen namelijk vergassing van biomassa. Voor ver gassing wordt harde biomassa gebruikt, 
zoals houtvezels. Onder hoge temperatuur wordt dit dan omgezet in gas. Het is een industrieel 
proces dat op dit moment nog in de kinderschoenen staat. Met name de stappen om het gas op 
te werken zijn ingewikkeld en no g lang niet uitontwikkeld. Het voordeel van harde biomassa is 
dat het gemakkelijk te transporteren is. Hierdoor kan biomassa geïmporteerd worden (KVGN, 
2013).  Op dit moment wordt in de Verenigde Staten en Canada al biomassa gewonnen voor de 
markt in Europa . In sommige gevallen worden gewassen opnieuw aangeplant en is het dus 
hernieuwbaar. Maar soms worden bestaande bossen die al duizenden jaren oud zijn gekapt en 
wordt er een nieuwe monocultuur neergezet. Er kan over gediscussieerd worden of dat wel 
duurzaa m is (Zuidema, 2014).  
 
Volgens Jacobi (2014) moeten we ook geen grote hoeveelheden groen gas willen produceren. 
We moeten kijken naar de cascadering van biomassa. Dat betekent dat altijd wordt geprobeerd 
om als eerste de componenten met de hoogste toegevoegde waarde uit de biomassa te halen. 
Omdat er maar een beperkte hoeveelheid beschikbare biomassa in Nederland is, moet er goed 
worden gekeken voor welke toepassingen de biomassa wordt gebruikt. Het omzetten van 
biomassa in energie is een laagwaardige toepassing van biomassa. Er zijn nu initiatieven in de 
chemische industrie om stoffen uit biomassa te gebruiken voor de verduurzaming van deze 
sector. Hoogwaardige componenten van biomassa kunnen worden gebruikt voor complexe 
chemische processen, zoals het maken van medicijnen en chemicaliën (DSD Betaprocess, 2012). 
Dit is een hoogwaardige toepassing van biomassa en heeft ook een veel beter verdienmodel. 
Groen gas levert nu nog te weinig op. Ook kan er kunstmest worden gemaakt met bepaalde 
stoffen uit biomassa (Zuidema, 2014). Deze toepassingen worden nu belemmerd omdat veel 
biomassa wordt gebruikt om energie op te wekken. Op dit moment wordt de bijstook van 
biomassa in centrales gesubsidieerd.  
Groen gas zal geen groot deel van de aardgaswinning over kunnen nemen. Als gas belangrijk 
blijft in de Nederlandse energievoorziening zal groen gas maar in een klein deel van de vraag 
kunnen voorzien. De vraag naar gas zal dan worden aangevuld met aardgas dat op den duur uit 
andere landen geïmporteerd moet worden. Boven dien kan er meer worden verdiend aan 
biomassa door het voor andere doeleinden te gebruiken. Groen gas is daarmee niet de oplossing 
voor het energievraagstuk. Maar het zal wel een bijdrage kunnen leveren. Door groen gas toe te 
voegen aan de energiemix kan deze worden verduurzaamd, ook als gas een belangrijke 
energiedrager blijft.   
5.3.3 Duurzame energie in Nederland 
De Nederlandse overheid wil het aandeel van duurzame energie in de energievoorziening 
vergroten. In 2020 wil de overheid 14% van de vraag naar energie uit duurzame bronnen 
produceren. In 2012 was het aandeel duurzame energie in Nederland 4,4%. De overheid heeft 
het doel gesteld om in 2050 een volledig duurzame energievoorziening te hebben. De 
belangrijkste vormen van duurzame energie in Nederland zijn windenergie, zonne-energie, bio-
energie en geothermie (Rijksoverheid, 2014b). Ontwikkelingen in duurzame energie bieden 
volgens een aantal geïnterviewden grote kansen voor Noord-Nederland. Noord-Nederland heeft 
vrij veel potentie om duurzame energie te produceren. Zonnecellen kunnen op veel manieren in 
het landschap worden toegepast. Ook in andere plaatsen in het land zoals de Randstad. Maar 
voor andere duurzame bronnen als biomassa, geothermie en windenergie heeft het Noorden 
meer potentie. Het is hier leeg en daardoor is er meer ruimte om deze vormen van energie te </pre>

====================================================================== Einde pagina 808 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 809 ======================================================================

<pre>41 
 ontwikkelen (Zuidema, 2014).  Maar niet iedereen is positief over de ontwikkelingen op het 
gebied van duurzame energie. Na de ramp met de kerncentrale in Fukushima in 2011 besloot 
Duitsland om de komende jaren de kerncentrales te sluiten en in te zetten op energiebesparing 
en duurzame energie. Deze ‘Energiewende’ wordt onder andere gefinancierd door een heffing 
op de energieprijs. Omdat er de afgelopen jaren veel duurzame energie bij is gekomen, is de 
heffing op de energieprijs ook sterk toegenomen. Ook voor de overheid kost de transitie veel 
geld omdat er veel gebruik gemaakt wordt van de beschikbare subsidies (DIA, 2014). 
5.3.4  Problemen met duurzame energie  
Op dit moment brengt duurzame energie een aantal problemen met zich mee voor het 
energiesysteem. Windenergie en zonne-energie zijn geen constante bron van energie. Als het 
hard waait op een moment dat er nauwelijks stroom wordt gebruikt, is er een overschot aan 
energie. Op het moment dat het niet of nauwelijks waait, wordt er geen energie opgewekt. Dit 
geldt ook voor zonne-energie. Op dagen dat het mistig of bewolkt is, wordt er weinig energie 
opgewekt. Het systeem raakt hierdoor enorm in onbalans. De ontwikkelingen in wind- en zonne-
energie temporiseren hierdoor (Jepma, 2014). Er moet een oplossing komen voor de onbalans 
die duurzame energie op dit moment creëert. Er is nu alleen een economisch opvangsysteem. De 
prijs schommelt waardoor grote afnemers van energie soms geld toe krijgen. Als er te weinig 
energie is, moet de traditionele opwekking bijspringen. Grote centrales moeten op dit moment 
de back-up in stand houden terwijl ze maar zo nu en dan gebruikt worden. Dat is geen duurzaam 
verdienmodel (Jacobi, 2014). Om een transitie naar duurzame energie te kunnen maken, zal er 
een back-up voorziening moeten komen. Het probleem is echter dat elektriciteit moeilijk is op te 
slaan. 
 “Power to gas ” zou een belangrijke oplossing kunnen zijn voor dit probleem. Power to gas is een 
derde optie om groen gas te produceren. Door middel van elektrolyse kan elektriciteit worden 
omgezet in gas. Met elektriciteit wordt water gesplitst in waterstof en zuurstof. Van waterstof 
kan methaan worden gemaakt door er CO2 aan toe te voegen. Methaan is feitelijk hetzelfde als 
aardgas (KVGN, 2013). Dit kan dus weer in het aardgasnet worden gebracht. Op het moment dat 
er veel wind is, kan de elektriciteit die te veel wordt opgewekt, worden omgezet in gas. Gas heeft 
als voordeel dat het goed en goedkoop is te transporteren en op te slaan. Bovendien is het hele 
opslag- en transportnetwerk al aangelegd in Nederland waardoor er niet geïnvesteerd hoeft te 
worden in nieuwe infrastructuur (KVGN, 2013). De verwachting van Jepma (2014) is dat we in 
de toekomst elektrolyseactiviteiten aan de kust gaan zien. Maar voor het zover is, moet er nog 
veel onderzoek worden gedaan. Bovendien is het volgens meerdere geïnterviewden op dit 
moment te vroeg om al te kiezen voor een oplossing. We zitten nu nog in een experimenteerfase 
waar uiteindelijk misschien wel meerdere oplossingen uit komen. Dat wil niet zeggen dat power 
to gas niet verder ontwikkeld moet worden. Maar ondertussen moet er verder gekeken worden 
naar andere mogelijke oplossingen (Broenink, 2014; Coenen, 2014; Jacobi, 2014).  
5.4  Twee toekomstscenario’s  
In de twee voorgaande paragrafen zijn twee ontwikkelingen beschreven. De eerste is de rol die 
gas in de Nederlandse energievoorziening zal spelen in de toekomst. De tweede is de 
ontwikkeling van verschillende vormen van duurzame energie. Op dit moment wordt er al 
geïnvesteerd in duurzame energie. Vanuit de Rijksoverheid worden er subsidies gegeven voor 
het produceren van duurzame energie. Tegelijkertijd wordt er nog veel geïnvesteerd in de 
gasinfrastructuur omdat Nederland een belangrijk transportland voor aardgas wil blijven, ook 
als het zelf geen aardgas meer exporteert. Welke van deze twee ontwikkelingen Nederland in de </pre>

====================================================================== Einde pagina 809 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 810 ======================================================================

<pre>    toekomst zal volgen, is moeilijk te zeggen. Dit hangt af van verschillende factoren. Onder andere  de gasprijs speelt hier een rol in. Als de gasprijs hoog is, zal duurzame energie eerder rendabel  zijn dan wanneer de gasprijs laag is. De prijs van duurzame energie zal dan minder ver hoeven  zakken om concurrerend te zijn met gas. De verwachting is dat de gasprijs de komende jaren  niet veel zal veranderen. Toch is dit niet met zekerheid te zeggen. De ontwikkeling van  onconventioneel gas, zoals schaliegas, zal invloed hebben op de ontwikkeling van de gasprijs. Als  er veel onconventioneel gas gewonnen wordt, zal de gasprijs hierdoor dalen. Maar in Europa is  de gasprijs deels gekoppeld aan de olieprijs (PA Consulting Group, 2012). Als de olteprijs stijgt,  zal de gasprijs ook stijgen. Dit maakt het moeilijk te voorspellen hoe de gasprijs zich op de lange  termijn zal ontwikkelen. Daarom wordt de gasprijs in het onderzoek niet meegenomen.  Daarnaast wordt de toekomst van energie in Nederland voornamelijk beslist door politieke en  maatschappelijke keuzes. Als wordt besloten om op termijn CO2 neutraal te zijn en bepaalde  klimaatdoelstellingen te halen, zal er meer worden geïnvesteerd in duurzame energie. Het is  daarom erg lastig om voorspellingen te doen over wat er in de toekomst zal gebeuren. Hier zit  altijd enige mate van onzekerheid in.    Om toch uitspraken te kunnen doen over de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de  aardgaswinning voor Noord-Nederland, zullen de gevolgen worden beschreven op basis van  twee scenario's.    I. Het eerste scenario gaat er van uit dat gas nog een lange tijd belangrijk blijft voor  Nederland. Ondanks het feit dat de gaswinning in Nederland afneemt, zal gas nog lang in  de energievoorziening worden gebruikt. Gas is van de fossiele brandstoffen de schoonste  en is zeer energiedicht waardoor het goedkoop te transporteren is. Bovendien is de  infrastructuur volledig op gas gericht en zullen er enorme investeringen nodig zijn om  alternatieve infrastructuren te organiseren. Omdat de aardgaswinning afneemt, zal  Nederland rond 2025 niet meer zelfvoorzienend zijn. Wereldwijd zijn er nog grote  voorraden aardgas. Om toch in de Nederlandse vraag naar gas te kunnen voorzien, zal er  daarom meer gas uit andere landen worden geimporteerd. Nederland zal investeren in  de gasrotonde strategie. Door de infrastructuur goed aan te sluiten op belangrijke  internationale leidingen kan Nederland haar spilfunctie blijven behouden en als  gasknooppunt voor Noordwest-Europa functioneren.    I Het tweede scenario gaat er van uit dat Nederland een transitie zal doormaken naar een  duurzame energievoorziening. Er zal in de komende jaren gewerkt moeten worden aan  alternatieve bronnen, ondanks het feit dat er nog veel aardgas aanwezig is in de wereld.  Op termijn zullen ook die voorraden afnemen en uitgeput raken. Een energietransitie is  daarom uiteindelijk onvermijdelijk. Om op grote schaal duurzame energie te kunnen  produceren, is nog veel kennis en ontwikkeling nodig. Noord-Nederland zal hierin het  voortouw kunnen nemen. Bovendien kan door op grote schaal duurzame energie te  produceren de afhankelijkheid van energie uit andere landen worden verminderd. De  blijvende vraag naar gas kan worden aangevuld met groene alternatieven. Gas kan als  back-up brandstof gebruikt worden zolang er nog geen andere mogelijkheden zijn om de  schommelingen in het energiesysteem op te vangen.    Deze twee scenario's zullen in hoofdstuk 7 terugkomen. In dat hoofdstuk zullen de gevolgen  voor de ruimtelijk economische structuur worden beschreven op basis van de twee scenario's.    42</pre>

====================================================================== Einde pagina 810 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 811 ======================================================================

<pre>43 
 6 Het afbouwen van de aardgaswinning 
6.1  Inleiding: afnemende aardgaswinning 
Dat de aardgaswinning in Nederland de komende decennia zal afnemen, staat vast. Hoe de 
aardgaswinning in de toekomst zal verlopen, is goed te voorspellen. Thermodynamisch is te 
voorspellen dat de druk af zal nemen en dat daardoor de winning in de komende jaren minder 
zal worden (Wiersema, 2014). De afgelopen decennia is de economisch winbare voorraad 
aardgas toegenomen door nieuwe technologieën. Voorheen moest er een flink volume aardgas in 
het veld aanwezig zijn om het efficiënt te kunnen winnen. Dankzij nieuwe technologieën is het 
goedkoper geworden en kan ook onder lagere druk aardgas worden gewonnen. Velden kunnen 
daardoor voor langere tijd worden gewonnen en ook kleine velden kunnen worden 
geproduceerd. Er zijn enorme ontwikkelingen in het proces van gaswinning geweest. Het is 
moeilijk te zeggen hoelang die ontwikkelingen door kunnen gaan (Van Heijningen, 2014).  
6.2 De kleine velden 
Sinds de invoering van het kleine veldenbeleid in 1974 zijn veel kleinere gasvelden op land en 
op de Noordzee opgespoord en gewonnen. Het gas uit de kleine velden heeft jarenlang voor een 
constante stroom aardgas gezorgd om de voorraad uit het Groningenveld zoveel mogelijk te 
sparen. Inmiddels is een deel van de velden economisch leeg en worden zij niet meer 
geëxploiteerd. De bodem is voor een groot deel in kaart gebracht en de verwachting is niet dat er 
in Nederland nog veel nieuwe velden gevonden zullen worden (Pijlman, 2014).  
Uit de grafiek van figuur 3.7 blijkt dat de bijdrage uit de kleine velden in 2012 iets minder dan 30 
miljard m3 was. De komende jaren zal de voorraad uit de reserves afnemen en in 2030 zal de 
bijdrage hiervan nog zeer klein zijn. De voorwaardelijke voorraden zullen in 2035 waarschijnlijk 
ook bijna leeg zijn. De verwachting is dat de nog te ontdekken velden wat langer een bijdrage 
zullen leveren. Toch zal Nederland rond 2025 niet meer in de vraag naar hoogcalorisch gas 
kunnen voorzien. De vraag naar hoogcalorisch gas was in 2013 18 miljard m3 (Ministerie van 
Economische Zaken, 2014b). Vanaf 2025 zal de winning uit de kleine velden ongeveer 16 miljard 
m3 zijn. Er zal dan gas geïmporteerd moeten worden om in de vraag naar hoogcalorisch gas te 
kunnen voorzien, mits de vraag daarnaar gelijk blijft.  
EBN heeft een doelstelling 30/30 uitgesproken. De doelstelling houdt in dat er in Nederland tot 
2030 jaarlijks 30 miljard m3 gas uit de kleine velden gewonnen zal worden (EBN, 2014). Deze 
ambitie lijkt niet haalbaar (Wiersema, 2014). Maar technologie zou een belangrijke rol kunnen 
spelen. In het verleden zijn de prognoses over de voorraad aardgas in Nederland vaak te 
voorzichtig geweest. Dat betekent niet dat hetzelfde voor de toekomst kan worden beweerd 
(Jacobi, 2014). Maar dankzij nieuwe technologieën kunnen tegenwoordig kleine voorkomens 
worden geproduceerd die voorheen niet werden gewonnen. Bovendien kan er nu meer uit een 
veld worden gewonnen dan een aantal jaren geleden. De ontwikkeling van nieuwe technieken 
zorgt ervoor dat de horizon steeds verder verschuift (Van Heijningen, 2014). De doelstelling is 
met name opgesteld om te initiëren dat mensen actief mee zouden blijven denken over de 
toekomst van de gaswinning in Nederland (Broenink, 2014). Er was in Nederland een algemene 
acceptatie dat de gaswinning af zou lopen en daarom werd er minder nagedacht over 
vernieuwing. Of er in 2030 daadwerkelijk nog 30 miljard m3 wordt gewonnen is niet het 
belangrijkste punt. Het gaat erom dat verschillende partijen samenwerken en blijven innoveren.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 811 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 812 ======================================================================

<pre>44 
 Als de winning van gas op een locatie wordt gestopt omdat het veld economisch leeg is, moet de 
boorlocatie worden opgeruimd. De boorput wordt afgesloten en de apparaten en installaties 
worden weggehaald. De locatie moet weer worden teruggebracht in haar oorspronkelijke staat. 
Ook op zee moeten de boorplatforms opgeruimd worden (NAM, 2014a). In januari 2013 waren 
er 113 gasvelden op land in productie en 152 gasvelden op zee (NLOG, 2013). In hoofdstuk 7 
wordt dit verder besproken.  
6.3 Het Groningenveld 
6.3.1 Afnemende voorraad, maar blijvende investeringsbehoefte 
Voor het Groningenveld bestaat de verwachting dat in ieder geval tot 2070 gas uit het veld kan 
worden gewonnen (NAM, 2014b). De hoeveelheid die jaarlijks gewonnen kan worden zal echter 
wel afnemen. In de grafiek van figuur 6.1 is te zien dat de jaarlijkse productie van het 
Groningenveld vanaf 2020 substantieel zal gaan dalen. De grafiek is iets achterhaald omdat het 
uitgaat van het oude tienjarige winningsplan.  
Figuur 6.1 Gerealiseerde en verwachte productie uit het Groningenveld (NLOG, 2014) 
Tot nu toe heeft het Groningenveld altijd een balansfunctie gehad. In de winter, als de vraag naar 
aardgas groter is, kan er extra uit het veld worden gewonnen. Deze balansfunctie zal na 2020 
fysiek niet meer mogelijk zijn. Doordat de druk in het gasveld daalt, kan er niet meer in 
wisselende hoeveelheden worden gewonnen (Rijksoverheid, 2013). Dit betekent dat het 
Groningenveld in plaats van een groot veld zal functioneren als een klein veld en de 
schommelingen in de vraag naar gas niet meer opgevangen kunnen worden. In technische 
termen is het veld dan in decline (Broenink, 2014). Dat betekent dat als er in een periode minder 
gas wordt gewonnen deze hoeveelheid niet automatisch het jaar daarna extra kan worden 
gewonnen. De druk is daarvoor dan te laag. De balansfunctie is door het winningbesluit van 
minister Kamp in januari 2014 eigenlijk al verdwenen (NAM, 2014b). Er mag in 2014 en 2015 
niet meer dan 42,5 miljard m3 per jaar uit het veld gewonnen worden. In de toekomst zal meer 
gebruik worden gemaakt van ondergrondse gasopslagen. In de zomer is de vraag naar gas lager 
dan in de winter. Als het gas op een constant niveau wordt gewonnen, zal er in de zomer een 
teveel aan gas ontstaan. Dit kan worden opgeslagen in ondergrondse gasopslagen. In de winter 
kan dit dan opnieuw worden gewonnen om te voldoen aan de vraag.  
De tweede hypothese, opgesteld in hoofdstuk 4, veronderstelt dat na 2022 de investeringen in 
de gassector zullen afnemen omdat de winning uit het Groningenveld flink zal gaan dalen. De 
geïnterviewden geven verschillende redenen waarom dit niet direct het geval zal zijn:  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 812 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 813 ======================================================================

<pre>45 
 1. De laatste jaren is er veel geïnvesteerd in het vervangen van pompen in het 
Groningenveld en door Gasunie is veel geïnvesteerd in de infrastructuur. De infrastructuur in 
Nederland is er nu op gericht om gas van hier naar andere markten te brengen. In de toekomst 
zal het aanbod van gas in Nederland afnemen en zal er meer geïmporteerd gaan worden. Er zal 
dan voor moeten worden gezorgd dat het gas vanuit bijvoorbeeld Rusland of Noorwegen naar 
Nederland komt. Gasunie probeert zich internationaal te positioneren en heeft daarom de 
afgelopen jaren geïnvesteerd om Nederland te verbinden met andere landen. Dat is onderdeel 
van de gasrotonde strategie die Gasunie een aantal jaren geleden heeft bepaald (Coenen, 2014). 
De investeringsbehoefte zal daardoor blijven bestaan.  
2. Ook de komende jaren zal nog in het Groningenveld worden geïnvesteerd. In 2009 is het 
Groningen Long Term project afgerond. De boorlocaties in het Groningenveld zijn toen 
opgeknapt en voorzien van compressoren. De compressoren zorgen ervoor dat het gas 
bovengronds op druk wordt gebracht zodat het naar het leidingennet van Gasunie kan worden 
getransporteerd. In tegenstelling tot het gas in de kleine velden zal het gas in het Groningenveld 
ook in de toekomst uit zichzelf naar boven blijven komen. Het gesteente is dusdanig poreus dat 
het gas heel makkelijk omhoog komt, ook in de toekomst. Wel zal de druk steeds verder 
afnemen. Het gas dat wordt gewonnen, moet eerst worden behandeld. Water en aardgas-
condensaat worden eruit gehaald en het gezuiverde gas wordt in het leidingensysteem gebracht. 
In dit zuiveringsproces verliest het gas wat aan druk. Voorheen was dit geen probleem omdat de 
druk van het gas hoog genoeg was. Inmiddels zijn er compressoren nodig om het gas 
bovengronds weer voldoende onder druk te brengen zodat het gelijk is aan de druk in het 
transportnet. Omdat de druk in het veld verder afneemt, worden er nu extra compressoren 
geplaatst. Investeringen als deze zijn nodig om ook in de toekomst het gas uit het veld te kunnen 
transporteren (NAM, 2014b).  
Ondanks dat de gaswinning na 2020 zal afnemen, zullen er nog wel grote volumes uit het veld 
gewonnen worden. De opbrengsten zullen daardoor hoog genoeg zijn om investeringen te 
kunnen blijven doen.  
6.3.2 Politieke besluitvorming 
De hoeveelheid aardgas die jaarlijks gewonnen zal worden, hangt niet alleen af van hoeveel er 
technisch mogelijk is om uit de velden te winnen. Er zit ook een stuk besluitvorming in dat veel 
minder goed te voorspellen is (Wiersema, 2014). Met name voor de winning uit het 
Groningenveld speelt dit een grote rol. In januari 2014 besloot minister Kamp van Economische 
Zaken om de gaswinning uit het Groningenveld tot en met 2016 te verlagen. In plaats van een 
tienjarig productieplafond is er nu een jaarlijks productieplafond waar de NAM zich aan moet 
houden. Deze besluitvorming heeft invloed op de hoeveelheid aardgas die in de toekomst zal 
worden gewonnen. Een onzekere factor hierin is het risico op zwaardere aardbevingen. Op dit 
moment is redelijk bekend hoe groot het risico op zwaardere aardbevingen voor de komende 
vijf jaar is. Vooralsnog wordt dat risico door de meeste partijen acceptabel gevonden. Over het 
risico op zwaardere aardbevingen op de langere termijn is nu onvoldoende bekend. Op dit 
moment wordt daar onderzoek naar gedaan. De uitkomsten hiervan kunnen invloed hebben op 
de toekomstige winning uit het veld. Maar daar kunnen nu nog geen uitspraken over gedaan 
worden (NAM, 2014b). In 2013 en het begin van 2014 zijn er verschillende protesten geweest 
tegen de aardgaswinning uit het Groningenveld. In het gebied rond het gasveld vinden 
aardbevingen plaats wat leidt tot schade aan woningen en een gevoel van onveiligheid onder 
veel inwoners van het gebied. De kans bestaat dat in de toekomst zwaardere aardbevingen </pre>

====================================================================== Einde pagina 813 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 814 ======================================================================

<pre>46 
 zullen voorkomen. Het is moeilijk te zeggen of de aardgaswinning uit het Groningenveld eerder 
zal worden stopgezet als de aardbevingen toenemen. Theoretisch is het mogelijk maar het zal 
afhangen van de politieke besluitvorming. Op dit moment zijn de opbrengsten te hoog ten 
opzichte van de negatieve gevolgen. Als de veiligheid in het gebied kan worden gewaarborgd en 
de beslissing om aardgas te winnen politiek houdbaar blijft, zal de aardgaswinning door blijven 
gaan (Pijlman, 2014). Er zit nog veel aardgas in het veld en dit heeft een gigantische waarde. De 
afgelopen jaren leverde de aardgaswinning tussen de tien en vijftien miljard euro op voor de 
Rijksoverheid. Als het gas in de bodem blijft zitten, zal de overheid dit mislopen. Er zal dus een 
afweging gemaakt moeten worden (Zuidema, 2014). De waarde van het gas is waarschijnlijk te 
hoog om dit in de grond te laten zitten.  
Het wel of niet stopzetten van de aardgaswinning hangt deels af van de manier waarop de 
discussie wordt gevoerd. Zolang wordt geprobeerd om de discussie over de aardbevingen een 
objectieve discussie te laten zijn, kan er worden gewerkt aan goede oplossingen. Maar als op 
basis van emoties een besluit wordt genomen, is het moeilijk te zeggen welke kant het op zal 
gaan (Broenink, 2014). Bovendien zijn er langdurige contracten gesloten met Duitsland, België 
en Frankrijk waardoor Nederland verplicht is om gas uit het Groningenveld te leveren (Coenen, 
2014).  
Naast de financiële consequenties die het stoppen van de aardgaswinning met zich mee zal 
brengen, zit er ook een praktische consequentie aan. Omdat het gas uit het Groningenveld 
laagcalorisch is, kan de vraag naar dit gas niet worden vervuld met geïmporteerd gas. De 
gasaansluitingen in Nederland en de delen van Duitsland, België en Frankrijk die ook gebruik 
maken van Groningengas zijn niet geschikt voor hoogcalorisch gas. Als de winning uit het 
Groningenveld wordt beëindigd, zullen veel huishoudens zonder gas komen te zitten.  
Ook het fors verlagen van de gaswinning uit het veld zal voor problemen zorgen. Of een deel van 
de Nederlandse huishoudens zal geen gas geleverd krijgen of de exportcontracten kunnen niet 
worden nagekomen. Deze contracten kunnen volgens Zuidema (2014) eventueel worden 
afgekocht. Het is moeilijk in te schatten of dit echt zal gebeuren, maar Zuidema kan zich er iets 
bij voorstellen. Door de contracten af te kopen of ze te vervullen door elders gas te importeren, 
wordt er geld verloren. Maar op een gegeven moment kan een kosten-batenanalyse worden 
gemaakt. Is het goedkoper om de contracten af te kopen, om te importeren om de contracten te 
kunnen nakomen of om door te gaan met produceren en zowel de financiële als de 
maatschappelijke kosten te accepteren. Als de derde kostenpost niet veel afwijkt van de andere 
twee zou het volgens Zuidema best kunnen zijn dat de maatschappelijke discussie de doorslag 
gaat geven. Toch acht ook hij het niet waarschijnlijk dat dit zal gebeuren omdat er nog voor 
miljarden euro’s aan gas in d e bodem zit die Nederland graag zal willen verkopen.  
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 814 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 815 ======================================================================

<pre>47 
 7 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur  
7.1 Inleiding: ruimtelijk economische structuur in twee scenario’s  
De Nederlandse aardgaswinning zal de komende jaren nog door gaan. Technisch is het mogelijk 
om tot ongeveer 2070 uit het Groningenveld te blijven winnen. Maar het niveau waarop dat 
gebeurt, zal vanaf 2020 al flink afnemen. Bovendien zal de aardgaswinning uit de kleine velden 
naar verwachting al eerder stoppen. Dit zal invloed hebben op de ruimtelijk economische 
structuur van Noord-Nederland. Maar die veranderingen hoeven niet per se negatieve gevolgen 
voor de regio te hebben. In hoofdstuk 5 zijn twee verschillende scenario’s beschreven. In dit 
hoofdstuk wordt voor beide scenario’s beke ken wat het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor gevolgen zal hebben voor de werkgelegenheid, de kennis en de 
infrastructuur in Noord-Nederland.  
7.2 Werkgelegenheid 
7.2.1 Werkgelegenheid in de gassector  
In hoofdstuk 3 is berekend dat de aardgaswinning direct voor ongeveer 3.350 banen zorgt in 
Noord-Nederland. Dit is ten opzichte van de totale werkgelegenheid in het noorden slechts een 
klein deel. Indirect zorgt de aardgaswinning voor een veel groter aantal banen. Dit komt door de 
grote multipliereffecten die door het winnen van aardgas worden gegenereerd. Het indirecte 
aantal banen wordt geschat op bijna 9.000 banen. Direct en indirect is de aardgaswinning goed 
voor bijna 12.500 banen in Noord-Nederland. De werkgelegenheid in de energiesector kan 
worden onderverdeeld in drie categorieën. De directe werkgelegenheid is de kern van de sector. 
Dit zijn de producenten en leveranciers van energie. In de aardgassector zijn dit bijvoorbeeld 
NAM, Gasunie en GasTerra. Om de kern zit een schil van productie- en installatiebedrijven van 
energie technologie. Dit zijn industriële dienstverleners die installaties, onderhoud en reparaties 
verzorgen. Daaromheen zit een tweede schil van dienstverlening gericht op energie activiteiten. 
Deze bedrijven houden zich bezig met ontwerp en advies (Energy Valley, 2014). De productie- 
en installatiebedrijven en de dienstverleners vormen de indirecte werkgelegenheid. 
Figuur 7.1 Opbouw werkgelegenheid in de energiesector (Energy Valley, 2014) 
7.2.2  De werkgelegenheid in scenario I 
Het afnemen van de aardgaswinning is niet één op één te vertalen naar een daling in de 
werkgelegenheid (Jacobi, 2014). Waarschijnlijk zal een deel van de directe banen verdwijnen als 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 815 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 816 ======================================================================

<pre>48 
 de aardgaswinning stopt. Met name de banen in de opsporing en winning van gas. Als het gas 
opraakt, kan er steeds minder gas worden gewonnen. Toch hoeft een afname van het volume 
aardgas dat wordt gewonnen er niet voor te zorgen dat ook de directe werkgelegenheid 
afneemt. Het winnen van het laatste aardgas levert namelijk relatief meer werk op dan in het 
begin. Omdat de druk in de velden afneemt, zullen er extra investeringen gedaan moeten 
worden om ook het laatste gas te kunnen winnen. In de kleine velden wordt met behulp van 
nieuwe technieken steeds meer uit bestaande velden gehaald. Gas uit het Groningenveld zal ook 
als de druk afneemt vanzelf naar boven blijven komen doordat het gesteente erg poreus is. 
Bovengronds zal het dan steeds meer onder druk gebracht moeten worden om het ook te 
kunnen transporteren. Naast extra investeringen zorgt dit ook voor extra werk. De kosten om 
het laatste gas uit de velden te winnen, zijn daardoor ook hoger. Er zal dus slimmer moeten 
worden omgegaan met het gas en worden geïnvesteerd in nieuwe technologieën om op een 
goedkope en efficiënte manier het gas naar boven te krijgen (Broenink, 2014; Jacobi, 2014). Als 
de aardgaswinning in Noord-Nederland rond 2022 gaat afnemen, zal dit daarom niet direct 
gevolgen hebben voor de werkgelegenheid in de gassector.  
Naast de werkgelegenheid in de winning van gas zijn er ook banen gerelateerd aan de 
distributie, handel en levering van gas. De werkgelegenheid in deze segmenten van de gassector 
is vooral gerelateerd aan de algemene vraag naar gas (Broenink, 2014). In het eerste scenario 
wordt er van uit gegaan dat de vraag naar gas nog lange tijd blijft bestaan. Ondanks dat de 
gaswinning in Nederland gaat afnemen, zal het wel een belangrijke transportland blijven. Er zal 
meer gas geïmporteerd worden uit andere landen. Dat betekent dat de transportfunctie blijft en 
wellicht zelfs in belang zal toenemen. Nederland heeft de ambitie om een belangrijk knooppunt 
voor gas in Noordwest-Europa te worden. Als de aardgaswinning in Nederland afneemt, zal ook 
de export van Nederlands gas afnemen. Er zal daardoor minder gas door de leidingen worden 
getransporteerd. Om de capaciteit van het transportnet volledig te benutten, kan gas worden 
geïmporteerd en worden getransporteerd naar andere landen. Niet alleen in Nederland loopt de 
gaswinning de komende jaren terug. Ook in andere landen in Noordwest-Europa zoals het 
Verenigd Koninkrijk en Duitsland zal de gaswinning afnemen. De afgelopen jaren is er door 
Gasunie veel geïnvesteerd in het beter aansluiten van het Nederlandse transportnet op 
internationale leidingen. Gasunie probeert zich internationaal te positioneren om de transitrol 
die het bedrijf heeft te blijven vervullen naar andere landen toe (Coenen, 2014). Naast de 
transportfunctie zal ook de handelsfunctie blijven. Het gas zal ingekocht moeten worden en 
verhandeld (Jepma, 2014). Deze posities zijn niet zo zeer afhankelijk van de eigen winning van 
aardgas maar van de vraag naar gas in Nederland en andere landen in Noordwest-Europa. De 
werkgelegenheid in de gassector zal daarom deels blijven bestaan als de aardgaswinning wordt 
beëindigd.  
Er zijn wel zorgen over het effect dat het afbouwen van de aardgaswinning zal hebben op de 
indirecte werkgelegenheid. Er is veel werkgelegenheid gerelateerd aan het onderhoud van 
allerlei installaties rond de gaswinning. Industriële dienstverleners hebben duizenden 
werknemers die actief zijn in dit veld. Als de gaswinning stopt, zal een groot deel van die 
werkgelegenheid verdwijnen. Het effect op de indirecte werkgelegenheid is vele malen groter 
dan het effect op de directe werkgelegenheid (Jacobi, 2014). De dienstverleners zijn niet volledig 
afhankelijk van de gassector. Ze zijn ook actief in andere sectoren. Maar de projecten in de 
gaswinning zijn erg groot (Wiersema, 2014). Bedrijven hebben een minimum omvang aan 
klanten nodig om in een regio vertegenwoordigd te zijn. Industriële dienstverleners die actief </pre>

====================================================================== Einde pagina 816 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 817 ======================================================================

<pre>49 
 zijn in de aardgaswinning zijn ook werkzaam op onder andere het chemiepark in de Eemshaven. 
Als de onderhoudswerkzaamheden in de gaswinning wegvallen, is het de vraag of voor dez e 
bedrijven de werkzaamheden in de andere sectoren voldoende zijn om in de regio aanwezig te 
blijven. In ieder geval in de omvang waarin zij nu vertegenwoordigd zijn. Een deel van deze 
bedrijven zal dan wellicht uit de regio vertrekken. Het risico bestaat dat bedrijven wegtrekken 
uit een regio als technologisch gerelateerde sectoren niet meer vertegenwoordigd zijn. Als de 
projecten op boorlocaties voor industriële dienstverleners verdwijnen, zal dat een negatief effect 
hebben op de indirecte werkgelegenheid .  
7.2.3  De werkgelegenheid in scenario II 
Als de aardgaswinning uiteindelijk stopt, zullen de banen in de opsporing en winning van gas 
verdwijnen. Maar dat hoeft niet per se te betekenen dat het aantal banen in de regio daarmee 
ook afneemt. Dat hangt af van de keuzes die worden gemaakt (Zuidema, 2014). Op dit moment 
zijn er in de energiewereld veranderingen aan de gang waar bedrijven mee verder zouden 
kunnen (Wiersema, 2014). Bijvoorbeeld op het gebied van duurzame energie.  
De productie van duurzame energie biedt een mogelijkheid om meer werkgelegenheid te 
creëren in Noord-Nederland. In Duitsland is dat nu al te zien. Duitsland is verder op het gebied 
van duurzame energie dan Nederland. Daar waren in 2012 bijna 380.000 mensen werkzaam in 
de duurzame energiesector. Dat is meer dan twee keer zoveel werknemers als in de fossiele 
sector in Duitsland (Energiemedia, 2014). Ook in Nederland is te zien dat de productie van 
duurzame energie arbeidsintensiever is dan de productie van fossiele energie. Ongeveer 27% 
van de werknemers in de energiesector in Noord-Nederland is werkzaam in de duurzame sector. 
Van het energieverbruik in Noord-Nederland is 8,4% van een duurzame bron (Energy Valley, 
2014). In de duurzame sector is relatief veel meer werkgelegenheid dan in de fossiele sector. Als 
de duurzame sector in Noord-Nederland groeit, zal dit ook groei in de regio meebrengen 
(Pijlman, 2014). De verduurzamingslag is volgens Jepma (2014) het grote punt waar groei in zit. 
De duurzame energiesector is namelijk niet alleen arbeidsintensiever maar ook 
innovatiegevoeliger. In plaats van een verlies van banen zal er daardoor sprake zijn van een 
verschuiving van banen. Die verschuiving is deels al aan de gang. De productie- en 
installatiebedrijven en dienstverleners in de energiesector zijn zich nu al aan het verbreden en 
heroriënteren. Bedrijfsactiviteiten zijn niet meer alleen gericht op de fossiele sector. Per saldo 
vindt er meer bedrijvigheid plaats in de duurzame sector en daarmee zal waarschijnlijk ook 
meer werkgelegenheid worden gecreëerd. Vanuit een werkgelegenheidsperspectief is duurzame 
energie daarom interessant. De kapitaallasten van de productie van duurzame energie zijn wel 
een stuk lager. Het verdienvermogen van de energiesector in Noord-Nederland, dat met gas en 
olie zeer hoog is, zal daardoor afnemen. Voor de schatkist zal duurzame energie minder 
opleveren maar voor de regio liggen er wel kansen (Pijlman, 2014).  
Ondanks dat we uiteindelijk over moeten stappen op alternatieven om in de vraag naar energie 
te kunnen voorzien, is er ook kritiek op de ontwikkeling van duurzame energie. Het is een 
economische afweging die door de samenleving gemaakt moet worden. De kostprijs van 
verschillende vormen van duurzame energie ligt nu nog hoger dan de verkoopprijs. In 
Nederland zal de productie van duurzame energie gesubsidieerd moeten worden of 
huishoudens zullen substantieel meer voor energie moeten betalen. In Duitsland neemt het 
draagvlak voor de energietransitie daardoor langzaam af (DIA, 2014). Uiteindelijk zullen de 
kosten van de productie van duurzame energie gaan dalen. De vraag is alleen hoe snel dat zal 
gaan. Het produceren van duurzame energie is arbeidsintensiever dan het produceren van </pre>

====================================================================== Einde pagina 817 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 818 ======================================================================

<pre>50 
 fossiele energie. Maar het nadeel is dat arbeid vaak duur is. Noord-Nederland zal zich daarom 
misschien niet op duurzame energie moeten richten. Aangezien duurzame energie nog voor een 
groot deel afhankelijk is van subsidies zijn de banen die er mee gecreëerd worden 
gesubsidieerde arbeidsplaatsen. De vraag kan worden gesteld hoe duurzaam gesubsidieerde 
arbeidsplaatsen zijn (Broenink, 2014).   
7.3 Kennis 
7.3.1 Kennis in de aardgassector 
Meer dan vijftig jaar geleden werd het Groningenveld in gebruik genomen. In die tijd is er in 
Noord-Nederland veel kennis en kunde opgebouwd op het gebied van gas en gaswinning. Die 
kennis is aanwezig op verschillende terreinen. Niet alleen op het gebied van gaswinning maar 
ook binnen Gasunie, GasTerra en de verschillende kennisinstellingen is veel kennis aanwezig. De 
lange ervaring met gaswinning, gastransport en handel in gas heeft ervoor gezorgd dat Noord-
Nederland een stevige kennisbasis heeft ontwikkeld in gas. Bovendien weten verschillende 
partijen in het Noorden elkaar goed te vinden (Wiersema, 2014). Met de verschillende 
kennisinstellingen en onderzoeksprogramma’s positioneert Noord -Nederland zich sterk op 
energiekennis. Het aantal energiegerelateerde studies groeit (Koppert, 2014). In Noord-
Nederland ontwikkelt zich een op energie georiënteerde opleidingsstructuur met opleidingen op 
mbo, hbo en universitair niveau. De regio heeft met de vele kennis een voordeel ten opzichte van 
andere regio’s. Toch is de kennis die in Noord -Nederland aanwezig is niet uniek voor de regio. 
Veel kennis binnen de NAM komt van Shell en Esso die wereldwijd actief zijn. Binnen de grote 
internationale bedrijven vindt veel kennisuitwisseling plaats. Gasunie heeft geen grote 
internationale aandeelhouders en is alleen hier gevestigd. Maar Nederland is niet de enige plek 
ter wereld waar gas wordt getransporteerd. Datzelfde geldt voor GasTerra. Er zijn meer mensen 
die deze werkzaamheden uitvoeren. Daardoor is de kennis op meerdere plaatsen ter wereld 
aanwezig (Broenink, 2014). Bovendien is Nederland een klein land en is kennis snel naar andere 
delen van het land geëxporteerd (Coenen, 2014).  
7.3.2 Kennis in scenario I 
De derde hypothese, opgesteld in hoofdstuk 4, veronderstelt dat de hoogwaardige banen in de 
aardgaswinning als eerste zullen verdwijnen. De geïnterviewden verwachten niet dat dit het 
geval zal zijn. Omdat de druk in de gasvelden afneemt, kost het steeds meer moeite om het gas te 
winnen. Hiermee zullen ook de kosten van de gaswinning stijgen. Er zullen daarom nieuwe 
technologieën bedacht moeten worden om goedkoper en efficiënter het gas te kunnen winnen. 
Daarvoor zijn juist de hoogwaardige kennisbanen nodig (Broenink, 2014). Bovendien zal het 
onderhoud langzaam afnemen als de gaswinning afneemt (Van Heijningen, 2014). Deze banen 
zullen dan ook geleidelijk verdwijnen.  
De kennis die in het Noorden aanwezig is, kan worden gevaloriseerd. De bedrijven en 
organisaties die actief en betrokken zijn bij de gassector zouden zich daar op moeten richten. 
Nog meer dan nu het geval is. De kennis kan niet alleen in Noord-Nederland worden ingezet 
maar ook buiten de regio of in het buitenland. Op dit moment gebeurt dat al wel. Gasunie is 
bijvoorbeeld niet alleen in Nederland actief maar ook in Duitsland (Jacobi, 2014). Het bedrijf is 
bezig om zich internationaal te positioneren (Coenen, 2014). Op deze manier kan de kennis die 
in de regio aanwezig is, worden geëxporteerd. Niet alleen in de gaswinning is veel kennis 
aanwezig. Door de jaren heen is ook kennis opgebouwd op gebieden die een verbintenis met 
aardgas of aardgaswinning hebben. Voor GasTerra is het bijvoorbeeld van belang om te weten </pre>

====================================================================== Einde pagina 818 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 819 ======================================================================

<pre>51 
 hoe goede contracten worden opgesteld. Daarnaast wordt (Noord-)Nederland ook gedwongen 
om na te denken over de maatschappelijke effecten van aardgaswinning en het gebruik van 
aardgas. De aardgaswinning uit het Groningenveld veroorzaakt aardbevingen in het gebied waar 
het gas gewonnen wordt. Door na te denken over hoe de schade goed kan worden opgelost en 
kan worden voorkomen, wordt ook kennis opgebouwd (Broenink, 2014).  
7.3.3 Kennis in scenario II  
Naast de kennis die nodig zal blijven in de gassector, zullen er ook nieuwe specialistische 
functies in de duurzame sector komen. Als Nederland een transitie naar meer duurzame energie 
zal doormaken, hoeven de hoogwaardige banen daardoor niet per se te verdwijnen. Veel 
mogelijkheden op het gebied van duurzame energie moeten nog verder ontwikkeld worden. 
Duurzame energie is vanuit een werkgelegenheidsperspectief interessant, maar er zijn op dit 
moment nog weinig rendabele business cases voor (Pijlman, 2014). Er zal daarom veel 
onderzoek en ontwikkeling moeten plaats vinden in de duurzame energiesector. De kostprijs 
van duurzame energie ligt op dit moment hoger dan de kostprijs van energie uit fossiele 
bronnen zoals aardgas (Rijksoverheid, 2014). In sommige gevallen ligt de kostprijs zelfs boven 
de verkoopprijs. Om de kostprijs omlaag te krijgen, zal er daarom veel innovatie en ontwikkeling 
plaats moeten vinden. Daarnaast zorgen duurzame bronnen als wind- en zonne-energie op dit 
moment nog voor een onbalans in het energiesysteem. Er is dus niet alleen veel innovatie nodig 
om de prijs van duurzame energie omlaag te krijgen maar ook om duurzame energie op grote 
schaal te kunnen gebruiken. Het zijn niet alleen nieuwe bedrijven die zich richten op duurzame 
energie. Ook een bedrijf als Gasunie is aan het nadenken welke rol het zal spelen in een 
duurzamere toekomst. Er ligt een nieuwe toekomst en daar zullen ook zij zich op moeten 
voorbereiden. Als de focus puur op aardgas blijft en men niet ziet dat de omgeving aan het 
veranderen is, krijgen bedrijven het moeilijk (Coenen, 2014). Er moet daarom niet alleen meer 
naar gas worden gekeken. In de toekomst gaat gas combineren met andere energievelden 
(Wiersema, 2014). Het energiesysteem zal in de toekomst ingewikkelder worden (Zuidema, 
2014).  
Niet alleen in Noord-Nederland wordt gewerkt aan innovaties in duurzame energie. Binnen 
diverse Nederlandse universiteiten en kennisinstellingen vindt veel onderzoek plaats. Maar ook 
in veel andere landen wordt gewerkt aan manieren om de kostprijs van duurzame energie te 
verlagen en aan nieuwe technieken om duurzame energie op te wekken. In Noord-Nederland 
wordt technisch onderzoek gedaan, bijvoorbeeld naar de ontwikkeling van plastic zonnecellen. 
Maar binnen de Rijksuniversiteit Groningen wordt vooral veel onderzoek gedaan in vakgebieden 
die raakvlakken hebben met (duurzame) energie. Op het gebied van rechten, bijvoorbeeld wet- 
en regelgeving die samenhangt met de productie van energie. Maar ook op het gebied van 
psychologie, energiegedrag van mensen en de economische aspecten van duurzame energie 
wordt veel gedaan (Wiersema, 2014). In de gassector is veel kennis aanwezig over de 
ondergrond. Deze kennis zou ook gebruikt kunnen worden om onderzoek te doen naar 
mogelijkheden voor geothermie en warmte koude opslag (Pijlman, 2014).  
Voor Noord-Nederland liggen er kansen in het vergroenen van de industrie. In Noordoost-
Groningen zit veel energie-intensieve industrie. De energie-intensieve industrie doet het in 
Europa niet goed omdat de energieprijs hier te hoog is. Als de energieprijs één van de weinig 
elementen is waar bedrijven op kunnen concurreren, zijn de vooruitzichten voor de bedrijven 
somber. Door productieprocessen te vergroenen, kunnen er specialistische kennisintensieve 
producten worden geproduceerd. Op dit moment wordt nagedacht over het creëren van een </pre>

====================================================================== Einde pagina 819 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 820 ======================================================================

<pre>52 
 biomassahub in de Eemshaven. In de haven kan biomassa aan land komen die uit andere landen 
wordt geïmporteerd. Daarnaast kan ook andere biomassa uit de agrarische sector worden 
gebruikt. De biomassa kan bijvoorbeeld in de chemie worden gebruikt als grondstof en als 
brandstof. Bedrijven in de regio kunnen inzetten op hoogwaardige, kennisintensieve en op 
biomassa gerichte producten. Op deze manier wordt de link gelegd tussen de agrarische sector, 
de energiesector en het chemiecluster (Delnooz & den Dekker, 2014).  
7.4 Infrastructuur 
7.4.1 Gasinfrastructuur in Nederland 
Nadat in 1959 het Groningenveld werd ontdekt, moest de infrastructuur van de gasvoorziening 
in Nederland worden aangepast. Er werd een hoofdtransportnet aangelegd van het 
Groningenveld naar de distributiebedrijven. Daarnaast moesten de reeds bestaande gasnetten 
worden uitgebreid en aangepast. Er werd een transportnet aangelegd dat het gas uit het 
Groningenveld naar alle bestaande lokale en regionale gasnetten in Nederland zou brengen 
(CBS, 2011). Nederland had daardoor al vroeg een uitgebreid gastransportnet.  
In figuur 7.1 is te zien dat de Nederlandse gasinfrastructuur voor een groot deel geconcentreerd 
is in Noord-Nederland. De belangrijkste gasleiding vanuit Rusland loopt via de provincie 
Groningen. Vanuit Balgzand in Noord-Holland loopt de Bacton Balgzand Line (BBL) naar Bacton 
in Engeland. Veel infrastructuur is geconcentreerd rondom het Groningenveld. Niet alleen veel 
gasinfrastructuur is geconcentreerd in Noord-Nederland. In de Eemshaven komt een groot 
aantal kabels en leidingen voor elektriciteit aan land. Deze vertakken zich vanaf daar naar de 
rest van Nederland en Europa (Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2013) .  
 
Figuur 7.2 Gasinfrastructuur in Nederland (Rijksoverheid, 2010)  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 820 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 821 ======================================================================

<pre>53 
 7.4.2 Infrastructuur in scenario I 
In het eerste scenario wordt er van uit gegaan dat gas nog een lange tijd belangrijk blijft in de 
energievoorziening. Niet alleen in Nederland maar ook in andere landen in Noordwest-Europa 
zal gas nog lang worden gebruikt. Om de afname in de eigen winning van gas op te vangen, zal er 
meer gas geïmporteerd worden. Het uitgebreide gasnetwerk dat Nederland heeft, zal daarom 
nog lange tijd gebruikt worden. Jaarlijks wordt er door Gasunie ongeveer 100 miljard m3 
aardgas door de leidingen getransporteerd (Gasunie, 2014). Dat is zowel door het Nederlandse 
netwerk als door het netwerk dat Gasunie in Noord-Duitsland heeft liggen. Op dit moment is een 
deel daarvan gas dat in Nederland wordt gewonnen en naar andere landen wordt geëxporteerd. 
Dit deel zal in de toekomst wegvallen omdat er dan geen gas meer wordt gewonnen in 
Nederland. Dit zal worden aangevuld met het aardgas dat wordt geïmporteerd uit andere 
landen. Nederland heeft de ambitie om een centraal schakelpunt voor gas in Noordwest-Europa 
te zijn. Daarvoor moet het Nederlandse gasnetwerk goed zijn aangesloten op internationale 
leidingen. Daarnaast zal het belang van de gasopslagen toenemen. Als het Groningenveld niet 
meer de schommelingen in de vraag naar gas kan opvangen, zal er meer gebruik worden 
gemaakt van ondergrondse gasopslagen. Lege gasvelden kunnen hier voor worden gebruikt.  
De LNG terminal in Rotterdam is ook aangelegd in het kader van de gasrotonde strategie. 
Vloeibaar aardgas neemt 600 keer minder ruimte in dan gasvormig aardgas. Hierdoor kan 
aardgas ook per schip worden vervoerd. LNG komt onder andere uit Noord-Afrika en het 
Midden-Oosten (Rijksoverheid, 2013). Aardgas hoeft dus niet per se uit Rusland gehaald te 
worden, maar kan ook uit andere landen worden geïmporteerd. Het vloeibare gas kan in 
Rotterdam worden omgezet in gasvormig aardgas zodat het geschikt is om in het gasnet in te 
voeden. De afgelopen jaren is een grote markt voor LNG ontstaan. Met name in de 
transportsector groeit de markt. Toch wordt de terminal in Rotterdam niet volledig gebruikt. In 
2013 is minder dan 10% van de capaciteit van de terminal gebruikt. De verwachting is dan ook 
niet dat veel dienstverlenende bedrijven in Noord-Nederland naar Rotterdam zullen trekken om 
te profiteren van de aanwezigheid van de LNG terminal. Bovendien is het effect van een LNG 
terminal op de regio klein. Er zijn 35 personen werkzaam in de terminal in Rotterdam (Gate 
terminal, 2014). Het vloeibare gas dat binnenkomt wordt omgezet in gas en in het aardgasnet 
gebracht. Hier zal weinig werk aan vast zitten voor dienstverlenende bedrijven. Omdat de LNG 
terminal in Rotterdam niet de volle capaciteit gebruikt, zal de bouw van een tweede LNG 
terminal in de Eemshaven voorlopig niet nodig zijn. Een LNG terminal zal ook in de Eemshaven 
weinig effect hebben. Het kan een kleine versterking van de energiesector in Noord-Nederland 
betekenen maar het belang ervan zal niet groot zijn (Wiersema, 2014; Jepma, 2014). Voor de 
chemiesector in Noord-Nederland zal het ook niet veel toevoegen. Het biedt extra 
leveringszekerheid. Maar over het algemeen maakt het voor de chemiesector niet uit waar het 
gas vandaan komt (Pijlman, 2014). Wel zullen de komende jaren in Europese havens vaste of 
mobiele LNG-tankstations worden gebouwd. In 2025 wil de Europese Commissie dat in alle 139 
havens van het trans-Europese netwerk LNG-tankstations staan zodat zowel zeeschepen als 
binnenvaartschepen bevoorraad kunnen worden met LNG. De Europese Commissie wil ook LNG 
als brandstof voor vrachtwagens stimuleren. In 2020 wil zij dat om de 400 kilometer 
tankstations voor vloeibaar aardgas staan langs de wegen van het trans-Europese netwerk 
(Europese Commissie, 2013).  
Op termijn zal de winning uit het Groningenveld minder worden en zal het aanbod van 
Groningengas kleiner worden dan de vraag. Er moeten dan aanpassingen worden gedaan. Er zijn </pre>

====================================================================== Einde pagina 821 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 822 ======================================================================

<pre>54 
 twee mogelijkheden: er wordt op grote schaal hoogcalorisch gas geconverteerd naar 
laagcalorisch gas of de gasaansluitingen van alle huishoudens die Groningengas gebruiken 
ombouwen zodat ze wel geschikt zijn voor hoogcalorisch gas. Om hoogcalorisch gas op grote 
schaal te kunnen converteren naar laagcalorisch gas zullen er enorme investeringen in 
stikstoffabrieken gedaan moeten worden. Bovendien is het een heel energie inefficiënt proces. 
Vanuit energieoptiek en milieuoptiek is dat niet wenselijk. Daarom is de keuze gemaakt om de 
markten om te gaan bouwen. Apparatuur moet dan worden aangepast zodat het werkt op 
hoogcalorisch gas (Coenen, 2014). Dit betekent dat er op termijn geen laagcalorisch gas meer 
getransporteerd zal worden. Op dit moment zijn er aparte leidingen voor het transport voor 
laagcalorisch gas. Als er geen laagcalorisch gas meer getransporteerd wordt, zullen deze 
leidingen leeg komen te staan. Deze kunnen ook worden gebruikt voor andere doeleinden, 
bijvoorbeeld om ook hoogcalorisch gas te transporteren. De mogelijkheid bestaat dat niet de 
volledige markt wordt omgebouwd maar dat consumenten overstappen op alternatieven. 
Nieuwe woningen zijn steeds vaker energieneutraal. Op dit moment is het kostbaar om dat bij 
bestaande bouw te realiseren. Als tegen die tijd de gasprijs hoger is dan voorheen zouden 
consumenten er voor kunnen kiezen om door middel van zonnepanelen zelf elektriciteit op te 
wekken en minder gas te gebruiken. Op dit moment is niet te voorspellen of dat zal gebeuren 
omdat dit van verschillende factoren afhangt, zoals de gasprijs maar ook van maatschappelijke 
keuzes die worden gemaakt .  
In figuur 3.7 is te zien dat de gaswinning uit de kleine velden de komende dertig jaar zal 
teruglopen. Veel kleine velden zullen economisch leeg raken. Als er niet meer gewonnen wordt 
uit deze velden, moeten de boorlocaties worden opgeruimd. De locaties moeten dan worden 
teruggebracht in de oorspronkelijke staat (Van Heijningen, 2014). Dit geldt zowel voor de 
boorlocaties op zee als op land. Met name het ontmantelen en opruimen van de boorlocaties op 
zee zal grote investeringen met zich mee brengen. Op zee moeten zowel installaties onderwater 
als de installaties bovenwater worden ontmanteld. De platforms worden op zee in stukken 
geknipt en naar land gebracht waar ze verder worden ontmanteld (HD Demolition, 2014). Gas- 
en oliemaatschappijen hebben hier al budget voor gereserveerd. De komende decennia zal er 
voor miljarden in worden geïnvesteerd. Bovendien wordt hier veel werk mee gecreëerd (Oil & 
Gas UK, 2013). In 2013 waren er 152 gasvelden op de Nederlandse Noordzee in productie. 
Daarnaast waren er 44 velden waar de productie (tijdelijk) is gestaakt en 17 velden die de 
komende jaren in gebruik worden genomen (NLOG, 2013). Dit zijn in totaal 213 gasvelden. Het 
werk dat het ontmantelen en opruimen van de boorlocaties oplevert, zal tijdelijk zijn. Maar het 
gaat om veel locaties die op verschillende moment economisch niet meer winbaar zullen zijn. De 
werkzaamheden zullen daardoor over een langere periode verspreid zijn. De verwachting is dat 
in de komende dertig jaar de boorplatforms zullen worden opgeruimd (Jepma, 2014). Noord-
Nederland zou een goede uitvalsbasis kunnen zijn voor deze activiteiten. Vanuit de havens in het 
Noorden zijn de boorplatforms goed te bereiken. Sloopbedrijven zullen zich hier op kunnen 
voorbereiden om de opdrachten binnen te halen.  
7.4.3 Infrastructuur in scenario II 
Ook als er wordt ingezet op een transitie naar duurzame energie zal de huidige infrastructuur 
nog lang gebruikt worden. Nederland heeft een uitgebreide infrastructuur en het lijkt niet 
waarschijnlijk dat deze in een duurzame toekomst niet meer gebruikt zal worden. Allereerst zal 
het een enorme kapitaalvernietiging zijn om het gastransportnet niet meer te gebruiken 
(Coenen, 2014). Daarnaast zal het enorme investeringen vergen om alternatieve infrastructuren </pre>

====================================================================== Einde pagina 822 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 823 ======================================================================

<pre>55 
 te organiseren (Zuidema, 2014). Ook in een transitie naar meer duurzame energie kunnen 
ondergrondse gasopslagen belangrijk zijn. Zoals in hoofdstuk 5 is uiteengezet, brengt het 
produceren van duurzame energie op dit moment nog een aantal problemen met zich mee voor 
ons energiesysteem. Dit raakt in onbalans door een fluctuerend aanbod van energie. Gas zal dan 
als back-up kunnen functioneren.  
Als aardgas uiteindelijk uit de Nederlandse energievoorziening zal verdwijnen en we willen de 
infrastructuur blijven gebruiken, moet dit wel mogelijk zijn. De infrastructuur moet voor andere 
doeleinden gebruikt kunnen worden. In hoofdstuk 5 is geconcludeerd dat de productie van 
groen gas in Nederland te beperkt zal zijn om aardgas volledig te vervangen. Maar het zal wel 
een bijdrage kunnen leveren aan het vergroenen van de energievoorziening. Groen gas wordt 
decentraal ingevoerd, soms rechtstreeks in het net van de regionale energiebedrijven. Wanneer 
er te weinig afzet is in het regionale net wordt het overtollige gas met behulp van compressie in 
het hoofdtransportnet gebracht. Voorheen werd gas altijd van hoge druk in het hoofd-
transportnet naar lage druk in de regionale netten gebracht. Tegenwoordig zijn beide 
bewegingen te zien (GTS, 2014). Maar de huidige infrastructuur biedt ook mogelijkheden voor 
andere gassen dan aardgas of groen gas. Lege gasvelden kunnen in de toekomst niet alleen 
gebruikt worden voor aardgas maar ook voor de opslag van bijvoorbeeld CO2. CO2 die wordt 
uitgestoten door onder andere gascentrales kan worden afgevangen. De afgevangen CO2 kan 
worden opgeslagen in lege gasvelden. In 2010 hebben EBN en Gasunie onderzoek gedaan naar 
de mogelijkheden voor CO2 opslag in Noord- en West-Nederland. Hieruit bleek dat in Noord-
Nederland meer dan voldoende potentiële opslagcapaciteit is. Bovendien bevinden de meeste 
kostenefficiënte opslaglocaties zich in de drie noordelijke provincies (EBN & Gasunie, 2010). Dit 
kan worden verklaard doordat in Noord-Nederland relatief veel gasvelden liggen. Rondom de 
opslag van CO2 is ook veel maatschappelijke discussie. In 2010 zijn in Barendrecht plannen om 
CO2 ondergronds op te slaan niet doorgegaan omdat er veel protest tegen was vanuit inwoners 
(Van Heijningen, 2014). Naast aardgas en CO2 kunnen ook andere gassen zoals stikstof en 
waterstof in het leidingennet worden getransporteerd en opgeslagen (TKI Gas, 2014).  
De Rijksoverheid heeft als doelstelling dat in 2020 de windmolens op land gezamenlijk 6.000 
MW opwekken en in 2023 de windmolens op zee gezamenlijk 4.450 MW. In 2013 was het 
vermogen van de windmolens op zee en op land samen 2.360 MW (Rijksoverheid, 2014b). De 
komende jaren zullen er veel windmolens bij moeten komen. Als de doelstellingen gehaald 
worden, zal de balans in het energiesysteem waarschijnlijk verder verstoord worden. Hoe grote r 
het aandeel windenergie in de energiemix, hoe groter de fluctuaties in het aanbod van energie. 
Volgens een aantal geïnterviewden is het op dit moment nog veel te vroeg om in te zetten op 
bepaalde oplossingen voor de onbalans in het energiesysteem (Coenen, 2014; Jacobi, 2014). We 
zitten nu nog in een experimenteerfase en moeten verschillende opties open houden (Broenink, 
2014). Toch lijkt power to gas wel een beloftevolle oplossing te kunnen zijn. Het is op dit 
moment één van de weinige grootschalige oplossingen voor de problemen die worden 
veroorzaakt door het fluctuerende aanbod van energie. Het is gunstig om een power to gas 
centrale te bouwen op een locatie waar voldoende ruimte en faciliteiten zijn en waar de 
koppeling gemaakt kan worden met duurzaam opgewekte elektriciteit, bijvoorbeeld in de buurt 
van een windmolenpark. Daarnaast is het gunstig om een centrale in de buurt van afnemers te 
bouwen, bijvoorbeeld een industrie- of chemiecluster. Om naast waterstof ook methaan te 
kunnen maken, is het voordelig om dichtbij bedrijven te zitten die CO2 uitstoten. Deze kan 
worden afgevangen en in de centrale bij de waterstof worden gemengd. Verschillende locaties in </pre>

====================================================================== Einde pagina 823 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 824 ======================================================================

<pre>56 
 Noord-Nederland zijn geschikt voor de bouw van een power to gas centrale. De Eemshaven of in 
de buurt van het chemiepark in Delfzijl lijken voor de hand liggende locaties. De methaan 
(aardgas) die wordt gemaakt in de centrale kan worden verkocht aan industriële afnemers of 
kan in het gastransportnet worden gebracht. Ook kan waterstof direct in het gastransportnet 
worden gebracht. Uit een vierjarige praktijkproef op Ameland bleek dat bijmenging van 20% 
waterstof in het aardgasnet geen nadelige effecten heeft (KVGN, 2013).   
Het energiesysteem is op dit moment erg gecentraliseerd. Elektriciteit wordt in een aantal 
centrales opgewekt en ook de gasvoorziening is gecentraliseerd (Jacobi, 2014). Duurzame 
energie zal naar verwachting steeds meer lokaal worden opgewekt op een decentraal niveau. 
Mensen kunnen hun eigen energie opwekken bijvoorbeeld met zonnepanelen. De energie wordt 
dan ook zoveel mogelijk lokaal gebruikt. Alleen de overtollige energie zal dan naar 
hoogspanningsnetten worden geleverd (Pijlman, 2014). Er wordt op verschillende plaatsen in 
Nederland nu geëxperimenteerd met ‘Smart Grids’. Een Smart Grid is een energienet waar een 
meet- en regelsysteem aan is toegevoegd. Vraag en aanbod van verschillende energiebronnen 
worden hiermee op elkaar afgestemd. Als één huis een energieoverschot heeft, kan de 
overtollige energie naar andere woningen in de buurt worden gebracht (Energiemedia, 2013). 
Door deze ontwikkelingen zal het energiesysteem in de toekomst ingewikkelder worden. In 
Hoogkerk (Groningen) doen 42 huishoudens mee aan het demonstratieproject PowerMatching 
City. De huishoudens hebben ‘slimme’ apparatuur die hun energievraag afstemmen op de 
beschikbaarheid van energie. Het systeem zorgt ervoor dat apparatuur op het optimale moment 
energie gebruikt. De wasmachine gaat bijvoorbeeld aan op het moment dat de zon het felst is. De 
wasmachine draait dan op het moment dat de energieprijs laag is. Door vraag en aanbod op 
elkaar af te stemmen, zullen de energiekosten zo laag mogelijk worden (PowerMatching City, 
2014).  
7.5 Gevolgen voor de ruimtelijk economische structuur 
In de voorgaande paragrafen zijn de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland besproken op 
basis van twee verschillende scenario’s. Hieronder worden kort de belangrijkste gevolgen 
schematisch weergegeven.   
Scenario I  Scenario II  
 
Werkgelegenheid  
- Een deel van de werkgelegenheid in de 
gassector zal blijven. De banen in het transport 
en de handel van gas zijn voornamelijk 
gerelateerd aan de vraag naar gas.   
- Het winnen van het laatste gas kost relatief 
meer investeringen en meer werk. Een afname 
in de hoeveelheid gas die wordt gewonnen, is 
daardoor niet één op één te vertalen  naar een 
afname in de werkgelegenheid.  
- Uitein delijk zal zowel de directe als de 
indirecte werkgelegenheid in de opsporing en 
winning van gas verdwijnen. Dit is met ruim -   De productie  van duurzame energie  biedt 
mogelijkheden om  meer werkgelegenheid te 
creëren. De productie van duurzame energie 
is arbeidsintensiever dan fossiele energie.  
- Bedrijven die actief zijn in de energiesector 
zouden zich op duurzame energie kunnen 
richten. Daardoor zal er in plaats van een 
verlies van b anen een verschuiving van banen 
te zien zijn.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 824 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 825 ======================================================================

<pre>57 
 13.000 banen ongeveer tweederde van de 
werkgelegenheid in de gassector.  
 
Kennis  
- Noord -Nederland heeft een stevige 
kennisbasis in gas. In de vijftig jaar dat er uit 
het Groningenveld wordt gewonnen, is in de 
regio veel kennis en kunde opgebouwd.  Niet 
alleen technische kennis maar ook op 
maatschappelijke gebieden die een raakvlak 
hebben met gas en energie.  
- De kennis op het gebied van gas en 
gaswinning is niet uniek voor de regio. Op 
meerdere plaatsen ter wereld is die kennis 
aanwezig.  
- Bedrijv en zouden de kennis die zij hebben, 
kunnen exporteren. Die kennis kan ook buiten 
de regio worden ingezet.  
- De komende jaren zullen de kosten van de 
gaswinning stijgen terwijl de opbrengsten 
zullen afnemen. Er is daarom innovatie nodig 
om het gas goedkoper en efficiënter te kunnen 
winnen.  - Naast de kennis die nodig is in de gassector 
zullen er nieuwe specialistische functies in de 
duurzame sector komen.  
- Veel mogelijkheden op het gebied van 
duurzame energie moeten verder ontwikkeld 
worden. De ko stprijs van duurzame energie is 
op dit moment hoger dan de kostprijs van 
fossiele energie. Om de prijs te laten dalen, is 
nog veel innovatie nodig.  
- Bovendien zorgen duurzame bronnen er 
voor dat het energiesysteem in onbalans raakt. 
Op dit moment is daar nog geen grootschalige 
oplossing voor.  
- De kennis die aanwezig is in de gassector is 
voor een deel toe te passen in de duurzame 
sector. Kennis over de ondergrond is 
bijvoorbeeld toe te passen  in onderzoek naar 
geothermie.   
 
Infrastructuur  
- De gasinfrastructuur zal nog lange tijd 
gebruikt worden. Niet alleen om gas binnen 
Nederland te transporteren maar ook om 
geïmporteerd gas naar andere landen in 
Noordwest -Europa te transporteren.  
- De gasaansluitingen van huishoudens zullen   
op termijn  worden aangepast zodat ze ook 
geschikt zijn voor hoogcalorisch gas.  
- Een deel van de infrastructuur zal worden 
ontmanteld. Boorlocaties die niet meer 
worden gebruikt, moeten worden opgeruimd. 
Met name het ontmantelen van de platforms 
op zee zal grote in vesteringen vergen.  - Ook in het duurzame scenario zal de 
gasinfrastructuur nog lang gebruikt worden. 
Het aanleggen van nieuwe infrastructuren zal 
enorme investeringen vergen. Het niet 
benutten van de huidige infrastructuur zal 
bovendien vernietiging van kapitaal zijn.   
- De infrastructuur zal niet alleen voor aardgas 
worden gebruikt, maar kan in de toekomst 
ook voor het transport en de opslag van 
andere gas worden gebruikt zoals groen gas, 
waterstof en CO2.  
7.6 Randvoorwaarden 
In dit hoofdstuk is naar voren gekomen dat de productie van duurzame energie kansen biedt 
voor Noord-Nederland om werkgelegenheid te creëren en de kennis die er is op het gebied van 
energie te benutten en verder te ontwikkelen. Maar ook buiten Nederland wordt gewerkt aan 
innovaties op het gebied van duurzame energie. Om de productie van duurzame energie te 
stimuleren, zal aan een aantal randvoorwaarden gewerkt moeten worden.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 825 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 826 ======================================================================

<pre>58 
 Het is van belang om te kijken wat er landelijk beleidsmatig gebeurt. Regionale ambities zullen 
binnen het landelijke energiebeleid moeten passen. De Rijksoverheid wil de komende jaren de 
productie van duurzame energie in Nederland stimuleren. Het doel is 14% duurzame energie in 
2020 en in 2050 moet de volledige energievoorziening duurzaam zijn (Rijksoverheid, 2014a). In 
veel bestaande wet- en regelgeving is nog niet voldoende rekening gehouden met de opwekking 
van duurzame energie. Wet- en regelgeving zal moeten worden aangepast om meer ruimte te 
geven voor duurzame energie. Dit zou kunnen door het wegnemen van barrières en een meer 
flexibele regelgeving (PBL, 2013).  
Maatschappelijk draagvlak is een essentiële randvoorwaarde. Vanuit bewoners is vaak veel 
weerstand tegen projecten als grootschalige windmolenparken of de opslag van CO2 (Zuidema, 
2014). Zeker wanneer deze voor de bewoners geen meerwaarde opleveren. Als er geen 
maatschappelijk draagvlak is, is het moeilijk om projecten van de grond te krijgen. Om meer 
draagvlak te creëren, kan het Rijk meer ruimte laten invullen door burgers, bedrijven en lagere 
overheden. Ook zouden burgers meer kunnen profiteren van projecten, bijvoorbeeld door 
financiële participatie (PBL, 2013; Zuidema, 2014).  
Daarnaast is het van belang dat er voldoende opgeleid personeel is. Het aanbod van arbeid zal 
moeten aansluiten op de vraag naar arbeid. In Noord-Nederland is een opleidingsstructuur aan 
het ontstaan die op energie georiënteerd is. Zowel op mbo, hbo als universitair niveau worden 
diverse opleidingen aangeboden die zich op energie richten. Door opleidingen aan te bieden die 
een focus hebben op duurzame energie, wordt een gespecialiseerde arbeidspoule opgeleid.  
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 826 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 827 ======================================================================

<pre>59 
 8 Conclusies van de hypothesen 
8.1 Inleiding: aannemen en verwerpen 
In hoofdstuk 4 zijn negen hypothesen opgesteld. Deze hypothesen zijn gebaseerd op de 
literatuur die is behandeld in hoofdstuk 2 en het in hoofdstuk 3 besproken aandeel en belang 
van de aardgaswinning voor Noord-Nederland. Door middel van de interviews zijn de 
hypothesen getoetst. De uitkomsten van de interviews zijn in hoofdstuk 6 en 7 besproken. In dit 
hoof dstuk worden per hypothese de uitkomsten kort besproken en worden de hypothesen 
aangenomen of verworpen.  
8.2 Aannemen en verwerpen van de hypothesen 
8.2.1 Hypothese 1 
Hypothese: De directe en indirecte werkgelegenheid in de aardgassector, op dit moment 
ongeveer 19.000 banen in Noord-Nederland (inclusief de Kop van Noord 
Holland), verdwijnt op het moment dat de aardgaswinning wordt beëindigd.  
Weliswaar: Een deel van de banen in de aardgassector zal verdwijnen op het moment dat de 
aardgaswinning wordt beëindigd. In de opsporing en winning van aardgas zullen 
de directe banen verdwijnen als er geen aardgas meer wordt gewonnen. Omdat 
dan het multipliereffect wegvalt, heeft het verdwijnen van de aardgaswinning 
ook een negatief effect op de indirecte werkgelegenheid.  
Echter:  Niet alle banen in de gassector zullen verdwijnen als de aardgaswinning wordt  
  gestopt. In het transport en de handel van gas zal waarschijnlijk werk blijven.  
  Zolang gas belangrijk blijft in de energievoorziening blijven ook de transport- en  
  handelsfunctie bestaan. De werkgelegenheid in deze onderdelen van de gassector  
  is voornamelijk afhankelijk van de algemene vraag naar gas.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.2 Hypothese 2 
Hypothese: De werkgelegenheidseffecten van het afbouwen van de aardgaswinning zullen 
rond 2022 merkbaar worden in Noord-Nederland.  
Weliswaar: Als de investeringen in de gassector afnemen, zal dat een negatief effect hebben  
 op de regionale werkgelegenheid. De gaswinning uit het Groningenveld zal na 
2022 afnemen. 
Echter:  Ondanks dat de aardgaswinning vanaf 2022 zal afnemen, zullen de investeringen 
niet direct afnemen. Doordat er steeds minder gas in de velden aanwezig is, zal de 
druk afnemen. Om het gas ook onder een lagere druk te kunnen winnen en 
transporteren, zullen er extra investeringen nodig zijn. Als de hoeveelheid gas die 
jaarlijks wordt gewonnen afneemt, zal het relatief meer investeringen en meer 
werk kosten om het gas te kunnen blijven winnen. Een afname in het volume 
aardgas dat wordt gewonnen, kan daarom niet één op één worden vertaald naar 
een afname in de werkgelegenheid in de aardgaswinning.  
Conclusie: Verwerpen </pre>

====================================================================== Einde pagina 827 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 828 ======================================================================

<pre>60 
 8.2.3 Hypothese 3 
Hypothese: Door het afbouwen en stopzetten van de aardgaswinning in Noord Nederland, 
zullen de hoogwaardige banen in de aardgaswinning als eerste verdwijnen. Een 
deel van deze werknemers zal buiten de regio nieuw werk vinden.  
Weliswaar: Als er minder geïnvesteerd wordt in nieuwe technologie en ontwikkeling omdat 
de kennis op den duur niet meer nodig is, zullen de specialistische banen in de 
gassector verdwijnen. Onderhoud aan de boorlocaties zal nodig blijven, waardoor 
die banen langer zullen blijven.  
Echter:  Er zal juist worden geïnvesteerd in nieuwe technologieën die nodig zijn om het 
laatste gas goedkoper en efficiënter uit de grond te halen. De hoogwaardige 
kennisbanen zullen dan blijven bestaan. Bovendien zal het onderhoud op termijn 
afnemen als de aardgaswinning afneemt. In het tweede scenario komt daar bij dat 
er voor hoogopgeleide werknemers nieuwe specialistische functies in de 
duurzame sector komen. Veel mogelijkheden op het gebied van duurzame 
energie moeten nog verder ontwikkeld worden. Hier zitten mogelijkheden voor 
innovatie en kennisontwikkeling in.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.4 Hypothese 4 
Hypothese: De kennis die aanwezig is in de aardgassector zorgt ervoor dat Noord-Nederland 
een comparatief voordeel heeft op het gebied van energie ten opzichte van 
andere regio’s.  
Weliswaar: In de afgelopen vijftig jaar is in Noord-Nederland veel kennis opgebouwd over 
gas en gaswinning. Noord-Nederland positioneert zich nu sterk op energiekennis 
met de verschillende kennisinstellingen en onderzoeksprogramma’s in de regio. 
Er is een opleidingsstructuur ontstaan die zich richt op de energiesector. Op alle 
niveaus worden energiegerelateerde opleidingen aangeboden. De energiesector 
kan profiteren van de uitstroom van studenten waardoor de gespecialiseerde 
arbeidspoule in het Noorden wordt versterkt. Bovendien weten partijen in het 
Noorden elkaar goed te vinden waardoor kennis kan worden gedeeld. Deze 
lokalisatievoordelen versterken het energiecluster in Noord-Nederland.  
Echter: De kennis die aanwezig is in Noord-Nederland is niet uniek voor de regio. Op veel 
plaatsen ter wereld houden bedrijven zich bezig met de winning, transport en 
handel van gas. Ook daar is deze kennis aanwezig.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.5 Hypothese 5 
Hypothese: Het niet volledig uitwinnen van het Groningenveld en/of het uitspreiden van de 
winning over een langere periode zal negatieve economische gevolgen hebben 
voor de regio. 
Weliswaar: In theorie is het mogelijk dat de winning uit het Groningenveld wordt stopgezet 
vanwege de discussie die er over is ontstaan. Als de aardgaswinning op dit </pre>

====================================================================== Einde pagina 828 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 829 ======================================================================

<pre>61 
 moment wordt gestopt, zal het een negatief economisch effect hebben omdat 
daarmee de directe en indirecte werkgelegenheid zal wegvallen.  
Echter: De verwachting is niet dat de aardgaswinning op korte termijn zal worden 
gestopt. Allereerst omdat de aardgaswinning een grote bron van inkomsten is 
voor de Rijksoverheid. Met een deel van de aardgasbaten kunnen inwoners uit 
het gebied ruim gecompenseerd worden. De waarde van het gas dat nog in het 
veld zit, is enorm. De kans dat dit niet wordt benut lijkt zeer klein. Bovendien 
zullen er praktische problemen ontstaan als de aardgaswinning uit het 
Groningenveld nu wordt gestopt. Bijna alle huishoudens in Nederland en een deel 
van de huishoudens in Duitsland, België en Frankrijk zijn afhankelijk van het gas. 
Als de gaswinning plotseling wordt gestopt, kan er niet meer worden geleverd 
aan deze huishoudens. Ook het op korte termijn fors verlagen van de 
aardgaswinning zorgt voor problemen omdat de leveringscontracten dan niet 
kunnen worden nagekomen.  
Conclusi e: Verwerpen 
8.2.6 Hypothese 6 
Hypothese: De gasinfrastructuur in Nederland zal na het beëindigen van de aardgaswinning 
voor andere doeleinden dan aardgas worden gebruikt.  
Weliswaar: Het is niet waarschijnlijk dat de gasinfrastructuur in de toekomst niet meer zal 
worden gebruikt. Ten eerste omdat er enorme investeringen nodig zijn om 
alternatieve infrastructuren aan te leggen. Ten tweede omdat het vernietiging 
van kapitaal zou zijn om de infrastructuur die er op dit moment is, niet meer te 
gebruiken. In het eerste scenario zal de gasinfrastructuur nog lang worden 
gebruikt. Er zal meer gas worden geïmporteerd dat kan worden doorverkocht 
aan andere landen in Noordwest-Europa. De hoeveelheid gas die jaarlijks in 
Nederland getransporteerd wordt, zal dan niet afnemen. In het tweede scenario 
zal het aandeel duurzame energie in Nederland de komende jaren steeds verder 
toenemen. Daardoor zullen naast aardgas ook andere vormen van gas gebruikt 
worden, zoals groen gas. Verder kunnen ook gassen zoals waterstof of CO2 
worden opgeslagen.  
Echter: De opslag van CO2 zorgt voor veel maatschappelijke discussie. In 2010 zijn in 
Barendrecht plannen om CO2 ondergronds op te slaan niet doorgegaan wegens 
protesten vanuit bewoners.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.7 Hypothese 7 
Hypothese: De productie van groen gas in Nederland zal slechts voor een beperkt deel de rol 
van aardgas kunnen overnemen.  
Weliswaar: Doordat Nederland een klein landoppervlak heeft en relatief dichtbevolkt is, is er 
weinig beschikbare biomassa. Daarmee kan slechts een beperkte hoeveelheid 
groen gas worden geproduceerd. Bovendien moet worden gekeken voor welke 
andere doeleinden de biomassa gebruikt kan worden. Er zijn andere, meer </pre>

====================================================================== Einde pagina 829 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 830 ======================================================================

<pre>62 
 hoogwaardige toepassingen waarvoor biomassa gebruikt kan worden die meer 
opleveren dan het produceren van groen gas.  
Echter: Door niet alleen biomassa te vergisten maar het ook te vergassen, kan de 
productie worden opgeschaald. Biomassa zou dan ook geïmporteerd kunnen 
worden. Uit bijvoorbeeld Canada of de Verenigde Staten. Maar het proces om dit 
gas geschikt te maken voor het aardgasnet moet nog verder ontwikkeld worden.  
Conclusie: Aannemen 
8.2.8 Hypothese 8 
Hypothese:  Als de aardgaswinning in Noord-Nederland verdwijnt, zullen dienstverlenende 
bedrijven verhuizen naar de haven van Rotterdam om te profiteren van de 
aanwezigheid van de LNG terminal.  
Weliswaar: Nabijheid van gerelateerde economische activiteiten is één van de factoren die 
invloed heeft op de vestigingskeuze van bedrijven.  
Echter:  Het effect van de LNG terminal in Rotterdam op de regio is klein. Er zijn 35 
personen werkzaam in de terminal. Het vloeibare gas dat binnenkomt wordt 
omgezet in gasvormig gas en in het aardgasnet gebracht. Hier zal weinig werk 
aan gerelateerd zijn voor dienstverlenende bedrijven.  
Conclusie: Verwerpen 
8.2.9 Hypothese 9 
Hypothese: Het aanleggen van een LNG terminal in de Eemshaven zal het energiecluster en 
het chemiecluster in Noord-Nederland versterken. 
Weliswaar: Gas is een belangrijke grondstof voor de chemische sector. De aanwezigheid van 
een LNG terminal in de Eemshaven geeft een stuk extra leveringszekerheid voor 
de chemie. Bovendien kan het een versterking betekenen voor het energiecluster 
omdat er iets extra’s bij komt.  
Echter: Het effect van een LNG terminal voor de werkgelegenheid zal maar klein zijn. 
Bovendien groeit de markt voor LNG wel maar is er in Noordwest-Europa geen 
behoefte aan een nieuwe terminal. Niet alleen Nederland heeft een LNG terminal 
maar ook België, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Die voorzien voorlopig 
voldoende in de vraag naar LNG. Ook voor het chemiecluster zal het belang van 
een LNG terminal maar beperkt zijn. Gas kan ook op andere manieren aan de 
bedrijven worden geleverd, zoals dat nu gebeurt.  
Conclusie: Verwerpen 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 830 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 831 ======================================================================

<pre>63 
 9 Integratie en reflectie 
9.1 Conclusies 
Het doel van dit onderzoek is het meten van de gevolgen van het afbouwen en beëindigen van de 
aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-Nederland. In de eerste 
plaats is daarvoor het aandeel en belang van de aardgaswinning voor Noord-Nederland in beeld 
gebracht. De hele gassector zorgt direct en indirect voor ruim 19.000 banen. Op termijn zal een 
deel van die banen verdwijnen. Vanaf 2022 zal de winning uit het Groningenveld sterk afnemen. 
Ook de winning uit de kleine velden zal de komende jaren steeds minder worden. Jaarlijks wordt 
er tussen de 300 en 400 miljoen euro in de winning van gas in Noord-Nederland geïnvesteerd. 
Als er minder gas wordt gewonnen, zullen de investeringen afnemen en uiteindelijk wegvallen. 
Dat zal niet direct vanaf 2022 gebeuren. Er zijn relatief meer investeringen nodig om het gas te 
kunnen blijven winnen als de druk in de velden afneemt. Dat betekent dat ook de 
werkgelegenheid in de winning van gas niet direct zal afnemen na 2022. Als uiteindelijk de 
gaswinning stopt, zullen de banen in de opsporing en winning van gas verdwijnen. Direct en 
indirect zijn dit ruim 13.000 banen. Tweederde van de banen in de gassector zal daarmee 
uiteindelijk verdwijnen. Met name het aantal indirecte banen dat hiermee verloren gaat is groot.  
Niet alle banen in de gassector zullen verdwijnen. De handel en het transport van gas zijn niet 
zozeer afhankelijk van de hoeveelheid gas die in Nederland wordt gewonnen maar met name 
van de algemene vraag naar gas. Als er meer gas wordt geïmporteerd, zal dit gas verhande ld en 
getransporteerd moeten worden. De banen in de handel en het transport zullen daardoor 
blijven. In het tweede scenario zullen er nieuwe banen in de duurzame sector gecreëerd worden. 
Het produceren van duurzame energie is arbeidsintensiever waardoor er meer werkgelegenheid 
wordt gecreëerd. In plaats van een verlies van banen zal daardoor deels een verschuiving van 
banen optreden. Er is ook kritiek op het stimuleren van duurzame energie om werkgelegenheid 
te creëren. Arbeidsintensieve activiteiten zijn vaak relatief duur. Bovendien is de productie van 
duurzame energie op dit moment nog grotendeels afhankelijk van subsidies.  
Door de jarenlange ervaring met gas is er binnen de betrokken bedrijven en in de verschillende 
kennisinstellingen veel kennis en kunde op het gebied van gas opgebouwd. Daarnaast worden 
nu op verschillende niveaus opleidingen aangeboden die op energie gericht zijn. Er zullen 
relatief meer investeringen nodig zijn om het gas te kunnen blijven winnen, waardoor de kosten 
zullen stijgen. Tegelijkertijd zullen de opbrengsten afnemen omdat er minder gas wordt 
gewonnen. Er zal daarom innovatie nodig zijn om het gas goedkoper en efficiënter te kunnen 
winnen. Daarnaast zal er nog veel innovatie nodig zijn in de duurzame sector. Het 
energiesysteem kan de fluctuaties in het aanbod nog niet opvangen. Bovendien zal de kostprijs 
van duurzame energie de k omende jaren verder moeten dalen. In beide scenario’s zullen de 
hoogwaardige kennisbanen daardoor nog lange tijd blijven.  
Een groot deel van de infrastructuur is in Noord-Nederland geconcentreerd omdat hier een 
groot deel van de gasvelden ligt. In beide s cenario’ s zal de infrastructuur ook in de toekomst nog 
gebruikt worden. In het eerste scenario omdat de vraag naar gas op peil zal blijven. In plaats van 
Nederlands gas zal er steeds meer geïmporteerd gas getransporteerd worden. In het tweede 
scenario omdat het aanleggen van alternatieve infrastructuren te kostbaar is. Naast aardgas zal 
het transportnet ook voor andere gassen gebruikt worden. Op dit moment wordt er al groen gas 
in het transportnet ingevoerd. Gasunie is nu aan het kijken voor welke andere toepassingen de 
infrastructuur geschikt is, bijvoorbeeld voor het transport en de opslag van waterstof en CO2. </pre>

====================================================================== Einde pagina 831 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 832 ======================================================================

<pre>64 
 Gasvelden in Noord-Nederland die in de komende jaren leeg raken, zouden gebruikt kunnen 
worden voor het opslaan van die stoffen.  
9.2 Aanbevelingen 
De aardgaswinning in Groningen is in het begin van 2014 veel in het nieuws geweest. De 
aardbevingen die er door veroorzaakt worden, hebben een discussie losgemaakt over de 
toekomst van de Nederlandse gaswinning. Inwoners uit het gebied waar aardbevingen voor 
komen, willen dat de gaswinning zo snel mogelijk verlaagd wordt. Maar in de praktijk is dat 
lastig te realiseren. De discussie heeft voor een algemeen besef gezorgd dat de aardgaswinning 
eindig is en daarmee ook de opbrengsten voor de Rijksoverheid. De vraag die in dit onderzoek is 
beantwoord, is echter in de discussie nauwelijks aan bod gekomen.  
Over ongeveer tien jaar zal Nederland niet meer zelfvoorzienend zijn. De Rijksoverheid zal 
moeten nadenken over hoe zij de energietoekomst van Nederland ziet. Gas importeren uit 
andere landen om in de vraag naar gas te kunnen voorzien, is één van de mogelijkheden. Maar 
de vraag kan worden gesteld of Nederland afhankelijk moet willen zijn van andere landen voor 
de levering van één van de belangrijkste energiebronnen. Er zou gekeken kunnen worden of de 
afhankelijkheid van gas op de consumentenmarkt verminderd kan worden. In de industrie is het 
erg moeilijk om de vraag naar gas te vervangen. Voor huishoudens is dit wel mogelijk, 
bijvoorbeeld door huizen energiezuiniger of energieneutraal te maken. Ook kan er meer 
duurzame energie in Nederland opgewekt worden. Door zelf meer energie te produceren, zal er 
minder geïmporteerd worden uit andere landen.  
Daarnaast zal ook de regio moeten anticiperen op het afnemen van de aardgaswinning. De 
winning uit het Groningenveld zal na 2020 sterk afnemen. Dit zal niet direct gevolgen hebben 
voor de werkgelegenheid in de regio. Maar op termijn zullen de investeringen afnemen en zullen 
ruim 13.000 banen uiteindelijk structureel verdwijnen. Dat is een fors verlies voor de regio.  
Het einde van de gaswinning biedt ook kansen voor het Noorden. Het ontmantelen en opruimen 
van de boorlocaties op zee zal in de komende twintig tot dertig jaar grote investeringen vergen. 
Door daar op te anticiperen en te zorgen dat er faciliteiten zijn om dat in Noord-Nederland uit te 
voeren, biedt dat mogelijkheden om nieuwe investeringen in de regio plaats te laten vinden.  
In hoofdstuk 7 zijn een aantal randvoorwaarden genoemd die nodig zijn om de productie van 
duurzame energie verder te stimuleren. Toekomstig onderzoek zou dieper op deze 
randvoorwaarden in kunnen gaan. Onderzoek zou zich kunnen richten op welke 
randvoorwaarden er nog meer zijn, in hoeverre (Noord-)Nederland hier al aan voldoet en wat er 
gedaan kan worden om de randvoorwaarden te verbeteren. Daarnaast kan onderzocht worden 
op welke vlakken van (duurzame) energie Noord-Nederland veel potentie heeft.  
9.3 Reflectie  
9.3.1 Theoretische reflectie 
In dit onderzoek wordt het concept van de padafhankelijkheid bevestigd. Als de gaswinning in 
Noord-Nederland afneemt of uiteindelijk verdwijnt, kan worden verwacht dat de gassector en de 
energiesector in Noord-Nederland sterk blijven vertegenwoordigd. De industriële structuren die 
in het verleden in een regio zijn ontstaan, bepalen deels de ontwikkeling van de regio. Nadat in 
de jaren ‘50 het gasveld bij Slochteren werd gevonden, is veel infrastructuur in Noord -
Nederland aangelegd, de bedrijven in de gassector zijn gevestigd in het Noorden en in de regio is </pre>

====================================================================== Einde pagina 832 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 833 ======================================================================

<pre>65 
 veel kennis opgebouwd op het gebied van gas. Niet alleen de gassector is sterk 
vertegenwoordigd in Noord-Nederland, ook de energiesector heeft zich in de afgelopen decennia 
in het Noorden gevestigd. Doordat de kennis en infrastructuur in de regio aanwezig zijn, zal de 
regio zich op die gebieden verder ontwikkelen.   
Bovendien bepaalt de aanleg van de gasinfrastructuur in de jaren ’60 nu deels de mogelijkh eden 
voor de toekomst. Omdat er destijds een uitgebreide infrastructuur is aangelegd, zal die in de 
toekomst gebruikt blijven worden. Het niet gebruiken ervan is een vernietiging van kapitaal.  
9.3.2 Reflectie op het onderzoek 
Het doel van dit onderzoek is om de gevolgen te meten van het afbouwen en uiteindelijk 
beëindigen van de aardgaswinning voor de ruimtelijk economische structuur van Noord-
Nederland. Het is moeilijk om uitspraken te doen over de toekomst. Hoe de toekomst eruit ziet, 
hangt af van verschillende ontwikkelingen en er zijn veel factoren die daar invloed op hebben. 
Om toch de gevolgen in beeld te kunnen brengen, zijn twee scenario’s uitgewerkt die zij n 
gebaseerd op twee ontwikkelingen die uit de interviews naar voren kwamen.  
De uitkomsten van het onderzoek zijn deels afhankelijk van de verwachtingen van de 
geïnterviewden. Bij het voorbereiden van de interviews is daarom geprobeerd om personen te 
benaderen die vanuit verschillende invalshoeken naar het onderwerp kijken. Op die manier 
ontstaat een vollediger beeld. Toch zijn niet alle geïnterviewden geheel onafhankelijk doordat zij 
werkzaam zijn in de gas- en energiesector of meewerken aan het landelijk of regionaal beleid. 
Dit heeft wellicht invloed op de antwoorden die zij hebben gegeven.  
In het onderzoek wordt ervan uitgegaan dat de gaswinning uit het Groningenveld nog lange tijd 
door zal gaan. Het is echter mogelijk dat het maatschappelijk draagvlak voor de gaswinning 
wegvalt. Op het moment dat de aardbevingen zwaarder worden of de schade door aardbevingen 
toeneemt, kan het zijn dat het maatschappelijk draagvlak voor de gaswinning afneemt. In het 
onderzoek is ervan uitgegaan dat dit niet zal gebeuren. Maar het is een mogelijke bedreiging 
voor de gaswinning.   </pre>

====================================================================== Einde pagina 833 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 834 ======================================================================

<pre>66 
 Literatuur 
Aardgas Nederland (2014) Aardgas in de Nederlandse energievoorziening . Geraadpleegd op 09-
01-2014 via http://www.aardgas- in-nederland.nl/nederland-aardgasland/aardgas- in-de-
nederlandse-energievoorziening/#3b .  
 
Abraham, K.G. & Taylor, S.K. (1993) Firms’ use of outside contractors: theory and evidence . 
Geraadpleegd op 16 -01-2014 via http://www.nber.org/papers/w4468.pdf?new_window=1 . 
Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research. 
Agentschap NL (2011)  Tien Groen Gas-projecten in Nederland. Utrecht: Agentschap NL. 
Aldel (2013) Algemene informatie. Geschiedenis . Geraadpleegd op 08- 10-2013 via 
http://www.aldel.nl/geschiedenis . Farmsum: ALDEL. 
Algemene Rekenkamer (2011) Rapport bij het Jaarverslag 2010. Fonds economische 
structuurversterking (D) . Geraadpleegd op 13- 11-2013 via 
http://www.rekenkamer.nl/dsresource?objectid=91469&type=org . ’s Gravenhage: Algemene 
Rekenkamer. 
Andeweg, B. (2013) Gaswinning zet Groningen in de kou. Geografie . 22(4) p. 6- 9. 
Atzema, O., Lambooy, J., Rietbergen, T. van & Wever, E. (2002) Ruimtelijke economische 
dynamiek. Kijk op bedrijfslocatie en regionale ontwikkeling.  Tweede, herziene druk. Bussum: 
Uitgeverij Coutinho.  
Capello, R. (2007) Regional economics . Abingdon, Oxon: Routledge.  
 
CBS (2011) De Nederlandse aardgaswinning. In: De Nederlandse economie 2010  (p. 231-254). 
Centraal Bureau voor de Statistiek. 
CBS (2012) De regionale economie 2011. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.  
CBS (2013a) Delfstoffenwinning; arbeids- en financiële gegevens, per branche, SBI 2008.  
Geraadpleegd op 22- 11-2013 via 
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=81159NED&D1=0&D2=a&D3=a&H
DR=G2,G1&STB=T&VW=T . Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.  
CBS (2013b) Banen van werknemers in december; economische activiteit (SBI2008), regio. 
Geraadpleegd op 20- 11-2013 via 
http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=81402ned&D1=0&D2=4&D3=0-
1,6-8,19-27,36&D4=a&HDR=T,G3&STB=G1,G2&VW=T . Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor 
de Statistiek.  
CEDBR (2012) Oil and gas industry multipliers . Geraadpleegd op 19- 12-2013 via 
http://www.cedbr.org/content/2012/OilGasMultipliers.pdf . Wichita: Centre for Economic 
Development and Business Research .  
DIA (2014) Duitsland gaat subsidies duurzame energie korten.  Geraadpleegd op 11- 03-2014 via 
http://www.duitslandweb.nl/actueel/uitgelicht/2014/1/duitsland-gaat-subsidies-duurzame-
energie-korten.html . Amsterdam: Duitsland Instituu t Amsterdam.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 834 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 835 ======================================================================

<pre>67 
 Dicken, P. (2011) Global shift. Mapping the changing contours of the world economy. Zesde editie. 
New York: The Guilford Press.  
DSD Betaprocess (2012) Cascadering. Een belangrijk uitgangspunt.  Geraadpleegd op 25 -03-2014 
via http://www.betaprocess.eu/cascadering.php . Wemeldinge: DSD Betaprocess. 
EBN & Gasunie (2010) CO2 transport en opslagstrategie. Utrecht/Groningen: Energie Beheer 
Nederland B.V./N.V. Nederlandse Gasunie.  
EBN (2013) Samenwerking & projecten . Geraadpleegd op 13- 12-2013 via 
http://www.ebn.nl/SamenwerkingenEnProjecten/Paginas/default.aspx . Utrecht: Energie 
Beheer Nederland B.V .  
EBN (2014) Over EBN. Rol in de olie- en gassector.  Geraadpleegd op 12- 02-2014 via 
http://www.ebn.nl/OverEBN/Paginas/Rol- in-de-olie --en-gassector.aspx . Utrecht: Energie 
Beheer Nederland B.V. 
EDGaR (2013) Energy Delta Gas Research. Overview.  Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.edgar-program.com/edgar/overview . Groningen: Energy Delta Gas Research. 
EDI (2013) Kick off EDI’s Energy  Transition Programme EDIAAL.  Geraadpleegd op 11 -12-2013 
via http://www.energydelta.org/mainmenu/news/kick- off-edis-energy-transition-programme-
ediaal . Groningen: Energy Delta Institute.   
Edzes, A., Rijnks, R. & Dijk, J. van (2012) Werkgelegenheid, bedrijvigheid en clustervorming in 
Noord-Nederland. Geraadpleegd op 22- 11-2013 via 
http://www.sernoordnederland.nl/uploads/bestanden/23ae551c-e77d-4d42-b8a1-
ae98bde8b60b . Groningen: SER Noord-Nederland.  
Energiemedia (2013) 4 vragen en antwoorden over smart grids.  Geraadpleegd op 26- 03-2014 via 
http://www.energieoverheid.nl/2013/02/06/4-vragen- en-antwoorden-over-smart-grids-
video/ . Amsterdam: Energiemedia. 
Energiemedia (2014) “Energietransitie banenmotor in Duitsland”.  Geraadpleegd op 11- 03-2014 
via http://www.energiebusiness.nl/2014/01/02/energietransitie-banenmotor- in-duitsland/ . 
Amsterdam: Energiemedia.  
Energy Valley (2013) Energiemonitor Noord-Nederland 2013.  Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.energyvalley.nl/attachments/23261_Energiemonitor%20Noord-
Nederland%202013.pdf . Groningen: Stichting Energy Valley.  
Energy Valley (2014) Energiemonitor Noord-Nederland 3e editie. Geraadpleegd op 07- 03-2014 
via http://www.energyvalley.nl/attachments/23261_eindrapport_energiemonitor3ed.pdf . 
Groningen: Stichting Energy Valley.  
Europese Commissie (2011) Mid-term evaluation of the European Energy Programme for 
Recovery.  Final Report. Diegem: Deloitte.  
Europese Commissie (2013) EU lanceert strategie voor schone brandstoffen . Geraadpleegd op 24-
03-2014 via http://europa.eu/rapid/press-release_IP- 13-40_nl.htm . Brussel: Europese 
Commissie.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 835 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 836 ======================================================================

<pre>68 
 GasTerra (2013) Jaarverslag 2012. Aardgas in perspectief.  Geraadpleegd op 28- 11-2013 via 
http://www.gasterra.nl/uploads/bestanden/2411d824-7b54-48cc-9be1-e17588441a60 . 
GasTerra B.V.  
Gasunie (2012) Jaarverslag 2011.  Crossing borders in energy . Geraadpleegd op 06- 12-2013 via 
http://www.gasunie.nl/uploads/bestanden/9996ff72-0f30- 471b -a1ee-3de2b5e99be2 . 
Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.   
Gasunie (2013a) Over Gasunie . Geraadpleegd op 20-11-2013 via http://www.gasunie.nl/over-
gasunie . Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.  
Gasunie (2013b) Emailcorrespondentie met Dhr. J.A.F. Coenen, Gasunie.  
Gasunie (2013c) The energy to connect. Jaarverslag 2012 . Geraadpleegd op 06 -12-2013 via 
http://www.gasunie.nl/uploads/bestanden/f069ffe9-3fb9-4150-ad55-3d85ddcbf328 . 
Groningen: N.V. Nederlandse Gasunie.  
Gasunie (2014) Infrastructuur . Geraadpleegd op 26- 03-2014 via http://www.gasunie.nl/over-
gasunie/infrastructuur . Groningen: Nederlandse Gasunie N.V.  
Gate terminal (2014) Historical data . Geraadpleegd op 24- 03-2014 via 
http://www.gate.nl/transparency/operational-data.html . Brielle: Gate terminal.  
Groen Gas (2012) Over het Groen Gas Project . Geraadpleegd op 11- 12-2013 via 
http://www.groengasproject.eu/Home.html .  
GTS (2014) Groen gas . Geraadpleegd op 07- 04-2014 via 
http://www.gasunietransportservices.nl/over-gts/groen-gas . Groningen: Gasunie Transport 
Services.  
Hanink, D.M. (2007) Spatial and geographical effects in regional multiplier analysis. Environment 
and Planning, Part A, International journal of urban and regional research. 39(3) p. 748 - 762. 
Harris D., Bazelon, C., Humphreys, B. & Dickson, P. (2010) Economic Impact of the Dutch Gas Hub 
Strategy on the Netherlands. Den Haag: Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en 
Innovatie.  
HD Demolition (2014) Boorplatform ontmanteling . Geraadpleegd op 02- 04-2014 via 
http://hddemolition.com/diensten/boorplatform-ontmanteling/ . Winkel: HD Demolition.  
Heijman, W.J.M. & Schipper, R.A. (2010) Space and Economics. An introduction to regional 
economics. Wageningen: Wageningen Academic Publishers.  
KVGN (2013) Het tweede leven van gas. Apeldoorn/Groningen: Koninklijke Vereniging van 
Gasfabrikanten in Nederland, GasTerra en Gasunie.  
Leeds School of Business (2011) Assessment of oil and gas industry. Economic and fiscal impacts 
in Colorado in 2010.  Geraadpleegd op 13- 01-2014 via 
http://www.coga.org/pdf_studies/cu_econbenefits.pdf . Boulder: Leeds School of Business. </pre>

====================================================================== Einde pagina 836 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 837 ======================================================================

<pre>69 
 Lobeek, J.W. (2013) Position paper. Analyse en ideeën met betrekking tot de economische gevolgen 
en benodigde impulsen als gevolg van de toegenomen aardbevingsrisico’s in Noord -Groningen. 
Groningen: VNO -NCW Noord.  
McCann, P. (2013) Modern urban and regional economics . Oxford: Oxford University Press. 
Meijer, W., Geel, P. van, Nijpels, E. & Grotenhuis, H. te (2013) Vertrouwen in een duurzame 
toekomst. Een stevig perspectief voor Noord-Oost Groningen.  Groningen: Commissie duurzame 
toekomst Noord-Oost Groningen.  
Ministerie van Economische Zaken (2013) Kamerbrief. Rapportage 2013 transitie nieuw aardgas 
voor gebruikers van hoogcalorisch gas. Geraadpleegd op 23- 01-2014 via 
 http://www.rijksoverheid.nl/documenten- en-
publicaties/kamerstukken/2013/09/26/kamerbrief-bij-rapportage-transitie-nieuw-aardgas-
voor-gebruikers-van-hoogcalorisch-gas.html . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken. 
Ministerie van Economische Zaken (2014a ) Kamerbrief gaswinning in Groningen. Geraadpleegd 
op 22- 01-2014 via http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/aardbevingen- in-
groningen/documenten- en-publicaties/kamerstukken/2014/01/17/gaswinning- in-
groningen.html . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken.  
Ministerie van Economische Zaken (2014b) Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt . 
Geraadpleegd op 11- 03-2014 via http://www.rijksoverheid.nl/documenten- en-
publicaties/rapporten/2014/01/17/groningengas- op-de-noordwest-europese-gasmarkt.html . 
Den Haag: Ministerie van Economische Zaken.  
Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2013 ) MIRT projectenboek 2014.  Den Haag: Ministerie 
van Infrastructuur en Milieu, Ministerie van Economische Zaken, Ministerie van Binnenlandse 
Zaken en Koninkrijksrelaties.  
NAM (2008) 60 jaar bron van energie. Maatschappelijk verslag 2007 . Geraadpleegd op 12- 12-
2013 v
ia http://issuu.com/namassen/docs/nam_-
_maatschappelijk_verslag_2007?e=1033872/2619209 . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V.  
NAM (2011) Jaaroverzicht 2010 . Geraadpleegd op 28- 11-2013 via http://s01.static-
shell.com/content/dam/shell-new/local/business/nam-
2/Downloads/pdf/Jaarverslag/jaaroverzicht-2010bladerbaar.pdf . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V.  
NAM (2013a) Optimalisatie aardgasproductie.  Geraadpleegd op 31- 10-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/technology-and-innovation/optimization-natural-gas.html . Assen: 
Nederlandse Aardolie Maatschappij.  
NAM (2013b) Gaswinning op zee.  Geraadpleegd op 16- 10-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/about-nam/natural-gas/natural-gas-sea.html . Assen: Nederlandse 
Aardolie Maatschappij.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 837 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 838 ======================================================================

<pre>70 
 NAM (2013c ) NAM in feiten en cijfers.  Geraadpleegd op 12- 12-2013 via 
http://www.nam.nl/nl/about-nam/facts-and-figures.html . Assen: Nederlandse Aardolie 
Maatschappij B.V. 
NAM (2014a) Aardgaswinning . Geraadpleegd op 11- 03-2014 via http://www.nam.nl/nl/about-
nam/natural-gas/natural-gas-sea.html . Assen: Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.  
NAM (2014b ) Telefonisch gesprek met Chiel Seinen (woordvoerder NAM) op 26- 03-2014. 
Assen: Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.  
Neffke, F., Henning, M. & Boschma, R. (2011) How do regions diversify over time? Industry 
relatedness and the development of new growth paths in regions. Economic Geography . 87(3) p. 
237- 265.  
N
LOG (2013) Delfstoffen en aardwarmte in Nederland. Jaarverslag 2012. Geraadpleegd op 28- 11-
2013 via http://www.nlog.nl/resources/Jaarverslag2012/Delfstoffen_2012_NL_final_NLOG.pdf . 
Den Haag: Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO).  
NLOG (2014) Groningen gasveld.  Geraadpleegd op 03- 03-2014 via 
http://www.nlog.nl/nl/reserves/Groningen.html . Den Haag: Nederlandse Organisatie voor 
Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek (TNO).  
Oil & Gas UK (2013) Oil & Gas UK decommissioning insight 2014.  Geraadpleegd op 03- 04-2014 via 
http://www.oilandgasuk.co.uk/cmsfiles/modules/publications/pdfs/OP082.pdf . 
Aberdeen/London: The UK Oil and Gas Industry Association L imited.  
PA Consulting Group (2012)  International coal and gas market outlook. London/Arlington: PA 
Consulting Group.  
PBL (2013) De ruimtelijke impact van hernieuwbare energie: een verkenning . PBL 
publicatienummer 1099. Den Haag/Bilthoven: Planbureau voor de Leefomgeving.  
Porter, M.E. (1990) The competitive advantage of nations. New York: The Free Press.  
Porter, M.E. (2000) Locations, clusters, and company strategy. In Clark, G.L., Feldman, M.P. & 
Gertler, M.S. (Red.) The Oxford Handbook of economic geography . New York: Oxford University 
Press Inc.  
PowerMatching City (2014) PowerMatching City . Geraadpleegd op 08- 04-2014 via 
http://www.powermatchingcity.nl/site/pagina.php?id=5 . Arnhem/Groningen : DNV KEMA.  
Rijksoverheid (2010) Kaart gastransportleiding over land.  Geraadpleegd op 26- 03-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gaswinning- en-infrastructuur/documenten- en-
publicaties/brochures/2010/10/29/kaart-gastransportleiding-over-land.html . Den Haag: 
Ministerie van Economische Zaken. 
Rijksoverheid (2013) Gaswinning en infrastructuur. Geraadpleegd op 02- 10-2013 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gaswinning- en-infrastructuur .  Den Haag: 
Ministerie van Economische Zaken. </pre>

====================================================================== Einde pagina 838 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 839 ======================================================================

<pre>71 
 Rijksoverheid (2014a) Meer duurzame energie in de toekomst.  Geraadpleegd op 20- 03-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/meer-duurzame-energie- in-de-
toekomst . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken/Ministerie van Infrastructuur en Milieu. 
Rijksoverheid (2014b) Windmolenparken op land. Geraadpleegd op 02- 04-2014 via 
http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/windenergie/windenergie- op-
land . Den Haag: Ministerie van Economische Zaken/Ministerie van Infrastructuur en Milieu.  
Rotmans, J. in VEH (2014) Aardbevingen, conflicten, uitstoot: Moeten we van ons aardgas af? 
Eigen Huis Magazine.  40(4) p. 30 -34.  
San Cristóbal, J.R. & Biezma, M.V. (2006) The mining industry in the European Union: Analysis of 
inter-industry linkages using input-output analysis. Resources Policy. 31(1) p. 1 -6. 
SBM (2013) Na de mijnsluiting in Zuid-Limburg. 35 jaar herstructurering en reconversie 1965-
2000 en een doorkijk naar 2010. Maastricht: Stichting Behoud Mijnhistorie.  
Scheer, P. (2013) Elf vragen over gaswinning en aardbevingen: Nederland op de waakvlam? 
Geraadpleegd op 03- 10-2013 via http://www.vno-
ncw.nl/publicaties/Forum/Pages/Elf_vragen_over_gaswinning_en_aardbevingen_Nederland_op_
de_waakvlam_17968.aspx#.Uk04Aobwlu4 . Den Haag: VNO-NCW. 
Schenk, J. (2009) Groningen-gasveld vijftig jaar. Kloppend hart van de Nederlandse 
gasvoorziening. Utrecht/Assen: Onderzoeksinstituut voor Geschiedenis en Cultuur/Nederlandse 
Aardolie Maatschappij B.V. 
SodM (2013) Reassessment of the probability of higher magnitude earthquakes in the Groningen 
gas field . Den Haag: Staatstoezicht op de Mijnen (SodM).  
The Economist (2012) Natural gas reserves. Geraadpleegd op 14- 03-2014 via 
http://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2012/06/focus . Haywards Heath: The 
Economist.  
TKI Gas (2014) Systeemfunctie van gas.  Geraadpleegd op 07- 04-2014 via http://www.tki-
gas.nl/hoofdlijnen/systeemfunctie-van-gas . Groningen: Topconsortium voor Kennis en 
Innovatie (TKI) Gas.  
Topteam Energie (2012) Gas in balans. Innovatiecontract Gas.  Geraadpleegd op 14- 03-2014 via 
http://topsectorenergie.nl/wp-content/uploads/2013/10/InnovatieContract-Gas-2012.pdf . 
Groningen: Topteam Energie.  
Tweede Kamer der Staten-Generaal (2013) Aardbevingen door gaswinning . Geraadpleegd op 02-
10-2013 via http://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/dossiers/gaswinning_groningen.jsp . 
Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal.  
De Volkskrant (2014) NAM haalt recordhoeveelheid gas uit Groningse bodem. De Volk skrant, 16-
01-2 014.  
WSPA (2011) Assessment of petroleum industry economic impact to the state of California. 
Geraadpleegd op 19 -12-2013 via 
https://www.wspa.org/sites/default/files/uploads/documents/Industry%20Issues/Purvin%2</pre>

====================================================================== Einde pagina 839 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 840 ======================================================================

<pre>72 
 0%26%20Gertz%20Economic%20Impacts%20FINAL.pdf . Sacramento: Western States 
Petroleum Association.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 840 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 841 ======================================================================

<pre>73 
 Bijlagen 
Bijlage 1: Berekeningen multipliers 
Berekenen van de multipliereffecten van de aardgaswinning op basis van Harris et al. (2010). 
Opsporing en winning 
Indirect = 7.504 / 2.752 = 2,73 
Geïnduceerd = 6.001 / 2.752 = 2,18 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  2.752  7.504  6.001  13.505  
Multiplier  1 2,73  2,18  4,91  
 
Transport en opslag 
Indirect  = 23.890 / 8.298 = 2,88 
Geïnduceerd = 16.922 / 8.298 = 2,04 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  8.298  23.890  16.922  40.812  
Multiplier  1 2,88  2,04  4,92  
 
Onderzoek en ontwikkeling 
Indirect  = 108 / 502 = 0,22 
Geïnduceerd = 416 / 502 = 0,83 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  502  108  416  425  
Multiplier  1 0,22  0,83  1,04  
 
Totaal 
Indirect = 31.503 / 11.552 = 2,73 
Geïnduceerd = 23.338 / 11.552 = 2,02 
 Direct  Indirect  Geïnduceerd  Indirect + 
geïnduceerd  
Aantal banen  11.552  31.503  23.338  54.842  
Multiplier  1 2,73  2,02  4,75  
 
  </pre>

====================================================================== Einde pagina 841 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 842 ======================================================================

<pre>74
 
 
Bijlage 2: Berekeningen locatiequotiënten 
Berekeningen van de locatiequotiënten van de verschillende
 activiteiten in de aardgassector en 
de aardgassector als geheel voor Noord-Nederland. De cijfers zijn afkomstig uit verschillende 
jaren. Onderstaande tabel geeft de totale werkgelegenheid in 2012 in de verschillende regio’s 
weer (CBS, 2013b). Op basis daarvan zijn de locatiequotiënten berekend. Niet alle gegevens 
komen uit 2012, daardoor zouden de berekende locatiequotiënten iets kunnen afwijken van de 
daadwerkelijke locatiequotiënten.  
 
Totale 
werkgelegenheid
 
Delfstoffenwinning
 
Aardgaswinning
 
Nederland
 
7
.
833
.
190
 
8
.
650
 
7.
612
 
Groningen
 
242.
510
 
 
 
Friesland
 
253.
590
 
 
 
Drenthe
 
194.
920
 
 
 
Kop van Noord
-
Holland
 
140.
990
 
 
 
Noord
-
Nederland
 
832.
010
 
 
 
 
De locatiequotiënt wordt als volgt berekend: 
     
   
  
   
  
 
 
Opsporing en winning 
E
ir
 = 2.250  E
in
 = 6.
776 
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.
833
.190 
   
  
  
   
   
    
  
   
  
   
 
   
    
  
 
Transport en opslag  
E
ir
 = 966  E
in
 = 8.
298
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.833.190 
     
   
   
    
  
   
  
   
 
   
  
 
Onderzoek en ontwikkeling 
E
ir
 = 134  E
in
 = 502  
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.833.190 
     
   
   
    
   
  
   
 
   
  
 
Totaal 
E
ir
 = 3.350  E
in
 = 15.
576
 
E
r
 = 832.010  E
n
 = 7.
833
.190 
     
  
   
   
    
  
    
         
  
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 842 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 843 ======================================================================

<pre>    provinciehuis Westerbrink 1, Assen  postadres Postbus 122, 9400 AC Assen    wrench provincie Ljrenthe    (osga) 36 55 55    Aan:   het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat  t.a.v. minister E. Wiebes   Bezuidenhoutseweg 73   2594 AC DEN HAAG    eee ee ttt pl]  ministerezk@minez.nl    Assen, 15 februari 2018   Ons kenmerk 7/2.4/2018000390   Behandeld door de heer E. Bos (0592) 36 55 16  Onderwerp: Gevolgen afbouw gaswinning    Geachte heer Wiebes,   U streeft naar een zo snel mogelijke vermindering van de aardgaswinning in  Groningen en een aardgasvrije energievoorziening in 2050. Wij ondersteunen dat  streven van harte. De transitie van de energievoorziening is nodig en het voordeel  voor ons (leef)milieu in brede zin is evident. Voor de regionale economie zijn er tege-  lijk forse bedreigingen. In deze brief vragen wij u aandacht voor dat gevolg.    De aardgassector is een belangrijke economische sector in Drenthe. Het gaat om  circa tweeduizend banen directe werkgelegenheid bij bedrijven die zich bezighouden  met (dienstverlening voor) de winning en distributie van aardgas. De indirecte werkge-  legenheid bedraagt nog eens duizenden banen. Het betreft veelal hoogwaardige en  kennisintensieve werkgelegenheid. Het aandeel van de gassector in de totale econo-  mie is in Drenthe aanzienlijk hoger dan landelijk. Het gevolg hiervan is dat de afbouw  van de rol van aardgas de Drentse economie veel harder raakt dan de economie in de  rest van Nederland. Door de verminderde aardgaswinning zal in Drenthe in de komen-  de jaren veel werkgelegenheid verdwijnen. Dit vormt een serieuze bedreiging voor de  toch al kwetsbare regionale economie.    Wij staan in Drenthe voor een forse uitdaging. Er is behoefte aan een nieuw econo-  misch perspectief om het verlies aan werkgelegenheid in de aardgassector te com-  penseren. Er zijn nieuwe verdienmodellen en banen nodig rond nieuwe en groene  technologie. Hierbij denken we bijvoorbeeld aan energietransitie, circulaire economie,  biobased economy en waterstofeconomie. Daarom werken wij aan een groene econo-  mische agenda waarin dit wordt geconcretiseerd.</pre>

====================================================================== Einde pagina 843 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 844 ======================================================================

<pre>    Drenthe heeft door de winning van aardgas, aardolie en turf altijd een belangrijke rol  gespeeld in de Nederlandse energievoorziening. Wij gaan de uitdaging om een nieuw  economisch perspectief in onze regio te creëren graag aan, maar kunnen dit niet zon-  der flankerend beleid van het Kabinet. Wij vragen het Kabinet door middel van deze  brief om ook haar verantwoordelijkheid te nemen en samen met ons op te trekken in  het werken aan dit nieuwe economische perspectief voor Drenthe. Vanzelfsprekend  hebben wij ideeën over de vormgeving van deze noodzakelijke inspanningen. Wij wil-  len graag met u verkennen hoe wij samen met het Rijk en regionale partners tot een  plan kunnen komen om banenverlies tegen te gaan.    Hoogachtend,    Gedeputeerde Staten van Drenthe.         ‚wnd. secretaris ‚ voorzitter    mb/coll</pre>

====================================================================== Einde pagina 844 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 845 ======================================================================

<pre>    : el en    Matchmaking Day Provincie Drenthe &  dinsdag 24 april, 2018 ° a                Provinciehuis Drenthe, Westerbrink 1, 9405 BJ Assen NN   Om de energietransitie te versnellen is er dringend ambities te verbinden aan soortgelijke ideeën en  behoefte aan innovatie: zowel op technologisch ambities in de markt. Waar PNO consultants kan,  gebied als in toepassingsmogelijkheden. zetten ze hun experts in om innovaties te versnellen    en bijpassende funding te verzorgen.  Als provincie Drenthe spelen wij graag een    faciliterende rol om deze transitie naar Deze Matchmaking Day, waarvoor de provincie  hernieuwbare energiebronnen mogelijk te maken. Drenthe en PNO consultants u van harte uitnodigen,  Dit kunnen wij doen door bijvoorbeeld launching is wat ons betreft dan ook een logisch gevolg van  customer te zijn, maar ook door uw ideeën en deze gemeenschappelijke doelstelling.    Het doel van deze middag is om u als ondernemer (MKB of grootbedrijf)  of kennisinstelling.    e te faciliteren bij het zoeken naar juiste e te interesseren om in gezamenlijkheid  partners om uw ideeën en ambities te initiatieven te ontplooien die impact  kunnen realiseren hebben op de energie-uitdagingen in   e _ een doorkijkje te geven op de Noord Nederland, en die Noordelijke  (EFRO)financieringsmiddelen om uw /Drentse energie-innovatie op de kaart zet    business case te realiseren    Programma Locatie en aanmelden   Het programma van deze middag is als volgt: Wat Matchmaking Day (middag) VW   13:00 uur Inloop Wanneer _ Dinsdag 24 april, 2018 .   13:30 uur Introductie doel van de dag en Waar Provinciehuis Drenthe, in  toelichting financiering Westerbrink 1, 9405 BJ Assen   14:30 uur Ontwikkeltafels   16:00 uur Afsluiting U kunt bij het Provinciehuis parkeren. Als deze   16:30-17:00 Borrel parkeerplaats vol is kunt u ook hier parkeren.    Bij vragen, of voor verdere informatie kunt u zich    richten tot Dieuwke Martens-Bakker; Aanmelden voor Matchmakina Da    D.Martens@drenthe.nl         Drie hot-topics op het gebied van energietransitie  Op het gebied van energietransitie spelen op dit moment drie onderwerpen, die elkaar verdringen als  het om aandacht gaat. Deze drie gebieden vormen de inhoudelijke pijlers van de Matchmaking Day.    Waterstoftoepassingen Internet of Things en Smart Energieneutraal wonen  H Industry  2    [ =  ~  e  =—_= À    hydrogen    </pre>

====================================================================== Einde pagina 845 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 846 ======================================================================

<pre>13-02-2018  Impactanalyse  NAM  
Invloed van vermindering aardgaswinning op de regionale economie  
Aanleiding  
• Aardbevingsproblematiek Groningen.  
• Besluit kabinet om de aardgaswinning te verminderen . 
• Ontmanteling van de Nederlandse olie - en gasinfrastructuur . 
• Ambitieus klimaat - en energiebeleid.  
• Afname arbeidsplaatsen NAM , een belangrijke werkgever in Drenthe, in de provincie . 
• Vraag naar inzicht in de impact die deze ontwikkelingen hebben  op de regionale economie  binnen  
de provincie Drenthe a lsook de kansen die het biedt m.b.t. de energietransitie.  
 
Schets positie NAM in de provincie Drenthe  
• Directe werkgever: werknemers NAM (verschillende locaties in Drenthe). Circa  2000 mensen 
werkzaam in de ga ssector  in de provincie Drenthe (quick scan  2015).  
• Indirecte werkgever: medewerkers van installatiebedrijven, onderhoud e.a., netwerkbedrijven. Een 
grove schatting van 5,3 duizend indirecte banen (quick scan 2015).  
• Economisch toegevoegde waarde van NAM aan de regio . 
• Aanwezigheid NAM levert gemeente n opbrengsten op aan lokale belastingen/heffingen . 
• Investeerder in de regio: gebiedsontwikkeling, netwerk.  
• Sociale impact :  
• Kennisbron : regionale spilfunctie in kennis en innovatie rondom winning van delfstoffen . 
• Aantrekkelijk vestigingsklimaat: Aantrekke lijk voor  (hoogopgeleid) personeel voor de provincie 
Drenthe.  
 
Doel  impactstudie  
Inzicht verkrijgen in:  
• De directe en indirecte impact van het verminderen van de aardgaswinning in het verleden en het 
heden .  
- O.a.: Kwantitatief  beeld krijgen van de economische bijdrage van de NAM aan de regionale 
economie (gemeten in gecreëerde directe en indirecte werkgelegenheid en toegevoegde waarde)  
- O.a: Kwalitatief beeld krijgen  van de overige waarden die de NAM toevoegt aan de regionale 
economie (bijvoorbeeld bijdrage aan het oplossen van maatschappelijke thema’s,  
vestigingsklimaat, kennisinfrastructuur, regiobranding, regionaal innovatie klimaat , aansluiting 
onderwijs en arbeidsmarkt, et cetera).  
• De mogelijkheden die de energiet ransitie, groene economie en koppelkansen bieden om de regio 
een vernieuwde impuls te geven . 
- O.a: Ontwikkel richtingen  voor de NAM en overige gas gerelateerde industrie in Drenthe om het 
maatschappelijk rendement voor  de regio te behouden/vergroten.  </pre>

====================================================================== Einde pagina 846 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 847 ======================================================================

<pre>13-02-2018  - O.a.: Ontwikkelrichtingen voor nieuwe verdienmodellen, banen en scholingstrajecten om de 
mogelijkheden in de toekomst te kunnen verzilveren.  
- O.a: Schetsen van aanbevelingen voor de toekomst , nader onderzoek.  
 
Onderzoeksfactoren  
 
Het ver minderen van de aardgasproductie heeft in meer en mindere mate invloed hebben op een 
aantal factoren. De mate van de impact moet nader worden onderzocht voor een tweetal momenten ; 
Voordat de aardgasproductie werd gereduceerd en het heden . De volgende onderzoeksfactoren 
spelen daarbij onder meer een rol :  
• Social e economi e: Werkloosheid, inkomstenbronnen, bestee dbaar inkomen, gemiddeld salaris, etc.  
• Social e demografi e: Opleidingsniveau, leeftijdsopbouw , etc. 
• Investeringsvolume : Assets,  investeringsvolume, toegevoegde economische waarde    
• Regional e economi e (krachtenveld) : Sectorstructuur , kennisinfrastructuur, aansluiting onderwijs -
arbeidsmarkt , etc. 
 
 
Hoofdvragen  per onderzoeksfactor:  
1. Wat was de stand van zaken in het jaar voorafgaand aan de vermindering van de 
aardgasproductie ? (Nulmeting ) 
 
2. Wat is de stand van zaken  in het heden ? 
 
3. Wat zijn mogelijke toekomstige scenario’s  - met in achtneming van (maatschappelijke) 
ambities en doelstellingen - in Drenthe  met de beoogde vermindering van de 
aardgasproductie ? (Indicatie ) </pre>

====================================================================== Einde pagina 847 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 848 ======================================================================

<pre>    Hoofd- en subvragen    1. Wat was de stand van zaken in het jaar voorafgaand aan de vermindering van de aardgasproductie? (Nulmeting)    Sociale Directe werkgelegenheid bij de NAM in het jaar voorafgaand aan de vermindering van de aardgasproductie (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar  economie opleidingsniveau, percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)  Indirecte werkgelegenheid bij toeleveranciers in het jaar voorafgaand aan de eerste inperking van de gasproductie (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar  op percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)    Werkloosheid in provincie Drenthe gas gerelateerde industrie (indicatie)  Bestedingseffect van werknemers in de regio (percentage werknemers woonachtig in Drenthe en brutoloonsom)  Besteedbaar inkomen p.p. in provincie Drenthe    Sociale Opleidingsniveau werknemers NAM  demografie    Leeftijdsopbouw personeel en leveranciers NAM  Aantal medewerkers woonachtig in de provincie Drenthe.    Investeringsvol .  Investeringsvolume van de NAM in de regio Drenthe    Krachtenveld _| Analyse van het krachtenveld waarin de aardgasindustrie (NAM en toeleveranciers in Drenthe) zich begeeft (kansen en bedreigingen)  2. Wat is de stand van zaken in het heden?    Sociaal- Directe werkgelegenheid bij de NAM (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar opleidingsniveau, percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)  economisch    Indirecte werkgelegenheid bij toeleveranciers (uitgesplitst naar locaties, opbouw naar opleidingsniveau, percentage van hoger opgeleide banen in Drenthe)    demografisch    Vertrek ex-medewerkers uit de regio (indicatie)         13-02-2018</pre>

====================================================================== Einde pagina 848 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 849 ======================================================================

<pre>    Investeringsvol . - .  ume 9 Investeringsvolume van de NAM in de regio Drenthe    Krachtenveld | Analyse van het krachtenveld waarin de aardgasindustrie (NAM en toeleveranciers in Drenthe) zich begeeft (kansen en bedreigingen)  3. Wat zijn mogelijke toekomstige scenario's in Drenthe met het oog op de energietransitie, groene economie en andere koppelkansen? (Indicatie)  Kwalitatieve analyse van de mogelijkheden in de toekomst. Onderwerpen die hier onder meer aan bod kunnen komen zijn:    Algemeen inzicht in de ambities van de aandeelhouders van NAM binnen de energietransitie en groene economie.  Algemeen inzicht in de ambities van de huidige contractors van de NAM   Huidige kennis en innovatiemogelijkheden binnen de NAM en toeleveranciers (R&D agenda)   Globaal inzicht in mogelijkheden om bestaande infrastructuur in te zetten voor andere doeleinden    Globaal financieringsomvang benodigd vanuit het Rijk  Globaal investeringsvolume van de NAM in de regio Drenthe in de toekomst         13-02-2018</pre>

====================================================================== Einde pagina 849 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 850 ======================================================================

<pre>Date : 26-3-2019 12:30:53
F
rom  :  
T
S
ubject : Overleg Provincie en Drentse gem eenten/Drenthe 4.0
2.70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 850 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 851 ======================================================================

<pre>Date : 19-4-2018 10:40:08
Cc :   @drenthe.nl, "   @drenthe l,   assen.nl, "Ronald Stoffelsm a"
R.Stoffelsm a@assen.nl
Subject : poho
Attachm ent : Mem o POHO Econom ie NAM20180418.docx;2018-01-25 Concept sam enw erkingsagenda m et de NAM.docx;Plan van Aanpak NAM
20180418.pdf;im age001.png;im age002.png;
 
Voor poho .
Betreft NAM onderwerp.
 
 
 
Met vriendelijke groeten,
 
 
    
 
We s te rbri nk 1
9400 AC As s e n
(+31) 0592  
(+31) 06 
 
 
 
2.71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 851 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 852 ======================================================================

<pre>Pagina 1 
  
Advies/Vraag   
• Kennisnemen van proces samenwerking NAM, gemeente Assen en provincie Drenthe om im-
pact gasreductie en mogelijke toekomstige scenario’s in kaart te brengen.   
• Instemmen met bestuurlijke opdracht om dit proces te trekken vanuit de provincie Drenthe  in 
samenwerking met de gemeente Assen en de NAM . Totaal maximaal EUR 150.000, - geza-
menlijk te financieren door de NAM, de gemeente Assen, en de provincie Drenthe, met als lo-
gische p artners de andere 2 noordelijke provincies (Friesland en Groningen).  
• Besluit nemen over het uitvoeren van een impactanal yse op Noord Nederlandse schaal  
• Besluit nemen over de breedte van de aanpak: welke stakeholders dienen er minimaal te wor-
den betrokken?  
 
 
Inleiding   
Het dichtdraaien van de gaskraan (sinds 2012) heeft economische gevolgen voor de regio, voor Dren-
the, de gemeente Assen en de NAM. Het besluit om de gaskraan volledig dicht te draa ien op korte ter-
mijn (dat betekent het stoppen met produceren va nuit het Groningse aardgasveld), heeft naast een 
impact op de werkgelegenheid ook maatschappelijke impact (zie verder bijlage Introductie bijlage 
NAM)  
NAM, gemeente Assen en provincie Drenth zijn gezien deze ontwikkelingen begin 2018 gestart met 
het ontwikkelen van een samenwerkingsagenda (zie verder bijlage).  
Op 16 april is tijdens het bezoek aan Minister Wiebes de vraag uitgesproken of de veelheid van  banen 
(een schatting van 20.000 wordt genoemd) zich niet automatisch herstellen via natuurlijk verloop.  
 
Een eerste stap is om samen met Noord Nederlandse stakeholders een impactanalyse uit te voeren 
naar de effecten van reductie Groningse aardgasproductie.  De analyse dient onder meer als onder-
bouwing dat compensatie van de banen via natuurlijk verloop al dan niet mogelijk is. Hiervoor zullen 
een aantal toekomstscenario’s (op hoofdlijnen) worden uitgewerkt, die mede kunnen ondersteunen bij 
de gesprekken met het Rijk.  
Parallel hieraan is het van belang om de communicatie met de belangrijkste stakeholders en het Rijk 
goed te organiseren. Zodat communicatie met bijvoorbeeld media en het Rijk via eenzelfde geluid en 
mogelijk eenzelfde kanaal verl oopt.  
 
 
Argumenten  
1. Inzicht in de impact van het gasbesluit op de economische situatie is voor de provincie Dren-
the van belang voor het gefundeerd inzetten op het behoud van werkgelegenheid. Het in 
beeld brengen van de mogelijke scenario’s (economische kans en op langere termijn zonder 
de inzet van Gronings aardgas) biedt perspectief voor toekomstig beleid.  
2. Reductie aardgas heeft impact op Noord Nederlandse economische situatie, daarom is het 
van belang om samen met de relevante stakeholders (VNO NCW, etc) ee n eenduidig geluid Memo POHO  Economie   
 
Gedeputeerde   
Henk Brink  en Tjisse Stelpstra  
Afschrift   en Ronald Stoffelsma (Gemeente Assen)  
Datum  17-4-2018  
Poho datum  25-4-2018  
Opsteller   
Afgestemd met  Erik Bos,  
Onderwerp  NAM Impactanalyse en toeko mstscenario's energietransitie N oord N ederland  
Doel memo    Ter discussie  
 Ter informatie  
 Ter besluitvorming   
Bijlage  Concept samenwerkingsagenda NAM, gemeente Assen, provincie Drenthe  
(WORD) en  Introductie aanpak NAM (PPT)  
Naar GS  Ter afstemming  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 852 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 853 ======================================================================

<pre>Pagina 2 
 te laten horen richting het Rijk. Zowel de impactanalyse als een eenduidige communicatiestra-
tegie dient hierbij als input.  
3. Behoud werkgelegenheid en versterken concurrentiekracht door actief in te spelen op de kan-
sen en ontwikkelingen di e ontstaan door de reductie van het Groningen aardgas, zoals de 
overgang naar duurzaam en het vrijkomen van arbeidspotentieel.  
 
 
Vervolgstappen (aanpak/uitvoering ) 
In navolging van een positief besluit is de insteek van de vervolgstappen als volgt : 
 
• Ambtel ijke ronde langs de provincies  en grootste gemeenten .   
• Opdracht  externe ondersteuning ( impactanalyse en multi -criteria analyse, communicatiestrate-
gie). 
• Bijeenkomst met de belangrijkste Noord Nederlandse stakeholders (gedacht wordt onder 
meer aan de drie p rovincies, 4 grootste Noordelijke gemeenten Leeuwarden, Groningen, As-
sen en Emmen, Gasunie, Gasterra, NAM, VNO NCW, afvaardiging MKB, afvaardiging belang-
rijkste toeleveranciers) om breedte impactanalyse vast te stellen.  
• Met input van de belangrijkste stake holders de communicatiestrategie richting het Rijk opstel-
len en in werking stellen.  
• De uitkomsten van de analyse en de toekomstscenario’s worden uitgewerkt tot een plan  in sa-
menspraak met EZK  (inclusief benodigde financiering ). 
 
NB: waar nodig  wordt  afstem ming gezocht met EBNN.   
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 853 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 854 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 854 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 855 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 855 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 856 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 856 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 857 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 857 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 858 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 858 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 859 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 859 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 860 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 860 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 861 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 861 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 862 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 862 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 863 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 863 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 864 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 864 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 865 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 865 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 866 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 866 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 867 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 867 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 868 ======================================================================

<pre>Date : 2-5-2018 11:59:22
F
T
o : "   assen.nl, "   @assen.nl
C
S
ubject : Pressure cooker Energietransitie (NAM)
A
ttachm ent : im age001.png;
H
 
J
ullie weten inmiddels, dat ik het dossier ‘NAM’ van   heb overgenomen. Naar ik begrepen heb, zijn jullie momenteel op vakantie en is het de vraag in hoeverre
 
zich verder nog met het dossier bezighoudt. Maar er zijn ontwikkelingen 
h
ier, waarvan ik jullie in elk geval op de hoogte wil stellen. En het gaat in zo’n stroomversnelling,
d
at ik Ria ook maar even meeneem – in de hoop dat zij wel aanwezig is/mail leest.
 
V
orige week woensdag (25 april) hebben we het voorstel van   voor een impact- en scenariostudie naar de gevolgen en mogelijke kansen van het gasbesluit
b
z
ij eigenlijk op heel korte termijn een Drents plan aan Wiebes willen voorleggen, dat evt. nog meegenomen
k
an worden in de onderhandelingen rond het energieakkoord. Dat betekent dat er begin juni ‘iets’ moet liggen.
 
W
e zijn nu bezig met een voorstel voor een driedaagse pressure cooker die dat Drentse plan op moet leveren. Het zal gezien het korte tijdsbestek geen volledig uitgewerkt plan
w
orden. Maar het moet de belangrijkste projecten/plannen voor 
d
e korte termijn bevatten en eventuele andere nader in te vullen programmalijnen.
H
et idee is om de volgende stappen te zetten:
-
 
         
2
2 mei: ambtelijke inhoudelijke voorbereiding van de ambities op de verschillende thema’s. Met economie en energiemensen van provincie, belangrijkste gemeenten en
N
AM. Dit moet leiden tot een soort concept agenda/plan.
-
 
         
2
8 mei: sessie met ook andere stakeholders als bedrijven, onderwijs, VNO NCW. Toetsen en aanvullen van het concept plan.
-
 
         
3
1 mei: bestuurlijke bijeenkomst om commitment uit te spreken voor het plan (intentie voor opvolging).
-
 
         
4
 juni: plan naar Wiebes en evt. klimaattafel.
 
D
at betekent dat er nu simpelweg geen tijd is om een diepgaande impactanalyse enz. uit te voeren. We zullen wel proberen een nadere onderbouwing van de noodzaak te geven.
E
n neemt niet weg, dat er naast dit snelle traject in noordelijke 
v
erband een diepgaander traject kan lopen, waarbij we dan de input vanuit Drenthe al hebben voorbereid.
 
H
et concrete voorstel voor de pressure cooker ligt bij ons maandag as. voor in een gezamenlijk overleg met Tjisse en Henk en dinsdag de 8
e
 
in GS. Als er dan een klap op gegeven
w
ordt, gaan we echt los.
W
e zijn bezig om de NAM hierbij aan te haken. Er is contact tussen Jetta Klijnsma en Gerald Schothorst geweest waarbij ze zelf met het idee van een snelle slag gekomen zijn. De
h
ouding van de NAM is tot nog toe positief.
 
J
ullie worden uiteraard uitgenodigd voor de sessie van 22 mei. En als jullie namen hebben van energiecollega’s die aangehaakt moeten worden, houd ik me aanbevolen.
 
Z
ijn jullie in elk geval bijgepraat. Wordt vervolgd!
 
M
et vriendelijke groet,
 
i
 
 
T
e
am Economie
P
ostbus 122
9
400 AC Assen
 
  
 
    
E
 
.
l @drenthe.nl
 
2.72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 868 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 869 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe)</pre>

====================================================================== Einde pagina 869 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 870 ======================================================================

<pre>Date : 22-6-2018 12:54:21
F
rom  :  
T
o : "   @assen.nl,   @assen.nl
C
a
ssen.nl
S
ubject : Rapport Berenschot Drenthe 4.0
A
ttachm ent : 2018-06-22 Collegem em o 
n
.a.v. rapport Berenschot.docx;
D
 
B
ijgaand het collegememo n.a.v. het rapport van Berenschot Drenthe 4.0 Voortbouwen op de energie van Drenthe. Complicerende factor is, dat er nog druk gesleuteld wordt aan
d
e eindversie van het rapport en de oplegger, waarover we gisteren met de collega’s van de provincie afspraken gemaakt. Het is met recht een ‘pressure cooker’. De oplegger, op
b
asis waarvan een inspanningsverplichting in het stakeholdersoverleg van komende woensdag wordt gevraagd, wordt aan het eind van de middag/begin van de avond in concept
n
aar jou toegestuurd (en in CC naar ,  en mij); GS vraagt geen bestuurlijk commitment op het rapport zelf.  In bijgaand memo hebben we aangegeven welke
e
lementen er wat ons betreft in elk geval in zouden moeten; elementen die niet of onvoldoende in het rapport van Berensschot staan.
 
A
an jou de vraag of het memo voor jou voldoende houvast biedt om door te sturen naar het college, mede in het licht van het geplande stakeholdersoverleg op komende
w
oensdag.
 
I
ndien jij in het weekend behoefte hebt om over de oplegger te sparren, hoor ik het graag en proberen we daar een geschikt moment voor te vinden.
 
J
ouw reactie zie ik met belangstelling tegemoet.
 
G
roet,
 
 
 
2.73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 870 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 871 ======================================================================

<pre> 
 
  
 
M e m o  
Naam team  : Beleid 
Steller :  
Aan : Het College van burgemeester en wethouders  
Datum : donderdag 21 juni 2018  
Onderwerp  : Rapport Berenschot Drenthe 4.0 Voortbouwen op de energie van Drenthe  
 
Op 20 juni hebben wij ambtelijk de conceptversie van het rapport ‘Drenthe 4.0 Voortbouwen 
op de energie van Drenthe’ opgesteld door Bureau Berenschot op verzoek van de provincie 
Drenthe gekregen. Dit rapport hebben wij ambtelijk op 21 juni met de provincie  besproken. 
Gezamenlijk hebben wij geconstateerd, dat het rapport qua toonzetting en presentatie van 
gegevens nog de nodige  aanpassing behoeft.  De urgentie en omvang van de problematiek 
kan op basis van de beschikbare gegevens veel duidelijker gepresenteer d worden.  Op 21 
juni hebben wij de collega’s van de provincie een aantal voorstellen voor aanpassingen 
gedaan.  
 
Bovendien hebben wij gezamenlijk met de collega’s van de provincie geconstateerd, dat het 
rapport een oplegger nodig heeft. Een concept -oplegger wordt waarschijnlijk vrijdag 22 juni 
aan het eind van de dag rechtstreeks naar wethouder Leemrijse gestuurd.  De 
gedeputeerden Stelpstra en Brink hebben aangegeven op 27 juni een bijeenkomst met de 
belangrijkste stakeholders te willen organ iseren . Tijdens deze bijeenkomst is er gelegenheid 
om de inhoud van de oplegger te bespreken. Daarnaast is het de bedoeling om alle 
stakeholders tijdens de bijeenkomst de inhoud van deze oplegger te laten onderschrijven ; de 
stakeholders spreken zich daarbi j uit om zich in te spannen om de ontwikkelperspectieven 
daadwerkelijk te realiseren.   
 
Op 26 juni worden het rapport van Bureau Berenschot  en de oplegger voor de eerste keer in 
het college van Gedeputeerde Staten (GS) besproken. De tijdsdruk die GS zichze lf heeft 
opgelegd, komt voort uit de wens/afspraak om oplegger en rapport nog voor het zomerreces 
aan minister Wiebes aan te kunnen bieden.   
 
Het gegeven dat de concept -oplegger op dit moment nog niet beschikbaar is, maakt in dit 
memo nog niet inhoudelijk  op een tekst gereageerd kan worden. Wel geven we in dit memo 
aan welke aspecten o.i. in dit memo aan de orde moeten komen.  
 
Het rapport van Berenschot schetst de impact van het gasbesluit op de economie van 
Drenthe. Ook wordt bij benadering weergegeven we lk verlies aan werkgelegenheid in de 
delfstoffenwinning in de voorafgaande jaren al heeft plaatsgevonden. Daarnaast worden een 
viertal ontwikkelperspectieven geschetst, te weten:  
- Maximaal hergebruik van in Drenthe aanwezige gasinfrastructuur  
- Doorontwikkeli ng van een cluster en kenniscentrum rond geothermie  
- Impuls in praktijkgericht onderwijs en human capital voor de energietransitie  
- Kringlopen van energie en grondstoffen sluiten: in de praktijk brengen en 
doorontwikkelen.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 871 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 872 ======================================================================

<pre>Assen is hierbij het logische centrum voor het kenniscentrum rond geothermie, gezien de 
aanwezige kennis van de NAM op dit gebied. Daarnaast kan de impuls in praktijkgericht 
onderwijs en human capital voor de energietransitie deels in Assen landen.  
 
 
 
 
  
 
 
 
  
.   
 
 
  
 
   
 
Het doel van de oplegger en het rapport is tweeërlei, te weten:  
- Minister Wiebes de urgentie van het probleem in Drenthe te laten onderkennen  
- Het verkrijgen van commitment van de minister om regio en Rijk samen te laten 
werken aan de opl ossing  
 
 
. 
 
 
 
 
 
 
  
  
 
 
 
   
. 
 
Afgezien van het feit dat de oplegger nog niet beschikbaar is, is het op dit moment nog 
onvoorspelbaar hoe zowel de provincie Drenthe als de NAM tegen het resultaat aankijken. 
De dynamiek die dit proces de komende week krijgt is daarmee niet goed in te schatten.  Om 
meer zicht te krijgen op het regionale krachtenveld verdient het o.i. aanbeveling dat de 
provincie  het stakeholdersoverleg op 27 juni sowieso door laat gaan.   
 
Met de vestiging van de NAM in Assen neemt de gemeente een bijzondere positie als 
stakeholder in; te meer daar de werkgelegenheid bij de NAM fors zal afnemen.  
 
   
 
  
. 
 
Aan het college wordt gevraagd richting te geven aan de volgende onderwerpen : 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 872 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 873 ======================================================================

<pre>- Leidt de opl egger bij het rapport van Bureau Berenschot tot voorstellen  voor 
wijzigingen/aanpassingen  van de concept tekst ? 
- Wil het college zich komende woensdag al uitspreken om zich samen met de andere 
stakeholders in  te spannen om de ambities van de oplegger te realiseren?  
- Wil het college samen met GS positie bepalen naar  de directie van de NAM en 
minister Wiebes?  
- Zo ja, op welke wijze wordt hie r bij voorkeur vorm en inhoud aan gegeven?          
 
     </pre>

====================================================================== Einde pagina 873 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 874 ======================================================================

<pre>Date : 4-4-2018 14:36:02
F
T
S
ubject : RE: 
H
ebben de bestuurders wel de beeld van de impact. Hebben ze een strategie. 
K
ortom is er memo voorbereid met een indicatie van de  impact. Dat deze zo groot en maats schappelijk breed is dat er b.v commisie Wijfels moet komen om de omva g 
v
an de  problematiek te verkennen ende transitie mogelijk begeleid. Of moeten wij als Assen iets 
o
pzet via ons opperhoofd 
O
utlook voor Android
 downloaden
G
r
oet 
From:
 
 
S
e
nt:
 
Wednesday, April 4, 2018 2:19:54 PM
T
o:
 
S
ubject:
 
RE:
 
D
ag l
 
D
e afspraak is op 17 april. Vooralsnog schat ik in dat het niet te laat is. Gisteren hoorde ik dat Klijnsma, Stelpstra en  volgende week bij Wiebes op 
b
ezoek gaan n.a.v. het
g
asbesluit. En op 15 april gaat Klijnsma bij Schotman op bezoek.
T
ijdens het overleg dat we vorige week met de NAM hadden, gaf de NAM ook aan dat een insteek op Noord-Nederlandse schaal wat hun betreft de voorkeur heeft. 
i
  zit er
n
og iets anders in vanwege het feit dat Groningen het dossier wat angstvallig bij zich houdt. Dat moet bestuurlijk opgelost worden.
 
I
k ga zo dadelijk een concept-reactie naar de provincie voorbereiden op de mail van i   die ik jou gisteren heb doorgestuurd. Ik laat je het concept 
w
el lezen;
b
eoordeel aan de hand daarvan of de afspraak nog steeds te vroeg is. We houden contact.
 
G
roet,
 
 
 
      
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
woensdag 4 april 2018 13:37
A
an:
 
O
nderwerp:
 
H
eb je DvhN gezien. Rutte en Wiebes op bezoek. Hebben met de provincie een afspraak pas om 19 april. Missen we niet zo de boot?.
O
utlook voor Android
 downloaden
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
g
emeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, 
g
edateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 874 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 875 ======================================================================

<pre>Date : 28-11-2017 15:22:52
Subject : RE: afspraak m et NAM / gem eene Assen en provincie Drenthe
Beste ,
 
Dank voor de snelle reactie.
Ik zal de uitnodiging morgen versturen.
 
Met vriendelijke groet,
 
  
 
Telefoonnummer (0592) 3    . . .    i
 
Provincie Drenthe
Westerbrink 1
9405 BJ Assen
 
Postbus 122
9400 AC Assen
Telefoonnummer (0592) 36 55 55
 
 
 
Van:
  i  [mailto: @assen.nl] 
Verzonden:
 dinsdag 28 november 2017 15:21
Aan:
  
Onderwerp:
 RE: afspraak met NAM / gemeene Assen en provincie Drenthe
 
Beste ,
 
Ik begon al aan mezelf te twijfelen; ik ben blij dat je hebt kunnen achterhalen waarom de uitnodiging mij niet bereikt had.  Ik heb de afspraak op 8 december inmiddels in mijn
agenda genoteerd.
 
Met vr. gr.,
 
 
 
 
 
Van:
mailto: . @drenthe.nl
] 
Verzonden:
 dinsdag 28 november 2017 15:15
Aan:
   
i i @assen.nl
>
Onderwerp:
 
afspraak met NAM / gemeene Assen en provincie Drenthe
 
Beste ,
 
Helaas is het mail adres met @assen.com verzonden, vandaar dat ik geen reactie heb ontvangen. Excuses hiervoor.
Het  voorstel 8 december 09.00 – 10.30 uur, locatie NAM past het best in ieders agenda.
 
Ter informatie het gaat om de volgende afspraak:
Afspraak:
-
          
Onderwerp: Verkennen van de mogelijkheden tot initiatieven in energietransitie en economische ontwikkelingen
-
          
Duur: ca 1 1/2 uur
-
          
Locatie: NAM
-
          
Uitnodigen:
o
   
NAM
  
    
  
    
o
   
Gemeente Assen
§
  
Ronald Stoffelsma
§
  
o
   
Prov Drenthe
§
  
Erik Bos
§
  
 
§
  
 
 
Graag reactie!
 
Met vriendelijke groet,
 
 
 
Provincie Drenthe
Westerbrink 1
9405 BJ Assen
 
Postbus 122
9400 AC Assen
Telefoonnummer (0592) 36 55 55
 
Disclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
gemeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 875 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 876 ======================================================================

<pre>Date : 27-6-2018 11:08:44
From  : 
@shell.com
To : @drenthe.nl" @drenthe.nl, @drenthe.nl" @drenthe.nl,   assen.nl,  
@assen.nl, @shell.com " @shell.com , 
@shell.com " 
Cc : @drenthe.nl" @drenthe.nl
Subject : RE: Agenda 21 juni gem eente Assen/NAM/Provincie
Dag , ik zou kunnen. Groet, 
 
From:
   [mailto: . @drenthe.nl] 
Sent:
 donderdag 21 juni 2018 22:08
To:
   . @drenthe.nl>;  i i  . @assen.nl>; '  ' . @assen.nl>; l    
 . @assen.nl>
Cc:
Subject:
 RE: Agenda 21 juni gemeente Assen/NAM/Provincie
 
Beste allemaal,
 
De provincie en de gemeente Assen hebben vandaag een overleg gehad zonder de NAM. We hebben het moment aangegrepen om een nieuwe datum af te stemmen voor het
vervolgoverleg met gemeente Assen/NAM/Provincie.
 
Schikt het voor iedereen op donderdag 5 juli van 10 tot 11.30uur?
 
Alvast dank voor de reacties.
 
Met vriendelijke groet,
 
Van:
   
Verzonden:
 dinsdag 19 juni 2018 15:20
Aan:
@drenthe.nl
i i @assen.nl
. @assen.nl
>; '
i @shell.com'
. l @shell.com
>; il @shell.com' 
il @shell.com
. l@assen.nl
i @shell.com
@drenthe.nl
>
CC:
 
i @drenthe.nl
>
Onderwerp:
 
Agenda 21 juni gemeente Assen/NAM/Provincie
 
Beste allemaal,
 
Komende donderdag 21 juni hebben we het vervolgoverleg aangaande de samenwerkingsagenda.
We willen ondanks een aantal afmeldingen het overleg toch door laten gaan. Er valt genoeg te bespreken en alle partijen zijn vertegenwoordigd.
Bijgaand treffen jullie de agenda aan.
 
Het rapport wordt vandaag nagestuurd.
 
Tot donderdag.
 
Groet,
 
Van:
   
Verzonden:
 dinsdag 22 mei 2018 21:53
Aan:
. @drenthe.nl
. i i @assen.nl
. @assen.nl
. l @shell.com
>; ' il @shell.com' <
il @shell.com
. l@assen.nl
i @shell.com
@drenthe.nl
>
CC:
 
. i @drenthe.nl
>
Onderwerp:
 
RE:20180329 NAM Provincie Gemeente Assen
 
Beste allemaal,
 
Vandaag heeft de eerste sessie (in de serie van de pressure cooker) plaatsgevonden. Een afvaardiging vanuit economie en energie van de Gemeente Assen, Gemeente Emmen,
provincie Drenthe en de NAM waren hierbij aanwezig, waaronder  l    i          en
ondergetekende. Er is met de betrokkenen een beeld geschetst van het krachtenveld wat als input zal dienen voor de stakeholderbijeenkomst op 5 juni.
 
In dit kader zouden we graag op korte termijn weer even bij elkaar komen. Het doel is onder meer om het proces (zoals de lobby richting Wiebes) te bespreken, maar ook om een
blik te werpen op de toekomst nadat het plan is ingediend.
 
Het voorstel vanuit de provincie is om het vervolgoverleg plaats te laten vinden op 31 mei van 10.30-12.00 uur of van 13.30-15.00 uur.
Ik verneem graag of het schikt en anders gaan we kijken naar een andere datum (bij voorkeur voorafgaand aan 5 juni).
 
Alvast bedankt voor de reactie.
 
Groet,
 
Van:
   
Verzonden:
 donderdag 17 mei 2018 12:23
Aan:
@shell.com' ; @shell.com' ; ' . l@assen.nl' ;
Onderwerp:
 RE: Overleg 20180329 NAM Provincie Gemeente Assen
 
Beste allemaal,
 
Naar aanleiding van ons overleg op 29 maart jl. treffen jullie bijgaand het aangepaste gespreksverslag aan. Hierin zijn de opmerkingen 1 op 1 overgenomen.
 
Ontwikkelingen
Inmiddels heeft er ook een aantal ontwikkelingen plaatsgevonden, zoals de meeste bekend. Maar voor de volledigheid zet ik er hier een aantal op een rij:
2.76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 876 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 877 ======================================================================

<pre>Op 16 april jl. heeft een gesprek plaatsgevonden tussen de provincie Drenthe gedeputeerden dhr Brink en dhr Stelpstra en CvdK Klijnsma en de Minister van Economische
Z
aken en Klimaat Wiebes. Hieruit kwam naar voren dat de minister Wiebes vooral interesse heeft 
i
n een plan vanuit de provincie hoe om te gaan met de reductie van
G
ronings aardgas en behoud werkgelegenheid.
Op 18 april jl. heeft een kennismakingsgesprek plaatsgevonden tussen de CvdK Klijnsma en de CEO van de NAM dhr Schotman. In dit overleg is afgesproken om een pressure
c
o
oker 3-daagse te organiseren, waarbij ingegaan wordt op de impact van reductie Gronings 
a
ardgas, en toekomstige scenario’s.
Op dinsdag 15 mei jl. heeft GS akkoord gegeven voor het organiseren van de pressure cooker zoals hierboven beschreven met het oog op de werkgelegenheid en de impact
o
p Noord Nederlandse schaal voor Drenthe
 
P
ressure Cooker
N
aar aanleiding van bovenstaande ontwikkelingen is er vanuit de provincie Drenthe een eerste begin gemaakt voor de contouren van deze pressure cooker. Aangezien er bij
v
oorkeur een eerste plan aan Wiebes wordt 
g
epresenteerd voor de vakantieperiode wordt de pressure cooker in mei/juni gehouden.
 
D
e volgende organisatorische acties zijn alvast in gang gezet:
1.
 
E
erste pressure cooker sessie: Dinsdag 22 mei van 13 tot 15uur vindt er een eerste sessie plaats. Dit betreft het uitvoeren van een krachtenveld analyse. Naast medewerkers
v
anuit de provincie zal hierbij vanuit de NAM   aanschuiven. Uiteraard zijn 
a
ndere medewerkers hiervoor ook welkom. Vanuit de gemeente Assen nemen 
 
en   deel. Vanuit de gemeente Emmen zal ook een afvaardiging aanwezig zijn.
2.
 
T
weede pressure cooker sessie: Dinsdag 5 juni. Het doel van deze sessie is om samen met de stakeholders de scope van de impactanalyse en mogelijke toekomstscenario’s
(
richtingen) vast te stellen. Deze sessie zal bestuurlijk worden afgetrapt. Het zou mooi zijn 
a
ls dit zowel vanuit de provincie, de gemeente Assen als de NAM kan worden
i
ngevuld.
3.
 
D
erde pressure cooker sessie: Datum en vorm nog nader te bepalen. Het doel van deze sessie betreft het bespreken van de uitkomsten van de impactanalyse en de
t
oekomstige scenario’s.
 
B
erenschot ondersteunt bij bovenstaand proces en de analyse.
 
O
verleg
G
raag bespreken we onder meer met jullie de verdere inhoudelijke insteek en invulling van de pressure cooker. In navolging van ons overleg op 29 maart jl. wil ik hierbij een
v
oorstel doen om een vervolgoverleg 
i
n te plannen in de week van 21 of 28 mei. Vanuit de provincie Drenthe zal   aanschuiven in de plaats van  .
W
e komen spoedig met een datumvoorstel.
 
M
ochten er nog vragen zijn over bovenstaande, schroom dan niet om contact op te nemen met ondergetekende of  .
 
M
et vriendelijke groet,
 
 – 
 
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
donderdag 12 april 2018 21:37
A
an:
 
.
@drenthe.nl
.
@
drenthe.nl
. @assen.nl
.
@
assen.nl
>;
.
l @shell.com' <
@
shell.com
>; ' l @shell.com' <
.
@
shell.com
@
as
sen.nl
>;
@
s
hell.com' 
@
shell.com
>
On
derwerp:
 RE: Overleg 20180329 NAM Provincie Gemeente Assen
 
Beste allen,
 
Bijgaand ontvangen jullie het gespreksverslag met de acties en afspraken naar aanleiding van het gesprek op 29 maart jl.
 
Op- en aanmerkingen zijn welkom.
 
Met vriendelijke groet,
 
 
 
Van:
   
Verzonden:
 donderdag 29 maart 2018 13:15
Aan:
@drenthe.nl
@
drenthe.nl
@
assen.nl
@
assen.nl
>;
.
l
@shell.com' <
@
shell.com
>; ' l @shell.com' <
.
@shell.com
@
as
sen.nl
>;
@
shell.com' <
@
shell.com
>
O
n
derwerp:
 
Overleg 20180329 NAM Provincie Gemeente Assen
 
B
este allen,
 
N
aar aanleiding van het verkennende en constructieve overleg van vanmorgen ontvangen jullie hierbij de beloofde informatie:
1.
 
D
e brief die het college aan Wiebes gestuurd heeft begin dit jaar. (Brief Wiebes 15-2)
2.
 
D
e toelichting op een impactanalyse met het oog op de gevolgen voor de provincie Drenthe voor het terugdringen van de aardgaswinning. (Impactstudie Drenthe NAM
2
0180327)
3.
 
H
et onderzoek van de RUG student uit 2014 (1_Scriptie Lisa van der Molen- als er niets meer valt te winnen….). Met dank aan  l .
4.
 
U
itnodiging voor de Matchmaking Day
 
A
d2.
W
e zien graag jullie reactie uiterlijk komende donderdag 5 april a.s. op de volgende onderdelen:
a.
 
H
et idee om een impactanalyse uit te voeren in relatie tot het reduceren van de aardgaswinning (kleine velden, en Groninger gas).
b.
 
D
e scope van het onderzoek (stakeholders) betreft nu de provincie Drenthe
c.
 
D
e belanghebbenden van het onderzoek zijn de NAM, de provincie Drenthe en de gemeente Assen
d.
 
H
et doel van het onderzoek is het leveren van input om het gesprek aan te gaan met het Rijk en met de andere provincies. En daarnaast kunnen de uitkomsten van het
o
nderzoek fungeren om de energietransitie scenario’s verder uitwerken in de provincie Drenthe 
(
als blauwdruk).
e.
 
T
iming van het onderzoek is voorzien op korte termijn (komende maand).
U
iteraard zou er ook een trapsgewijze aanpak mogelijk zijn, waarin begonnen wordt met Drenthe (hoofdkantoor NAM) en vervolgens het onderzoek wordt uitgebreid met de
a
ndere provincies.
 
A
d3.
E
enieder bekijkt de scriptie en de mate waarin de uitkomsten voldoen aan de vraag die er ligt omtrent de impact reductie aardgaswinning.
T
evens verzoek aan alle partijen om feedback te geven komende donderdag 5 april a.s.
 
A
d 4.
J
ullie zijn van harte welkom. Ook om vragen in te brengen.
 
E
en gespreksverslag, een voorstel voor een vervolgwerksessie en input voor het gesprek tussen de Commissaris van de Koning Jetta Kleinsma en Gerald Schotman volgt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 877 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 878 ======================================================================

<pre> 
Met vriendelijke groet,
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 878 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 879 ======================================================================

<pre>Date : 16-11-2018 09:21:43
F
T
 
@berenschot nl, @drenthe.nl'" @drenthe.nl
C
a
S
ubject : RE: Agenda Bestuurlijk overleg Drenthe 4.0 20 novem ber 2018
D
ag  en ,
 
B
edankt voor de agenda. Ik begrijp dat er verder geen stukken zijn en dat het onderwerp lobby nog niet staat geagendeerd.
 
I
k neem aan, dat de bestuurders bij het overleg ambtelijke ondersteuning meenemen.
 
T
ot dinsdag.
 
G
roet,
 
 
 
 
 
V
an:
 
 
 
V
erzonden:
 
donderdag 15 november 2018 21:40
A
an:
 
l . @shell.com; @rendo.nl; a.bruinsslot@drenthecollege.nl  . @emmen.nl; l  i  . i @assen.nl>
C
C:
 
@
drenthe.nl
O
nderwerp:
 
Agenda Bestuurlijk overleg Drenthe 4.0 20 november 2018
 
G
eachte heer/mevrouw,
 
B
ijgaand treft u de agenda aan voor het bestuurlijke overleg Drenthe 4.0 van komende dinsdag.
W
e zien u graag de 20
e
 
om de verdere uitwerking van Drenthe 4.0 te bespreken.
 
D
aarnaast bent u van harte welkom om aanwezig te zijn bij het aanbieden van het plan Drenthe 4.0 aan het kabinet, dit vindt plaats op woensdag 21 november van 11.30 tot 12.30uur in
A
ssen (Westerbrink 1). Directeur-generaal Sandor Gaastra zal het plan namens het kabinet in ontvangst nemen. Er zal verschillende media bij aanwezig zijn. Mocht u hierbij aanwezig willen
z
ijn, dan verzoeken we u om zich aan te melden via een antwoord op deze mail.
 
M
ocht u vragen hebben, dan kunt u hierover contact opnemen met ondergetekende of 
 
 (tijdelijke plaatsvervanger  ) op 
 
M
et vriendelijke groet,
N
amens gedeputeerden Henk Brink en Tjisse Stelpstra,
 
 
 
P
rovincie Drenthe
 
-
 
 
-
------- Oorspronkelijk bericht --------
V
.
@drenthe.nl
>
D
at
um: 01-11-18 21:42 (GMT+01:00)
A
l
@shell.com
@
rendo.nl
>, " i @drenthecollege.nl'"
<
@
drenthecollege.nl
>, "' @emmen.nl'" 
@
emmen.nl
i
@assen.nl
>
C
.
l @shell.com
@at
tero.nl
<
@
emmen.nl
.
@assen.nl
>, "' @drenthecollege.nl'" <
. d
renthecollege.nl
<
@
d
renthe.nl
>
O
nderwerp: Uitnodiging bestuurlijk overleg Drenthe 4.0
 
G
eachte heer/ mevrouw,
 
H
ierbij nodig ik u graag uit voor een bestuurlijke bijeenkomst over de transitieagenda gasbesluit Drenthe, oftewel: Drenthe 4.0. Deze bijeenkomst overleg vindt plaats op 20
n
ovember van 15.00 tot 16.00 uur in het provinciehuis in Assen.
 
D
oel van de bijeenkomst
D
e komende maanden willen we samen met u het programma graag een stap verder brengen met het oog op de gesprekken met het ministerie van EZK. Tijdens dit overleg praten
g
edeputeerden Tjisse Stelpstra en Henk Brink u graag bij over de bestuurlijke ontwikkelingen op dit vlak.
 
H
et doel van de bestuurlijke bijeenkomst is dan ook meerledig:
Elkaar informeren
(Her)bevestigen van commitment
Afspraken maken over de rolverdeling in de uitwerking van het programma
 
A
a
nmelding
G
raag zien wij u op 20 november. Wilt u van tevoren laten weten of u (of een vervanger) aanwezig kunt zijn door een antwoord te sturen op deze mail? Binnenkort ontvangt u de
b
ij deze bijeenkomst de behorende vergaderstukken.
 
V
ragen?
H
eeft u vragen over deze uitnodiging, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende of   (tijdelijke plaatsvervanger  ) op .
 
M
et vriendelijke groet,
 
M
ede namens Henk Brink en Tjisse Stelpstra
 
-
P
rovincie Drenthe
-
 
 
D
isclaimer
T
his e-mail and any attachment it contains is confidential and may contain legally privileged information. 
2.77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 879 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 880 ======================================================================

<pre>If you are not the intended recipient, please note that this e-mail or any attachment may not be copied or disclosed or distributed to others.
If you have received this e-mail by error, please notify the sender immediately by return e-mail, and delete this message. All rights reserved.
This email has been scanned for viruses and malware, and may have been automatically archived.</pre>

====================================================================== Einde pagina 880 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 881 ======================================================================

<pre>Date : 20-11-2018 14:31:57
F
rom  : "Marco Out" M.Out@assen.nl
T
S
ubject : RE: Annotatie BO Drenthe 4.0 20 nov.
D
ank. Ik zag me zelf niet op lijst voor overhandiging staan. Bespreken we straks ook wel even.
 
G
r,M.
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
maandag 19 november 2018 17:12
A
an:
 
C
C:
 
O
nderwerp:
 
Annotatie BO Drenthe 4.0 20 nov.
 
D
ag Marco en l
 
H
ierbij een korte annotatie ten behoeve van het bestuurlijk overleg over Drenthe 4.0 van morgenmiddag.
 
G
roet,
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
g
emeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 881 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 882 ======================================================================

<pre>Date : 27-6-2018 21:42:32
F
T
o :   drenthe.nl, " @shell.com '" @shell.com , "'e @rendo.nl'" e @rendo.nl,
"
' drenthecollege.nl'" @drenthecollege.nl, @em m en.nl'" b.arends@em m en.nl, "   @assen.nl
C
c : 
@
shell.com '" 
@
drenthecollege.nl, "' @em m en.nl'" @em m en.nl, "   @assen.nl,   
a
ssen.nl
S
ubject : RE: Bestuurlijke bijeenkom st 
T
ransitieagenda gasbesluit Drenthe, 27 juni
A
ttachm ent : Verslag Bestuurlijke bijeenkom st Gasbesluit 20180627.docx;180622 Conceptrapport im pactanalyse en ontw ikkelperspectief.docx;im age001.png;
G
eachte mevrouw, mijnheer,
 
V
anmorgen heeft het bestuurlijk overleg plaatsgevonden over de transitieagenda voor de provincie Drenthe naar aanleiding van het Gasbesluit. Bijgaand treft u het verslag aan
m
et daarin kort de gemaakte afspraken.
 
V
oor het aanscherpen van het plan ontvangen we zoals afgesproken ook graag uw input:
1
.
 
      
V
oorbeelden
:
 Berenschot zal het rapport aanvullen met aansprekende voorbeelden, daarvoor verzoeken we u hierbij om aanvullende voorbeelden aan te leveren. 
H
et
b
etreft voorbeelden die u nu niet in het rapport zijn opgenomen (zie bijgaand het conceptrapport voor de voorbeelden die al wel in het rapport zijn opgenomen: H5
b
ouwstenen: uitwerking en aanbod).
2
.
 
      
A
mbitie en gevraagde bijdrage van het Rijk: 
H
et uitgangspunt is dat voor elke bouwsteen voldoende basis ligt om de transitie te laten slagen, maar dat er voor een
v
ersnelling, grotere impact en voorkomen van de negatieve effecten gasbesluit (afname arbeidsplaatsen 
e
n braindrain) aanvullende ondersteuning van het Rijk nodig is.
O
m het aanbod richting het Rijk verder aan te scherpen vragen we u daarom om per project/initiatief aan te geven wat er aanwezig is, wat de ambitie is, en wat er voor
d
eze ambitie nodig is vanuit 
h
et Rijk aan middelen (beter hoog inzetten, maar wel aannemelijk). Alle input zal worden gebruikt om het aanbod richting het Rijk aan te
s
cherpen, waarbij het gaat om een soort openingsbod om de dialoog aan te kunnen gaan.
 
A
d2:
l
 
 
       
 
       i   i     
 
      l      
 
      
 
l
 
 
    
 
    
 
      
i
     l  i        l
 
        i   i i    
.
.
 
l .
 
P
lanning
V
erzoek om de gevraagde informatie uiterlijk op 
2
 juli in de ochtend en uiterlijk om 11uur 
aan te leveren.
U
 
ontvangt het aangepaste rapport en de 2-pager (het aanbod) op 5 juli a.s. voor een review, waarna het gereed gemaakt wordt voor GS Drenthe.
 
M
ocht u vragen hebben over de aan te leveren informatie of het proces, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende of  i      .
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
 
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
vrijdag 22 juni 2018 15:00
A
an:
 
'
C
C:
 
. l @shell.com' <
@
drenthecollege.nl>; ' l @emmen.nl' < @emmen.nl>; @assen.nl' < @assen.nl>; 
@
assen.nl'
<
O
nderwerp:
 
Bestuurlijke bijeenkomst Transitieagenda gasbesluit Drenthe, 27 juni
 
G
eachte mevrouw, mijnheer,
 
H
ierbij wil ik graag de bestuurlijke bijeenkomst over de transitieagenda gasbesluit Drenthe bevestigen.
D
eze vindt plaats op 
w
oensdag 27 juni
,
 van 
9
.00-10.00 uur
,
 in het 
p
rovinciehuis in Assen.
 
H
et versneld beëindigen van de gaswinning heeft gevolgen voor de NAM in Assen, maar ook voor de overige gasgerelateerde bedrijvigheid in Drenthe. Op verzoek van de
p
rovincie Drenthe heeft Berenschot in een kort tijdsbestek een impactanalyse 
u
itgevoerd om een beter beeld te krijgen van de mogelijke effecten. Op basis van een
s
takeholderconsultatie is gekeken welke ontwikkelperspectieven er zijn voor economische structuurversterking en duurzame energievoorziening. De resultaten van het
o
nderzoek 
e
n de consultatie vindt u in het concept eindrapport. Op basis van de bevindingen willen wij een oproep doen aan het Rijk om te erkennen dat er een gezamenlijke
o
pgave ligt voor Rijk en regio. Deze oproep vindt u in bijgevoegde ‘2-pager’.
 
U
w organisatie heeft inbreng geleverd voor de ontwikkelperspectieven. Graag willen wij deze de komende tijd verder uitwerken, met u en met andere partners, inclusief het Rijk.
T
ijdens de bijeenkomst woensdag willen wij u vragen of u onze 
o
proep aan het Rijk kunt onderschrijven en ondersteunen.
 
G
raag zien wij u op 27 juni. Bij vragen kunt u contact opnemen met ondergetekende of  
 
M
et vriendelijke groet,
n
amens gedeputeerden Henk Brink en Tjisse Stelpstra,
 
i
 
 
T
eam Economie
P
ostbus 122
9
400 AC Assen
 
  
 
    
E
 
.
l @drenthe.nl
 
2.79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 882 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 883 ======================================================================

<pre>Samenvatting bestuurlijk overleg Drentse transitie agenda gasbesluit/NAM  
D.d. 27 juni 2018  
 
Aanwezigen :  
   
   
  
. 
 
Doel van de bijeenkomst  
Aanleiding is het besluit om  de gaswinning van het Groningse veld stop te zetten en de mogelijke 
gevolgen daarvan voor de NAM en andere gasgerelateerde werkgelegenheid in Drenthe.  Er ligt nu 
een rapport met een impactanalyse en een ontwikkelperspectief voor Drenthe. Tevens ligt er ee n 
oplegger met de oproep aan het Rijk. Vandaag kijken of we  e.e.a. kunnen  onderschrijven en 
aanscherpen.  
 
Impact 
De impactanalyse heeft betrekking op de werkgelegenheid rond de gaswinning en daamee 
gerelateerde bedri jvigheid, zoals toeleveranciers.  
De afn ame van de werkgelegenheid is al langer bezig. Dit wordt duidelijker opgenomen in het rapport.  
De argumentatie voor onze oproep aan het Rijk ligt in deze economische effecten. Drenthe wordt 
hierdoor specifiek getroffen.   
 
Ontwikkelperspectief  
Drenthe moet een stevige ambitie uitstralen. We moeten laten zien dat er al een goede basis ligt voor 
mooie ontwikkelingen op het gebied van energietransitie, zoals de waterstofwijk Hooge veen, 
kunststofrecycling Attero  en de opleiding van Drenthe College voor mont eurs van windturbines . Veel 
van deze projecten zijn in de haalbaarheidsfase of hebben net een start gemaakt. Dit doen we al. En 
dit levert ook een belangrijke bijdrage aan de doelstellingen van het Rijk. Onze ambitie is groter. 
Daarvoor hebben we dan steun van het Rijk nodig.  
Er zijn nu vier bouwstenen. Deze versterken elkaar, dit kan nog benadrukt worden. Zo is het 
bijvoorbeeld goed als het MBO mee kan doen in projecten als de GZI Emmen of Hydrogreenn 
Hoogeveen.  
Bij de uitwerking duidelijk maken dat we aanvulle nd en onderscheidend zijn op wat er elders in Noord -
Nederland gebeurt  zonder te veel in detail te treden . 
 
Aanvullingen bouwstenen  
Kenniscluster geothermie: is nu zeer relevant. De NAM heeft hierin unieke kennis. Eventueel verder 
uit te bouwen naar ‘ondergrond’.  
Praktijkgericht onderwijs en Human Capital: een soort Entrance op MBO -niveau. Aanvullende 
opleidingen bij het Drenthe Colle ge op energiegebied.  
 
Afspraken  
De diverse partijen leveren input voor de voorbeelden voor wat we nu al doen en aanscherping van de 
vraag aan het Rijk.  
Het rapport en de oplegger worden aangepast en aangescherpt op basis van het eerder besprokene.  
De oproe p aan het Rijk wordt geconcretiseerd in geld en andere benodigde middelen.  
Een m ediamoment bij aanbieding aan minister W iebes. Daarvoor is het r apport niet openbaar.  
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 883 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 884 ======================================================================

<pre>Planning  
Aanpassing r apport en oplegger in week 27. Deze w orden schriftelijk voorgelegd aan de aanwezige 
partijen.  
GS Drenthe bespreken de  aangepaste versies op 17 juli.   
Aanbieding aan minister Wiebes zo mogelijk eind augustus, begin september.   
 
 
 </pre>

====================================================================== Einde pagina 884 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 885 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 885 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 886 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 886 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 887 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 887 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 888 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 888 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 889 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 889 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 890 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 890 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 891 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 891 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 892 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 892 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 893 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 893 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 894 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 894 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 895 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 895 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 896 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 896 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 897 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 897 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 898 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 898 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 899 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 899 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 900 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 900 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 901 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 901 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 902 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 902 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 903 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 903 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 904 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 904 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 905 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 905 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 906 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 906 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 907 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 907 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 908 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 908 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 909 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 909 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 910 ======================================================================

<pre>Date : 11-4-2019 11:15:47
To :   @assen.nl, "   @assen.nl
Subject : RE: Bijeenkom st gem eenten Drenthe 4.0 - 18 april
Attachm ent : im age002.gif;im age003.png;im age004.png;
Hoi, er wordt van ons iets verwacht bij deze bijeenkomst, namelijk:
 
Inventarisatie per gemeente van mogelijke initiatieven voor Drenthe 4.0
Zou je hier vóór de bijeenkomst alvast over na willen denken. Het gaat om lopende initiatieven en initiatieven die in de pijplijn zitten. Zie voor meer informatie bijgaand plan.
 
Zullen we hier voortijdig even over doorspreken?
 
Met vriendelijke groet,
 
-  l
l i i   
 
(
14-0592
Mijn 
profiel weergeven
 
Werkdagen: maandag t/m donderdag
 
Van:
 
Verzonden:
 woensdag 10 april 2019 16:09
Aan:
 @aaenhunze.nl' < @aaenhunze.nl>; ' @aaenhunze.nl' < @aaenhunze.nl>; ' i @aaenhunze.nl' < @aaenhunze.nl>; 
< @assen.nl>; i   
@assen.nl>;  l  l @assen.nl>; Wouter Meijerman <w.meijerman@assen.nl>;  i i
@assen.nl>;   . @assen.nl>; @borger-odoorn.nl' < @borger-odoorn.nl>; ' @borger-odoorn.nl' < . @borger-
odoorn.nl>; ' @coevorden.nl' < @coevorden.nl>; ' . @coevorden.nl' < @coevorden.nl>; ' @coevorden.nl' < @coevorden.nl>;
'i. @coevorden.nl' <i. @coevorden.nl>; . @dewoldenhoogeveen.nl' < . @dewoldenhoogeveen.nl>; ' . @dewoldenhoogeveen.nl'
@dewoldenhoogeveen.nl>; . i @emmen.nl' < . @emmen.nl>; .l @emmen.nl' < @emmen.nl>; ' @emmen.nl'
< . @dewoldenhoogeveen.nl>; ' . i @meppel.nl' < . i @meppel.nl>; ' . @middendrenthe.nl' < . @middendrenthe.nl>;
@tynaarlo.nl>; ' . @tynaarlo.nl' < . @tynaarlo.nl>; ' . l @tynaarlo.nl' < @tynaarlo.nl>;
Onderwerp:
 Bijeenkomst gemeenten Drenthe 4.0 - 18 april
Urgentie:
 Hoog
 
Beste collega,
 
Kortgeleden heb je een uitnodiging gekregen voor de bijeenkomst over Drenthe 4.0 op 
donderdag 18 april van 9.00-11.00 uur
 op het provinciehuis in Assen. Bijgaand tref je het
programma en de deelnemerslijst aan.
 
Programma
Welkom en intro
Presentatie Drenthe 4.0
Inventarisatie per gemeente van mogelijke initiatieven voor Drenthe 4.0
Zou je hier vóór de bijeenkomst alvast over na willen denken. Het gaat om lopende initiatieven en initiatieven die in de pijplijn zitten. Zie voor meer informatie bijgaand plan.
Terugkoppeling inventarisatie en korte toelichting mogelijke initiatieven
Voorstel campagne voor projectontwikkeling
Conclusie en afspraken
Afsluiting
 
A
anmelden
Wij hopen dat je van deze uitnodiging gebruik wilt maken! Heb je je nog niet aangemeld? Dan ontvangen we je aanmelding graag uiterlijk vrijdag 12 april, zodat wij weten dat we
op je mogen rekenen. Je kunt de afspraak hiervoor accepteren of een mail sturen aan ondergetekende.
 
In verband met de opzet van deze bijeenkomst is er ruimte voor maximaal 2 personen per gemeente, bij voorkeur een collega van economie en een collega van energie. Mocht je
de naam van je energie collega nog niet aan mij hebben doorgegeven, zou je dit dan alsnog per omgaande willen doen, dan zorg ik ervoor dat hij/zij alsnog de uitnodiging ontvangt
(zie voor meer info de bijgevoegde deelnemerslijst).
 
Graag tot ziens op 18 april!
 
 
Met vriendelijke groet,
 
 
Team Economie
(+31) 0592    
. @drenthe.nl
 
 
 
 
 
2.80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 910 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 911 ======================================================================

<pre> 
 
 
 
Disclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.</pre>

====================================================================== Einde pagina 911 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 912 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 912 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 913 ======================================================================

<pre>    + Gemeente Assen    </pre>

====================================================================== Einde pagina 913 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 914 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe</pre>

====================================================================== Einde pagina 914 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 915 ======================================================================

<pre>Date : 21-11-2018 15:15:37
F
T
@
C
S
ubject : RE: collegevoorstel.pdf
H
allo i ,
 
Z
owel  als  hebben mij bijgepraat, oa over Drenthe 4.0, de RES en nog wat van die zaken
O
ver de verbinding tussen REC en 4.0 is nog van alles te zeggen, dat moeten we nog gaan organiseren.
B
ovendien: de impact van de RES, niet alleen in ambtelijke capaciteit, maar ook in het democratisch besluitvormingsproces, is nog het nodige te zeggen en uit te werken.
 
         l    ll     
D
aarover heb ik 12 december een overleg met de programmamanager RES van de provincie.
W
ordt vervolgd dus ……………….
V
ervolgafspraken komen vanzelf wel …………. We zijn net begonnen met de inventarisatie van de bouwstenen voor het programma
G
roet, Margriet
 
V
an:
 
V
erzonden:
 
woensdag 21 november 2018 10:26
A
an:
 
O
nderwerp:
 
Fwd: collegevoorstel.pdf
 
 
G
isteren hadden  en ik een gesprek m et ,  en  Er is nog een link te m aken om  bijgaand voorstel te versterken.  zal je binnenkort bij gaan praten over gas 4.0. Ik
z
al een afspraak laten m aken, waarbij ik m ezelf en gerhard  cc m eeneem . Als je ons er bij wilt hebben, schuiven wij aan
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
B
egin doorgestuurd bericht:
V
an:
 
  
@
assen.nl
>
D
a
tum :
 
21 novem ber 2018 om  08:47:55 CET
A
an:
 
  
@
assen.nl
>
O
nderw erp:
 
c
ollegevoorstel.pdf
B
espreek jij dit m et     de sam enhang m et gas 4.0 te benadrukken?
D
isclaim er:
A
an de inform atie in deze e-m ail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-m ail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestem d voor de
g
eadresseerde. De gem eente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde inform atie of van een onjuiste en onvolledige
v
erzending en ontvangst van inform atie.
2.81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 915 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 916 ======================================================================

<pre>Date : 5-3-2019 14:16:05
F
rom  :  
T
o :   drenthe.nl
S
ubject : RE: Drenthe 4.0 kennisinstituut
A
ttachm ent : im age001.png;
H
oi ,
 
I
k heb niets gehoord of vernomen van  . Wellicht is het goed dat ik hem zelf bel. Laten we dat even telefonisch afstemmen.
V
erder ben ik benieuwd hoe de foutieve berichtgeving van TRV Drenthe over het NAM-0event bij jullie is gevallen; te meer, daar de nodige statenleden hierover gelijk de pers
h
ebben gezocht.
 
 
G
roet,
 
 
V
an:
 
V
erzonden:
 
dinsdag 5 maart 2019 13:16
A
an:
 
O
nderwerp:
 
Drenthe 4.0 kennisinstituut
 
H
oi 
 
E
ven check of ik iets gemist heb: maar heb jij al iets van   gehoord? Ik heb hem gevraagd overleg te initiëren en jouw en  mail ook doorgegeven, maar vervolgens
n
iets meer vernomen??
 
M
et vriendelijke groet,
 
i
 
 
T
e
am Economie
P
ostbus 122
9
400 AC Assen
T
 0592  
M
E
 
.
l @drenthe.nl
 
 
’Lees meer over de verkiezingen op 
w
w
w.drenthestemt.nl
’
 
2.82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 916 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 917 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe)</pre>

====================================================================== Einde pagina 917 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 918 ======================================================================

<pre>Date : 31-1-2019 11:34:23
F
rom  :  
T
S
ubject : RE: Drenthe 4.0: stand van zaken
A
ttachm ent : im age001.png;
D
ag ,
 
H
eel mooi dat Wiebes komt. Je hebt zeker nog geen tijdstip voor de ontmoeting met de stakeholders.
 
G
roet,
 
 
V
an:
 
V
erzonden:
 
donderdag 31 januari 2019 9:18
A
an:
 
' l @shell.com' < l @shell.com>; ' @attero.nl' < @attero.nl>; .l @emmen.nl' < l @emmen.nl>;
 
 i i @assen.nl>; ' @drenthecollege.nl' < @drenthecollege.nl>; ' @rendo.nl' < @rendo.nl>;  
<
@drenthe.nl>; 'H . @shell.com' < @shell.com>; '
@
shell.com' <
@shell.com>;  l
@
assen.nl>;     -  < . @n-tra.nl>; - @emmen.nl' < - @emmen.nl>
C
C:
 
O
nderwerp:
 
Drenthe 4.0: stand van zaken
 
B
este allemaal,
 
A
lweer even geleden hebben we jullie geïnformeerd dat we op 15 januari een ambtelijk overleg hadden  met het ministerie van EZK. Het doel van dat overleg was
p
rocesafspraken te maken om samen met EZK vervolg te geven aan Drenthe 4.0.  Het inmiddels geaccordeerde verslag van dit overleg is bijgevoegd.
Z
oals jullie kunnen zien heeft EZK op verschillende punten aangegeven verder mee te willen denken. Het lijkt ons dan ook goed om binnenkort de verdiepingsslag te starten de
s
takeholders, aanvullende partijen en het ministerie van EZK. We zullen de verdere aanpak daarvoor overleggen met de trekkers van de programmalijnen.
 
V
erder willen we jullie graag informeren, dat minister Wiebes – onder voorbehoud – op 11 februari naar Drenthe komt voor een werkbezoek. Drenthe 4.0 zal daarbij één van de
g
esprekspunten zijn. De bestuurlijke stakeholders zullen voor dit overleg uitgenodigd worden.
 
H
opelijk zijn jullie hiermee voor nu voldoende geïnformeerd.
M
 
M
et vriendelijke groet,
 
i
 
 
T
e
am Economie
P
ostbus 122
9
400 AC Assen
T
 0592  
M
E
 
.
l @drenthe.nl
 
2.83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 918 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 919 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe)</pre>

====================================================================== Einde pagina 919 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 920 ======================================================================

<pre>Date : 22-11-2018 10:12:45
F
rom  :  
T
o :   @assen.nl,   @assen.nl,  Oosten" assen.nl,  "
@
@
assen.nl
C
S
ubject : RE: drenthe4.0
A
ttachm ent : Brochure gasbesluit Drenthe def.pdf;im age001.png;im age002.gif;im age003.gif;
D
ag collega’s,
 
H
ierbij de brochure Drenthe 4.0 zoals deze gisteren door de provincie, samen met de andere stakeholders, namens de minister door DG  Energie Sandor Gaastra in ontvangst
g
enomen. De provincie plant nu een bijeenkomst waar de rollen in de uitvoering tussen de stakeholders nader worden belegd; over onze inzet hierbij ben ik met Ria en Wouter in
o
verleg. Margriet wordt daar uiteraard ook bij betrokken.
 
G
roet,
 
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
donderdag 22 november 2018 9:00
A
an:
 
O
nderwerp:
 
drenthe4.0
 
H
W
il jij het plan Drenthe 4.0 met ons delen? Thnks
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
J
 
 
 
 
 
Noordersingel 33 Assen
0
6
    
 
           
@
l
            
L
i
nkedin
 
D
i
sclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
g
emeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 920 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 921 ======================================================================

<pre>    VOORTBOUWEN  OP DE ENERGIE    VAN DRENTHE    Het kabinet heeft besloten om de aardgaswinning  uit het Groninger veld door de NAM versneld te  beëindigen. Voor de kwetsbare economie van  Drenthe heeft dit een grote impact. Als er niet snel  wordt gehandeld, dan dreigt een reëel en onomkeer-  baar gevaar voor de vitaliteit van de Drentse eco-  nomie. De werkgelegenheid in de aardgassector is  al langer aan het afnemen, maar dreigt nu versneld  te verdampen. Dit kan de regio niet laten gebeuren.  Daarom slaat een Drentse coalitie van overheden,  bedrijven en onderwijsinstellingen de handen ineen  voor Drenthe 4.0, een ontwikkelperspectief voor de  Drentse economie en voor een duurzame energie-  voorziening. Het Rijk is een belangrijke partner om  deze ambitie mogelijk te maken.    Drenthe heeft de afgelopen jaren al veel banen verloren in de  aardgassector. Door het recente kabinetsbesluit dreigt opnieuw  een fors banenverlies, met grote gevolgen voor de toch al  kwetsbare economische structuur van Drenthe. Het ver-  sneld beëindigen van de gaswinning zet de banen  van meer dan 7.000 werknemers op de tocht.  Werknemers, voor wie niet zondermeer alternatieven zijn op de  Drentse arbeidsmarkt. Bij de NAM, de grootste werkgever in de  aardgassector, zijn bovendien veel hoger opgeleiden in dienst.  Het risico dat deze mensen de regio zullen verlaten is reëel. Deze  brain drain zorgt ervoor dat kennis, koopkracht en innovatie uit  de regio verdwijnt. Daarom is het zaak om snel te handelen.    Dit programma en de oproep aan  het Rijk is tot stand gekomen na   consultatie van een brede groep   regionale stakeholders en wordt   ondersteund door de volgende    initiatiefnemers:   Attero, Drenthe College,  provincie Drenthe, gemeente  Assen, gemeente Emmen, NAM  en RENDO         Het besluit om de aardgaswinning in Groningen te beëindigen   hangt direct samen met drie transities:   1. Transitie van de arbeidsmarkt: er is actie nodig om de kwanti-  tatieve en kwalitatieve mismatch tussen vraag en aanbod van  technisch personeel op te heffen.   2. Transitie van bedrijven in de gassector: door het aardgas-  besluit is voor deze bedrijven op nog kortere termijn een  alternatief verdienmodel vereist.   3. Energietransitie: Drenthe moet net als de rest van Nederland  de omslag maken naar een duurzame energievoorziening en  een circulaire economic.    De urgentie van deze transities was al groot, maar neemt met het  aardgasbesluit alleen maar tac. Het is noodzakelijk om versneld  een nieuw toekomstperspectief te ontwikkelen.    Een Drentse coalitie van overheden, bedrijven en onderwijs-  instellingen heeft besloten om de transities aan te grijpen om  een positieve verandering teweeg te brengen. Drenthe wil een  belangrijke bijdrage leveren aan de energievoorziening van de  toekomst, als regio waar innovaties worden toegepast en geïmple-  menteerd. De aanwezige kennis, de ervaring met energiewinning  en de fysieke infrastructuur bieden hiervoor een uitstekende  uitgangssituatie. Er zijn in Drenthe tal van kansrijke initiatieven  en projecten waarin voortvarend wordt gewerkt aan de energie-  transitie. Om op die energie voort te bouwen en de grote ambities  waar te maken, zoeken we de samenwerking met partners in  (Noord-)Nederland en met het Rijk.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 921 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 922 ======================================================================

<pre>    (Gas)infrastructuur    (Pilot)projecten    Kennisontwikkeling  Kennisuitwisseling    Drenthe 4.0    Sluiten van  kringlopen    Toepassing kennis  Werk-leeromgeving    Groei werkgelegenheid  Duurzame energie-  voorziening         Kennisinstituut  Geothermie en  Ondergrond    Scholingsfaciliteiten  Kennisuitwisseling    Praktijkgericht  technisch onderwijs    Drenthe wil zijn traditionele rol als energieproducent van  Nederland, na turf, olie en gas, graag voortzetten, maar dan  als toeleverancier van unieke toepassingen voor de duurzame  energievoorziening: Drenthe 4.0. Drenthe heeft daarvoor een  kansrijke uitgangssituatie, in de vorm van infrastructuur voor  duurzame energiedragers, bijzondere kennis van geothermie en  de ondergrond, vernieuwend technisch onderwijs, voorlopers  in biobased en circulaire economie en een landelijk gebied met  een grote rijkheid aan duurzame grondstoffen. Wij geven onze  ambitie vorm in vier onderling samenhangende ontwikkellij-  nen, die op de volgende pagina's verder zijn uitgewerkt. Ons  ontwikkelperspectief is ambitieus, maar ook noodzakelijk voor  het realiseren van meer werkgelegenheid in de regio en voor  een duurzame energievoorziening van Nederland. Ook draagt  Drenthe hiermee bij aan één van de meest urgente doelstellin-  gen van de BV Nederland: het reduceren van de CO,-uitstoot.    De omwenteling naar Drenthe 4.0 is een opgave van nationaal  belang. We willen hiermee onze unieke kennis inzetten voor de  energietransitie op regionale én nationale schaal en daarnaast  onze economische structuur versterken.    Hiervoor zijn aanzienlijke investeringen noodzakelijk voor:   e _ Aanpassing en realisatie van fysieke infrastructuur en  voorzieningen   * Kennisopbouw rond geothermie en de ondergrond en de  ontwikkeling van cen kennisinstituut   * Opleiding en omscholing van huidige medewerkers en  nieuwe aanwas van technisch personeel   ¢ Ontwikkeling van nieuwe technieken en de toepassing  daarvan in de praktijk   * Begeleiding en ondersteunende faciliteiten    Als Drentse coalitie van overheden, bedrijven en onderwijs-  instellingen nemen wij hiervan een substantieel deel voor   onze rekening. Drenthe beschouwt het Rijk als een belangrijke  partner in het realiseren van de ambities, aangezien zowel de  urgentie als de oplossingsrichtingen de regionale schaal over-  stijgen. Daartoe stellen we voor om een Transitiefonds Drenthe  4.0 op te richten, met middelen van het Rijk en van de regio,  van waaruit de investeringen kunnen worden bekostigd. Dit  fonds wordt gekoppeld aan een verder te concretiseren adaptief  uitvoeringsprogramma, waaraan een stuurgroep van het Rijk  en de regio, publiek en privaat sturing geeft.    Wij doen hierbij een oproep aan het Rijk om bij te dragen  aan het Transitiefonds Drenthe 4.0 met een bedrag van € 152  miljoen en om daarnaast bij te dragen via andere maatregelen  om de ambitie te realiseren.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 922 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 923 ======================================================================

<pre>    De programmalijnen voor het Transitiefonds  Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    De volgende programmalijnen vormen de basis van het Transitiefonds Drenthe 4.0  waar het programma op voort kan bouwen. We hebben al zaken in gang gezet, maar    er is meer nodig. De opzet van het programma is een volgende stap richting het    behalen van de doelstellingen, namelijk om tn 2030 volledig van het aarc    as af te zijn,    bij te dragen aan de duurzame energievoorziening met behoud van werkgetegenheid.  | ( 9 4 8 C    Gaandeweg moet blijken in hoeverre deze maatregelen voldoende zijn. We werken de    vier programmalijnen nader uit en vertalen ze naar een vraag aan het Rijk.         MAXIMAAL HERGEBRUIK VAN IN DRENTHE  AANWEZIGE GASINFRASTRUCTUUR    Drenthe wil optimaal gebruik maken van de in de  provincie aanwezige gasinfrastructuur door deze uit te  breiden en aan te passen voor duurzame energie, zoals  groen gas, waterstof en biogas. Hiervoor zal eerst een  transitieplan worden opgesteld voor de uitbreiding   en aanpassing van de infrastructuur, mede gericht op  het sluiten van kringlopen. Het doel is om daarmee  desinvesteringen in de gasinfrastructuur te voor-  komen. Ook wordt bijgedragen aan een duurzame  energievoorziening en aan het behoud van bedrijvig-  heid en werkgelegenheid in de provincie.    Drenthe beschikt over een unieke gasinfrastructuur  voor winning, behandeling en transport van aardgas  zoals het gasnetwerk, gaszuiveringsinstallaties en  ondergrondse putten. Bovendien is er in de provincie  op dit gebied veel hoogwaardige kennis en uitvoe-  ringskracht aanwezig. De NAM, RENDO en andere  gasbedrijven ontwikkelen concrete initiatieven voor  hergebruik van gasinfrastructuur voor duurzame  energie en hebben grote ambities om daarin te inno-  veren en op te schalen.    Wij vragen een bijdrage van € 30 miljoen in het  Transiticfonds Drenthe 4.0 voor de verdere ont-  wikkeling van pilots en koppeling van huidige  fysieke infrastructuur aan vernieuwende infra-  structuur met het oog op nieuwe toepassingen  in de energievoorziening.    WAT WE AL DOEN    GZI Emmen: een pilot voor hergebruik van  een gaszuiveringsinstallatie voor de produc-  tie van duurzame energievormen. De pilot  bevat drie inhoudelijke zoekrichtingen:  biovergisting, biovergassing en waterstof.  Diverse partijen zijn betrokken, waaronder  de NAM, RUD Drenthe en de gemeente  Emmen.    Waterstofwijk Hoogeveen: in Hoogeveen  wordt de eerste Nederlandse nieuwbouw-  wijk gerealiseerd die voor de warmte- en  mogelijk elektriciteitsvoorziening wordt  aangesloten op (groene) waterstof. Het ini-  tiatief wordt ontwikkeld door een platform  van noordelijke bedrijven en instellingen,  waaronder Stork, GasTerra, de Groningse  energieproeftuin EnTranCe, en N-Tra, het  dochterbedrijf van netbeheerder RENDO.    Roadmap waterstoftoepassingen:   de gemeente Emmen ontwikkelt meerdere  projecten op het gebied van waterstof.  Daarnaast bereidt de gemeente een  ‘roadmap’ voor met betrekking tot  waterstoftoepassingen.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 923 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 924 ======================================================================

<pre>    De programmalijnen voor het  Transitiefonds Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    OPZETTEN VAN EEN KENNISINSTITUUT  VOOR GEOTHERMIE EN ONDERGROND    Wij hebben de ambitie om, voortbouwend op de bij de    NAM aanwezige hoogwaardige kennis, een kennis-  instituut voor geothermie en ondergrond in Drenthe  op te zetten. Op middellange termijn kan rondem dit  instituut cen breder kenniscluster ontstaan. Daarmee  blijft ook werkgelegenheid voor hoger opgeleiden  geborgd. Gedacht wordt een ontwikkeling langs de  volgende lijnen:    L_ Kennisinstituut: Bundeling en ontwikkeling van  nationale kennis over geothermie en ondergrond  op cen fysieke locatie, met specifieke aandacht  voor kennis over de kansen en beperkingen van  het gebruik van de ondergrond.    2. Programma voor implementatie: rezie op  initiatieven en projecten op het gebied van geo-  thermie, wegnemen van barrieres. Koppeling met  onderwijs en scheling van technisch personeel.   3. Ondersteuning gemeenten: kennisintrastruc    tuur, instrumenten en adviescapaciteit voor lokale  overheden.    In 70 jaar is unieke kennis ontwikkeld over de    ondergrond, zoals over de bodem, aardlagen en het  aanboren van energie. Die kennis is aanwezig bij de  NAM, maar ook bij tal van andere partijen in Noord-  Nederland zoals EBN en de Gasunie. Deze kennis   is onmisbaar voor de ontwikkeling van vormen van  duurzame energievoorziening, zoals geothermie.    WAT WE AL DOEN    * Provincie Drenthe heeft in 2014 een orién-  tatiedocument geothermie op laten stellen.  Het maakt duidelijk waar kansen liggen voor  de verschillende vormen van geothermie en  welke knelpunten opgelost moeten worden  om tot implementatie van de techniek te  komen.    * Gemeente Assen heeft in januari 2018  onderzoek laten uitvoeren naar de mogelijk-  heden voor geothermie. Dit werd uitgevoerd  door IF Technology Creating Energy en  betreft een geologie- en procesbeschrijving.    * De NAM onderzoekt momenteel de  mogelijkheden van hergebruik van haar  op termijn vrijkomende locaties voor de  toepassing van geothermie.    Wij vragen het rijk om te besluiten dat een nationaal  kennisinstituut Geothermie en Ondergrond in Assen  wordt gevestigd. Dit besluit zal gepaard moeten gaan  met een opdracht aan EBN em een significante  bijdrage te leveren aan de opbouw en werking van  het instituut. Om deze ontwikkeling in gang te zetten  vragen wij cen Ananciële bijdrage van € 2 miljoen  voor technische begeleiding- en proceskosten.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 924 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 925 ======================================================================

<pre>    De programmalijnen voor het  Transitiefonds Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    EEN IMPULS GEVEN AAN PRAKTIJKGERICHT    TECHNISCH ONDERWIJS    Drenthe wil zijn inzet op het praktijkgericht tech-  nisch onderwijs voor de energietransitie intensiveren.  Hierbij wordt gedacht aan het creëren van werkleer-  plaatsen voor het MBO bij pilotprojecten die inzetten  op de energietransitie: bijvoorbeeld op het gebied van  geothermie, het recyclen van kunststof en alterna-  tieve energiedragers (waterstof, groen gas, biogas).  Daarmee laten we scholieren versneld kennismaken  met de nieuwste uitdagingen van de energictransitic.  Verder zetten we nieuwe opleidingen op die zich  richten op de installatie van innovatieve vormen van  energie, zoals waterstof- en moderne groen gaskctels.  Daarbij kunnen we gebruik maken van in de pro-  vincie aanwezige kennis op gebied van veiligheid en  onderhoud van de gasinfrastructuur.    Voor de werkenden in de huidige aardgassector,   en voor werkzoekenden, zetten we een regionaal  scholingsfonds op en zorgen we voor bemiddeling, bij-  voorbeeld met behulp van een mobiliteitscentrum en  EVC-trajecten (Erkenning Verworven Competenties).    Drenthe biedt een relatief groot potentieel aan  technisch personeel. De ROC's en Hogescholen in  Drenthe werken met het Drentse bedrijfsleven en  overheden al aan gezamenlijke (om)scholingspro-  gramma's. Deze programma's richten zich op de duur-  zame energievoorziening en sluiten aan bij de human  capitalagenda van het noorden en het recente SER-  advies over de toekamst van het beroepsonderwijs.    Wij vragen een bijdrage van C 10 miljoen in het  Transitiefonds Drenthe 4.0 voor een scholingsfonds  en werkleerplekken.         WAT WE AL DOEN    Gas 2.0: de MBO-scholen in de noorde-  lijke provincies werken met 45 bedrijven  gezamenlijk aan Gas 2.0. Dit is een pro-  ject op hoger MBO-niveau gericht op de  gastransitie. Daartoe is een subsidieaan-  vraag van € 2 miljoen voor het Regionaal  InvesteringsFonds (RIF) ingediend, waarbij  ook de overheid en het bedrijfsleven dit  bedrag zullen inbrengen.    In de Dutch Tech Zone (Emmen,  Coevorden, Hoogeveen en Hardenberg)  zetten bedrijven, onderwijsinstellingen en  overheden in op doorontwikkeling van de  samenwerking rond de slimme maakin-  dustrie en groene chemie, onder meer in  een Centre of Expertise Smart Sustainable  Industries (aanvraag in kader van EFRO),  het Polymer Application Centre GreenPAC  en het Centrum voor innovatief vakman-  schap DCTech. Gestreefd wordt naar het  delen van faciliteiten en het verknopen  van initiatieven in een (virtuele) Techniek  Campus Emmen.    In Assen wordt een samenwerking tussen  Drenthe College en Hanze Hogeschool  verkend, in de vorm van een innovatiewerk-  plaats voor Ondernemen met Techniek en  een Techniek Academie in samenwerking  met MKB.</pre>

====================================================================== Einde pagina 925 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 926 ======================================================================

<pre>    KRINGLOPEN SLUITEN VAN  ENERGIE EN GRONDSTOFFEN    Drenthe zet zich in als nationale hotspot voor  het recyclen van kunststof met wereldwijd unieke .  innovatieve methoden. Wij hebben de ambitie om   met Drenthe voorop te lopen in het sluiten van   kringlopen van energie en grondstoffen op lokaal en  regionaal niveau. Daarvoor stimuleren we vernieu-   wende technologieën en zetten we proeflocaties op.    Ook hebben Drenthe en Overijssel, met netwerk-   beheerder RENDO, de ambitie om zich te ontwik- .  kelen tot ‘Groen Gas Regio‘: cen volledig fossielvrij  gasnetwerk in 2030.    Wij willen partijen uitdagen om projecten te realiseren   op het gebied van het sluiten van kringlopen op lokaal  niveau. Daar waar mogelijk wordt het praktijkgerichte  onderwijs hierbij betrokken. Ook onderzoeken we of, .  naar voorbeeld van onder anderen het Ruhrgebied en  Parkstad Limburg, een Internationale Bauausstellung   (IBA) een geschikte werkwijze is.    !    In Drenthe is unieke kennis aanwezig op het gebied  van kunststofverwerking, waarmee Nederland een  koploperspositie in Europa kan innemen. In Drenthe .  zijn al tal van biobased en groengas initiatieven.  Daarbij wordt gebruik gemaakt van een rijk landelijk  gebied dat beschikt over veel herbruikbare grondstof-  fen voor groen gas en biogas. Mede door de beperkte  mate van verstedelijking is er in Drenthe een rijke  sociale cohesie. Dit heeft geleid tot jarenlange ervaring  om succesvol op lokaal niveau duurzame projecten op  te zetten, bijvoorbeeld in de vorm van coöperaties.    Wij vragen een bijdrage van C 110 miljoen in het  Transitiefonds Drenthe 4.0 voor de ondersteuning  van innovatieve projecten.    Ook vragen wij van het rijk om deze initiatieven beter  rendabel te maken met een stimulerend en ondersteu-  nend belastingstelsel (bijvoorbeeld geen belastingver-  hoging voor groen gas) en het blijven stimuleren van  groen gasprojecten met de SDE+ regeling.    hs    Ni EN Ty  ; Beary |    De programmalijnen voor het  Transitiefonds Drenthe 4.0 nader uitgewerkt    WAT WE AL DOEN    Ontwikkeling Stoomgrid Emmtec en  warmtenet door inzet van restwarmte van  Emmtec in Wildlands, het ziekenhuis en/of  het zwembad. In Emmen wordt daarnaast  ingezet op het hergebruik van in de regio  beschikbare reststromen uit de landbouw en  glastuinbouw, voor warmte en als grondstof  voor biobased polymeren en composieten.    Groen gas: in Emmen (Stercore) en  Coevorden worden installaties ontwikkeld  voor grootschalige vergisting van mest naar  groen gas en hoogwaardig biobased Carbon  (organische kunstmest). Ook in Havelte  zijn plannen voor ontwikkeling van een  installatie.    Attero in Wijster zet samen met NHL  Stenden Hogeschool in op hergebruik van  hernieuwbare energie en grondstoffen. Zij  richten zich op het sluiten van kringlopen  onder meer door de ontwikkeling van een  fabriek voor recycling van afvalstromen in  onder meer kunststof en op verdere CO,-  reductie van de afvalverwerking.    Emmen investeert met diverse partners in  het concept Hydrogen Valley dat zich richt  op het sluiten van de totale waardeketen  van groene waterstof: duurzame elektrici-  teit, productie infrastructuur (electrolyse,  buisleidingen, puur water) en afname (toe-  passingen voor industrie, brandstofcellen,  etc.). Deze ketenbenadering kan voor een  vliegwieleffect zorgen.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 926 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 927 ======================================================================

<pre>    4 Gemeente Ássen  Á |</pre>

====================================================================== Einde pagina 927 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 928 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 928 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 929 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 929 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 930 ======================================================================

<pre>Date : 19-11-2018 15:38:26
F
T
S
ubject : RE: ga je m ee?
A
ttachm ent : im age001.png;
D
an geef ik jouw naam ook nog even door aan i  . Thanks.
 
H
artelijke groet,
 
 
   
 
| Gemeente Assen
(
 
(0592)    / 06      | 
*
 .
@assen.nl
 
A
a
nwezig op:   
 
 
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
maandag 19 november 2018 15:26
A
an:
 
O
nderwerp:
 
RE: ga je mee?
 
H
oi ,
 
J
a, ik ga mee.
 
G
roet,
 
 
V
an:
 
   
V
erzonden:
 
maandag 19 november 2018 15:25
A
an:
 
  
i
i @assen.nl
>
C
C:
 
.
@assen.nl
>
O
nderwerp:
 
ga je mee?
 
H
 
G
 
H
artelijke groet,
 
 
 
| Gemeente Assen
(
 
(0592)    / 06      | 
*
 .
@assen.nl
 
A
anwezig op:   
 
 
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
g
emeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 930 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 931 ======================================================================

<pre>    + Gemeente Assen    </pre>

====================================================================== Einde pagina 931 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 932 ======================================================================

<pre>Date : 22-4-2018 19:35:35
F
T
C
c :   @assen.nl, "   @assen.nl
S
ubject : Re: m em o college 19-4-2018
B
este collega’s,
N
og één punt voor de volledigheid: ik heb m et    afgesproken dat ik voorlopig de opdrachtgever ben voor dit onderwerp. 
M
et vriendelijke groet,
 
G
em eentesecretaris
G
em eente Assen
t
.dijkstra@assen.nl
0
6
_
____________________________
F
a
ssen.nl>
S
ent: donderdag, april 19, 2018 4:48 PM
S
ubject: m em o college 19-4-2018
T
o:   @assen.nl>,   @assen.nl>
C
c:   assen.nl>,   @assen.nl>
B
 
 
heeft gisteren laten weten dat een inhoudelijk memo naar het college over de strategie rondom de NAM (n.a.v. het besluit om de gaswinning stop te zetten) nog te vroeg is.
 
W
el is er behoefte aan overleg met de verantwoordelijk portefeuillehouder en duidelijkheid over de ambtelijke inzet en rollen. Momenteel zijn er gesprekken met Marco Out en
H
armke Vlieg, maar er is geen duidelijkheid vanuit het college.
 
O
O
m helderheid te scheppen heb ik bijgevoegd memootje geschreven. De rol van Ronald hebben we met hem samen gedefinieerd.
 
I
n het memo heb ik jullie beide namen vermeld, omdat het mij nog onduidelijk is wie van jullie ons aanspreekpunt is. Graag reactie wie ik er in kan vermelden en of dit memo
a
kkoord is.
 
M
et vriendelijke groet,
O
ok namens 
 
 
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
a
ansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, 
g
edateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.86
</pre>

====================================================================== Einde pagina 932 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 933 ======================================================================

<pre>Date : 25-9-2018 11:35:22
From  : 
@shell.com
To : @drenthe.nl" @drenthe.nl
@drenthe.nl, @drenthe.nl" @drenthe.nl
Subject : Re: NAM/gem eentes Assen, Em m en/Provincie
Ik heb een sterke voorkeur voor 1 oktober. 2 oktober kan ik zeker niet, 15 okt eventueel wel, m aar m inder ideaal.
Met vriendelijke groet,  
Verstuurd vanaf m ijn iPad
Op 25 sep. 2018 om  10:24 heeft   
@drenthe.nl
> het volgende geschreven:
Goedemorgen,
 
Graag zou ik een overleg plannen met:
 
Gemeente Emmen:  
 
Onderwerp: Transitieplan gasbesluit.
Locatie: Provinciehuis Assen
 
Voorstellen:
Maandag 1 oktober        09.00-10.30
Dinsdag 2 oktober          09.00-10.30
M
aandag 15 oktober     09.00-10.30
 
Graag hoor ik wat het beste past.
 
 
Met vriendelijke groet,
 
  
 
Telefoonnummer (0592)    b.g.g.    (
 
Provincie Drenthe
Westerbrink 1
9405 BJ Assen
 
Postbus 122
9400 AC Assen
Telefoonnummer (0592) 36 55 55
 
 
 
2.87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 933 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 934 ======================================================================

<pre>Date : 11-12-2018 17:37:45
F
T
C
S
ubject : Re: onderw ijsim puls Drenthe 4.0 
A
ttachm ent : im age001.png;
​
 
A
anvullend daarop..., we hebben vandaag een werksessie gehad voor het het IWP/Sam en innoveren in Assen. Daarin wordt ook een stevige link gelegd m et Drenthe4.0. 
 
zit hier ook bij. 
G
oed idd om  de inhoudelijke lijnen te houden en ook Assen (en deze ontwikkelingen) m ee te laten liften in het Drenthe4.0.
G
roet 
V
erstuurd vanaf m ijn iPad
O
p 11 dec. 2018 om  15:41 heeft   
@
assen.nl
> het volgende geschreven:
M
i
ddag ,
 
I
k ken haar vanuit de KvK. Heb recent ook gesproken bij de Kick Off van Gas 2.0. Daar hebben we al afgesproken binnenkort een kop koffie te gaan drinken. Ik heb haar
i
n elk geval op het spoor gezet van de ontwikkelingen 
v
an het Drenthe College in Assen en de rol van  i  ( i i . Zij kende haar nog niet.
 
V
oor nu weet ik dat ze vooral aan het inwerken is rondom het Emmense en het project Vierkant voor Werk.
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
 
 
T
eam Strategie en Advies
 
<
image001.png>
A
dres: 
N
oordersingel 33, Assen
E
mail: 
@
assen.nl
Telef  
 
23 029 522
 
V
riendelijke groet,
 
 
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
dinsdag 11 december 2018 15:18
A
an:
 
  
@
assen.nl
.
i
@assen.nl
>
O
n
derwerp:
 
onderwijsimpuls Drenthe 4.0
 
D
 
V
anuit het Drenthecollege was vorige week bij de uitwerking van Drenthe 4.0   aanwezig. Zij is 
g
erichtheid op het Emmense komt denk ik mede voort uit haar vorige baan, te 
w
j
ullie haar? Zo niet, lijkt me zinvol om te achterhalen hoe zij ten opzichte van jullie contacten met het Drenthe College is gepositioneerd.
 
G
roet,
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de
g
eadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, 
g
edateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige
v
erzending en ontvangst van informatie.
2.88
</pre>

====================================================================== Einde pagina 934 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 935 ======================================================================

<pre>    y Gemeente Assen  Á |</pre>

====================================================================== Einde pagina 935 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 936 ======================================================================

<pre>Date : 5-4-2018 16:53:48
F
T
S
ubject : RE: Overleg 20180329 NAM Provincie Gem eente Assen
H
oi helder duidelijk en herkenbaar. Ik zou nog iets scherper in het vervolgproces willen aan geven dat dit vorm moet krijgen met grote marktpartijen en andere stackholders.
J
e moet het samen doen onder regie van door het Rijk benoemde voorzitter die kennis 
h
eeft van de energie markt. Beetje schrijven naar een type Wijgels. Moet draagvlak
h
ebben  van grote marktpartijen.   l
O
utlook voor Android
 downloaden
From:
 
 
 @drenthe.nl>
S
ent:
 
Thursday, April 5, 2018 4:15:04 PM
T
o:
 
  Erik Bos;  ;   ' . i @shell.com'; . @shell.com';  l  ' i . i @shell.com'
C
c:
 
S
ubject:
 
RE: Overleg 20180329 NAM Provincie Gemeente Assen
 
B
este allen,
 
B
edankt voor jullie uitgebreide reacties.
 
W
e zullen op basis van deze input vanuit de provincie met een plan van aanpak komen, wat mede als input kan fungeren voor de gesprekken (met min. Wiebes en met dhr.
S
chotman).
I
n het plan van aanpak wordt onder meer ingegaan op de impactanalyse (MKBA) en toekomstige (economische en energie) transitiescenario’s.
 
M
vg,
 
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen
a
ansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, 
g
edateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 936 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 937 ======================================================================

<pre>Date : 13-12-2018 11:58:42
F
T
C
S
ubject : RE: Program m alijn kenninstituut ondergrond.docx
A
ttachm ent : Program m alijn kenninstituut ondergrond m l.docx;
J
e merkt dat het lastiger wordt, als het langer geleden is…. Maar heb nog aangevuld met wat van mijn aantekeningen.
 
M
et vriendelijke groet,
 
i
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
donderdag 13 december 2018 10:11
A
an:
 
O
nderwerp:
 
Programmalijn kenninstituut ondergrond.docx
 
H
oi , i
 
B
ijgaand de flipover uitgewerkt met mijn opmerkingen/aanvullingen.
O
p sommige onderdelen heb ik een vraagteken staan, maar het grote deel heb ik kunnen overnemen (lezen).
 
@
 kun jij jouw aanvullingen toevoegen?
@
, verzoek om jouw ideeen/de ideeen van de groep verder te verwerken en het dan te retourneren. Ook het verzoek om te kijken in hoeverre je mijn opmerkingen kunt
o
vernemen, dan finaliseer ik het stuk.
 
G
roet,
 
 
2.90
</pre>

====================================================================== Einde pagina 937 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 938 ======================================================================

<pre>    Programmalijn Kennis Instituut ondergrond    Per programmalijn:  Wat zijn de ambities en  projecten tussen   2019 en 2029?    Omschrijving: Scope, partners, investering    Doel:   Kenniscentrum ondergrond; hiche}:  e Zoutcavemes  e Geothemie  e Gas    (ERE heeft op basis van een beknopte SWOT analyse geconcludeerd dat het niet logisch  is om een kennisinstituut puur voor diepe geothermie op te zetten. omdat het moeilijk te onderbouwen  is wat de meerwaarde is van een dergelijk instituut op deze (Assen) locatie. Wel is de kennis van de  NAM medewerkers breder in te ketter) Daardoor kwamen we op het volgende uit:   Ontwikkelen van een kenniscentrum op een niche van de ondergrond en geothermie, namelijk een:  Kennisinstituut voor de ontwik keling van nieuwe functies van de ondergrond voor de energietransitie,  waaronder geothernie, waterstof en perslucht.   Een verbreding van het instituut is ook bestuurlijk besproken, echter is nog niet duidelijk wat EZK  hiervan vindt, dit is een goed onderwerp van gesprek bij de uitwerking van het instituut.    a ; ; ; a:    Onderscheidend: ?? Middelen-(Wellicht hier noemen—Assets van de provincie Drenthe door  aanwezigheid van hulpbronnen, bodemstructuur en de NAM zijn:    e Cavemes, opslagmogelijkheden  e De ondergrond, lege gasvelden  e__ Aanwezige kennis   e _ Veilig gebruik ondergrond    Niet puur bundeling kennis, maar kennisontwikkeling/ Opteidingen ontwikkelen bijv.op het gebied van  boringen en trillingen.    Partners   Nouryyon( voormalig van Akzo/Nobel  Nedmag   NAM   Gasunie   Schlumberager?2 e.a. boorbedrijven; ketener  RUG/Hanzehogeschool    Industrie Emmen  Wat nodig? Welke stakeholders + vraag aan het Rijk    Benodigde middelen  Zoeken van de niches  Zout   Pitches    -… | Met opmerkingen [ML1]: Volgensmij zou je punten hier  kunnen combineren met punten bij amets    -| Met opmerkingen [ML2]: De groep lwam op 4 december  tot een soortgelijks conclusie.    </pre>

====================================================================== Einde pagina 938 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 939 ======================================================================

<pre>    (Hier heb ik wat uitleg nodig??. Gaat het hier niet om:  Inzicht in de meerwaarde van een kenniscentrum in Noord Nederland en dialoog over de scope van    het kenniscentrum met EBN en EZK? Hierbij heb je mensen nodig vanuit EBN en EZK Bie} mee willen. =| Met opmerkingen [ML3]: Is ook genoemd: ‘draagvlak bij  werken aan de uitwerking. Daarna kunnen voor de uitwerking van het instituut ook andere EZK/EBN    kennisinstellingen worden aangehaakt, zoais TNO, RUG, ECN, NAM).    Om hoeveel menskracht gaat het”?  Wordt de ruimte van de NAM inderdaad ter beschikking gesteld, of is er andere ruimte nodig?  Gaat het om een lab of alleen om computermateriaal?    Stakeholders   Benodigde stakeholders om een kenniscentrum verder te ontwikketen:   EZK   EBN   NAM   Provincie Drenthe   ls Gasterra ook een stakeholder die zou kunnen bijdragen? Dan kan die kennis ook worden  behouden.    Vraag aan het RIJK  e Een besluit om een kennisinstuut ondergrond in Assente vestigen  e Het kennisinstituut mede te ontwikkelen door inzet van EBN    Link met andere programmalijnen Drenthe 4.0  Welke financieringsinstrumenten worden reeds ingezet?  Nu</pre>

====================================================================== Einde pagina 939 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 940 ======================================================================

<pre>Date : 24-6-2018 17:09:55
F
T
C
a
ssen.nl
S
ubject : Re: Rapport Berenschot Drenthe 4.0
​
 
H
I
nm iddels is de oplegger binnen, dus in die zin zou het collegem em o aangepast kunnen worden.
H
ieronder een aantal opm erkingen bij het m em o.
-
 Welke voorstellen hebben jullie voor aanpassing gedaan? Zijn die overgenom en?
-
 Ik m is inderdaad de urgentie en het gevoel. 7.000 banen, 3% van de werkgelegenheid, gevoelsm atig m eer de im pact daarvan benoem en. Bijvoorbeeld de eerder genoem de im pact
v
ergelijk m ijnensluiting in Lim burg.
D
it is nog niet de pageturner waardoor Politiek Den Haag net zoveel aandacht krijgt voor Drenthe als voor Groningen.
-
 Ik m is am bitie. Leveren deze m aatregelen nou de com pensatie van 7000 arbeidsplaatsen op? 
O
ok de pilot Aardgasloze wijk in Assen kan er sowieso bij in.
-
 In de 4 lijnen m is ik de transitie / om scholing van bestaande werknem ers in deze sectoren. Ik denk ook veel MBO-banen in de techniek, dus er zouden veel m ogelijkheden m oeten
z
ijn.
-
 Hoe reëel is de inzet op cluster en kenniscentrum  geotherm ie, is Drenthe daarvoor geschikt?
-
 Ik m is inderdaad ook andere ondersteuning vanuit het Rijk om  de sociaal econom ische structuur te versterken.
-
 Interessante gedachte om  NAM te verleiden tot een transitie om  in deze zin een bijdrage te leveren aan de Drentse/Noordelijke econom ie. (Hoe is de inzet van Groningen daarin - zij
h
ebben bijvoorbeeld ook al wel contacten m et shell).
-
 Is overwogen om  stoutm oediger te zijn, bijv: Drenthe wordt de eerste gasloze provincie van Nederland i.c. 1 grote proeftuin m et een m ix van stedelijke gebied en platteland,
m
aak/chem ische industrie, kantoren en zorginstellingen? Mix van energietransitie en opwekking duurzam e energie. Heel Nederland kan vervolgens daarvan leren.
I
k ben beschikbaar m ocht je nader telefonisch of per m ail Willem s overleggen (de ballonvaart is verplaatst ivm  het weer).
V
riendelijke groet,
 
O
p 22 jun. 2018 om  12:54 heeft   
@
assen.nl
> het volgende geschreven:
D
ag
 
B
ijgaand het collegememo n.a.v. het rapport van Berenschot Drenthe 4.0 Voortbouwen op de energie van Drenthe. Complicerende factor is, dat er nog druk
g
esleuteld wordt aan de eindversie van het rapport en de oplegger, waarover we gisteren 
m
et de collega’s van de provincie afspraken gemaakt. Het is met recht een
‘
pressure cooker’. De oplegger, op basis waarvan een inspanningsverplichting in het stakeholdersoverleg van komende woensdag wordt gevraagd, wordt aan het eind
v
an de middag/begin van 
d
 
In bijgaand memo hebben we aangegeven welke elementen er wat ons betreft in elk geval in zouden moeten; elementen die 
n
iet of onvoldoende in het rapport van
B
erensschot staan.
 
A
an jou de vraag of het memo voor jou voldoende houvast biedt om door te sturen naar het college, mede in het licht van het geplande stakeholdersoverleg op
k
omende woensdag.
 
I
ndien jij in het weekend behoefte hebt om over de oplegger te sparren, hoor ik het graag en proberen we daar een geschikt moment voor te vinden.
 
J
ouw reactie zie ik met belangstelling tegemoet.
 
G
roet,
 
 
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen
a
anvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, 
g
edateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
<
2018-06-22 Collegem em o 
n
.a.v. rapport Berenschot.docx>
2.91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 940 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 941 ======================================================================

<pre>Date : 10-7-2018 10:10:05
Subject : RE: reactie op flyer
Attachm ent : im age001.png;
Hoi ,
 
Bedankt. We kijken of het nog lukt extra voorbeelden toe te voegen (en in hoeverre het specifiek past bij de programmalijnen).
 
Met vriendelijke groet,
 
i  
 
l i
Team Economie
Postbus 122
9400 AC Assen
T 0592  
M 06    
E 
.l @drenthe.nl
 
Van:
 
Verzonden:
 dinsdag 10 juli 2018 7:52
Aan:
CC:
Onderwerp:
 RE: reactie op flyer
 
 
Hierbij wat informatie over het warmtenet, Assen-Zuid en aardgasvrije wijk:
 
De zorgpartijen in Assen, ziekenhuis en GGZ, Rijksvastgoedbedrijf en andere eigenaren van utiliteitsvastgoed werken samen aan een energie-efficiënte gebiedsoplossing. De
haalbaarheid van een lage temperatuurwarmtenet in combinatie met warmtekoude opslag wordt onderzocht in combinatie met opwekking van duurzame elektriciteit.
 
Op het bedrijventerrein Assen-Zuid wordt een 30 hectare zonnepark gerealiseerd, in combinatie met een tankstation van duurzame brandstoffen zoals elektriciteit en waterstof
aan (vracht)verkeer.
 
Assen heeft het servicekostenmodel ontwikkelt, een gebouwgebonden financieringsoplossing voor Verenigingen van Eigenaren van appartementen, waarmee de renovatie naar
aardgasvrij kan worden gefinancierd. Het flatgebouw aan de Ellen is dit jaar al gerenoveerd. Met deze financieringsoplossing gaat de gemeente Assen een wijk van 500
woningeigenaren helpen om van aardgasvrij te worden. Technisch wordt ingezet op renovatie en mogelijk een lage temperatuurwarmtenet.
 
Met vriendelijke groet,
 
 
 
 
Van:
  
Verzonden:
 Monday, July 9, 2018 4:35:49 PM
Aan:
  
Onderwerp:
 FW: reactie op flyer
 
Zie reactie van .  Kun jij nog wat over warmetent en aardgasloze wijk aanleveren bij 
 
Groet,
 
 
Van:
mailto: . @drenthe.nl
] 
Verzonden:
 
maandag 9 juli 2018 16:28
Aan:
   
. i i @assen.nl
>
CC:
 
  
. @drenthe.nl
>
Onderwerp:
 
Re: reactie op flyer
 
Ha 
 
Bedankt voor je reactie.
Ja, het blijft hard doorwerken. Hopelijk krijgen we straks meer ruimte om zaken goed uit te werken ;-)
 
Hieronder per opmerking even een specifieke reactie. Kortom, het meeste ‘nemen we mee’.
Uit de poho’s vanmorgen kwamen ook nog wat tekstuele dingetjes en samen met andere reacties maken we morgen een opgemaakte eindversie. Hopelijk komt het morgen rond.
Je krijgt die versie ook morgen/uiterlijk woensdag.
 
Groeten,
i
 
Van:
   
i i @assen.nl
> 
Verzonden:
 maandag 9 juli 2018 11:22
Aan:
   
. @drenthe.nl
. @drenthe.nl
>
CC:
   
@drenthe.nl
>; Roald Leemrijse <
R.Leemrijse@assen.nl
>; 
  
@
assen.nl
>; Judith Jansen <
J.Jansen@assen.nl
>
Onderwerp:
 
reactie op flyer
 
 
2.92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 941 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 942 ======================================================================

<pre>De ‘pressure cooker’ gaat door. Daarom zal ik in eerste instantie reageren op de flyer, waarvan jullie donderdagmiddag n.a.v. ons overleg een aangepaste versie hebben gestuurd.
Een enkele opmerking vind ik nog onvoldoende terug, terwijl ik ook nog een paar opmerkingen heb die donderdag niet besproken zijn. Maar ook dat lijkt me niet vreemd, gelet op
het feit dat het concept van de flyer pas tijdens de vergadering werd uitgereikt. We hebben zoveel als mogelijk alle opmerkingen meegenomen in de extra consultatieronde
afgelopen donderdag. We moeten gezien de beschikbare ruimte van de 2-pager (inmiddels een 6-pager) en het aanhouden van een verhaallijn soms keuzes maken.  Soms hebben
we zelf het idee, dat we het verwerkt hebben, maar vind jij het blijkbaar onvoldoende terug.
 
Ik stel de volgende wijzigingen voor:
Pg. 1 Eerste zin onder ‘Impact  beëindiging gaswinning’ veranderen in:
‘Ondanks een fors verlies aan werkgelegenheid in de afgelopen jaren, zijn er in Drenthe nu nog ruim 7.000 banen direct of indirect verbonden aan de aardgassector’ – Argument:
hoewel niet direct gekoppeld aan het gasbesluit van Wiebes heeft de sociaaleconomische structuur van Drenthe al gevoelige klappen gekregen door het anticiperen op
vermindering van de aardgaswinning.  Prima om aan te passen.  Henk Brink heeft ook gevraagd, om te zorgen dat de aandacht op blz. 1 sterker op de economische gevolgen wordt
gelegd. We gaan kijken hoe dat ook qua lay out benadrukt kan worden.
 
Pg 2, onderaan: Tijdens het overleg hebben we afgelopen donderdag geconstateerd, dat we zelf nu nog niet kunnen inschatten welke financiële consequenties het realiseren van
het ontwikkelperspectief heeft. Het is niet de bedoeling dat het Rijk met een bijdrage van € 150 miljoen haar verantwoordelijkheid kan afkopen. Het gaat om een eerste storting,
waarvan in de loop der tijd moet blijken of dit voldoende is. Overigens mis ik welk substantieel aandeel de regionale stakeholders voor hun rekening zouden moeten gaan nemen;
met andere woorden hoe groot wordt het Transitiefonds Drenthe 4.0 in eerste instantie.
Een bijdrage van € 150 miljoen staat misschien wel in redelijke verhouding tot de € 1 miljard die de prov. Groningen heeft gekregen, maar Groningen claimt in totaliteit ook € 8
miljard.
We hebben naar aanleiding van ons overleg een inleidende paragraaf opgenomen (onder programmalijnen) waarin we toelichten dat dit een eerste aanzet betreft.  Die tekst
passen we nog iets aan. Het klopt dat we nog niet concreet aangeven wat we zelf doen. Dat kunnen we nl. qua verdeling enz. nu nog niet. Moeten we ook met meer partijen
bespreken. Helder is dat we zelf ook voor een eigen bijdrage aan de lat staan.
 
Pg 3, onder kopje ‘wat we al doen’ toevoegen: ‘Een bestaande wijk aardgas loos maken in Assen en Emmen. Is voor discussie vatbaar. Aan de ene kant laat het zien dat gemeenten
in Drenthe volop meedoet in deze ontwikkeling, terwijl aan de andere kant EZK hier al specifiek middelen voor beschikbaar stelt.  Zullen we naar kijken.  Is ook wel erg summier,
zonder verdere toelichting.
 
Pg. 4: Eerste zin bij ons aanbod ‘Drenthe’ veranderen in ‘Assen’ als vestigingsplaats van een kennisinstituut voor geothermie. Argument: het hoofdkantoor van de NAM en
daarmee het kenniscentrum zit in Assen. Bovendien lijkt Assen het meest getroffen te worden, terwijl er in de vier lijnen relatief weinig specifieks Assens is opgenomen.     
Passen we aan als te overwegen locatie gezien de huidige standplaats van de NAM.    
 
Pg 6, onder het kopje ‘wat we al doen’ toevoegen: De aanleg en exploitatie van een warmtenet voor de grote zorginstellingen en het Rijksvastgoed in Assen. N.B. : ik heb hiervan
niet de meest actuele informatie, maar  kan dit aanleveren. Er worden volgens mij momenteel ook gesprekken gevoerd om de NAM als bedrijf hier ook bij aan te laten
haken.
Er staan al diverse andere voorbeelden (uitgebreider) beschreven, de opsomming is ook niet uitputtend. Mocht je nog aanvullende informatie hebben, dan graag zo spoedig
mogelijk aanleveren.
 
Met vriendelijke groet,
 
  
Disclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
gemeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 942 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 943 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe)</pre>

====================================================================== Einde pagina 943 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 944 ======================================================================

<pre>Date : 8-3-2019 10:32:58
F
rom  :  
T
S
ubject : RE: stukje tekst over Gas 4.0 
A
ttachm ent : im age001.jpg;
D
ag 
 
I
k vind het prima zo. Bedankt voor de aanpassing.
 
G
roet,
 
 
V
an:
 
  
V
erzonden:
 
woensdag 6 maart 2019 11:30
A
an:
 
O
nderwerp:
 
RE: stukje tekst over Gas 4.0
 
D
 
Z
oals ik al even heb genoemd hierbij de uitbreiding van de tekst.
H
et geel gemarkeerde deel heb ik toegevoegd. De gehele tekst zal worden verplaats naar economie.
 
H
et gasbesluit van het kabinet betekent tot 2030 een verlies van ca. 7.000 arbeidsplaatsen in Drenthe, waarvan veel bij het hoofdkantoor van de NAM BV. Om dit verlies op te vangen is Drenthe 4.0
o
pgesteld, waarvoor de steun van het ministerie van EZK is gevraagd. 
Het plan is geënt op kansen in vernieuwing en verduurzaming van de energievoorziening, zoals het hergebruik van
de fysieke gasinfrastructuur. Ook wil Drenthe de hoogwaardige kennis behouden die in Drenthe aanwezig is over de ondergrond.
 
W
i
j zijn actief betrokken geweest bij de
t
otstandkoming van Drenthe 4.0 en spelen ook een actieve rol bij de concretisering van de plannen.
 
 
M
et vriendelijke groet
 
 
 
 
T
eam Strategie en Advies
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
g
emeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 944 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 945 ======================================================================

<pre>    EA Gemeente Assen  ®</pre>

====================================================================== Einde pagina 945 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 946 ======================================================================

<pre>    2.94  Date : 6-11-2018 09:13:50    From : MN: «sen!  To: eee = assenni   Subject : RE: Uitnodiging bestuurlijk overleg Drenthe 4.0  Attachment : image001.png;    Dat komt dan goed uit BN Bedankt voor het doorgever    Hartelijke groet,         Gemeente Assen    R (0592) EN messen    Aanwezig op: EMR ce    4 Gemeente Assen    Van: nn  Verzonden: maandag S november 2018 18:34    Aan: MN: >  Onderwerp: RE: Uitnodiging bestuurlijk overleg Drenthe 4.0    Hoi Mill,    Op 12novemberheb ik al een overleg met Roald en Marco over dit onderwerp    Groet,   =   Van:   WN 7 5 november 2018 15:09  Aan: assen.nl>  cc: Wassen. nl>    Onderwerp: FW: Uitnodiging bestuurlijk overleg Drenthe 4.0    Ho EB,    Deze afspraak staat bij Roald in de apendainmiddels, ij bentin de CC meegenomen  Jij bereidt voor? En moet er nog een voorbereidingsafspraak gepland worden?    Hartelijke groet,         { Gemeente Assen    ‘SS (059?) essen nl  Aanwezg op: mA    4 Gemeente Assen    Van: Roald Leemrijse   Verzonden: maandag 5 november 2018 11:31   Aan: @assernl>   Onderwerp: FW: Uitnodiging bestuurlijk overleg Drenthe 4.0    Hartelijke groet,         | Gemeente Assen    RN messen  Aanwezig oo mA    hs Gemeente Assen    Van: BN [or oh eo!   Verzonden: donderdag 1 november 2018 21:43   Aan: © she!l.com' B® shel com>; ‘eveenstra@rendo.nl' <eveenstrai@rends.nl>; ‘a.bruinsslot@drenthecollege nl <a.bruinsslctiödrenthecollege.nl>;  ‘b.arends@emmen.nl' <b. arends@emmen.nl>; Roald Leemrijse <2. Leemrijse @arsen nl>   CC: B econ’ WN (cor; ON atten oe en Oe nen nl ern el;  U > 33:20. i>; EEE @drenthecollege.n|' Be dranthecollece 1|>; I 7? drenthe n>   Onderwerp: Uitnodiging bestuurlijk overleg Drenthe 4.0         Geachte heer/ mevrouw,</pre>

====================================================================== Einde pagina 946 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 947 ======================================================================

<pre>Hierbij nodig ik u graag uit voor een bestuurlijke bijeenkomst over de transitieagenda gasbesluit Drenthe, oftewel: Drenthe 4.0. Deze bijeenkomst overleg vindt plaats op 20
november van 15.00 tot 16.00 uur in het provinciehuis in Assen.
 
Doel van de bijeenkomst
De komende maanden willen we samen met u het programma graag een stap verder brengen met het oog op de gesprekken met het ministerie van EZK. Tijdens dit overleg praten
gedeputeerden Tjisse Stelpstra en Henk Brink u graag bij over de bestuurlijke ontwikkelingen op dit vlak.
 
Het doel van de bestuurlijke bijeenkomst is dan ook meerledig:
-          Elkaar informeren
-          (Her)bevestigen van commitment
-          Afspraken maken over de rolverdeling in de uitwerking van het programma
 
Aanmelding
Graag zien wij u op 20 november. Wilt u van tevoren laten weten of u (of een vervanger) aanwezig kunt zijn door een antwoord te sturen op deze mail? Binnenkort ontvangt u de
bij deze bijeenkomst de behorende vergaderstukken.
 
Vragen?
Heeft u vragen over deze uitnodiging, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende of   (tijdelijke plaatsvervanger   op .
 
Met vriendelijke groet,
 
Mede namens Henk Brink en Tjisse Stelpstra
 -
Provincie Drenthe
06-
Disclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
gemeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 947 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 948 ======================================================================

<pre>    + Gemeente Assen    </pre>

====================================================================== Einde pagina 948 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 949 ======================================================================

<pre>Date : 27-3-2019 13:37:16
F
rom  : SecretariaatWarm te&Ondergrond" SecretariaatWarm te&Ondergrond@m inez.nl
T
o : "   assen.nl, "   assen.nl
S
ubject : RE: Vervolg Drenthe 4.0
B
este heren,
 
D
ank voor u e-mail.
 
M
aandag 8 april gaat helaas niet lukken,   kan niet aanwezig zijn.
 
V
 
D
insdag 7 mei om 16.00 uur in Den Haag
W
oensdag 8 mei ochtend / middag in Den Haag of Assen
D
insdag 14 mei van 12.30 tot 14.00 uur Assen.
 
G
raag hoor ik wanneer het u schikt.
 
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
M
O MT-lid  
D
irectie Warmte & Ondergrond
M
inisterie van Economische Zaken en Klimaat
T
M
: 
l
@minez.nl
 of 
s
e
cretariaatw&o@minezk.nl
 
V
an:
 
V
erzonden:
 
dinsdag 26 maart 2019 12:28
A
an:
 
SecretariaatWarmte&Ondergrond <SecretariaatWarmte&Ondergrond@minez.nl>;   @assen.nl>
O
nderwerp:
 
RE: Vervolg Drenthe 4.0
 
D
ag mevrouw I
 
H
et lukt   en mij om op 8 april om 15.00 uur in Den Haag bij dit overleg aanwezig te zijn.
 
M
et vriendelijke groet,
 
V
an:
 
SecretariaatWarmte&Ondergrond [
m
ailto:SecretariaatWarmte&Ondergrond@minez.nl
] 
V
e
rzonden:
 
dinsdag 26 maart 2019 11:35
A
an:
 
  
.
i i @assen.nl
.
@
assen.nl
>
O
n
derwerp:
 
Vervolg Drenthe 4.0
 
B
este heren,
 
O
p verzoek van   wil ik een overleg inplannen over het vervolg Drenthe 4.0.
 
D
e aanwezigen zijn:
 
 
 (EBN)
 
 (EBN)
 
 (EBN)
 
 
 NAM)
 
 (NAM)
 
 
i  (gemeente Assen)
 
 (gemeente Assen)
 
i
 i  (provincie Drenthe)
 
I
k heb telefonisch contact gehad met het secretariaat van EBN en een aantal opties vanuit de agenda van  l   
 doorgekregen:
 
M
aandag 8 april om 15.00 in Den Haag
D
onderdag 18 april om 11.00 uur in Den Haag
D
insdag 23 april om 14.00 uur of 16.00 uur in Utrecht
 
E
nige optie is 
8
 april
 
dat een ieder kan, graag hoor ik als het u ook lukt.
 
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
M
anagementondersteuner W&O
…
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
M
inisterie van Economische Zaken en Klimaat
D
irectie Warmte en Ondergrond
B
ezuidenhoutseweg 73| 3
e
 
etage, C Zuid| 2594 AC |Den Haag |
…
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
T
 
M
 : 
l
@minez.nl
W : 
h
ttp://www.rijksoverheid.nl/ez
k
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
Le
t op! Bij bezoek aan het ministerie dient u in het bezit te zijn van een geldig legitimatiebewijs!
 
Dit bericht kan inform atie bevatten die niet voor u is bestem d. Indien u
niet de geadresseerde bent of dit bericht abusievelijk aan u is gezonden,
wordt u verzocht dat aan de afzender te m elden en het bericht te
verwijderen.
De Staat aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade, van welke aard
ook, die verband houdt m et risico's verbonden aan het elektronisch
verzenden van berichten.
This m essage m ay contain inform ation that is not intended for you. If you
are not the addressee or if this m essage was sent to you by m istake, you
2.95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 949 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 950 ======================================================================

<pre>are requested to inform  the sender and delete the m essage.
The State accepts no liability for dam age of any kind resulting from  the
risks inherent in the electronic transm ission of m essages.
Disclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
gemeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
Dit bericht kan inform atie bevatten die niet voor u is bestem d. Indien u
niet de geadresseerde bent of dit bericht abusievelijk aan u is gezonden,
wordt u verzocht dat aan de afzender te m elden en het bericht te
verwijderen.
De Staat aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade, van welke aard
ook, die verband houdt m et risico's verbonden aan het elektronisch
verzenden van berichten.
This m essage m ay contain inform ation that is not intended for you. If you
are not the addressee or if this m essage was sent to you by m istake, you
are requested to inform  the sender and delete the m essage.
The State accepts no liability for dam age of any kind resulting from  the
risks inherent in the electronic transm ission of m essages.</pre>

====================================================================== Einde pagina 950 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 951 ======================================================================

<pre>Date : 14-6-2018 14:39:39
F
T
C
a
S
ubject : RE: Vervolg stakeholderbijeenkom st Gasbesluit
A
ttachm ent : im age001.png;
H
oi ,
 
H
elder wat betreft 21 juni.
I
k heb ook begrepen dat het gesprek tussen  en  breder is dan het NAM/gasverhaal. Maar het lijkt me wel het ideale moment om wat aan te kondigen en mee te geven.
M
aar ik heb de indruk dat dit wel meer dan vijf minuten gaat vergen.
H
elder wat betreft de reactietermijn. Dat geeft ons de gelegenheid om een memo voor te bereiden voor het college van maandag 25 juni (de collegevergadering is een dag
v
ervroegd i.v.m. het VNG-congres.
 
G
roet,
 
 
 
V
an:
 
V
erzonden:
 
donderdag 14 juni 2018 14:31
A
an:
 
C
C:
 
O
nderwerp:
 
RE: Vervolg stakeholderbijeenkomst Gasbesluit
 
H
oi ,
 
D
ie bijeenkomst met de NAM op 21 juni is eigenlijk een voortzetting van het eerdere overleg dat gemeente, provincie en NAM voerden over een samenwerkingsagenda. De
p
ressure cooker is daar eigenlijk doorheen gefietst. Beiden hebben een relatie. Maar het was niet specifiek de bedoeling daar alleen de agenda te bespreken. Meer gericht op de
t
oekomst – hoe gaan we verder? Hoe steken we de lobby in? Hoe schakelen we beide trajecten kort?
 
D
e inzet is nog steeds om voor het zomerreces de agenda aan Wiebes aan te bieden. Maar er is nog geen datum. Misschien moeten we een alternatieve route volgen. Afijn.
E
en reactie zou er wat mij betreft liefst eind komende week zijn. Ik snap dat dat lastig is. In elk geval voor de 27
e
.
 Op de 27
e
 
moeten we het eens zijn op de hoofdlijnen.
 
N
aar ik begreep, is die afspraak met Roald breder dan het NAM/gasverhaal. Op dat moment is het bij ons ook nog niet in GS geweest en kan  hooguit wat aankondigen en
 
nog wat ‘meegeven’.
 
M
et vriendelijke groet,
i
 
V
an:
 
  
i
i @assen.nl
> 
V
e
rzonden:
 
donderdag 14 juni 2018 14:11
A
an:
 
  
@
drenthe.nl
>
C
C:
 
  
@
assen.nl
.
@
drenthe.nl
>
O
n
derwerp:
 
RE: Vervolg stakeholderbijeenkomst Gasbesluit
 
H
oi ,
 
I
k begrijp dat het vinden van een datum op korte termijn lastig is. Ik wacht de reactie van ons college en Leemrijse in het bijzonder wel even af.
 
W
ij zijn door jullie op  donderdag 21 juli samen met NAM in De Bonte Wever uitgenodigd voor overleg met jullie (door  i ).
I
k ben er van uitgegaan dat we het concept-rapport van  dan bespreken. Heb je ook een idee tot wanneer wij een reactie kunnen aanleveren op het rapport, die nog
v
erwerkt kan worden? Waarschijnlijk moet ik daar intern ook nog wat bestuurlijke bypasses voor gaan regelen.
 
R
oald Leemrijse heeft aanstaande dinsdag om 7.30 uur een kennismakingsgesprek met  . Ik ben ervan uitgegaan, dat dit m.n. in het teken van het gasbesluit gaat staan.
R
oald wil ook nog een aantal andere onderwerpen aankaarten, maar ze hebben maar een half uurtje. Weet jij wat de verwachting van  is van dit gesprek?
 
G
roet,
 
 
 
V
an:
 
  
i
l . @drenthe.nl
] 
V
e
rzonden:
 
donderdag 14 juni 2018 14:00
A
an:
 
  
i
i @assen.nl
>
C
C:
 
  
@
assen.nl
. @
drenthe.nl
>
On
derwerp:
 RE: Vervolg stakeholderbijeenkomst Gasbesluit
 
Hoi J ,
 is er momenteel niet.
Jammer van die datum. Laten we even kijken of het met wethouder Leemrijse eventueel wil. We wachten ook nog reacties van anderen af. Het is schier onmogelijk op zo korte
termijn een datum te vinden.
 
Donderdag is….? Of bedoel je bij jullie intern?
 
Met vriendelijke groet,
 
i
 
Van:
   
i i @assen.nl
> 
Ve
rzonden:
 donderdag 14 juni 2018 13:36
Aan:
   
. @drenthe.nl
>
CC
:
. @drenthe.nl
@
assen.nl
>
O
nderwerp:
 
RE: Vervolg stakeholderbijeenkomst Gasbesluit
 
B
este i ,
 
2.96
</pre>

====================================================================== Einde pagina 951 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 952 ======================================================================

<pre>Hartelijk bedankt voor de mail. Ik neem aan dat we het conceptrapport komende donderdag gaan bespreken.
 
W
oensdag 27 juni is voor gemeentebestuurders niet zo’n handige dag, aangezien 26 en 27 juni het VNG-congres in Maastricht wordt gehouden. Met uitzondering van wethouder
L
eemrijse zijn al onze bestuurders daar. Hetzelfde geldt waarschijnlijk ook voor veel andere colleges van B&W. Ik heb de datum aan Leemrijse voorgelegd, maar nog geen reactie
o
ntvangen. Zodra ik meer weet, laat ik het jou weten.
 
M
et vr. gr.,
 
 
V
an:
 
  
:
. @drenthe.nl
] 
V
e
rzonden:
 
woensdag 13 juni 2018 17:17
A
an:
 
  
i
i @assen.nl
>
C
C
:
 
.
@drenthe.nl
.
@
assen.nl
>
O
n
derwerp:
 
Vervolg stakeholderbijeenkomst Gasbesluit
 
G
 
W
ij willen u en uw collega hartelijk bedanken voor uw komst op de stakeholderbijeenkomst van 5 juni jl.
 
N
aar aanleiding van de bijeenkomst wordt momenteel hard gewerkt aan de uitwerking van de impactanalyse, dit betreft de impact van het gasbesluit op de werkgelegenheid en
d
e economische/maatschappelijke gevolgen voor de regio. Daarnaast wordt het plan Drenthe 4.0 uitwerkt met daarin een 4-tal ontwikkel strategieën. Deze strategieën zijn een
r
esultante van de stakeholderbijeenkomst, waarin unieke kernkwaliteiten van Drenthe naar voren zijn gehaald. De kwaliteiten die kunnen worden ingezet om de energietransitie
t
e versnellen en tevens de maatschappelijke en economische implicaties van het gasbesluit kunnen opvangen, zijn uiteindelijk omgezet in de volgende ontwikkel strategieën:  
 
O
ntwikkel strategieën*:
1
.
 
      
C
irculaire hubs /hergebruik reststromen
2
.
 
      
H
ergebruik gasinfrastructuur
3
.
 
      
G
eothermie instituut
4
.
 
      
O
nderwijs techniek energietransitie 4.0
 
M
et deze ontwikkel strategieën wordt beoogd van een dreigende achterstand een voorsprong te realiseren.
 
V
ervolg
G
raag nemen we u mee in de voorgenomen planning:
 
·
 
        
D
insdag 19 juni worden de plannen ter goedkeuring voorgelegd bij Gedeputeerde Staten Provincie Drenthe, waarna de plannen ter consultatie worden voorgelegd aan de
s
takeholders en dus ook aan u. Op basis van de input zal het plan worden gefinaliseerd.
 
·
 
        
O
p woensdag 
2
7 juni van 9.00 tot 10.00uur
 is het moment gepland waarop het plan bestuurlijk kan worden bekrachtigd. Hierbij worden genodigden gevraagd om  de
i
ntentie uit te spreken om zich hard te maken voor het realiseren van de ambities op bovengenoemde thema’s.  Wij willen ook uw bestuur hierbij uitnodigen om daar (met
e
en kleine afvaardiging) bij aanwezig te zijn.
 
·
 
        
H
et plan zal vervolgens met de intentieverklaring worden voorgelegd aan het Rijk.
 
D
eelname
K
omende week ontvangt u meer informatie over de invulling van de bestuurlijke sessie.
W
e vernemen graag of uw bestuur hierbij aanwezig zal zijn.
 
V
oor meer informatie kunt u contact opnemen met ondergetekende of i   - .
 
A
lvast hartelijk dank voor uw spoedige reactie.
 
G
roet,
-
 
*
dit betreft een aanzet. Mogelijk vinden er nog wijzigingen plaats.
 
P
s; voor de volledigheid volgt hieronder de uitnodiging van de stakeholderbijeenkomst van 5 juni jl.
 
G
eachte heer, mevrouw,
 
I
n maart kondigde minister Wiebes van Economische Zaken en Klimaat aan dat de gaswinning uit het Alvast hartelijk Groningerveld volledig wordt beëindigd. Dit heeft grote
m
aatschappelijk en economische implicaties voor Noord-Nederland waar de aardgassector is geconcentreerd. Ook voor de provincie Drenthe is dit een ontwikkeling met grote
g
evolgen. Het beëindigen van de gaswinning is immers direct van invloed op de NAM in Assen. Maar ook gas gerelateerde bedrijven als toeleveranciers en contractors en indirect
a
ndere sectoren zullen met consequenties geconfronteerd worden. Aan de andere kant biedt de afname van de aardgasproductie kansen voor versnelling van de energietransitie.
N
a overleg met minister Wiebes wil het college van Gedeputeerde Staten Drenthe op korte termijn meer inzicht in economische impact van het gasbesluit en dit vertalen naar de
o
ntwikkelstrategieën voor de toekomst.
 
G
raag nodigen wij u uit voor een stakeholdersbijeenkomst om hier invulling aan te geven. Deze bijeenkomst vindt plaats op dinsdag 5 juni aanstaande van 12.00 – 15.30 uur in
A
ssen.
 
T
ijdens deze bijeenkomst zal een eerste beeld van de impact met u worden gedeeld. Verder willen we vooral ingaan op de mogelijke ontwikkelperspectieven. Uiteindelijk is het
d
e bedoeling nog voor de zomer te komen tot een agenda waarover we met het Rijk in gesprek willen gaan.
 
W
e beseffen dat het kort dag is. Mocht u verhinderd zijn of bent u van mening dat u niet de juiste geadresseerde bent, zou u deze uitnodiging dan door willen sturen naar een
c
ollega?
B
ij vragen kunt u contact opnemen met  
 
.
@drenthe.nl
, telefoon     ) of met ondergetekende.
 
G
raag ontvang ik zo spoedig mogelijk uw reactie op deze uitnodiging. U krijgt nog nadere informatie over het programma en de locatie.
 
W
ij hopen op uw aanwezigheid.
 
M
et vriendelijke groet,
 
i
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 952 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 953 ======================================================================

<pre>Beleidscoördinator
Team Economie
Postbus 122
9400 AC Assen
   
     
 .l @drenthe.nl
 
 
 
Di
sclaimer:
Aan de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
gemeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 953 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 954 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe)</pre>

====================================================================== Einde pagina 954 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 955 ======================================================================

<pre>Date : 17-4-2018 11:31:41
F
T
S
1
7/4 LF
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk en is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De
g
emeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van onjuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 955 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 956 ======================================================================

<pre>    2.98    Date : 1-11-2018 21:42:54   From : "MN cire tha nl   To : she i-con KG she ticor, KG re ndo.nl'" WK re ndo.nl, "WNW dre nthecollege.nl"""  GEE @ drenthecollege.nl, "T7777 emmeno!' HG emmenol,  assen-n!   Cc: "EEE she lLcom'" EEE ¢ shellcom, " EG attero.nl'" EEE attero.nl, " WEE @ emmenni™  WN enne n.nl, assen nl, 3 drenthecollege.nl'" EEG drenthecollege.nl "Sy  GEER drenthe.nl   Subject : Uitnodiging bestuurlijk overleg Drenthe 4.0    Geachte heer/ mevrouw,    Hierbij nodig ik u graag uit voor een bestuurlijke bijeenkomst over de transitieagenda gasbesluit Drenthe, oftewel: Drenthe 4.0. Deze bijeenkomst overleg vindt plaats op 20  november van 15.00 tot 16.00 uur in het provinciehuis in Assen.    Doel van de bijeenkomst  De komende maanden willen we samen met u het programma graag een stap verder brengen met het oog op de gesprekken met het ministerie van EZK. Tijdens dit overleg praten  gedeputeerden Tjisse Stelpstra en Henk Brink u graag bij over de bestuurlijke ontwikkelingen op dit vlak.    Het doel van de bestuurlijke bijeenkomst is dan ook meerledig:  © Elkaarinformeren  © (Herjbevestigen van commitment  © Afspraken maken over de rolverdeling in de uitwerking van het programma    Aanmelding  Graag zien wij u op 20 november. Wilt u van tevoren laten weten of u (of een vervanger) aanwezig kunt zijn door een antwoord te sturen op deze mail? Binnenkort ontvangt u de  bij deze bijeenkomst de behorende vergaderstukken.    Vragen?  Heeft u vragen over deze uitnodiging, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende of Maaike Swart (tijdelijke plaatsvervanger Monique Leijn) op 06-29413728.    Met vriendelijke groet,    Mede namens ne  Ls  Provincie Drenthe</pre>

====================================================================== Einde pagina 956 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 957 ======================================================================

<pre>Date : 11-12-2017 13:08:45
F
T
S
ubject : verslag NAM
A
ttachm ent : Kort verslag gesprek m et de NAM 8 dec.docx;im age001.jpg;im age002.png;
 
K
ort verslag gemaakt. Graag je opmerkingen.
G
a hierna aan de slag met opzet samenwerkingsagenda
 
 
M
et vriendelijke groeten,
 
 
I
nnovatie en circulaire economie coördinator
 
We s te rbri nk 1
9
4
00 AC As s e n
 
  
 
 
 
 
 
2.99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 957 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 958 ======================================================================

<pre>1 
 Kort verslag gesprek met de NAM  
Datum: 8 december 2017  
Aanwezig:  
NAM 
,
Gemeente Assen  
 
 
Provincie Drenthe  
 
 
 
 
 
MV heet ons welkom en schetst huidige situatie NAM  
Momenteel 1650 werknemers  incl. veldlocaties (?)  
Activiteiten NAM lopen terug. Door steeds minder velden in productie en terugloop productie  
Groningen veld.  
Veel kennis en kunde beschi kbaar op gebi ed van energie. Doen nog veel aan innovatie mn 
om nog effici ënter te winnen.  
Aan de energietransitie werken we stap voor stap. Nu 10 man in huis die werken aan 
onderwerp New Energy. Deze werken aan innovaties die een log isch link hebben met wa t 
we nu doen:  
1. geothermie  
2. hybride putten  
3. waterstof  
 
Exxon nog steeds geïnteresseerd in  de NAM ook vanuit innovatie perspectief maar letterlijk 
wel op afstand.  
Shell is ook nad rukkelijk aan bewegen op dome in energietransitie . Shell kijkt daarbij mn  naar 
wind. Groot team op gezet maar nog duidelijk op zoek naar invulling.  
Shell/NAM wil zich mn laten zien in Groningen op energietransitie.  
 
RS/AT zou mooi zijn als NAM ook vanuit deze regio wil meewerken aan nieuw perspectief. 
Wat kunnen we van hieruit aan de energietransitie bijdragen. Hoe kunnen wij daaraan 
bijdragen?  
MV valide vraag om van hieruit nieuwe onderwerpen op te pakken.  
Wij hebben bijvoorbeeld project GZI Emmen gestart. Heeft gewerkt daardoor installatie 10 
jaar langer open kunnen h ouden. Met name door innovaties toe te passen.  
RS ondertussen is de NAM an sich nog steeds een zeer belangrijke werkgever in deze regio. 
Dat vergeten we wel eens. Vanuit de overheid kijken we vaak alleen naar het eindbeeld van 
de energietransitie terwijl d e weg daar na toe nu de grote kansen kan bieden. Daar hebben 
we de NAM hard bij nodig.  
AT zou mooi zijn als we de transitie voor een deel vanuit Assen ism overheid en NAM 
kunnen aansturen.  
MV een samenwerkende pool met de overheid zou ons kunnen helpen bij  het intern 
rechtvaardigen hieraan mee te werken.  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 958 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 959 ======================================================================

<pre>2
 
 
EB geeft aan dat we als 3 provincies en 4 gemeenten en kennisinstellingen en NAM/Shell al 
werken aan een Green Deal voor waterstof.
 
RS vraagt of er innovaties 
z
ijn op gasdossier. MV die zijn er zeker en ook
 
nog relevant want 
de transitie naar volledige fossielvrij gaat nog jaren duren.
 
 
Belang van NAM in al deze onderwerpen is evident. 
 
MV we zouden aan een plan moeten werken die 
de 
bespro
ken
 
onderwerpen
 
omvatten.
 
Start ups vanuit NAM (
-
gebouw) faciliteren i
s een goed ( à la model Health Hub Roden) idee.
 
 
Ondertussen een bestuurlijk verkenning doen dan op zoek naar concrete uitwerking plan.
 
Bestuurlijk relaties vanuit NAM met Groningen en MEZ is momenteel slecht. Groningen heeft 
geen alternatief voor urban pl
anning.
 
 
Afronding;
 
Wat gaan we doen?
 
1. Impact studie laten uitvoeren naar de NAM in de regio, werkgelegenheid nu en straks, 
innovatie en kennispotentieel; actie gem en prov
 
2. Bestuurlijke verkenning; NAM nodigt nieuwe CdK Klijnsma uit voor kennismaking met 
ovincie gaan gesprek met EZ gedeputeerden  
wethouder met directie NAM entameren.
 
3.  gezamenlijke agenda maken; daarbij goed aansluiten bij nationale thema’s 
 
 
 
 
 
</pre>

====================================================================== Einde pagina 959 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 960 ======================================================================

<pre>    provincie Drenthe</pre>

====================================================================== Einde pagina 960 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 961 ======================================================================

<pre>    Subsidieregeling voor    innovatieve mkb-ers VIA Innovatieve ®    in Noord-Nederland Ambe®    Versnettor              i SNN RE provincieJrenthe weawsnnev/via</pre>

====================================================================== Einde pagina 961 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 962 ======================================================================

<pre>Date : 26-2-2019 15:07:33
F
T
o : "' @rendo.nl'" @rendo.nl, "'   @attero.nl, "'
@
shell.com '" 
@shell.com ,
"
'
@
shell.com '" 
@
n-tra.nl, "
d
@
assen.nl, "   @assen.nl, "' @em m en.nl'" @em m en.nl, "   @assen.nl,
"
@
em m en.nl'" 
@
shell.com
S
ubject : Vervolg Drenthe 4.0 
B
este allemaal,
 
M
ede namens   en   wil ik jullie bedanken voor jullie komst en bijdrage aan de bijeenkomst op 11 februari jl.
 
M
et het werkbezoek van Wiebes is het startsein gegeven voor een verdere dialoog met het Ministerie. De provincie nodigt alle stakeholders uit om in het vervolg van Drenthe 4.0
m
ee te denken.
i
  is momenteel bezig met een ronde langs de stakeholders om hier vorm aan te geven en om de communicatie met EZK te intensiveren.  
 
E
en andere ontwikkeling, die hier niet aan gerelateerd is, maar wel relevant is dat ik per 1 april een nieuwe baan heb. Ik ga aan de slag als teammanager/adviseur bij Antea Group
a
fdeling ruimtelijke strategie.
i
  is en blijft de directe contactpersoon voor Drenthe 4.0 vanuit de provincie. Zij is bereikbaar via het telefoonnummer: - .
 
H
ierbij wil ik jullie hartelijk bedankt voor de prettige samenwerking en wie weet tot ziens.
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
 
2.100
</pre>

====================================================================== Einde pagina 962 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 963 ======================================================================

<pre>Date : 26-3-2019 11:36:02
F
rom  : "SecretariaatWarm te&Ondergrond" SecretariaatWarm te&Ondergrond@m inez.nl
T
o : "   assen.nl, "   assen.nl
S
ubject : Vervolg Drenthe 4.0
B
este heren,
 
O
p verzoek van   wil ik een overleg inplannen over het vervolg Drenthe 4.0.
 
D
e aanwezigen zijn:
 
 
 
(EBN)
 
 (EBN)
 
 (EBN)
 
 
 (NAM)
 
 (NAM)
 
 
i  (gemeente Assen)
 
 (gemeente Assen)
 
i
 i  (provincie Drenthe)
 
I
k heb telefonisch contact gehad met het secretariaat van EBN en een aantal opties vanuit de agenda van  l   
 
doorgekregen:
 
M
aandag 8 april om 15.00 in Den Haag
D
onderdag 18 april om 11.00 uur in Den Haag
D
insdag 23 april om 14.00 uur of 16.00 uur in Utrecht
 
E
nige optie is 
8
 april
 
dat een ieder kan, graag hoor ik als het u ook lukt.
 
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
M
anagementondersteuner W&O
…
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
M
inisterie van Economische Zaken en Klimaat
D
irectie Warmte en Ondergrond
B
ezuidenhoutseweg 73| 3
e
 
etage, C Zuid| 2594 AC |Den Haag |
…
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
T
 
M
 : 
l
@minez.nl
W : 
h
t
tp://www.rijksoverheid.nl/ez
k
………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
L
e
t op! Bij bezoek aan het ministerie dient u in het bezit te zijn van een geldig legitimatiebewijs!
 
D
it bericht kan inform atie bevatten die niet voor u is bestem d. Indien u
n
iet de geadresseerde bent of dit bericht abusievelijk aan u is gezonden,
w
ordt u verzocht dat aan de afzender te m elden en het bericht te
v
erwijderen.
D
e Staat aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade, van welke aard
o
ok, die verband houdt m et risico's verbonden aan het elektronisch
v
erzenden van berichten.
T
his m essage m ay contain inform ation that is not intended for you. If you
a
re not the addressee or if this m essage was sent to you by m istake, you
a
re requested to inform  the sender and delete the m essage.
T
he State accepts no liability for dam age of any kind resulting from  the
r
isks inherent in the electronic transm ission of m essages.
2.101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 963 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 964 ======================================================================

<pre>Date : 8-2-2019 08:52:57
F
T
a
ssen.nl
C
c : "   assen.nl, "   assen.nl, "   @assen.nl, "    assen.nl
S
ubject : Werkbezoek Minister Wiebes aan Drenthe
A
ttachm ent : Afspraken EZ K prov Drenthe 4.0 20190115def.docx;
8
 
H
H
et exacte programma en ‘instructies’ volgen nog, maar het tijdstip van aanvang wordt 14.15 uur en de locatie is EMMTEC Emmen. Eindtijd voor dit onderdeel wordt
1
5.45 uur.
 
M
et vriendelijke groet,
 
i
 
Team Economie
 
 
 
V
an:
 
m
ailto: @drenthe.nl
] 
V
erzonden:
 
donderdag 31 januari 2019 9:18
A
an:
 
'
@
shell.com' <
i
@shell.com
@
attero.nl
<
l
@emmen.nl
.
@assen.nl
>; ' @drenthecollege.nl' <
@
d
renthecollege.nl
<
@
rendo.nl
@
drenthe.nl
@
s
hell.com
>; '
@shell.com'
<
@
s
hell.com
@
assen.nl
@
n-tra.nl
@
emmen.nl' <
-
@emmen.nl
>
C
C
:
 
  
@
drenthe.nl
>
O
n
derwerp:
 
Drenthe 4.0: stand van zaken
 
B
este allemaal,
 
A
lweer even geleden hebben we jullie geïnformeerd dat we op 15 januari een ambtelijk overleg hadden  met het ministerie van EZK. Het doel van dat overleg was
p
rocesafspraken te maken om samen met EZK vervolg te geven aan Drenthe 4.0.  Het inmiddels geaccordeerde verslag van dit overleg is bijgevoegd.
Z
oals jullie kunnen zien heeft EZK op verschillende punten aangegeven verder mee te willen denken. Het lijkt ons dan ook goed om binnenkort de verdiepingsslag te
s
tarten de stakeholders, aanvullende partijen en het ministerie van EZK. We zullen de verdere aanpak daarvoor overleggen met de trekkers van de programmalijnen.
 
V
erder willen we jullie graag informeren, dat minister Wiebes – onder voorbehoud – op 11 februari naar Drenthe komt voor een werkbezoek. Drenthe 4.0 zal daarbij één
v
an de gesprekspunten zijn. De bestuurlijke stakeholders zullen voor dit overleg uitgenodigd worden.
 
H
opelijk zijn jullie hiermee voor nu voldoende geïnformeerd.
M
 
M
et vriendelijke groet,
 
 
i
 
Team Economie
P
o
stbus 122
9
400 AC Assen
 
  
 
    
 
l
@drenthe.nl
 
 
D
isclaimer:
A
an de informatie in deze e-mail en ieder aangehecht databestand kunnen geen rechten worden ontleend. De e-mail is vertrouwelijk
e
n is uitsluitend bestemd voor de geadresseerde. De gemeente Assen aanvaardt geen aansprakelijkheid voor schade als gevolg van
o
njuistheden, gedateerde informatie of van een onjuiste en onvolledige verzending en ontvangst van informatie.
2.102
</pre>

====================================================================== Einde pagina 964 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 965 ======================================================================

<pre>MEMO 
 
Aan :      EZK ,  
Afschrift  :       
Van :       
Datum  :      31 januari 2019  
Onderwerp  :      Verslag en afspraken ambtelijk overleg Drenthe 4.0 dinsdag 15 januari jl.  
 
 
Agenda 
1. Doel van het gesprek (allen)  
2. Terugblik: bestuurlijke bijeenkomst 21 november  
3. Vooruitblik:  
• Voorbeelden ambities Drenthe 4.0 (provincie)  
• Toelichting ambtelijke ondersteuning EZK (EZK)  
• Bestuurlijk overleg Minister Wiebes 11 februari 2019  
4. Afstemmen inrichting proces (allen)  
5. Afspraken en afsluiting  
 
1. Doel van het gesprek  
Gezamenlijk bepalen hoe en op welke punten EZK kan samenwerken met de provincie om de 
werkgelegenheid in Drenthe te behouden.  
 
2. Terugblik: bestuurlijke bijeenkomst 21 november  
Hoe is het rapport en het plan Drenthe 4.0 ontvangen?  
EZK erkent dat Drenthe gevolgen ondervindt en tere cht aandacht hiervoor vraagt. Het is voor EZK 
een regionaal probleem, dat Drenthe wel een status aparte geeft.  
 
3. Vooruitblik  
- Bestuurlijk overleg Minister Wiebes 11 februari:  
De Minister komt op werkbezoek.  
- Toelichting ambtelijke ondersteuning EZK  
EZK adviseert vooral verbinding te maken met de energietransitie , bijvoorbeeld de sporen die volgen 
uit de RES Maar inzet op werkgelegenheid in bredere zin kan ook.  
Mogelijke ondersteuning vanuit directoraat (RES ondersteuning), dit wordt  nu afgestemd via Tjisse 
Stelpstra.  
Ondersteuning via EBN en TNO  via RC . 
Via de klimaatenvelop kunnen per direct al pilots worden gesteund, dus provincie kan nu al initiatieven 
pitchen.  
 
 
➢ Hergebruik infrastructuur  
De organisatie (Nextstep) die de ontmante ling van de gasinfrastructuur voorbereid t, richt zich op de 
Noordzee, onder leiding van . Voor land is de verantwoordelijkheid van de 
infrastructuur over verschillende departementen verdeeld. EBN en Gasunie zouden hierbij aan kunnen 
sluiten. Relevante namen:  (EBN) en  (Gasunie).  kan 
meedenken over de benaderingswijze.   
 heeft interesse in de ontwikkelingen van de waterstofwijk. De wijk kan een extra positie krijgen in 
het kader van de aardgasvrije wijken.    
Invest NL kan mogelijk wat betekenen bij het financieren van  GZI.  kan meedenken over de 
aanvliegroute (EFSI).  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 965 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 966 ======================================================================

<pre> 2 
 
➢ Kennisinstituut geothermie en ondergrond  
Voor ondergrond is er al de Geologische Dienst. TNO zou de kennis voor geothermie deels in Assen 
kunnen ontwikkelen .  Is een kwestie van zoeken naar een niche, liefst gekoppeld aan toepassingen in 
de regio.   heeft vraag om mee te denken voorgelegd aan TN O en EBN en komt hierop terug.  
Het bieden van infra/ opslagfaciliteiten maakt Drenthe bijzonder . Afstemming  met Entrance en RUG 
rondom kennisontwikkeling (aanvulling is uitgangspunt) is te zijner tijd raadzaam (contact met Jan 
Jaap Au é, Hanze Hogeschool Gro ningen) .  denkt hierin graag mee.  
 
➢ Praktijkgericht technisch onderwijs  
Vraag is waar de witte vlekken zitten , er zijn al heel veel lopende initiatieven en aanvragen. De vraag 
om een scholingsfonds is ook niet nieuw. Wat ontbreekt, waar kan nog een kop o p? Bijvoorbeeld 
omscholing van huidige werknemers, met baangarantie, enz.  
Nieuwe afspraak plannen met  om samenwerking verder uit te werken.  
 
➢ Sluiten van kringlopen  
Waterstof  
Waterstof in gebouwde omgeving is interessante markt, maar voorlopig niet rend abel. 
 (TNO) kan meedenken in het onderwerp waterstof.  kan meedenken 
in de ontwikkeling voor smart grids (waterstof) , evenals . Beide via .  
SDE+ wordt in verbrede vorm voortgezet maar met strengere eisen, namelijk met een strengere 
beoordeling op kosteneffectiviteit.  
 
 werkt aan herziening van het belastingstelsel voor gebouwde omgeving, warmte 
en duurzame bronnen.  werkt a an herziening belastingstelsel voor waterstof.  
 (EZK) kan meedenken over waterstof, hierin kan  een rol vervullen.  
 
Kunststoffen  
Samenwerking met OMRIN/Philips is interessant., link met Smart Industry. Kan  rol in vervullen.  
Er wordt nu ge werkt aan aanvullen NICE .  kan meedenken over concrete projecten.  
kan in dit contact een rol vervullen.  
 
4. Afstemmen inrichting proces  
Aangestuurd wordt op een bestuurlijk overleg  in april  met Sandor Gaastra  (DG EZK) . DG Focco 
Vijselaar (B&I) wordt aangehaakt. Hiervoor m oeten er concrete afspraken gemaakt kunnen worden.  
 en  adviseren over het BO.  
De Minister is elke 2 weken in Groningen, dus die momenten kunnen ook worden aangegrepen om 
zaken bespreekbaar te maken . 
 
Voorgenomen is verdieping van de plannen om de werkgelegenheid te behouden, onder meer 
middels een verdiepende stakeholderbijeenkomst waarin ook EZK wordt uitgenodigd.  
 
5. Afspraken  
 
Acties  
-  stuurt het concept programma van het werkbezoek van Wiebe s op 11 februari 2019 naar 
 en  
-  koppelt reactie EBN en TNO terug aangaande kennisinstituut.  
- Provincie koppelt afspraken terug . 
- Provincie nodigt EZK uit bij vervolg stakeholderbijeenkomst  
</pre>

====================================================================== Einde pagina 966 =================================================================

<br><br>