<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Schoonebeek, Europaweg 186, 187 en 188
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>    Gemeente Emmen, bestemmingsplan Schoonebeek, Europaweg 186, 187 en 188 (vastgesteld)


Inhoudsopgave



Bijlagen bij de regels                                                                     3

Bijlage 1      De Gemeente Emmen in het perspectief van het landschap                      4
Bijlage 2      Kaart essen en beekdalen                                                    200
Bijlage 3      Erfinrichtingsplan                                                          202




2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>  Gemeente Emmen, bestemmingsplan Schoonebeek, Europaweg 186, 187 en 188 (vastgesteld)


Bijlagen bij de regels




                                                                                         3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>    Gemeente Emmen, bestemmingsplan Schoonebeek, Europaweg 186, 187 en 188 (vastgesteld)


Bijlage 1 De Gemeente Emmen in het perspectief van het
landschap




4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>              Buitengebied Emmen



De Gemeente Emmen in het perspectief van het landschap
      Analyse in het kader van het bestemmingsplan buitengebied
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>De inventarisatie en analyse van het landschap
vond plaats in het kader van de actualisering van
het bestemmingsplan Buitengebied en is verricht
in opdracht van:

Gemeente Emmen, Afdeling FRO
Postbus 30001
7800 RA Emmen

De inventarisatie en analyse is verricht door:
HHvB
Adviesburo voor landschapsinrichting
Mw Drs Ing L.M. Scholtens
Hoogeveenseweg 21
9435 TC Bruntinge
Tel. 0593 552805

In samenwerking met:
Kerngroep Bestemmingsplan Buitengebied

Januari 2012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave

1. Inleiding 							                                    5       5.6 Gebied 18 Klazienaveen-zuid				                  102
   1.1 Aanleiding						                                 5       5.7 Gebied 19 Nieuw-Amsterdam				                    104
   1.2 Doelstelling						                               5
   1.3 Uitgangspunten						                             5
   1.4 Werkwijze						                                  7   6. Grootschalige veenontginningen algemeen		             108
   1.5 Leeswijzer						                                11
                                                             6.1 Dubbel kanaal systeem					                          112
2. Aard- en bodemkundige ondergrond			                 12       6.1.1 Gebied 20 Emmer-Compascuum-zuid		              114
                                                                6.1.2 Gebied 21 Emmer-Erfscheidenveen			             116
3. Periode voor de drie cultuurlandschappen			         16
                                                             6.2 Enkel kanaal systeem					                           118
4. Het esdorpen landschap algemeen				                 18        6.2.1 Gebied 22 Barger-Compascuum-west		            120
                                                                 6.2.2 Gebied 23 Omgeving Verl. Eerste Groene Dijk   122
  4.1 De es en esdorp algemeen				                     22        6.2.3 Gebied 24 Oost en West Doorsnee			            126
     4.1.1 Gebied 1 Emmer- en Schimmer es 			          26        6.2.4 Gebied 25 Roswinkelerveen			                  128
     4.1.2 Gebied 2 Den oever en omgeving			           30
     4.1.3 Gebied 3 Weerdinger essen				               34    6.3 Enkel kanaal met kruisdiepen van				
                                                                Gebied 26 Nieuw-Weerdinge				                        132
  4.2 Beekdalgronden algemeen				                      38
     4.2.1 Gebied 4 Sleenerstroom 				                 40    6.4 Bloksysteem met wijken					                         136
                                                                6.4.1 Gebied 27 Barger-Compascuum en omgeving        138
  4.3 Veldontginningen algemeen				                    42       6.4.2 Gebied 28 Emmer-Compascuum			                  142
     4.3.1 Gebied 5 Knarphoorn en omgeving			          44       6.4.3 Gebied 29 Ercia-zuidoost, Barger Oosterveen    146
     4.3.2 Gebied 6 De Weerdinger Emmer Kampen		       48       6.4.4 Gebied 30 Hondsrug-oost				                    150
     4.3.3 Gebied 7 Noord Barger Oude en Nieuwe Kamp   50       6.4.5 Gebied 31 Klazienveen-noordoost			             154
     4.3.4 Gebied 8 Zuidbarger Nieuwe Kamp			          54       6.4.6 Gebied 32 Nieuw-Amsterdam en omgeving		        156
     4.3.5 Gebied 9 Blikveldweg en omgeving			         56       6.4.7 Gebied 33 Oranjekanaal-zuidwest			             160
     4.3.6 Gebied 10 Emmerveld				                     60       6.4.8 Gebied 34 Zwartemeer en omgeving			            164
     4.3.7 Gebied 11 Weerdinge 				                    64
     4.3.8 Gebied 12 Westerveld				                    70    6.5 Deels c.q. anders ontgonnen				                     168
                                                                 6.5.1 Gebied 35 Amsterdamsche Veld en omgeving      170
                                                                 6.5.2 Gebied 36 Ericase Straat en omgeving		        176
5. Kleinschalige veenontginningen algemeen			          74        6.5.3 Gebied 37 Foxel					                          180
                                                                 6.5.4 Gebied 38 Limietweg				                       184
    5.1 Gebied 13 Schoonebeek en omgeving			           78        6.5.5 Gebied 39 Roswinkel-noordoost			              186
    5.2 Gebied 14 Roswinkel en Munsterscheveld 		      84
    5.3 Gebied 15 Hondsrugzone				                     90   7. Gaafheidsmatrix						                                 192
    5.4 Gebied 16 Nieuw-Dordrecht				                  94
    5.5 Gebied 17 Omgeving Barger-Erfscheidenveen		    98
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>        Indeling drie hoofdlandschappen:
        Paars/blauw = Esdorpenlandschap
        Bruin = Kleinschalige veenontginningen
        Geel = Grootschalige veenontginningen

        Witte gebieden behoren niet tot het plangebied




    Afb. 1 Bron: Gemeente Emmen

</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>1. Inleiding                                            1.3. Uitgangspunten                                        voorgaande soms geheel maar vaak ook slechts
                                                        Zoals al in de Nota van Uitgangspunten (april 2009)        gedeeltelijk uitgewist. Het resultaat is dat het huidige
1.1. Aanleiding                                         is vastgelegd, bepalen landbouw en landschap het           landschap een gelaagd landschap is met, naast
Dit rapport is tot stand gekomen in het kader van       gezicht van het Emmense platteland. Ze worden              elkaar, elementen en structuren uit verschillende
de integrale herziening van het bestemmingsplan         daarom aangemerkt als ‘basisfuncties’. Landbouw            tijdsperiodes. In cultuurhistorisch opzicht is het dus
buitengebied van de Gemeente Emmen. Het                 en landschap zijn onlosmakelijk verbonden met het          een rijk landschap.
landschap van Emmen is één van de bouwstenen in         buitengebied en er (letterlijk) in geworteld.
het bestemmingsplan buitengebied. Zoals vastgelegd      Voor optimale gebiedsontwikkeling is het van belang        Een dynamisch landschap
in de Nota van Uitgangspunten (april 2009) kiest        om specifiek naar de behoefte en                           Het landschap van de Gemeente Emmen is ook
het bestemmingsplan landschap als vertrekpunt           mogelijkheden op elke plek te kijken. Maatwerk is          een zeer dynamisch landschap. Wanneer de
voor ontwikkelingsmogelijkheden van de aanwezige        dus gewenst. Maatwerk is een bestemmingsplan dat           topografische kaart van 2005 naast die van 1905
functies.                                               heel gebiedsspecifiek de ruimtelijke waarden van           wordt gelegd, wordt duidelijk welke ingrijpende
Uitgangspunt daarbij is dat er geen behoud bestaat      Emmen in acht neemt. Maatwerk wordt onder andere           ontwikkelingen in een relatief korte periode hebben
zonder ontwikkeling en geen ontwikkeling zonder         gebaseerd op geobjectiveerde landschappelijke              plaatsgevonden. Zo zijn de heidegronden voor een
behoud. Ook waar het accent ligt op behoud,             analyse. Daartoe is dit rapport opgesteld.                 belangrijk deel in deze periode ontgonnen. Maar
zal er ruimte moeten zijn voor ontwikkeling en          Voor de analyse van het landschap is de Ruimtelijke        ook de grootschalige hoogveenontginningen zijn in
vernieuwing. En waar volop ontwikkelingsruimte          Waardenkaart Emmen de onderlegger. De                      bepaalde delen van de gemeente nog doorgegaan
geboden kan worden, is het wenselijk vanuit             Ruimtelijke Waardenkaart is als uitwerking van             tot na WO II. Dit betekent dat de Gemeente Emmen
kwaliteitsoverwegingen om in te spelen op de            de Structuurvisie Emmen 2020 opgesteld. De                 naast oude ook jonge landschappen kent en ook op
kenmerken van de landschap en aan te sluiten op         Ruimtelijke Waardenkaart en het bestemmingsplan            dit moment is er nog steeds sprake van een grote
bestaande structuren en patronen.                       buitengebied maken wat betreft het thema landschap         mate van dynamiek.
De opgave is ontwikkelingen zodanig te geleiden dat     een onderscheid tussen drie hoofdlandschapstypen,
kwaliteiten behouden blijven, knelpunten tot            namelijk het esdorpenlandschap, het landschap van          Een gevarieerd landschap
een oplossing worden gebracht en nieuwe kwaliteiten     de kleinschalige veenontginningen en dat van de            Mede door de gelaagdheid en dynamiek kent
aan het landschap worden toegevoegd, en dat             grootschalige veenontginningen.                            de Gemeente Emmen een zeer gevarieerd
alles zodanig dat het landschap ‘zijn verhaal’ kan      In dit rapport worden de algemene ruimtelijke en           landschap. Binnen de drie hoofdlandschapstypen
blijven vertellen.                                      visuele aspecten zoals beschreven in de Ruimtelijke        zijn verschillende landschappelijke eenheden te
                                                        Waardenkaart verder uitgewerkt naar een lager              onderscheiden die in ruimtelijk en visueel opzicht van
1.2. Doelstelling                                       (meso) schaalniveau.                                       elkaar verschillen.
Doel van dit rapport is om, gegeven de gelaagdheid,
dynamiek en variatie van het landschap, inzicht te      In lijn met de Ruimtelijke Waardenkaart kent dit           •   Het esdorpenlandschap op het Drents Plateau
geven in de karakteristieken die het landschap in       rapport een aantal uitgangspunten ten aanzien van              is opgebouwd uit nederzettingen, escomplexen,
een gebied bepalen en de mate waarin deze nog           het landschap van de gemeente Emmen:                           beekdalen en oude en jonge veldontginningen.
herkenbaar aanwezig zijn in het huidige landschap.                                                                     Dit is een oud landschap. Zo zijn de
Inzicht in de landschappelijke karakteristieken biedt   Een gelaagd landschap                                          hunebedden nog restanten uit het Neolithicum
de gemeente en initiatiefnemers de mogelijkheid         Het landschap van de Gemeente Emmen is het                     en zijn bepaalde wegen oude cultuurhistorische
verantwoorde overwegingen te nemen bij ruimtelijke      resultaat van een eeuwenlange ontwikkeling.                    verbindingen.
ontwikkelingen. Dit rapport dient dan ook als           Afhankelijk van de wensen en beschikbare                   •   Het landschap van de kleinschalige
beoordelingskader én inspiratiebron bij ruimtelijke     technische mogelijkheden in een bepaalde tijd heeft            veenontginningen bestaat uit oude, jonge en
ontwikkelingen.                                         de mens het landschap aangepast en veranderd.                  zeer jonge veenontginningen. In het zuiden
                                                        Iedere tijdsperiode heeft zo zijn eigen karakteristieken       en noordoosten van de Gemeente Emmen
                                                        aan het landschap toegevoegd. Hierbij werd het                 liggen, op de rand van het voormalige grote

                                                                                                                                                                              
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>    Afb. 2 Lineaire bebouwing-, wegen-, groen- & waterstructuur bij Emmer-Com-           Afb. 3 Smalle strookverkaveling met bosjes, houtwallen etc. bij Schoonebeek
    pascuum




    Afb. 5 Boerderijen met erfbeplanting in grootschalig landschap bij Nieuw-Weerdinge   Afb. 5 Nieuwe infrastructuur in beekdal Sleenerstroom

</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>    veencomplex de (rand)veenontginningen               1.4. Werkwijze                                           In tegenstelling tot bijvoorbeeld gemeentelijke of
    Schoonebeek en Roswinkel waarvan de                 De analyse van de landschappelijke karakteristieken      landsgrenzen staan de grenzen van een landschap
    ontginningsgeschiedenis teruggaat tot in            vindt in een aantal ‘stappen’ plaats. Eerst              niet vast. Gebieden kunnen karakteristieken hebben
    de Middeleeuwen. De jongere kleinschalige           worden de algemene karakteristieken van de               van bijvoorbeeld zowel het esdorpenlandschap als
    veenontginningen stammen vooral uit de              drie hoofdlandschapstypen kort weergegeven.              de kleinschalige veenontginingen. Op basis van de
    periode waarin de boermarkes (geleidelijk)          Vervolgens komen de algemene karakteristieken            bodemkaart, historische topografische kaarten en
    werden opgeheven. Hoewel de markewet van            van de landschappelijke eenheden aan bod. Zo             eerdere studies (o.a. Provinciaal Omgevingsplan
    1886 officieel leidde tot de beëindiging van het    wordt binnen het esdorpenlandschap bijvoorbeeld          Drenthe, Landschapsonderzoek Gemeente Emmen,
    markesysteem van gemeenschappelijk bezit,           de karakteristieken van de es gegeven en bij             Veenatlas, Ruimtelijke Waardenkaart) is een keuze
    zijn sommige gebieden al eerder verdeeld.           de grootschalige hoogveenontginningen de                 gemaakt voor de grenzen tussen gebieden.
    De Hondsrugzone, Nieuw Dordrecht en                 karakteristieken van het dubbel kanaal systeem.          Ten tweede kunnen, doordat het landschap van
    Barger-Erfscheidenveen en omgeving worden           Daarna wordt per gebied, bijvoorbeeld de Schimmer-       Emmen een gelaagd landschap is, in één gebied
    hiertoe gerekend. De jongste kleinschalige          en Emmer es, een analyse gegeven van de mate             karakteristieken uit verschillende tijdsperiodes
    veenontginningen stammen uit de periode van         waarin de algemene karakteristieken van bijvoorbeeld     aanwezig zijn. Gekozen is voor die landschappelijke
    de grootschalige hoogveenontginningen uit de        de es nog in het huidige landschap herkenbaar            laag waarvan de meeste karakteristieken in het
    vorige eeuw. Door de aardkundige ondergrond,        aanwezig zijn. Tenslotte wordt bij de per gebied         huidige landschap aanwezig zijn. Bijvoorbeeld: het
    een zandkop of een uitloper van de Hondsrug         beschreven analyse als hulpmiddel de zogenaamde          gebied ten noorden van Roswinkel en ten oosten
    onder het veen, was het graven van wijken hier      gaafheidsmatrix weergegeven. In deze matrix wordt        van de Ertsstraat/Roswinkelerstraat. Dit gebied, dat
    niet rendabel. Waarschijnlijk door het verdeelde    de mate waarin de landschappelijke karakteristieken      op de Hottingerkaart van 1773 – 1794 Heerenland
    eigendom zijn deze gebieden niet systematisch       nog aanwezig, dan wel afwezig zijn, gekwantificeerd.     en Roswinkeler Groenland wordt genoemd, is
    verveend en kleinschalig van karakter. Het          Per gebied wordt dus zowel een inhoudelijke analyse      oorspronkelijk kleinschalig ontgonnen. Echter,
    betreft de gebieden bij Klazienaveen en Nieuw       als de gekwantificeerde aan- of afwezigheid van de       door landschappelijke ontwikkelingen (bijvoorbeeld
    Amsterdam                                           karakteristieken gegeven. De inhoudelijke analyse        ruilverkaveling etc.) heeft het landschap meer een
•   Het oostelijke gedeelte van de gemeente wordt       én de gaafheidsmatrix zijn onlosmakelijk met elkaar      maat, schaal en beeld gekregen van een grootschalig
    gevormd door de monumentale, grootschalige          verbonden en dienen in samenhang te worden               landschap. Het gebied wordt dan ook tot de
    hoogveenontginningen. Het landschap van de          gelezen.                                                 grootschalige landschappen gerekend. In de analyse
    grootschalige hoogveenontginningen is een                                                                    komen die karakteristieken uit de periode van de
    ontworpen landschap waarbij vooraf is bepaald       Bij een analyse van een gelaagd, dynamisch en            kleinschalige ontginningen die tot op de dag van
    wat waar wordt aangelegd. Afhankelijk van           gevarieerd landschap verdienen de volgende               vandaag nog wel herkenbaar, zoals bijvoorbeeld de
    het uiteindelijke doel, bijvoorbeeld het stichten   nuances de aandacht.                                     kavel- en bebouwingsstructuur, aan bod.
    van een lintdorp, de aardkundige ondergrond         Als eerste wordt duidelijk dat overgangen tussen
    en de tijdsperiode is het hoogveen volgens          verschillende landschappen soms zeer geleidelijk         Met inachtneming van twee bovengenoemde
    verschillende systemen ontgonnen. Hoewel al         kunnen zijn. In dat geval is het moeilijk om een grens   nuances is binnen de drie hoofdlandschapstypen
    deze ontginningen grootschalig zijn, verschillen    tussen twee verschillende landschappen te trekken.       een gebiedsindeling gemaakt. Per gebied zijn
    zij in bijvoorbeeld de bebouwing-, water- en
    groenstructuur.




                                                                                                                                                                        
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>    Afb. 6 Geleidelijke overgang kleinschalige naar grootschalige veenontginningen   Afb. 7 Geleidelijke overgang escomplex en veldontginning bij Weerdinge




    Afb. 8 Oude weg en houtwalrestant in grootschalig landschap ten noorden          Afb. 9 Boerderij op zandkop in grootschalig landschap Nieuw-Weerdinge
    Erica

</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>de volgende landschappelijke karakteristieken            bijvoorbeeld de hunebedbouwers, maar het            •   Verkavelingstructuur: De smalle onregelmatige
inhoudelijk geanalyseerd:                                landschap uit die tijd is vrijwel verdwenen en          lange strookverkaveling bij Schoonebeek zorgt
                                                         met het blote oog niet of slecht waarneembaar.          bijvoorbeeld voor een ander landschappelijk
•   De aard- en bodemkundige ondergrond:                 Zichtbare cultuurhistorisch relicten zoals de           beeld dan de brede regelmatige rechthoekige
    Oorspronkelijk was er een grote samenhang            hunebedden herinneren nog aan de tijd voor              verkaveling bij Emmer-Erfscheidenveen. De soort
    tussen het menselijk ingrijpen en de                 het esdorpenlandschap. Ook zijn soms vanaf              verkaveling, de kavelrichting, de kavelbreedte
    (bodem)gesteldheid. Waar plaatselijke                luchtfoto’s nog restantanten van bijvoorbeeld           alsmede het landgebruik staat hier centraal.
    factoren verschilden, verschilden ook de             wegen of celtic fields zichtbaar. Datzelfde geldt
    nederzettingspatronen. Zo vestigden mensen           voor cultuurhistorische restanten uit de periode    •   Waterstructuur: In bepaalde gebieden bepaald
    zich op de overgang van hoog naar laag en            waarin het veen groeide en de periode waarin            de waterstructuur ook de verkavelingstructuur in
    werden de lagere gelegen, natte beekdalgronden       het veen vooral werd gewaardeerd als militair           andere gebieden niet. Naast het patroon van de
    gebruikt als weide- of hooilanden.                   gebied. Zo zijn enkele voormalige veenwegen             watergangen wordt tevens de aanwezigheid van
    De mate waarin het bodem- en aardkundige             nog steeds belangrijke lijnen in het huidige            bijvoorbeeld open water in de analyse betrokken.
    reliëf, zoals bijvoorbeeld de steilrand van de       landschap. Dit ondanks dat zij niet meer in hun
    Hondsrug of de laagtes van de beekdalen tot          oorspronkelijke staat aanwezig zijn.                •   Beplantingstructuur: De aanwezigheid of
    op de dag van vandaag nog herkenbaar in het                                                                  juist afwezigheid van bos(jes), houtwallen,
    landschap is staat hier centraal.                •   De wegenstructuur: Het, soms grillige,                  wegbegeleidende beplanting en erfbeplanting
                                                         wegenpatroon van het esdorpenlandschap                  bepalen mede het landschappelijke beeld.
•   Periode voor de drie cultuurlandschappen:            verschilt met het rechtlijnige patroon van de
    Hiermee worden de min of meer natuurlijke            grootschalige ontginningen. Maar ook in het         •   Visuele aspecten: De samenhang van de
    landschappen bedoelt die aanwezig zijn               esdorpenlandschap bestaan er verschillen                ondergrond, wegen-, bebouwing-, verkaveling-,
    geweest voordat de drie cultuurlandschappen,         tussen het patroon en hiërarchie van de wegen           water- en beplantingstructuur leiden ertoe dat er
    het esdorpenlandschap en het landschap               op bijvoorbeeld de es en die tussen de dorpen.          bepaalde korte ofwel lange zichtlijnen zijn, grote
    van de klein- en grootschalige ontginningen          Ook hebben nieuw aangelegde wegen soms                  of kleine ruimtes. Visuele aspecten als zichtlijnen,
    zijn ontstaan. Al voordat bijvoorbeeld het           een belangrijke invloed gehad op het huidige            schaal en ruimtes worden hier geanalyseerd.
    esdorpenlandschap is ontstaan was sprake             ruimtelijke en landschappelijke beeld.
    van menselijk ingrijpen. Het landschap van de
    gemeente Emmen is een door de mens gemaakt       •   Bebouwingsstructuur: Het betreft hier de ligging
    landschap. Zo is het esdorpenlandschap               van de gebouwen ten opzichte van elkaar, de
    vooral ontstaan in de Middeleeuwen toen              weg en/of ontginningsas maar ook de dichtheid
    boeren zich voor het eerst min of meer op            en omvang van de gebouwen (korrel) en
    één plek gingen vestigen. Echter, al voor die        gebouwtype (bijvoorbeeld boerderij).
    tijd was sprake van menselijk ingrijpen door




                                                                                                                                                                        
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>     Afb. 10 Nummers en ligging gebieden met paginanummers
     Esdorpenlandschap                  18    Grootschalige veenontginningen        108
         De es en esdorp                22
                                                  Dubbel kanaal systeem       112
     Gebied 1 Emmer en Schimmer es      26
                                              Gebied 20 Emmer-Compascuum zuid 114
     Gebied 2 Den Oever en omgeving     30
                                              Gebied 21 Emmer-Erfscheidenveen 116
     Gebied 3 Weerdinger essen          34
                                                  Enkel kanaal systeem              118
         Beekdalgronden                 38
                                              Gebied 22 Barger-Compascuum west      120
     Gebied 4 Sleenerstroom             40
                                              Gebied 23 Verl. 1e Groene Dijk e.o.   122
         Veldontginningen voor 1900           Gebied 24 Oost en West Doorsnee       126
                                        42
         en veldontginningen na 1900          Gebied 25 Roswinkelerveen             128

     Gebied 5 Knarphoorn en omgeving    44        Enkel kanaal systeem met
     Gebied 6 De Weerdinger Emmer       48        kruisdiepen van
               Kampen                         Gebied 26 Nieuw-Weerdinge             132
     Gebied 7 Noord Barger Oude en      50
               Nieuwe Kamp
                                                  Bloksysteem met wijken            136
     Gebied 8 Zuidbarger Nieuwe Kamp    54
                                              Gebied 27 Barger-Compascuum e.o.      138
     Gebied 9 Blikveldweg en omgeving   56
                                              Gebied 28 Emmer-Compascuum            142
     Gebied 10 Emmerveld                60
     Gebied 11 Weerdinge                      Gebied 29 Barger-Oosterveen e.o.      146
                                        64
                                              Gebied 30 Hondsrug-oost               150
     Gebied 12 Westerveld               70
                                              Gebied 31 Klazienaveen-noordoost      154
                                              Gebied 32 Nieuw-Amsterdam e.o.        156
                                              Gebied 33 Oranjekanaal-zuidwest       160
     Kleinschalige veenontginningen
                                              Gebied 34 Zwartemeer e.o.             164
         Kleinschalige veenontginningen  74
         inclusief beekdalen veen                 Deels c.q. anders ontgonnen       168
     Gebied 13 Schoonebeek e.o.          78   Gebied 35 Amsterdamsche Veld e.o.     170
     Gebied 14 Roswinkel en Munster-     84   Gebied 36 Ericase Straat e.o.         176
                scheveld                      Gebied 37 Foxel                       180
     Gebied 15 Hondsrugzone              90   Gebied 38 Limietweg                   184
     Gebied 16 Nieuw-Dordrecht           94   Gebied 39 Roswinkel noord-oost        186
     Gebied 17 Barger-Erfscheidenveen eo 98
     Gebied 18 Klazienaveen-zuid        102
     Gebied 19 Nieuw-Amsterdam          104




10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>1.5. Leeswijzer                                          landschappelijke karakteristieken wordt gegeven en   Het laatste deel bestaat uit de gaafheidsmatrix, de
Het rapport bestaat uit zes delen. Hoofdstuk 2 betreft   de mate waarin de algemene karakteristieken nog in   kwantitatieve weergave van de mate waarin bepaalde
een beschrijving van de aardkundige ondergrond van       het huidige landschap aanwezig zijn.                 karakteristieken in de gebieden aanwezig zijn in
de gehele gemeente Emmen.                                                                                     het huidige landschap. De gaafheidsmatrix én de
                                                         In hoofdstuk 5 komt het landschap van de             voorgaande kwalitatieve analyse zijn onlosmakelijk
Hoofdstuk 3 is een korte analyse van de periode voor     kleinschalige veenontginningen aan bod. De           met elkaar verbonden en dienen in samenhang te
het ontstaan van het esdorpenlandschap en voor de        kleinschalige veenontginningen verschillen in        worden gelezen.
veenontginningen. Hierbij staan de cultuurhistorische    ouderdom. Er zal een analyse worden gegeven
restanten die zichtbaar zijn in het huidige landschap    van de algemene karakteristieken van drie, in        De ligging van de landschappelijke eenheden en
voorop. Voor een uitgebreide analyse van de periode      ouderdom verschillende, soorten kleinschalige        gebieden is genummerd weergegeven op de kaart
voor de cultuurlandschappen kan de Ruimtelijke           veenontgininningen. Per gebied worden de             op pagina 10. Per eenheid en genummerd gebied
Waardenkaart of het Cultuurhistorisch Kompas van         karakteristieken en de mate van gaafheid             is aangegeven op welke pagina van dit rapport de
de Provincie Drenthe worden geraadpleegd.                geanalyseerd.                                        inhoudelijke analyse te vinden is.

In hoofdstuk 4 vindt een analyse van het                 Hoofdstuk 6 betreft de analyse van het landschap
esdorpenlandschap plaats. Hier wordt eerst een           van de grootschalige veenontginningen. Er
korte analyse gegeven van de samenhang tussen            is een onderscheid gemaakt in verschillende
de verschillende landschappelijke eenheden het           ontginningssystemen. Per ontginningssysteem zijn
dorp, de es, het beekdal en de oude en jonge             eerst de algemene karakteristieken geformuleerd.
veldontginningen. Vervolgens komen de verschillende      Vervolgens worden per ontginningssysteem de
landschappelijke eenheden en gebieden aan bod.           karakteristieken van een gebied besproken.
Hierbij worden eerst de algemene karakteristieken
geformuleerd waarna per gebied een analyse van de




                                                                                                                                                                    11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>     Afb. 1 Aardkundige ondergrond
     Bron: Veenatlas, Ruimtelijke waardenkaart (RWK)
12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>2. De aard- en bodemkundige ondergrond                     beïnvloed door het plaatselijk aanwezige reliëf. Zo     beken op het veen zijn met het afgraven van het veen
                                                           blokkeerde een dekzandrug tussen Nieuw-Dordrecht        verdwenen.
Het reliëf van de Gemeente Emmen is voor een               en Barger-Compascuum lange tijd de afwatering
belangrijk deel ontstaan in de voorlaatste ijstijd,        in noordwestelijke richting. Tot ca. 5000 v. Chr.       Het veen is geheel of gedeeltelijk afgegraven en de
het Saalien (ca. 360.000 – 250.000 v. Chr.), een           werd het veen vooral gevormd door het afstromend        dalgronden zodanig bewerkt dat de oorspronkelijke
periode vòòr het ontstaan van het veen. Vanuit het         oppervlaktewater en het ijzerrijke kwelwater vanaf      ondergrond niet meer afleesbaar is in het huidige
noorden stuwen ijstongen de Hondsrug op en wordt           de Hondsrug. Zo ontstonden laagveengebieden             landschap. Veenrestanten zijn nog te vinden in
de Hunze vallei gevormd. Het landijs zet een slecht        ten noordoosten van Nieuw-Dordrecht en langs de         het Bargerveen en in de omgeving van Barger-
doorlatende laag grondmorene af, de zogenaamde             Hondsrug. Her en der groeide ook berk en grove den.     Compascuum, Nieuw-Dordrecht en Barger-
keileemlaag, die bestaat uit leem, zand, grind, keien      Toen vanaf ca. 4500 v. Chr. het grondwaterpeil zijn     Oosterveld.
en rotsblokken. Het reliëf van de Hondsrug bestaat         hoogste stand bereikte, breidde de veenvorming
uit een golvend maaiveld met hoogtes bij Emmen             zich uit over een groter gebied en werd ook ten
tussen 20m en 28m. De oostzijde van de Hondsrug            zuiden van de dekzandrug tussen Nieuw-Dordrecht
kent een opvallende rechte en, plaatselijk, steile rand.   en Barger-Compascuum laagveen gevormd. Echter,
Vooral ter hoogte van Weerdinge – Emmerschans is           pas na 3100 v. Chr. kreeg de hoogveenvorming de                                           Afb. 2
deze steilrand goed herkenbaar in het landschap. De        overhand en verspreidde zich ook geleidelijk over de                                      Veenkussens
Hondsrug heeft twee subruggen die zich ten zuiden          hogere delen van de Hunzelaagte. Een dikke laag
van Emmen splitsen en vervolgens onder het veen            veenmosveen (=hoogveen) bedekte zo de moeras-
duiken. Op de oostelijke rug liggen nederzettingen         en bosvenen. Doordat veenmosveen regenwater
als Weerdinge, Emmerschans en Nieuw-Dordrecht,             kan vasthouden, kan het onafhankelijk van het
terwijl Emmen, Noord- en Zuid-Barge en Erica op de         grondwaterpeil groeien. Met een groeisnelheid van
westelijke rug zijn gesticht.                              ca. 15cm per eeuw en een watergehalte van 80%
De Hondsrug is o.a. zichtbaar door het sterk               tot 90% is zo in de loop der eeuwen een metersdik
oplopende talud van het Van Echtenskanaal tussen           vrijwel onbegaanbaar veenpakket, het Bourtanger
Erica en Klazienaveen. Hier vaart men letterlijk de        veen, ontstaan. Twee opduikingen, dekzandvlaktes,
Hondsrug in.                                               zijn niet of nauwelijks met veen bedekt geweest
                                                           namelijk de omgeving van Roswinkel en een gebied
In de laatste fase van het Saalien, wanneer het            bij Nieuw-Amsterdam
klimaat opwarmt, smelt de ijskap en worden zowel
vertakte beeklopen zoals de Sleenerstroom op het           Het veenlandschap kenmerkte zich door veenbulten
keileemplateau gevormd, als het smeltwaterdal              van 5 a 10 meter hoog met daartussen slenken
van het latere veencomplex Bourtangermoor. Het             die het water afvoerden. In het noorden van de
dal wordt later weer gedeeltelijk opgevuld met o.a.        Gemeente Emmen lag het Valtherdiep. Door de
rivierzanden.                                              grootschalige veenontginningen is deze beek vrijwel
Tijdens de laatste ijstijd, het Weichelien (100.000        niet meer herkenbaar aanwezig.
– 10.000 v. Chr.) bereikt het landijs Nederland niet en    Het zuidelijke deel van het Bourtanger veen waterde
is hier een soort toendraklimaat waarbij door stormen      vanuit zijbeekjes (Ellenbeek, Bargerbeek) via het
dekzanden werden afgezet.                                  Schoonebeekerdiep af naar de Vecht. Het noordelijk      Bron: Bodemkaart van Nederland
Toen omstreeks 10.000 v. Chr. een klimaatverbetering       deel waterde af via de veenstroom de Runde die zijn
inzette, steeg het grondwaterpeil en vormde zich           oorsprong vond in het Zwarte Meer. (zie fig. 2.2) Bij
in de dalvlakte gunstige omstandigheden voor               Roswinkel is de Runde een beekdal op het zand.
veenvorming. De veenvorming werd aanvankelijk              Zowel de veenmeren zoals die bij Zwartemeer als de

                                                                                                                                                                          13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>     Afb. 3 Bodemkaart



                                               Gooreerdgronden; donkergeel c.q.
                                               code pZn..




                                               Dikke zwarte lijn is grens van het veen-
     Veldpodzolgronden; lichtbruin c.q. code   koloniale gebied
     Hn21 of Hn23;



     ‘Esgronden’; donkerbruin c.q. code cY..
     of cHd..



     Sleenerstroom; o.a. groen c.q. pZg.. =
     beekeerdgronden
     Sleenerstroom; o.a. paars c.q. aV.. =
     madeveengronden




                                               Donkerpaars/blauw c.q. code AVo is
                                               bodemkundig ‘Veen in ontginning’

     Zandkoppen van oude bewoningsker-
     nen (veldpodzolgronden; lichtbruin c.q.
     code Hn21




14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>De gronden op de uitlopers van de Hondsrug zijn       hebben dan de veldpodzolgronden maar minder dik      overwegend veenmosveen (sphagnum).
zogenaamde veldpodzolgronden voor (code Hn 21         dan de esgronden. Gooreerdgronden komen voor op
en Hn23 c.q. licht bruine kleur op de bodemkaart).    de bovenlopen van beekdalen.                         Een groot gedeelte van het veenkoloniale
Dit zijn zandgronden met een dunne (0 – 30cm)                                                              ontginningsgebied bestaat uit zogenaamde
humushoudende bovenlaag. Op deze gronden lagen        In het stroomgebied van de Sleenerstroom komen       dalgronden. Dit zijn gronden die zijn ontstaan door na
veelal de voormalige heidevelden.                     zandige beekeerdgronden (code pZg.. c.q. groen)      de afgraving van het hoogveen de bolsterlaag weer
Ook zijn delen door eeuwenlange landbouwkundige       als Madeveengronden (code aV.. c.q. paars) voor.     terug te zetten. Vervolgens werd op de toplaag zand
exploitatie omgevormd tot ‘esgronden’ (donkerbruin    De veensoort van de madeveen is overwegend           uit de wijken aangebracht. Delen van het hoogveen
op de bodemkaart). Hier is de humushoudende           rietzeggeveen. Madeveen komt vooral voor in          zijn niet of slechts gedeeltelijk verveend. Deze
bovenlaag tussen de 30 – 50cm dik. In tegenstelling   beekdalen en de naam is afgeleid van de Drentse      worden op de bodemkaart als ‘Veen in ontginning’
tot dorpen in buurtgemeentes zoals Zweeloo, Sleen     beekdalen (madelanden). Bij de Sleenerstroom         weergegeven (code AVo).
en Erm kent de Gemeente Emmen geen dikke              kunnen ze plaatselijk zeer ijzerrijk zijn.
eerdgronden waarbij de humushoudende bovenlaag
dikker is dan 50cm.                                   In het zuiden van de Gemeente Emmen ligt het
Bij Roswinkel komen zowel veldpodzolgronden als       beekdal van het Schoonebeekerdiep met lage,
zandgronden met een matig dikke humushoudende         niet uitgeveende vlierveengronden en wat hoger
laag (15cm – 50cm) voor. Dit zijn gooreerdgronden     gelegen zandkoppen waar de oude bewoningkernen
(code pZn21 c.q. geel), kalkloze zandgronden die      Oosteinde (nu Oosterse bos), Middendorp, Kerkeinde
door de mens wat langer in exploitatie zijn geweest   (nu Schoonebeek) en Westeinde (nu Westerse bos)
en daardoor een dikkere humushoudende laag            op liggen. De veensoort van de vlierveengronden is




                                                                                                                                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>     Afb. 1 Archeologische reconstructies                           Afb. 2 Hunebedden (rode sterren) en grafheuvels (blauwe sterren) in de Gemeente Emmen




     Bron: Archeologisch Bureau onderzoek Emmen, De Steekproef BV
16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>3. De periode voor de cultuurlandschappen              genoemd. Evenals bij urnenvelden liggen ze vaak in       grotendeels zijn natuurlijke staat behouden. In dit
                                                       grote groepen bij elkaar. Veel grafheuvels zijn in de    moeilijk toegankelijke, vrijwel onbewoonde moerassig
De eerste bewoners van Drenthe waren                   Middeleeuwen verdwenen omdat ze in die tijd een          gebied was wel sprake van menselijk ingrijpen.
rondtrekkende jagers in de Midden Steentijd. Hoewel    slechte naam hadden en in verband werden gebracht        Munten, potten maar ook veenwegen zijn gevonden.
archeologische vondsten iets vertellen over deze       met spoken en heksen. In geheel Drenthe liggen nog       Hoewel twee voormalige veenwegen, bij Erica (nu
periode zijn van deze jagers geen zichtbare sporen     ruim 500 grafheuvels en de gemeente Emmen heeft          Pannekoekendijk) en bij Klazienaveen-Noord (nu
meer aanwezig in het landschap. Men gaat er vanuit     ook een aantal grafheuvels bij o.a. Weerdinge, in het    Postweg) in hun oorspronkelijke staat zijn verdwenen,
dat Drenthe in die tijd voor het merendeel bebost      Valtherbos en Emmerdennen.                               zijn de huidige wegen in cultuurhistorisch opzicht
was.                                                   In de periode 1200 v. Chr. – 200 n. Chr. ontstaan        belangrijke lijnen in het landschap.
De hunebedbouwers, bewoners uit de Jonge               andere landbouwkundige tradities waarvan in              Een tweede periode waar de oorspronkelijke
Steentijd (3500 – 2850 v. Chr.), kunnen beschouwd      Drenthe nog restanten in het landschap aanwezig          staat niet meer aanwezig is, is de periode van
worden als de eerste echte boeren. Zij leefden min     zijn. Het betreft de zogenoemde celtic fields of         de Oostelijke Veenlinie. Vanaf eind 16e eeuw tot
of meer op dezelfde plek en verplaatsten zich als      raatakkers; een aaneenschakeling van akkertjes van       halverwege de 19e eeuw werd het veen vooral als
de akkers uitgeput raakten. De tien hunebedden die     ca. 40 bij 40m die omzoomd zijn door lage wallen.        een militaire verdedigingslinie gewaardeerd en
de Gemeente Emmen heeft van deze zogenoemde            Deze akkertjes werden gebruikt als bouwland,             werden op strategische punten versterkingen (o.a.
Trechterbekercultuur, zijn dan ook zichtbare           weide of lagen braak. Veel celtic fields zijn later      schansen) aangebracht en later dijken aangelegd
cultuurhistorische restanten uit die tijd. Deze        geëgaliseerd. Een aantal is vanaf luchtfoto’s nog te     om het water vast te houden. De huidige wegen
hunebedden maken deel uit van een keten van 52         herkennen. Er zijn aanwijzingen gevonden dat de          Herendijk in Nieuw-Amsterdam, Foxel in Foxel en
overgebleven hunebedden op de Hondsrug. Deze           meeste celtic fields in de buurt lagen van de later      Maatschappijweg in Emmer-Compascuum zijn
flankeren eveneens een belangrijke prehistorische      ontstane esdorpen. In de Gemeente Emmen hebben           overblijfselen van de voormalige Heeren- of Leidijk.
noord – zuid route. Oorspronkelijk bestond deze        dergelijke celtic fields bij Weerdinge en ten noorden    De ruimtelijke kwaliteit is vooral gelegen in de
noord – zuid route uit zandpaden of karrensporen.      van de Schimmer es in het Emmerveld gelegen. In          afwijkende (diagonale) ligging van deze wegen in het
Hiervan zijn sommige in de loop der eeuwen zijn        het landschap zijn ze vrijwel niet meer met het blote    rechtlijnige landschap van de veenkoloniën. Tenslotte
verhard.                                               oog waar te nemen. Van het landbouwstelsel in de         lagen er dijken c.q. wegen in het beekdalgebied van
                                                       periode tussen het verdwijnen van de raatakkers tot      de Sleenerstroom. De Slenerweg (Emmermadedijk)
Eeuwenlang is de levenswijze en het landgebruik        de Middeleeuwen is weinig bekend.                        en Turfdijk zijn nog herkenbare lijnen in het
van de hunebedbouwers min of meer voortgezet.          Het zandgebied rondom Emmen is met de komst              landschap.
Dit betekent dat de bossen geleidelijk werden          van de eerste boeren geleidelijk omgevormd van een
teruggedrongen door landouwgronden. Vanaf              natuurlandschap naar een cultuurlandschap. Echter,
omstreeks 2900 - 2800 v. Chr. gaat men over tot de     vooral sinds de middeleeuwen vestigen mensen
bouw van grafheuvels van zand en plaggen. De wijze     zich definitief op een permanente plaats en krijgt het
van bijzetten in de grafheuvel verandert voortdurend   esdorpenlandschap vorm. Het landgebruik wordt dan
in de loop der eeuwen. In de eerste periode werd er    de bepalende factor voor het landschappelijke beeld.
per graf één dode in een kuil begraven. Vanaf ca.      Het esdorpenlandschap vormt dan ook de basis voor
1100 v. Chr. vindt uitsluitend nog crematie plaats     de huidige landschapsinrichting.
en geschiedt de bijzetting met soms veel urnen en      Al met al zijn de hunebedden en grafheuvels de
soms zonder urn. Deze complexen kunnen soms            belangrijkste relicten die stammen uit de periode
honderden graven omvatten en worden dan ook            voor het esdorpenlandschap en die tot op de dag van
urnenvelden genoemd. Vanaf 500 v. Chr. bevatten        vandaag nog herkenbaar in het landschap aanwezig
grafheuvels vrijwel geen urnen meer en worden          zijn.
crematieresten alleen afgedekt met een kleine
zandheuvel. Deze worden dan ook wel brandheuvels       Het grote veengebied heeft tot in de middeleeuwen        Afb. 3 Hunebed langs Odoornerweg

                                                                                                                                                                        17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>     Afb. 1 Markesituatie rond 1850              Afb. 2
     Bron: Archeologisch Bureauonderzoek Emmen
18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>4. Het esdorpenlandschap; algemeen                   centrum in de ‘web’. De es ontstond doordat boeren     schapen en leverden hout, plaggen en/of brandstof.
                                                     hun akkerland uitbreidden door de omringende           Vanaf de 9e eeuw nam ook het aantal boerderijen
Het esdorpenlandschap is vanaf de 9e eeuw            bossen te kappen en afzonderlijke akkertjes aaneen     fors toe door de bevolkingsgroei en door technische
ontstaan. Het is een agrarisch landschap waarbij     te laten sluiten tot één geheel, de es of escomplex.   verbeteringen. Hierbij is vooral de keerploeg, die in
de landschappelijke eenheden ieder eigen functies    De es lag vlak bij het dorp en was vaak van de         de loop van de Middeleeuwen het eergetouw verving,
en karakteristieken hebben. Deze landschappelijke    omringende heide gescheiden door een houtwal of        van belang. De keerploeg keerde en verkruimelde de
eenheden, het esdorp, de es, het beekdal, het        bos(strook)je.                                         bodem waardoor boeren ook hoger gelegen gronden
(heide)veld, het bos en het veen hebben eeuwenlang                                                          konden ontginnen. Omdat de keerploeg zwaarder
een grote onderlinge samenhang gekend. Vanaf de      Het beekdal werd in de loop der tijd meer en meer      was en daarmee lastig was te draaien ontstonden zo
middeleeuwen tot omstreeks 1850 – 1900 kwamen        ingericht als hooi- en weilanden. De, bij de beek      langgerekte smalle verkaveling. Dit in tegenstelling
ze in een weinig veranderende verhouding voor.       gelegen, hooilanden werden eenmaal per jaar            tot de vierkante en rechthoekige akkers uit eerdere
                                                     gemaaid. De veevoederplekken in het bos werden         periodes. De essen in de Gemeente Emmen waren
De bewoners van het esdorp vestigden zich over       gaandeweg vervangen door inrichting van weilanden      oorspronkelijk in dergelijke smalle stroken verkaveld.
het algemeen op de overgang van het lager gelegen    in hogere delen van de beekdalen. Het vee graasde
beekdal en de wat hoger gelegen gronden. Van         hier in de zomer. Als veekering werden houtwallen      De groei van de dorpen zorgde ervoor dat er in
het dorp liepen wegen naar de es, de velden          aangelegd.                                             loop van de Middeleeuwen een vorm van bestuur
en omringende dorpen. Hierdoor ontstond een          De woeste gronden, de heide (het veld), het veen en    ontstond, de boermarkes of markes genoemd.
spinnenwebachtig wegenpatroon met het dorp als       het bos waren in gebruik als weidegronden voor de      De boermarke regelde het gebruik van de
                                                                                                            ongecultiveerde gronden buiten de es. De boeren die
                                                                                                            de grond op de es bezaten waren de zogenoemde
                                 heide                                                                      eigengeërfden en vormden samen de boermarke.
                                                                                                            De boermarke regelde ook zaken als
                                                                                                            straatonderhoud in het dorp, oogstvolgorde en
                                                                                                            de markt. De boermarke bezat de groenlanden
              es                                                                                            (weidegronden), het (heide)veld, de bossen en het
                                                                                                            veen als gemeenschappelijk bezit. In verhouding
                                                                                                            tot de oppervlakte grond die een markegenoot op
                                                                                                            de es in bezit had, het zogenoemde waardeel,
                                                                                                            had hij rechten tot turfsteken, zandhalen, vee
                                                                                                            inscharen op de groenlanden en heide etc in de
                                                                                                            gemeenschappelijke boermarke gronden. De
                                                                                                            schaapskudde, die bestond uit de schapen van de
                                                                                                            afzonderlijke boeren, werd door de schaapsherder
                                                                                                            dagelijks naar en van de heide velden gebracht. De
                                                                                                            niet-eigengeërfden, waaronder pachters en knechten,
                                                                                                            hadden weinig te vertellen in de boermarke. In de
                                                                                                            huidige Gemeente Emmen kende men vijf markes;
                                                                                                            de marke van Emmen en Westenesch, de marke
                                                                                                            van Weerdinge, de marke van Roswinkel de
                                                                                                            marke van Noord- en Zuid-Barge en de marke van
              bos
                                  beekdal                                                                   Schoonebeek. De marke van Noord- en Zuid-Barge
                                                         Afb. 3                                             was groter dan de andere vier bij elkaar.
                                                         Schematische weergave esdorpenlandschap
                                                                                                                                                                     19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>     Afb. 4   Afb. 5


20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre> Met de toename van de bevolking trok echter een        het bouwlandareaal of door intensivering van de         speelde de invoering kunstmest vanaf 1890,
deel van de bewoners weg om op een andere               bedrijfsvoering. In het begin van de 17e eeuw koos      de uitvinding prikkeldraad (geen houtwallen als
plaats in de buurt een nieuwe nederzetting met          men voor uitbreiding van het areaal bouwland. Mede      veekering meer nodig), wolwaardevermindering
landbouwgronden te stichten. Na de 9e eeuw              omdat vanaf 1654 de belastingdruk op grondbezit         en bevolkingsgroei een rol. Niet alleen werd zo het
trokken bewoners uit zowel Emmen als (Noord)            sterk steeg, koos men vooral voor intensivering.        areaal bouwland uitgebreid, ook zijn veel heidevelden
Barge naar elders om een nevennederzetting te           Honderd jaar later (ca. 1750) was het totale areaal     aan het begin van de 20e eeuw met bos ingeplant.
stichten. (Bron: Gerding ea; Geschiedenis van           bouwland in de Gemeente Emmen met slechts 2%            Een groot deel van de inplant was dennenbos ten
Emmen en Zuidoost Drenthe) Zo splitste Zuid-Barge       toegenomen. Voor de intensivering was ook een           behoeve van de mijnbouw in Limburg (onderstutting
zich af van (Noord)barge en Westenesch zich van         verbetering van de bemesting nodig. Vanaf de 2e helft   gangen). De rationele, blokvormige, padenstructuur
Emmen. Beide hadden geen eigen marke (Bron:             van 17e eeuw nam dan ook de plaggenbemesting            van deze ontginningen is tot op de dag van vandaag
Gerding ea Geschiedenis van Emmen en Zuidoost           (heideplaggen vermengd met mest) sterk toe en werd      nog goed herkenbaar. Met uitzondering van die delen
Drenthe). Zuid-Barge beschikte over een deel van de     het bezit van schapen sterk uitgebreid. Op sommige      die al eerder in verband met verstuivingen waren
Barger es ten zuiden van Noordbarge en had eigen        plaatsen leidde het plaggen en de overbeweiding         ingeplant, zijn het vooral het Noordbargerbos en
groenlanden. Overigens traden vanaf het midden van      met schapen tot het ontstaan van stuifzanden. In het    Valtherbos en in mindere mate Emmerdennen (meer
de vijftiende eeuw de Zuidbargers ook zelfstandig op.   huidige Emmerdennen, toen Emmerzand geheten,            stuifzandbos) dergelijke veldontginningen.
Ook ontstonden er kleinschalige ontginningen van        lag een groot stuifzandgebied maar ook ten westen       Specifiek voor de Gemeente Emmen is dat
de woeste gronden c.q. heidevelden. Dergelijke          van Noordbarge, in het Valtherbos en ten westen van     relatief veel veldgronden eerst zijn ontgonnen tot
kleinschalige ‘kampontginningen’ bestonden uit één      de Emmer- en Schimmer es lagen een dergelijke,          landbouwgrond om vervolgens, na WOII en dan
of enkele boerderijen met akkertjes en waren beperkt    kleinere stuifzangebiedjes. Aan het eind van de 19e     met name na 1965, door stadsuitbreidingen te zijn
in omvang.                                              eeuw zijn veel van deze stuifzandgebieden met bos       veranderd in woonwijken. Wijken als Emmerschans,
                                                        ingeplant.                                              Emmerhout en delen van Angelslo, Emmermeer
In de 17e eeuw nam het belang van veeteelt toe. De                                                              en Barger-Oosterveld zijn gebouwd op deze jonge
veestapel was belangrijk voor de bemesting van de       Belangrijk is de markewet van 1886 die officieel        veldontginningsgronden. Op dit moment zijn nog
akkergronden maar werd ook mede gehouden als            verandering bracht in het oude markesysteem             slechts enkele veldontginningen in agrarisch gebruik,
bijverdienste. Hoewel de akkerbouw het belangrijkste    van gemeenschappelijk bezit. De wet gebood dat          en dan vooral als bouwland.
onderdeel van het boerenbedrijf was, moest de boer      de ongescheiden marke verdeeld moest worden.            De beekdalgronden zijn lang intact gebleven, zij het
ook vee houden om als slachtvee te verkopen. De         Overigens waren al veel gebieden al eerder              dat de beekloop van de Sleenerstroom in de 1e helft
opbrengst uit de akkerbouw was namelijk te gering.      verdeeld. In de loop van de 19e eeuw zijn dan           van de 20ste eeuw rechter werd getrokken. Pas in
Overigens was in het kerspel Emmen slechts een          ook alle markegronden onder de markegenoten             de periode 1965 – 1975 vond er een schaalsprong
beperkt areaal in gebruik als bouwland, namelijk 620    verdeeld en/of verkocht. Dit betekende ook dat de       plaats waarbij vrijwel alle houtwallen zijn verdwenen.
ha. van de in totaal 28.400 ha. Daarbij lag ook nog     uitgestrekte venen werden verdeeld, verpacht of         Daarnaast is ook de stad op de beekdalgronden
16% van de es braak en werd begraasd door vee.          verkocht. In dezelfde periode nam de belangstelling     uitgebreid. Het westelijke deel van Bargeres en
Vanaf de 2e helft van de 17e eeuw groeide de            voor het ontsluiten van deze uitgestrekte venen         het noordelijke deel van de Rietlanden liggen op
bevolking in de Gemeente Emmen, evenals het             voor grootschalige ontginningen toe. Het nieuwe,        voormalige beekdalgronden. Datzelfde geldt voor de
hele zandgebied van Drenthe, sterk. Voor het            ontworpen veenkoloniale landschap van de                in aanbouw zijnde wijk Delftlanden.
gehele zandgebied van Drenthe is voor de periode        voormalige boermarkes kwam na 1850 maar vooral          Het huidige ‘esdorpen’landschap is dus vooral
1630 – 1794 een gemiddelde groei van 2% per             in de 20ste eeuw tot stand.                             het resultaat van ontwikkelingen in de 20ste eeuw.
jaar berekend (Bron: Gerding ea Geschiedenis van        Eind 19e eeuw komen mede door het opzeggen              Echter, er zijn ook nog, soms meer en soms minder
Emmen en Zuidoost Drenthe).                             van de boermarkes ook de grootschalige                  herkenbare, karakteristieken uit voorgaande periodes
De groeiende bevolking zorgde voor een                  heideontginningen op gang. Door het opheffen            aanwezig. Hiermee is het huidige esdorpenlandschap
toenemende vraag naar voedsel. Hieraan konden           van de marke werden grote veranderingen in de           dus een gelaagd landschap met lagen uit zeer
de boeren tegemoet komen door of uitbreiding van        agrarische bedrijfsvoering mogelijk. Daarnaast          uiteenlopende tijdsperiodes.

                                                                                                                                                                         21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>     Afb. 6 Essen rond 1900 geprojec-   Afb. 7 Essen huidige situatie
     teerd op kaart 2005




22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                               4.1 De es; algemene karakteristieken
Afb. 8 Buitengebied met num-
                               De akkercomplexen bij de dorpen heten essen,
mers gebieden
                               een woord afkomstig van het Germaanse woord
                               ‘ateska’ dat ‘land waarvan gegeten wordt’ of ‘de
                               akkers waar voedsel wordt verbouwd’ betekent.
                               Essen ontstonden doordat boeren hun akkerland
                               uitbreidden door de omringende bossen te kappen
                               en afzonderlijke akkertjes aaneen te laten sluiten tot
                               één geheel. De meest geschikte gronden werden
                               het eerst ontgonnen. De ontginningen gaan per
                               blok, waarbij de blokken aan elkaar groeiden tot een
                               zogenaamde es. De samenwerkende boeren kregen
                               ieder een kavel in het ontgonnen blok. De kavels
                               werden begrensd door een veldkei of soms een
                               meidoornhaag (niet versleepbaar). Men moest over
                               elkaars land, vandaar dat de oogstvolgorde werd
                               geregeld door de boermarke.

                               Essen bestonden uit dusdanige kleine perceeltjes
                               dat deze door de cartografen moeilijk in kaart
                               konden worden gebracht. Reden waarom essen op
                               de topografische kaarten als één geheel worden
                               weergegeven (zie afb. 9). De verkavelingstructuur is
                               dus alleen op kadastrale kaarten te zien.

                               Technische verbeteringen hebben tot uitbreiding
                               van de esgronden en veranderende wijze van
                               verkaveling geleid. Hierbij is vooral de keerploeg,
                               die in de loop van de Middeleeuwen het eergetouw
                               verving van belang (zie afb.11). De keerploeg keerde
                               en verkruimelde de bodem waardoor boeren ook
                               hoger gelegen gronden konden ontginnen. Omdat
                               de keerploeg zwaarder was en daarmee lastig was
                               te draaien ontstond zo een langgerekte smalle
                               verkaveling. Dit in tegenstelling tot de vierkante
                               en rechthoekige akkers uit eerdere periodes. De
                               kadastrale kaarten uit 1832 en 1880 geven het
                               verschil vaak goed weer tussen de rechthoekige
                               percelen direct grenzend aan de boerderijen c.q. het
                               dorp en de langwerpige smalle stroken op de es (zie
                               afb. 10).


                                                                                        23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                                           Afb. 9 Noord Barger es zoals weerge-
                                                           geven op de topografische kaart van
                                                           ca. 1910




                                                                       Afb. 10 Kadastrale kaart 1880 gedeelte
                                                                       Noordbarge en es met strookverkaveling




     Afb. 11 Het eergetouw (links) en de keerploeg (rechts). Bron: Emmen in het perspectief van de es, Gemeente Emmen




24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw zijn   dikte van het humushoudende bovendek kent de          (rand)veenontginningen gerekend en niet tot
de lappendekens op de es door de ruilverkaveling         bodemkaart verschillende ‘esgronden’. Gronden         het esdorpenlandschap. De es van Angelslo en
veranderd in een veel grootschaliger blokverkaveling.    met een meer dan 50cm dik humushoudend                een groot gedeelte van de essen van de marke
Ondanks deze schaalvergroting zijn vooral de             dek, de zogenaamde enkeerdgronden, zijn in de         van Noord- en Zuidbarge zijn als gevolg van
Weerdinger essen en Emmer- en Schimmer es als            gemeente Emmen niet aanwezig. De esgronden            stadsuitbreidingen verdwenen. Bijzonder detail
landschappelijke eenheid nog goed herkenbaar.            in de Gemeente Emmen zijn zogenaamde moder-           is dat in het stedenbouwkundige ontwerp van de
Deze essen hebben tot op de dag van vandaag ook          of humuspodzolgronden met een matig dik               woonwijk Bargeres wel rekening is gehouden met de
hun agrarische functie, bouwland, behouden.              humushoudend dek tussen de 30 – 50cm.                 aanwezige hoogteverschillen van de es ten oosten
                                                                                                               van het Oranjekanaal. De overgebleven delen van de
Essen kunnen een hogere ligging hebben door de           Essen zijn over het algemeen boomloos, arm aan        essen van Noord- en Zuidbarge worden niet tot het
aardkundige ondergrond, bijvoorbeeld door een            wegen c.q. sloten en onbebouwd. Langs de randen       plangebied van het bestemmingsplan buitengebied
hogere ligging ten opzichte van een aanpalend            van de es zijn houtwallen, bosjes en struwelen        gerekend. Datzelfde geldt van dat deel van de
lager gelegen beekdal. Daarnaast kan een hogere          aangelegd als wild- en windkering en/of hakhout. In   Emmer- en Schimmer es dat ten zuiden van de N381
ligging ook zijn ontstaan door menselijk ingrijpen.      visueel opzicht zijn het dus open gebieden waardoor   ligt. Het gebied bij Den Oever en omgeving wordt
Door het, soms eeuwenlang, opwerpen van mest             de aanwezige hoogteverschillen goed zichtbaar zijn.   als geheel tot de es gerekend. Reden hiervoor is
is de karakteristieke bolling van de es ontstaan.        In sommige gevallen zijn de voormalige zandpaden      de beperkte omvang van het gebied waardoor een
De bouwlanden werden bemest met schapenmest              over de es in de loop der tijd verhard en/of          onderscheid in bijvoorbeeld de es en het veld als
en, vooral vanaf de 2e helft van de17e eeuw,             rechtgetrokken. Tot op de dag van vandaag zijn op     aparte eenheden niet zinvol is. Bij de bespreking van
mest vermengd met heiplaggen verkregen uit de            de meeste overgebleven essen nog relatief weinig      het gebied komt dit onderscheid natuurlijk wel aan
zogenaamde potstal. De schapen werden geweid             wegen.                                                bod.
op de heide. Om voldoende mest te verkrijgen voor
de es was een areaal heide nodig in een verhouding       De oorspronkelijke essen van de Gemeente Emmen        Tot het buitengebied worden de volgende
1 : 7 tot 1 : 10. Dit betekent dat voor 1 hectare es 7   zijn die van Noord- en Zuid-Barge, Emmen en           escomplexen gerekend (zie kaart pagina 23):
a 10 hectare heide noodzakelijk was voor plaggen         Westenesch, Weerdinge, Roswinkel, Angelslo en         Gebied 1 Emmer- en Schimmer es
en beweiding van de schapen. Afhankelijk van de          Den Oever. Roswinkel wordt door zijn structuur        Gebied 2 Den Oever en omgeving
                                                         en ligging op de rand van het veen tot de oude        Gebied 3 Weerdinger essen




                                                         Afb. 12 Lager gelegen bebou-
                                                         wing aan de rand van de es




                                                                                    Afb. 13 Verkaveling op
                                                                                    de es, hier Emmer- en
                                                                                    Schimmer es



                                                                                                                                                                       25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>      Afb. 14 Emmer- en Schimmer es                                                Afb. 16 Bodemkaart




                                                  Afb. 15 Gebied 1 Buitengebied
                                                  Emmer- en Schimmer es


     Afb. 17; 1900                    Afb. 18; 1955                               Afb. 19;1975




26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>4.1.1 Gebied 1; Emmer- en Schimmer es                    reliëf verschillende langgerekte ruggetjes te vinden   Het register van nieuw bebouwde landen uit 1742
De aard- en bodemkundige ondergrond van de               zijn. Wanneer de kadastrale kaart van 1832 over de     geeft slechts één vermelding, namelijk de Schimmer
Emmer- en Schimmer es is goed herkenbaar in het          AHN kaart met het huidige reliëf wordt gelegd, dan     es. Deze lag in 1742 bovendien nog woest. Dit
veld en zeer gaaf aanwezig. De es ligt tussen de         blijken deze ruggetjes opvallend vaak overeen te       kan mede een verklaring zijn voor het feit dat het
lager gelegen beekdalgronden van de Sleenerstroom        komen met de kopse kanten van lange percelen (zie      humushoudende dek van de es matig, tussen de
ten westen van de es en het voormalige Emmer             rode pijltjes op de detailkaarten afb. 21).            30cm en 50cm, dik is.
meer ten oosten van de es. Daarnaast is door
het opbrengen van mest door de mens een                                                                         De Emmer- en Schimmer es bestaat uit
humushoudende dek ontstaan dat de al bestaande                                                                  zogenaamde loopodzolgronden (code cY op afb.
hoogteverschillen verder heeft versterkt. De kaart                                                              16 de bodemkaart) waar de mens mest e.d. heeft
met het Actueel Hoogte Bestand geeft het reliëf goed                                                            opgebracht op een mineralogische rijke zandgrond,
weer. (zie afb. 20)                                                                                             en kamppodzolgronden (code cHd), die is ontstaan
                                                                                                                in arm moedermateriaal. Bijzonder detail is het kleine
                                                                                                                stuifzandgebiedje ten westen van de es (geel op de
                                                                                                                bodemkaart). Stuifzandgebieden zijn veelal ontstaan
                                                                                                                door de mens. Reden hiervoor was intensivering
                                                                                                                van de agrarische bedrijfsvoering als gevolg van
                                                         Afb. 21 Detailkaarten Bron; Emmen in het perspectief   een toenemende vraag. Werd in het begin van
                                                         van de es                                              de 17e eeuw nog gekozen voor uitbreiding van het
                                                                                                                areaal bouwland, vanaf 1654 was dit niet meer het
                                                         Deze ruggetjes zijn zogenaamde wendakkerruggetjes      geval. Omdat de belastingdruk op grondbezit sterk
                                                         of akkerbergen, die zijn ontstaan door de keerploeg.   steeg, werd vooral voor intensivering gekozen. Voor
                                                         Percelen die dwars op het kavelpatroon en dus dwars    de intensivering was ook een verbetering van de
                                                         op de ploegrichting stonden, werden gebruikt om de     bemesting nodig. Vanaf de 2e helft van 17e eeuw
                                                         ploeg te keren. Door het keren van de ploeg werd       nam dan ook de plaggenbemesting (heideplaggen
                                                         grond opgeworpen en zo ontstonden verhogingen in       vermengd met mest) sterk toe en werd het bezit van
Afb. 20 Kaart hoogteverschillen (AHN) es: Bron           het maaiveld. De wendakkerruggetjes laten in feite     schapen sterk uitgebreid. Op sommige plaatsen
Emmen in het perspectief van de es                       het ‘skelet’ van het oude ontginningspatroon op de     leidde het plaggen en de overbeweiding met schapen
                                                         es zien. Bijzonder is dat ondanks de grootscheepse     tot het ontstaan van stuifzanden. De topografische
De Emmer- en Schimmer es kent ook nog veel               ruilverkaveling na WOII de wendakkers op de            kaart van ca. 1900 laat zien dat er een bosstrook en
kleinere hoogteverschillen die informatie geven over     Emmer- en Schimmer es nog zo goed zichtbaar zijn.      houtwallen zijn aangeplant om het verstuiven van
het vroegere gebruik van de es (Bron: Emmen in het       Zij zijn nu nog het enige zichtbare restant van het    de waardevolle bouwlanden op de es te voorkomen.
perspectief van de es, Gemeente Emmen 2004). De          vroegere agrarische gebruik van de es.                 Deze aanplant is een voorloper van het huidige
kaart van het Actueel Hoogte Bestand Nederland                                                                  Landschapsbosch. In het bos is op sommige plaatsen
(AHN) geeft het huidige reliëf weer en laat een aantal   De Emmer- en Schimmer es is in vergelijking tot        het oude reliëf van de stuifzanden nog steeds goed
cultuurhistorische relicten zien.                        bijvoorbeeld de essen van naburige dorpen als          herkenbaar.
Als eerste liggen op de Schimmer es twee kuilen          Sleen of Erm relatief jong. Dit kan worden afgeleid
in het reliëf (zie kaders kaart hoogteverschillen).      uit het register van bebouwde landen uit 1742 (Bron:   Hoewel de es relatief jong is, kent het gebied waarin
Hoewel niet op de bodemkaart weergegeven, zijn           Gerding e.a. Geschiedenis van Emmen en Zuidoost        de es ligt een oude bewoningsgeschiedenis. Op en in
het waarschijnlijk dobben, drinkputten voor het vee,     Drenthe). Vanaf 1654 nam het areaal akkerland          de directe omgeving van de es liggen namelijk maar
geweest.                                                 namelijk nauwelijks toe mede als gevolg van een        liefst drie hunebedden, relicten van de trechterbekers
Daarnaast laat de AHN kaart zien dat in het huidige      sterke stijging van de belastingdruk op grondbezit.    die zich vanaf ca. 3500 v. Chr. vestigden in Drenthe.

                                                                                                                                                                         27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>     Afb. 22 Kadastrale kaart 1832 Emmer es   Afb. 23 Kadastrale grenzen Emmer- en Schimmer es thans




28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Vooral gebieden waar grote stenen aanwezig waren        Essen liggen vlak bij het dorp maar zijn zelf           met andere essen in Drenthe (Bron: Emmen in het
om hunebedden te bouwen werden gekozen. Aan de          onbebouwd. De Emmer- en Schimmer es ligt ten            perspectief van de es, Gemeente Emmen 2004).
noordkant van de es ligt een gebiedje waar dergelijke   noorden van Westenesch en ten westen van Emmen.         Bij de Emmer es broeden kwartels, een typische
stenen te vinden waren. Op de bodemkaart geeft de       De onbebouwde structuur is tot op de dag nog zeer       vogelsoort van essen. Daarnaast is de geelgors
cursief gedrukte toevoeging m….. voor de code (hier:    gaaf aanwezig.                                          waargenomen, waarmee de Emmer es voldoet aan
Y23x) weer dat in dit gebied grote hoeveelheden                                                                 het ecologische beeld van eslandschappen, een
stenen aan en nabij het oppervlak voorkomen. De         De kadastrale kaart van 1832 (afb. 22) laat de          beeld dat lang niet voor alle essen opgaat. Ook de
rode puntjes alsmede de toevoeging …..x aan de          smalle strookverkaveling, ontstaan door de eerder       faunistische waarden van de Emmer es is relatief
code geeft aan dat hier keileem van tenminste 20cm      genoemde introductie van de keerploeg, goed zien.       hoog. Op de Emmer es komt namelijk een Rode lijst
dik aanwezig is, beginnend tussen 40cm en 120cm         Technologische verbeteringen maar vooral ook de         dagvlindersoort voor.
(zie bodemkaart).                                       ruilverkaveling in de 2e helft van de vorige eeuw
De aanwezigheid van stenen verklaart mede waarom        heeft geleid tot grotere kavels. Het landgebruik,       De visuele karakteristieken van de Emmer- en
de Trechterbekers zich op de Hondsrug vestigden.        te weten bouwland, is tot op de dag van vandaag         Schimmer es zijn nog zeer gaaf. Er is nog steeds
De 52 overgebleven hunebedden op de Hondsrug            nog gaaf aanwezig. In het verleden lagen aan de         sprake van een grote open ruimte die wordt
flankeren eveneens een belangrijke prehistorische       noordoost grens van de es enkele weilandjes (zie        begrensd door houtopstanden c.q. bebouwing. De
noord – zuid route. Oorspronkelijk bestonden de         kaart 1900) die grotendeels zijn verdwenen. Na          karakteristieke hoogteverschillen en ook de lange
noord – zuid routes uit zandpaden of karrensporen.      1985 is ten zuiden van Het Langgraf een strook          zichtlijnen over de es zijn tot op de dag van vandaag
Sommige van deze zandpaden zijn in de loop der          weiland ontstaan. Bijzonder detail is het voormalige    aanwezig.
eeuwen verhard en bleven doorgaande routes. De          ronde ‘weilandje’ ten oosten van het hunebed in het
Odoornerweg ten oosten van de es is een dergelijke      Landschapsbosch. Op de kaart van 1955 (afb. 18)
doorgaande route.                                       wordt dit gebiedje ‘Zandje’ genoemd. Zelfs na de
De Sluisvierweg en Schietbaanweg volgen min of          aanleg van de N381 en nieuwe weg over de es liep
                                                                                                                Afb. 24 Kaart 2005
meer het historische traject. De Sluisvierweg langs     er nog een zandpad naar dit gebiedje. In de periode
de noordzijde van de es was voorheen een zandpad        1975 – 1985 is het pad en het ‘Zandje’ verdwenen.
richting Emmer Hooilanden. De Schietbaanweg, de
historische westgrens van de es, is in de loop der      Bij de meeste essen speelt het slotenpatroon, als
tijd rechtgetrokken en directer aangesloten op de       er al sloten aanwezig zijn, een ondergeschikte rol.
Sluisvierweg.                                           Naast de N381 liggen, zoals gebruikelijk bij N-wegen,
                                                        sloten ter afwatering.
De voormalige Esch straat (zie kaart 1955) is met       De beplantingstructuur is nog gaaf aanwezig.
de aanleg van de N381 in de periode 1965 – 1975         Dit betekent dat de es en de wegen over de es
vrijwel geheel verdwenen. Alleen het weggetje           nog steeds onbeplant zijn. Alleen het huidige
van Westenesch tot aan de N381 volgt nog het            Landschapsbosch is uitgebreid. Het bestond
historische traject. Met de aanleg van de N381 zijn     oorspronkelijk uit een strook bos en houtwallen
de overige paden over de es verdwenen en is er          ter voorkoming van zandverstuivingen op de es.
een rechte weg dwars over de es aangelegd. Het          Voorheen lag het hunebed dan ook niet in het bos. In
Langgraf dat voorheen altijd werd ontsloten vanaf de    de loop der tijd is het stuifzandgebiedje en een deel
es, wordt sindsdien ontsloten via de Odoornerweg.       van de es ingeplant met bos. Langs de zuidkant van
Hoewel de N381 de es visueel in tweeën heeft            de Sluisvierweg ter hoogte van De Ark wordt al sinds
gedeeld, is zowel ten noorden als ten zuiden van de     1900 een houtwal weergegeven.
weg de karakteristieke bolling van de es nog goed        De ecologische waarden van de Emmer- en
zichtbaar.                                              Schimmer es zijn gemiddeld tot hoog in vergelijking

                                                                                                                                                                        29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                 Afb. 26 Buitengebied Den Oever eo       Legenda tekeningen gebied 2


                                                                                                        Voormalige ss, bouw-,
                                                                                                        weilanden en heide




                                                                                                        Bebouwing thans




                                                                                                        Historisch c.q. huidig bos




      Afb. 25 Den Oever en omgeving




     Afb. 27 Bodemkaart met 4 deelgebieden   Afb. 28 Kaart 1900 met 4 deelgebieden   Afb. 29 Kaart 2005 met 4 deelgebieden
30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>4.1.2 Gebied 2; Den Oever en omgeving.                 Het derde deelgebied betreft het zogenoemde            Zowel de aard- als bodemkundige ondergrond
Gegeven de geringe omvang van het gebied rondom        ‘Oevermanskamp’. Dit gebiedje kende oorspronkelijk     is vooral in de omgeving van de deelgebieden
het voormalige Den Oever wordt hier het gehele         geen behuizing. De topografische kaart van             1 en 4 nog zeer goed herkenbaar. Dit ondanks
gebied besproken en niet alleen de esgronden. Op       1900 geeft eveneens een aanpalend bos weer.            de aanleg van wegen en industrieterreinen in de
basis van de bodemkaart en cultuurhistorie kan het     Het Oevermanskamp is verdwenen en heeft                directe omgeving van het gebied. Zo is de overgang
gebied globaal worden verdeeld in vier deelgebieden.   plaatsgemaakt voor het crematorium. Op de plaats       van de hoger gelegen zandgronden naar het
                                                       waar voorheen bos stond, staat nog steeds bos.         (afgegraven) veen in het veld nog goed herkenbaar.
Het eerste deel betreft het gebied dat op kadastrale   Het voormalige Oevermanskamp wordt niet en             De hoogspanningsmasten duiken in het zuidelijke
kaart van 1880 ‘Den Oever’ wordt genoemd. Het          het aanpalende bosje wel tot het buitengebied          gedeelte van het gebied als het ware de diepte in.
betreft hier één boerderij met omringende agrarische   gerekend. Oevermanskamp wordt hier dan
bouwlanden (de es), weilanden en een stukje woeste     ook niet verder geanalyseerd. Op basis van de          De glooiingen in het terrein worden in de omgeving
grond.                                                 ontginningsgeschiedenis behoort het daarentegen        van de boerderij van het oude Den Oever nog
Het tweede gebied betreft dat deel dat op de           wel tot het gebied Den Oever en omgeving.              versterkt door het door de mens opgebrachte
kadastrale kaart van 1880 ‘Nieuwen Oever’ wordt                                                               humushoudende dek van de es. Het betreft hier
genoemd (zie kaart volgende pagina. Het betreft        Het vierde deel is bodemkundig en cultuurhistorisch    zogenaamde Kamp- (cHd.. op de bodemkaart) en
hier 8 gebouwen, (waarschijnlijk 6 boerderijen en 2    een gebied op (de overgang naar) het veen. Het         Laarpodzolgronden (cHn...) die beide een matig dik
schuren) met omliggende agrarische en gedeeltelijk     ontginningspatroon is hier, zij het kleinschalig,      (30 - 50cm) humushoudend dek hebben.
woeste gronden.                                        veenkoloniaal.




Afb. 30 Hottingeratlas 1773 - 1794                                               Afb. 31 Hoogeteverschillen van de es bij Den Oever
                                                                                                                                                                   31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>        Afb. 32 Kadastrale kaart 1880 Den Oever
        en Nieuwen Oever



                                                  Aansluiting kaartblad Den Oever
                                                  en Oevermanskamp
                 Nieuwen Oever (zie verti-
                 cale tekst)




                                                                                    Afb. 33 Kadastrale kaart 1880 Oevermans-
                                                                                    kamp
                                                                                    Afb. 34 Kadastrale grenzen 2010




     Den Oever (zie                                            Karakteristieke
     verticale tekst)                                          vorm verkaveling




                                                       Smalle strookverka-
                                                       veling nog aanwezig




32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Voordat het veen is afgegraven heeft in de buurt       gebied rondom Den Oever. Als gevolg van de aanleg        De huidige kadastrale grenzen laten nog steeds de
van Den Oever de zogenoemde Heeren- of Leidijk         van de ringweg N391 en de daarbij behorende op- en       smalle strookverkaveling zien. Ook zijn de gronden
gelegen. Binnen de Gemeente Emmen liep deze van        afritten is Nieuwen Oever voor het grootste gedeelte     nog voornamelijk in agrarisch gebruik.
Veenoord via Den Oever en Emmer-Compascuum             verdwenen. Met name de aanleg van deze ringweg           Het gebied kende en kent geen slotenpatroon en/of
naar Ter Apel. Ter hoogte van Den Oever zijn hier      heeft ertoe geleid dat de nederzetting Nieuwen Oever     open water.
geen sporen in het landschap meer terug te vinden.     op twee boerderijen na is verdwenen. De invloed          De beplantingstructuur is nog zeer gaaf aanwezig.
                                                       van de wegen is hier zo groot dat geen sprake meer       Dit geldt vooral de bestaande bosjes c.q. het bos en
De wegenstructuur is enerzijds aanzienlijk veranderd   is van een nederzettingspatroon. De oude boerderij       enkele restanten van houtwallen ten westen van de
maar anderzijds zijn er nog steeds historische         Den Oever is nog steeds aanwezig maar is in gebruik      Oevermansweg. Het bosje in gebied 1 wordt al op de
wegen aanwezig. De aanleg van de N862 naar             als woonhuis.                                            kaart van 1773 - 1794 weergegeven, die van gebied
Klazienaveen in de periode 1955 – 1965 vond zowel      Andere paden zijn nog redelijk intact gebleven.          4 voor het eerst op de kaart van 1900.
ten noorden als ten zuiden van den Oever plaats op     De Oevermansweg en het Schoolpad volgen min              Van deelgebied 1 en 4 zijn de visuele karakteristieken
basis van bestaande wegenstructuren. Ten noorden       of meer het oude traject. Enkele paden die op de         nog goed herkenbaar. Door de bestaande bosjes,
van de huidige kruising met de ringweg N391 werd       topografische kaart worden weergegeven zijn slecht       houtwalrestanten, het reliëf, agrarisch grondgebruik
de N862 aangelegd op de historische weg die reeds      of niet begaanbaar doordat ze zijn overwoekerd of        is sprake van een grote afewisseling van grotere en
op de kaart van 1850 wordt weergegeven. Deze weg       afgesloten voor publiek.                                 kleinere ruimtes, korte en langere zichtlijnen. Al met
verbond het dorp Angelslo met Den Oever.               De historische verkavelingstructuur van het              al is het gebied (1 en 4) een groene, relatief stille
Ten zuiden van de Bargerweg lag reeds een weg c.q.     voormalige Den Oever (deelgebied 1) is nog zeer          oase in een overig lawaaierig industriële omgeving.
pad aangelegd in de periode 1850 – 1900. De N862       gaaf aanwezig. De smalle strookverkaveling,              Deelgebied 2 en 3 zijn van een agrarisch gebied
verbond beide historische wegen ten noorden en         karakteristiek voor agrarische gronden die vanaf de      getransformeerd naar een stedelijke omgeving (weg
ten zuiden van Den Oever maar doorsneed, zonder        Middeleeuwen werden bewerkt met de keerploeg, is         en crematorium) en maken in visueel opzicht dan ook
rekening te houden met bestaande structuren, het       al op de kaart van 1773 - 1794 te zien (zie afb. 30).    niet meer uit van Den Oever en omgeving.




                                            Afb. 35                                                   Afb. 36                                                 Afb. 37
                                            1955                                                      1965                                                    2005
                                                                                                                                                                         33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>     Afb. 38 Essen bij Weerdinge   Afb. 39 Buitengebied    Afb. 40 Kaart 1850




     Afb. 41 Kaart 1900            Afb. 42 Kaart 1930     Afb. 43 Kaart 1955




34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>4.1.3 Gebied 3; Weerdinger essen                       ook ‘De Esch’ genoemd. Deze lag in het gebied dat      (30 – 50cm). Naast moderpodzolgronden bestaat een
Weerdinge kent meerdere essen. De eerste,              op de topografische kaart van 1900 ’t Holt wordt       gedeelte van de essen uit vorstvaaggronden (code
grootste, es ligt langs het zuidwestelijke gedeelte    genoemd. Omdat het gebied rondom ’t Holt al op de      Zb). Deze gronden vertonen enige verbruining.
van het dorp. Zowel de kadastrale kaart van 1832       kaart van 1850 als bouwland wordt weergegeven          In het gebiedje dat in 1832 De Esch en in 1900
als de topografische kaart van 1900 geeft dit gebied   wordt het hele gebied ten westen van het dorp als es   ’t Holt wordt genoemd liggen (grote) stenen aan
de naam ‘De Esch’ (zie kadastrale kaarten volgende     beschouwd.                                             het oppervlak. Op de bodemkaart geeft de cursief
pagina).                                                                                                      gedrukte toevoeging m….. voor de code (hier: Zb23x)
De tweede es, de Kamper Esch bevindt zich ten          De essen bevinden zich op een glooiend terrein         weer dat in dit gebied grote hoeveelheden stenen aan
noordwesten van het dorp waar de Meerbosweg            dat tot op de dag van vandaag goed herkenbaar is.      en nabij het oppervlak voorkomen. De rode puntjes
overgaat in de Weerdingerzandweg. Volgens de           Deze hoogteverschillen zijn voornamelijk aardkundig    alsmede de toevoeging …..x aan de code geeft aan
Drentse Encyclopedie is de Kamper Esch een buiten      (geologisch c.q geomorfologisch) en in mindere mate    dat hier keileem van tenminste 20cm dik aanwezig is,
het dorp gelegen ontginning die in de Middeleeuwen     bodemkundig (humus opgebracht door de mens)            beginnend tussen 40cm en 120cm (zie bodemkaart).
is ontstaan. Een tiende van de opbrengsten van deze    ontstaan.                                              Vooral gebieden waar dergelijke grote stenen
es, de Weerdingertiende, worden afgedragen aan         Zo ligt de Kamper Esch lager, te weten aan het begin   aanwezig waren werden door de Trechterbekers
de kerk van Zweeloo. Dit recht is tot 1912 blijven     van een daluitspoelingswaaier dat tussen Weerdinge     gekozen om hun hunebedden te bouwen. In het nabij
bestaan en de kerk van Zweeloo kent nog altijd een     en Valthe ligt (zie www.ahn.nl bij Weerdinge).         gelegen Valtherbos liggen nog steeds hunebedden.
Weerdinger deur. Of en zo ja, welke mate de Kamper     De hoogtelijnen op de topografische kaarten van        Het gebied kent dan ook een oude bewo-
Esch hoort bij de ten noorden van de es gelegen        1900 en 2005 geven een goede indicatie van de          ningsgeschiedenis. Zo heeft ten zuidwesten van de
Kamperriet en Kamper Venen op de gronden van de        hoogteverschillen in dit gebied (zie volgende pag.).   Kamperesch een grote grafheuvelgroep gelegen
Gemeente Borger-Odoorn is onbekend                     Het humushoudende dek van de moderpod-                 (Bron: Historische Vereniging Emmen). In 1920
De derde es wordt op de kadastrale kaart van 1832      zolgronden (code Y op de bodemkaart) is matig dik      heeft Van Giffen vastgesteld dat deze groep bestond

Afb. 44 Kaart 1965                                     Afb. 45 Kaart 1975                                     Afb. 46 Bodemkaart




                                                                                                                                                                     35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>     Afb. 47 Kadastrale kaart 1832: hier is het eigen kaartblad voor Kamper Esch        Afb. 48 Kadastrale kaart 1832 es Weerdinge
     en De Esch weergegeven

                                                               Oude Aschbroeken




     Gemeentegrens




     Kamper Esch
                                        De Esch




                                                                                                                                     Weerdingerstraat




                                                                       Afb. 49 Kadas-
                                                                       trale grenzen
                                                                       thans
36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>uit 31 ronde en twee langwerpige grafheuvels. De       weinig veranderingen hebben plaatsgevonden. Dat        veldgronden aangelegd.
grafheuvels stamden uit verschillende tijdsperiodes.   kan niet gezegd worden voor de negentig jaar tussen    Na 1955 en dan met name in de periode 1965
Er waren grotere en kleinere grafheuvel met            1920 en 2010. Er resteer slecht één grafheuvel. Deze   – 1975 is, mede onder invloed van de ruilverkaveling,
kenmerken uit de jongste Steentijd, de oudere en       ligt in het huidige Valtherbos.                        het aantal wegen afgenomen en bestaande
jongere bronstijd, de oude IJzertijd en de tijd van                                                           rechtgetrokken. De Weerdinger zandweg,
volksverhuizingen.                                     Het aantal wegen over en naar de essen is in           Schapendrift en enkele wegen c.q. (doodlopende)
Gedetailleerde informatie over de grafheuvels kan      de loop der tijd eerst toegenomen en vervolgens        paden vanaf de Weerdinger zandweg en één vanaf
gevonden worden op de site van de Historische          weer afgenomen. In de periode 1900 – 1955              de Weerdingerstraat volgen nog min of meer het
Vereniging Emmen. Vrijwel alle door Van Giffen         nam het aantal wegen over maar vooral langs de         historische traject. De Weerdinger zandweg en de
getekende grafheuvels komen ook op de kaart            essen toe. Dit hangt samen met de ontginning van       Schapendrift zijn wel rechtgetrokken en de laatste
van Karsten uit 1818 voor. Er ontbreken slecht 7       de aanpalende veldgronden. Vanaf bestaande             verlengd.
grafheuvels. Dit betekent dat tussen 1818 en 1920      historische wegen werden paden richting deze
                                                                                                              De bebouwingsstructuur is nog zeer gaaf aanwezig.
                                                                                                              Dit betekent dat de essen onbebouwd zijn gebleven.
                                                                                                              Mede onder invloed van technologische
                                                                                                              verbeteringen maar vooral de ruilverkaveling zijn
                                                                                                              de oude maar inefficiënt geworden smalle stroken
                                                                                                              kavels samengevoegd. Naast de het samenvoegen
                                                                                                              is ook de kavelrichting op veel plaatsen veranderd.
                                                                                                              Bijzonder detail is dat de verkaveling bij de
                                                                                                              bebouwing langs de es (langs de Weerdingerstraat)
                                                                                                              nog wel de smalle strookverkaveling kent. Dit deel
                                                                                                              wordt echter niet tot het buitengebied gerekend. Het
                                                                                                              grondgebruik, te weten bouwland, is nog goed intact
                                                                                                              gebleven.

                                                                                                              De beplantingstructuur is nog gaaf aanwezig. Dit
                                                                                                              betekent dat de essen zelf onbeplant zijn. Het
                                                                                                              Meerbosch aan de rand van De Esch is nog steeds
                                                                                                              aanwezig, terwijl de bosjes ten zuiden van De Esch
                                                                                                              nog gedeeltelijk aanwezig zijn. De bosstroken om de
                                                                                                              Kamperesch zijn of verdwenen of opgegaan in het
                                                                                                              Valtherbos.

                                                                                                              De essen zijn nog steeds open, onbebouwde ruimtes.
                                                                                                              Door de aanleg van met name het Valtherbos is
                                                                                                              met name De Esch een meer omzoomde ruimte
                                                                                                              geworden. Door de veldontginningen en het
                                                                                                              verwijderen van de bosstroken is de Kamperesch
                                                                                                              opgegaan in de overige agrarische omgeving. De
                                                                     Afb. 50 Topografische kaart 2005         es en omringende veldontginningen zijn in visueel
                                                                     met hoogtelijnen                         opzicht één geheel.

                                                                                                                                                                      37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>     Afb. 1 Beekdalgronden Sleen-   Afb. 2 Beekdalgronden         Afb. 3 Beekdalgronden Sleener-
     erstroom irond 1910            Sleenerstroom van 1910        stroom buitengebied
                                    geprojecteerd op topografi-
                                    sche kaart 2005
                                    Lichtblauw = stad + ge-
                                    plande uitbreiding
                                    stad




38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>4.2. De beekdalgronden: Algemeen                     De hogere dalflanken zijn nog eeuwen niet verkaveld    In Drenthe werden veel beken al in de 1e helft
Voordat het esdorpenlandschap is ontstaan waren      gebleven en werden beweid met dorpskuddes.             van de 20ste eeuw min of meer recht getrokken.
de beekdalen veelal begroeid met elzenbroekbossen    Het landschap was een mozaïek van min of               Echter de grootste veranderingen hebben zich
en zeggenmoerassen en op de hogere delen ook         meer natuurlijke graslanden, broekbosjes en            voorgedaan na WOII. In de eerste plaats hebben
els. Nadat landbouw zijn intrede deed, werden de     wilgenstruwelen. In de 16e en 17e eeuw zijn ook deze   ruilverkavelingen, die zich eerst tot de essen
beekdalgronden beweid en werd het landschap          hogere dalflanken ontgonnen als hooi- en weilanden.    beperkten, ingrijpende gevolgen voor het landschap
geleidelijk opener.                                  In die tijd werden ook de onverkavelde beekdalen       van de beekdalen gehad. De beken c.q. stroompjes
Met het ontstaan van het esdorpenlandschap vanaf     verdeeld in strookvormige groenlandperceeltjes.        werden op grootscheepse wijze gekanaliseerd en
de 9e eeuw namen de boeren de terreinen aan de       De boeren groeven afwateringsslootjes en legden        het aanliggende land dieper ontwaterd. Tegelijkertijd
beek in gebruik als ‘madeland’ (hooiland). Namen     houtwallen als veekering aan. Zo ontstond het          vond er een schaalvergroting van percelen,
als Emmermaden en de Maten verwijzen naar het        kleinschalige stroomdallandschap met zijn smalle       graslandverbetering en egalisatie van het zo
historische gebruik als hooiland. Deze madegronden   percelen en vele houtwallen. Het grensgebied tussen    karakteristieke micro-reliëf plaats en werden veel
direct aan de beek waren meestal onbeplant. In het   het beekdal en de hogere gronden wordt ook wel         houtwallen verwijderd. De ontwikkelingen in het
Sleenerstroomdal stonden rond 1900 bij de huidige    brink of blik genoemd. De blikveldweg en brinkmaden    gebied van Sleenerstroom is hiermee vergelijkbaar.
Slenerweg enkele bosjes en het gebied werd dan ook   ten westen van Westenesch zijn zo genoemd.
Bosch maden genoemd. Of dit restanten van oude       Historisch staan de meeste houtwallen op deze
broekbossen waren is onbekend.                       blikgronden.




Afb. 4 Sleenerstroom ten westen van de N34                                       Afb. 5 Beekdalgronden Sleenerstroom ten oosten van de N34
                                                                                                                                                                    39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>     Afb. 6 Kaart 1935   Afb. 7 Kaart 1965   Afb. 8 Kaart 1975

40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>4.2.1. Gebied 4; Sleenerstroom                            Voor de samenhang van de Sleenerstroom met het          zijn in gebruik als bouwland met her en der een
De aardkundige ondergrond, te weten het aflopende         esdorpenlandschap zie 4. Het esdorpenlandschap;         weilandje.
terrein richting beek, is matig herkenbaar geworden       algemeen (pag 19 - 21) en 4.2 De beekdalgronden;        De houtwallen c.q. singels die voorheen vooral op
na de aanleg van de N34 in de periode 1965 – 1975.        algemeen (pag. 39).                                     de overgang naar de wat hoger gelegen gronden
Deze weg heeft het noord- zuid lopende beekdal            Een tweetal ontwikkelingen is voor het landschap        stonden, zijn in dezelfde periode veelal verwijderd.
voor een groot deel in tweeën gedeeld. Alleen in het      van de Sleenerstroom van belang. De eerste, minst       Deze houtopstanden waren vooral te vinden in
zuidelijke deel waar de N34 niet het terrein doorsnijdt   ingrijpende, vond in de periode 1900 – 1935 plaats.     het zuidelijke gedeelte, namelijk bij Noordbarger
is de glooiende ondergrond nog redelijk zichtbaar.        In de periode werden de meanderende stukken beek        Stroeten, De Slagen, De Zuidbarger Stroeten en
                                                          rechtgetrokken. Echter, de beekloop bleef, wellicht     de Noord- en Zuid-Barger weilanden en in mindere
Archeologische reconstructie heeft uitgewezen dat         mede omdat het ook de gemeentegrens vormde,             mate de Noordbroekmaden (zie kaart 1910). De lager
de huidige weg Turfdijk en Slenerweg (voorheen            min of meer zijn oude loop behouden. Daar waar de       gebieden die voorheen onbeplant waren zijn dat tot
Emmermadedijk) voormalige dijken c.q. wegen zijn          Sleenerstroom nog steeds de gemeentegrens is, is        op de dag van vandaag nog steeds. Bijzonder detail
geweest. In de lage beekdalen werden wegen vaak           dit nog steeds het geval.                               zijn enkele bosjes die nog steeds in het gebiedje
dijken genoemd. Op dit moment zijn het nog zeer           De tweede periode, waarin een metamorfose van het       bij de Slenerweg tussen N34 en Sleenerstroom
herkenbare cultuurhistorische lijnen in het landschap.    landschap plaatsvond, betreft vooral het tijdvak 1965   staan. Deze maakten voorheen uit van bosjes van
                                                          – 1975. Al voor 1965 is de hoogspanningsleiding         Boschmaden (zie kaart 1910).
Afb. 9 Archeolgische                                      aangelegd. In de periode 1965 – 1975 zijn vervolgens    Tenslotte hebben stadsuitbreidingen grote delen van
reconstructie                                             de water-, wegen-, verkaveling- en groenstructuur       het beekdal opgeslokt. Bargeres, een gedeelte van
                                                          van het gebied sterk gewijzigd met als gevolg dat een   de Rietlanden en de in aanleg zijnde Delftlanden zijn
                                                          aantal visuele karakteristieken ook zijn veranderd.     hier voorbeelden van. Bijzonder detail bij Bargeres
                                                          In deze periode zijn de noord – zuid lopende            is dat de voormalige houtopstanden uitgangspunt
                                                          N34 en de weg tussen de N34 en Sleenerstroom            zijn geweest in het stedenbouwkundig ontwerp
                                                          aangelegd evenals de oost – west lopende N381.          en tot op de dag van vandaag nog aanwezig
                                                          Het pad Bargerdijk genaamd verdween. De N34 en          zijn. Dit terwijl in het beekdal zelfs het merendeel
                                                          N381 liggen vooral bij de op- en afritten en bij de     van de houtopstanden zijn verdwenen. Deze
                                                          overbruggingen over het Oranjekanaal ver boven het      stadsuitbreidingen worden begrijpelijkerwijs niet tot
                                                          maaiveld waardoor het beekdal in visueel opzicht        het buitengebied gerekend en daarmee ook niet meer
                                                          wordt opgedeeld.                                        tot het onderhavige gebied.
                                                          In dezelfde periode zijn de Sleenerstroom               De huidige nog overgebleven beekdalgronden zijn
                                                          en de Bumawijk aan elkaar gekoppeld.                    daarentegen nog steeds vrijwel geheel onbebouwd.
                                                          Deze laatste waterloop c.q. hoofdwijk van de            Alleen langs de Zandzoom staat één boerderij en
                                                          hoogveenontginningen wordt nu ook Sleenerstroom         hiermee is de bebouwingstructuur, te weten een
                                                          genoemd.                                                onbebouwd beekdal, nog zeer gaaf aanwezig. In
                                                          Ook is de verkaveling gewijzigd met name door           een overig getransformeerd landschap een uniek
                                                          de ruilverkaveling. Kleinschalige perceeltjes zijn      gegeven.
                                                          samengevoegd tot grotere landbouwkavels. Alleen in      Door de metamorfose uit de periode 1965 – 1975
                                                          het zuidelijke gedeelte, bij de huidige weg Zandzoom    kan worden gesteld dat een nieuw, jong, landschap
                                                          is de oude verkavelingstructuur nog enigszins           is ontstaan waarin infrastructurele werken (wegen,
                                                          herkenbaar. Datzelfde geldt voor het landgebruik.       op- en afritten) het beeld grotendeels domineren.
                                                          Alleen bij Zandzoom is het land nog voornamelijk        Met name in het zuidelijke deel herinneren enkele
                                                          in gebruik als weiland. Het merendeel van de            restanten (verkaveling, bosjes en onbebouwd gebied)
Bron: Archeologisch Bu-
                                                          beekdalgronden en dan met name in het noorden,          nog aan vervlogen tijd.
reauonderzoek Emmen
                                                                                                                                                                          41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>     Afb. 1 Heidevelden 1900 op   Afb. 2 Veldontginningen
     kaart 2005                      Stadsuitbreidingen
                                     Stadsuitbreidingen op kampen
                                     Kleinschalige, oude, veldontginningen
                                     Veldontginningen na 1900
                                     Ontginning naar bos




42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Afb. 3 Veldontginningen buitengebied   4.3. Veldontginningen algemeen
met nummers gebieden                   De Gemeente Emmen kent oude veldontginningen,
                                       ook wel kampontginningen genoemd, jonge
                                       veldontginningen en mengvormen van beide.
                                       Karakteristiek voor de oude veldontginningen is het
                                       kleinschalige karakter. De smalle strookverkaveling is
                                       vergelijkbaar met die van de essen. In tegenstelling
                                       tot de essen die soms een ‘rafelige’ rand kunnen
                                       hebben, zijn de kampontginningen vaak recht
                                       begrensd. Veelal is sprake van een omzoming van
                                       singels c.q. houtwallen en/of een aanpalend bos(je).
                                       Deze kleinschalige veldontginningen liggen over het
                                       algemeen redelijk dicht bij het esdorp. Er is of geen
                                       bebouwing of slechts in beperkte mate. Vaak één
                                       of enkele boerderijen in of in de directe omgeving
                                       van de kampontginning. Ook het aantal wegen is
                                       beperkt. Alle oude kleinschalige veldontginningen zijn
                                       agrarische ontginningen. De gronden zijn in gebruik
                                       als bouw- of weiland met daarnaast een gerief- of
                                       hakhoutbos(je). De oude veldontginningen stammen
                                       uit de periode voor 1900.
                                       De jonge veldontginningen stammen uit de jaren
                                       tussen 1900 en WOII Dit was de tijd van de grote
                                       ontginningen, met nog enige uitloop na 1945
                                       (Bron: E. Houting e.a. Brinkenboek). De jonge
                                       veldontginningen zijn veel grootschaliger en rationeler
                                       van karakter. Door grootschalige ontginning van de
                                       heidevelden tot zowel bouw- en weiland als dennen-
                                       en sparrenbossen is het landschappelijke beeld
                                       veranderd. In de Gemeente Emmen zijn na WOII en
                                       dan met name na 1965 veel jonge veldontginningen
                                       in gebruik genomen voor staduitbreidingen.
                                       Naast oude en jonge veldontginningen bestaan
                                       ook ‘mengvormen’. Dit zijn veldontginningen die
                                       hebben plaatsgevonden na 1900 maar die toch veel
                                       karakteristieken, bijv. de smalle strookverkaveling,
                                       hebben van de oude ontginningen. In 1900 waren
                                       deze gebieden dus nog heidevelden. Een andere
                                       ‘mengvorm’ betreft oude veldontginningen die
                                       later nogmaals een ontginningslag hebben gekend
                                       waardoor ze de karakteristieken van de jonge
                                       ontginningen hebben gekregen.

                                                                                                 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                                             Afb. 6 Kadastrale kaarten 1880 (2 kaartbladen)




                                                                        Weerdingerstraat

     Afb. 4 Knarphoorn en omgeving = paars


                                                                                                      Afb. 7 Kaart 1850




                                                                                  Aansluiting
                                                                                  kaartbladen




                                                                                         Emmer-
                                                                                         houtstraat


     Afb. 5 Knarphoorn e.o. buitengebied
                                                                                                      Afb. 8 Kadastrale grenzen 2010
44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>4.3.1 Gebied 5 Knarphoorn en omgeving                  geeft de grote hoogteverschillen in het gebied goed    man. Op een dag wenste de vrouw haar man dood
Knarphoorn ligt op de rand van de Hondsrug,            weer.                                                  en tot haar schrik werd hij die dag dood thuisgebracht
op de overgang van de zandgronden naar het                                                                    nadat hij van de wagen was gevallen. Na zijn dood
veenkoloniale dek. Uit praktische overwegingen is de   Het gebied waarin Knarphoorn ligt, werd in 1634        beweerde de vrouw dat zij haar man regelmatig zag
Emmerhoutstraat als grens van het veenkoloniale dek    vermeldt als ‘Emmer Holt’. Later staat het ook wel     ‘verschijnen’ en het klagen ging dan ook gewoon
gekozen. Het gebied ten noordoosten van deze straat    vermeldt als ‘Emmer Struiken’ en ‘Emmer Hout’.         door. Vandaar de naam Knarphoorn.
wordt dan ook tot de kleinschalige veenontginningen    Volgens de Historische Vereniging Emmen zou            De veldontginning bij Knarphoorn en omgeving is
gerekend. Dit ondanks dat het gedeeltelijk op het      Knarphoorn ‘Klaagheuvel’ betekenen (Bron: www.         in de periode 1850 – 1880 ontstaan. De kadastrale
zand ligt.                                             historisch-emmen.nl) Knarpen betekent in het Drents    kaart van 1880 (2 kaartbladen) geeft enkele
De aardkundige ondergrond, de steilrand van            klagen. De naam zou zijn ontstaan door een echtpaar    behuizingen bij het kruispunten van de Oude
de Hondsrug, is hier zeer gaaf aanwezig. De            dat in de buurt woonde en dagelijks ruzie hadden. De   Roswinkelerweg met de huidige Emmerhoutstraat.
hoogtelijnen op de topografische kaart van 1965        vrouw beklaagde zich dan ook voortdurend over haar




                                                                                                               Afb. 9 Houtwallen bij Knarphoorn en omgeving




                                                                                                                                                                       45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>     Afb. 10 Kaart 1900   Afb. 11 Kaart 1935




     Afb. 12 Kaart 1965   Afb. 13 Kaart 2005




46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Tot op de dag van is hier sprake van een kleine           karakteristieke bredere kavelstructuur van een jonge   Zeer karakteristiek voor Knarphoorn is de
bewoningsconcentratie. Zuidelijker, niet tot het gebied   veldontginning.                                        aanwezigheid van houtwallen nabij het kruispunt
behorend, zijn in de loop der tijd behuizingen langs                                                             Oude Roswinkelerstraat en Emmerhoutstraat.
de Emmerhoutstraat verschenen. Na 1975 is door            De Oude Roswinkelerstraat die voorheen Emmen           Enkele houtwallen zijn verdwenen en rondom de
bedrijfsuitbreidingen de omvang van gebouwen langs        met Roswinkel verbond, nam vanaf Knarphoorn            zandwinning dichte singels zijn aangelegd. Echter,
de Oude Roswinkelerstraat toegenomen.                     tijdens de vervening van o.a. het Roswinkelerveen      die houtwallen die er nog zijn zorgen vooral bij
                                                          en het Weerdinger Erfscheidenveen eerst in             Knarphoorn zelf nog steeds voor het kleinschalige
De topografische kaart van 1900 geeft goed weer           belangrijkheid af en is vervolgens vrijwel geheel      karakter van een oude vedlontginning.
dat het gebied op dat moment deels is ontgonnen en        verdwenen.
deels nog in ontginning is. In 1935 was het gebied        In 1925 is gestart met de aanleg van een klinkerweg    De visuele karakteristieken, het uitzicht vanaf de
geheel ontgonnen. De verkaveling bestond toen al          vanaf Valthe via Weerdinge en Knarphoorn tot           Hondsrug op het lager gelegen veengebied en het
uit in breedte verschillende stroken. In dit opzicht      Barger Oosterveld. Deze was in 1933 gereed en is bij   kleinschalige karakter (houtwallen) bij Knarphoorn
heeft het gebied ten noorden van Knarphoorn de            Knarphoorn de huidige Emmerhoutstraat.                 zelf zijn tot de dag van vandaag nog herkenbaar
                                                                                                                 aanwezig.




                                                                                                                 Afb. 14 Weerdingerstraat bij Knarphoorn. Op de ach-
                                                                                                                 tergrond links houtwallen
                                                                                                                                                                       47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>     Afb. 16 Bodemkaart                Afb. 17 Kaart 1773 - 1794    Afb. 18 Kaart 1900       Afb. 19 Kaart 1935


     Afb. 20 Kadastrale kaart 1832



                                                                    Smalle strookver-
                                                                    kaveling




                                             Weerdingerstraat
                                                                   Afb. 21
                                                                   Kadastrale grenzen 2010




     Afb. 22 Kaart 1965              Afb. 23 Kaart 1975                Afb. 24 Kaart 1985     Afb. 25 Kaart 2005
48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>4.3.2 Gebied 6 De Weerdinger Emmer Kampen              betreft hier zogenoemde meerveengrond (code               is het bosje langs de Weerdingerstraat gekapt ten
                                                       zVp op de bodemkaart). In het algemeen komen              noorden van het kamp en is een rijtje woningen
                                                       meerveengronden voor op plaatsen waar vroeger             achter de bebouwing aan de Weerdingerstraat
                                                       meren lagen in het niet afgegraven hoogveen. Dat is       geplaatst (zie kaart 1955 en 1965). Het betrof
                                                       hier niet het geval. Waarschijnlijk zal in het verleden   ongeveer zeven woningen ontsloten door een
                                                       in een laagte een vennetje of moerasje hebben             weg. Na 1965 is deze bebouwing weer volledig
                                                       gelegen zodat in een voedselarm milieu veenvorming        verdwenen.
                                                       (veenmosveen) kon plaatsvinden. Door de mens is dit
                                                       gebiedje vervolgens bezand. Door grondbewerking           De historische verkavelingstructuur is in het
                                                       is het bezandingsdek met een gedeelte van het             oostelijke gedeelte van het kamp nog gaaf aanwezig.
Afb. 15 Weerdinger emmer Kampen en buitengebied
                                                       onderliggende veen vermengd en is een homogene            De huidige kavelgrenzen zijn in dit gedeelte nog
                                                       bovengrond ontstaan. De draagkracht van deze              vrijwel identiek aan die op de kadastrale kaart van
De Weerdinger Emmer Kampen is een oude                 bovengrond is afhankelijk van de bezanding.               1832. dat geldt zowel voor de kavelrichting als
ontginning op een bijzondere plek. Historisch ligt     Wanneer de zandbijmenging dermate groot is dat            –breedte. In het westelijke gedeelte is daarentegen
het namelijk ten zuiden van de grens van de marke      het organisch stof gehalte minder is dan 15% dan is       het oude kavelpatroon verdwenen.
van Weerdinge, dus op de gronden van de marke          sprake van een meerveengrond. Dat is hier het geval.      Ten noordoosten van het kamp is in een klein
van Emmen en Westenesch, maar het heet de              In het gebiedje zijn ook nog enkele heiderestanten te     gebiedje een slotenpatroon aanwezig enwel op
Weerdinger Emmer Kampen in plaats van Emmer            vinden bij het voormalige spoor, een uniek gegeven        de venige gronden. Het merendeel van de slootjes
Weerdinger Kampen. Hoewel niet op de gronden van       in de Gemeente Emmen.                                     behoort echter niet tot het buitengebied. De
de marke van Weerdinge lag het kampje wel dichter                                                                waterpartij bij de voormalige spoorbaan is in de
bij de oude nederzetting Weerdinge dan bij Emmen.      Alle historische wegen en paden zijn in het gebied        periode 1965 – 1975 aangelegd.
Hoe oud het kampje is, is onbekend. Het is, zij het    nog goed herkenbaar. Dit geldt niet alleen voor de        Het visuele effect van de beplantingstructuur is,
zonder naam, al weergegeven in de Hottingeratlas       Weerdingerstraat die de Weerdinger Emmer Kampen           ondanks kap maar dankzij aanplant, nog redelijk
uit 1773 – 1794. Gegeven de omvang van het kamp        in tweeën deelt, maar ook voor de paden die vanaf         gaaf aanwezig. In het verleden waren zowel het
wordt in deze analyse uit praktische overwegingen      deze weg richting beide delen van het kamp lopen.         oostelijke deel als het westelijke omzoomd door bos.
ook de aanpalende gebiedjes tot aan de voormalige      Evenals in het verleden is het kamp nog steeds zeer       Met uitzondering van een strook tussen het kamp
spoorlijn aan de oostkant en het bos aan de westkant   beperkt bewoond. In het zuidoostelijke deel van het       en de spoorweg en een strook ten noorden van het
meegenomen.                                            kamp stond in het verleden (zie kadastrale kaart          westelijke deel van het kamp is het omringende bos
                                                       1832) één gebouw enwel ten zuiden van het pad.            in het merendeel van het oorspronkelijke bos in de
De Weerdinger Emmer kampen liggen op een               Vanaf 1935 vermeldt de topografische kaart eerst één      1e helft van de vorige eeuw verdwenen. Tegelijkertijd
glooiend terrein dat bovendien door bemesting          en vanaf 1955 twee huizen ten noorden van het pad.        is echter ook het Valtherbos als veldontginning
door de mens gedeeltelijk is opgehoogd. De             Tegelijkertijd is de behuizing aan de zuidkant dan        aangelegd. Hierdoor zijn de beide delen van de
bodemkundige ondergrond bestaat uit lemige             verdwenen. In de 2e helft van de jaren zestig, begin      Weeringer Emmer Kampen nog steeds de met
loopodzolgronden (code cY23) met een 30 – 50cm         jaren zeventig is achter beide huizen een trafostation    bos(stroken) omzoomde ruimtes. Hierdoor is in
humushoudend dek en uit lemige holtpodzolgronden       neergezet. De kaart van 1955 vermeldt voor het eerst      visueel opzicht de kleinschaligheid en korte zichtlijnen
(code Y23). Deze laatste wordt ook wel bruine          behuizing in het noordoostelijke deel van het kamp.       intact gebleven.
bosgrond genoemd.                                      De westzijde van het kamp zelf is onbebouwd
                                                       gebleven.
Dat er sprake is van een reliëfrijke omgeving én
van menselijk ingrijpen wordt ook weerspiegeld         Wel is ten noorden van het kamp bebouwing
door de aanwezigheid van veengrond in een              gekomen, waarvan een gedeelte permanent en een
gebiedje tussen het kampje en het spoor. Het           gedeelte niet. In de jaren ’30 van de vorige eeuw

                                                                                                                                                                            49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>                          Afb. 26 Paars = Noord Barger          Afb. 27 Noord Barger Oude
                          Oude en Nieuwe Kamp                   en Nieuwe Kamp buitenge-
                                                                bied




     Afb. 28 Bodemkaart                    Afb. 29 Kaart 1850              Afb. 30 Kaart 1900




50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>4.3.3 Gebied 7; Noordbarger Oude en Nieuwe            bovenlaag aangebracht. Dit kan een indicatie          Noordbarger Oude en Nieuwe Kamp slechts
Kamp                                                  zijn voor de ouderdom. Direct ten westen van          gedeeltelijk een indicatie van de strookverkaveling.
Het Noordbarger Oude en Nieuwe Kamp is een            het kamp lag een stuifzandgebiedje (geel op de        In werkelijkheid waren de stroken een stuk smaller.
oude kampontginning. Karakteristiek van dergelijke    bodemkaart). Dergelijke stuifzanden zijn ontstaan     De kadastrale kaart van 1860 geeft exact de
kampontginningen is de kleinschaligheid en beperkte   door overbeweiding, waarbij schapen de heidevelden    karakteristieke smalle strookverkaveling weer die tot
aanwezigheid van bebouwing. Een kamp(je) bestaat      zodanig hadden kaalgevreten dat deze arme             op de dag van vandaag nog goed herkenbaar is.
vaak uit één of enkele boerderijen met aanpalende     zandgronden gingen verstuiven. In tegenstelling tot
de agrarische percelen.                               de smalle stroken bouwland en weitjes van het kamp    Deze smalle strookverkaveling is in de loop van de
                                                      waren deze gronden te schraal om in te richten als    Middeleeuwen in gebruik geraakt. Hierbij is vooral
De exacte periode waarin het Noordbarger Oude         landbouwgrond.                                        de keerploeg, die in de loop van de Middeleeuwen
en Nieuwe Kamp is ontstaan is niet bekend. De                                                               het eergetouw verving, van belang. De keerploeg
gronden horen bodemkundig tot de zogenaamde           Bekend is dat de kampontginning al rond 1850          keerde en verkruimelde de bodem waardoor boeren
haarpodzolgronden (code Hd… op de bodemkaart)         aanwezig was. De topografische kaart van              ook hoger gelegen gronden konden ontginnen.
Dit zijn podzol (c.q. zand) gronden, gevormd onder    1850 vermeldt reeds het kamp. Evenals bij             Omdat de keerploeg zwaarder was en daarmee lastig
droge omstandigheden met slechts een dun (0           essen wordt op topografische kaarten de zeer          was te draaien ontstonden zo langgerekte smalle
– 30cm) humushoudend dek. De mens heeft hier          smalle strookverkaveling niet weergegeven.            verkaveling. Dit in tegenstelling tot de vierkante en
slechts in beperkte mate een humushoudende            De topografische kaart van 1910 geeft bij het         rechthoekige akkers uit eerdere periodes.




Afb. 31 Kaart 1935                                    Afb. 32 Kaart 1975                                    Afb. 33 Kaart 2005




                                                                                                                                                                    51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                     Afb. 35 Kadastrale grenzen 2010 (noord - zuidrichting verschilt met kadastrale kaart 1860)

     Afb. 34 Kadastrale kaart 1860
52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>De kleinschaligheid en het smalle verkavelingpatroon   verdwenen.                                               dat rond 1840 de eerste joodse handelaren zich in
van de kampontginning Noordbarger Oude en              Het Oranjekanaal is hier niet meer bevaarbaar.           Emmen vestigden. Aanvankelijk werden zij tot de
Nieuwe Kamp is uniek in de Gemeente Emmen              Echter, ook in het (turf)verleden het slechts een        joodse gemeenschap van Coevorden gerekend,
en is in vergelijking met de meeste andere             (zeer) beperkte functie als vaarweg voor turf gekend     maar hun aantal groeide zodanig dat in 1876 Emmen
kampontginningen zoals Zuidbarger Nieuw Kamp           in verband met de grote hoogteverschillen van de         door het Nederlandse Israëlitisch Kerkgenootschap
of Oevermans Kamp tot op de dag van vandaag            gebieden langs het traject.                              als zelfstandige gemeente werd erkend. In 1878
het zeer gaaf. De smalle strokenverkaveling in het                                                              werd een synagoge opgericht. Bronnen vermelden
Noordbarger Oude en Nieuwe Kamp is het enig            In eerste instantie werd alleen het geaccidenteerde      (http://stenenarchief.org) dat de joodse gemeente
overgebleven gebiedje van de Gemeente Emmen dat        gebiedje tussen de agrarische percelen van het           van 1885 tot 1915 de beschikking had over een
een dergelijke verkaveling nog kent.                   kamp en de Ermerweg bebouwd. Karakteristiek voor         eigen begraafplaats. Of hiermee de begraafplaats
                                                       de bebouwingsstructuur aldaar is de verspringende        in het Noordbarger Oude Kamp wordt bedoeld is
Voordat het Oranjekanaal rond 1853 werd aangelegd      rooilijn, de verschillende richtingen van de bebouwing   onduidelijk. In 1915 is achter de synagoge een
liepen er verschillende paden vanuit Noordbarge        en losse structuur van de bebouwing ‘in het veld’.       nieuwe begraafplaats in gebruik genomen. De
(vanaf huidige Stortweg) richting het kamp en de       In loop der tijd is het geaccidenteerde terrein          begraafplaats in het kamp is tegenwoordig (vrijwel)
aanpalende heidevelden. Nadat het Oranjekanaal         geëgaliseerd en geleidelijk verdicht. Hierdoor is in     niet bereikbaar.
is aangelegd werd alleen voor de hoofdwegen            de loop van de eerste helft van de vorige eeuw een       In het Noordbarger Oude Kamp is een NAM c.q.
overgangen (bruggen) over het kanaal aangelegd,        lint ontstaan langs de Ermerweg en het zuidelijke        Gasunie-locatie gevestigd.
te weten voor de huidige Ermerweg en Heirweg. De       deel van de Bargerkampenweg. Dit gedeelte wordt
Heirweg was in die tijd een belangrijke verbinding     dan ook niet tot het bestemmingsplan buitengebied        De groenstructuur van het Noordbarger Oude
tussen Westenesch en Erm. Deze verbinding is in        gerekend.                                                en Nieuwe Kamp betrof en betreft voornamelijk
de loop der tijd verdwenen. Nadat het Oranjekanaal     In de periode 1935 – 1955 zijn enkele behuizingen        groenstroken c.q. singels en bomenrijen. Mogelijk
was aangelegd is ook de ontsluiting van het kamp       langs de Bargerkampenweg op de agrarische                hebben de groenstroken in het verleden dienst
verplaatst. Zo is in de periode 1850 – 1900 de         gronden van het kamp gebouwd. Tot op de dag              gedaan als hakhoutbosjes. Tot op de dag van
Bargerkampenweg vanaf de Ermerweg richting het         van vandaag is de bebouwing op deze bouw- en             vandaag dienen bomenrijen c.q. singels als
kamp aangelegd. De wegenstructuur uit die tijd is      weilandjes beperkt gebleven.                             kavelbegrenzing.
nog goed aanwezig. Alleen het pad dat vanaf het        Al sinds 1900 wordt de Israëlische Begraafplaats         Wat betreft de visuele karakteristieken is de al eerder
Oranjekanaal dwars door het Oude Kamp liep is          die in het Oude Kamp ligt, vermeldt. De oorsprong        genoemde kleinschaligheid met de zeer smalle
                                                       van deze begraafplaats is onbekend. Bekend is            strookverkaveling en beperkte bebouwing nog (zeer)
                                                                                                                gaaf aanwezig.




                                                                                                                                                                          53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>     Afb. 36 De 2 Zuid-Barger kampen         Afb. 38 Bodemkaart                          Afb. 39 Kaart 1850                  Afb. 40 Kaart 1910
     Afb. 37 Zuid-Barger Nieuwe
                                             Afb. 41 Kaart 1935                          Afb. 42 Kaart 1955                  Afb. 43 Kaart 2005
     Kamp buitengebied




     Afb. 44 Kadastrale grenzen 1880 (links) en 2005 (noordzuid orientatie kaarten verschilt)                 Afb. 45 Landweg vanaf de Ericase Straat




54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>4.3.4 Gebied 8 Zuidbarger Nieuwe Kamp                    ook dit kampje in de periode 1832 – 1880 moet zijn       Naast de historische Ericase Straat die de westgrens
De Zuidbarger Nieuwe Kamp ligt op de westelijke          ontstaan.                                                vormt van het kampje, liep er in het verleden ook
uitloper van de Hondsrug. Ten noorden van het            Ten westen van het de Zuidbarger Nieuwe Kamp             een pad om het kamp, Landweg genaamd. Op dit
kamp c.q. het Oranjekanaal ligt het Zuidbarger Oude      loopt de Ericase Straat. Dit is een lijnvormig element   moment is dit geen doorlopend pad meer. Er loopt nu
Kamp. Zowel ten oosten als ten westen van het kamp       dat stamt uit de periode voor de veenafgravingen.        alleen een pad vanaf de Ericase Straat richting het
lagen de venen van het voormalige uitgestrekte           Een voormalige veenweg van Zuid-Barger naar              veld. Daarnaast is het gedeelte waaraan de behuizing
Boertanger veen. Tijdens de grootschalige vervening      Oud Schoonebeek liep over deze uitloper van de           De Nijkamp is gevestigd nog intact. De aanleg van
lag aan de oostzijde van het kamp het 1e blok van het    Hondsrug en het zuidelijk gelegen veen.                  de nieuwe weg na 1985, de Abel Tasmanstraat, die
Barger-Westerveen en aan de westzijde het 12e blok.                                                               het gebied met bocht doorkruist heeft De Zuibarger
Vooral aan de oostzijde zijn de hoogteverschillen                                                                 Kamp visueel in tweeën gedeeld.
tussen het kamp en het afgegraven veen tot op dag                                                                 In lijn met de meeste kampontginningen kende
van vandaag goed herkenbaar in het veld. Door                                                                     ook de Zuidbarger Nieuwe Kamp slechts enkele
stadsuitbreidingen is dit aan de westzijde niet (meer)                                                            behuizingen. De kadastrale kaart geeft enkele
het geval.                                                                                                        gebouwen weer die op latere topografische kaarten
Hoe oud het kampje is, is niet bekend. Het kampje                                                                 niet meer vermeldt staan. Daarnaast stonden
wordt op de kaart van topografische kaart van                                                                     er vier gebouwen ten oosten van de Landweg.
1850 voor het eerst weergegeven. Gegeven de                                                                       Hiervan zijn er tot op de dag van vandaag nog
omvang van het gebied wordt het gebiedje langs                                                                    twee aanwezig. De belangrijkste ontwikkeling met
het Oranjekanaal (in de bocht van de nieuwe weg)                                                                  betrekking tot de bebouwing is de aanbouw van
tot het kampje gerekend. Dit deel hoort historisch                                                                woningen en boerderijen langs de Ericase Straat
niet bij het kamp en maakte gedeeltelijk uit van het                                                              enwel in het gebiedje dat in 1900 als woeste grond is
veenkoloniale gebied.                                                                                             weergegeven.
                                                                                                                  De verkavelingstructuur is door het samenvoegen
De bodemkaart en kadastrale kaarten geven een                                                                     van percelen en de aanleg Abel Tasmanstraat door
indicatie van de ouderdom van het kampje. De                                                                      het kampje nog beperkt aanwezig. Langs de zuidkant
gronden van het kampje horen bodemkundig tot de                                                                   van het Oranjekanaal zijn de kavels van de percelen
zogenoemde Laarpodzolgronden (Code cHn). Deze                                                                     nog goed herkenbaar.
gronden hebben een, door de mens opgebracht,                                                                      De topografische kaart van 1900 geeft enkele
matig dik (30 – 50cm) humushoudend bovendek.                                                                      houtwallen langs de Landweg weer en bomen bij
Evenals de kamppodzolgronden (cHd) is het door                                                                    de behuizing die nu de Nijkamp wordt genoemd .
de mens opgebrachte humushoudende bovenlaag                                                                       Op dit moment zijn daar nog enkele restanten van
dunner dan de 50cm of meer van de eerdgronden.                                                                    aanwezig. Daarnaast waren en zijn de wegen langs
De eerste kadastrale kaart van het gebied ten zuiden                                                              het Oranjekanaal beplant.
van het Oranjekanaal is van 1880 en hierop staat                                                                  Vooral de aanleg van de Abel Tasmanstraat
de Zuidbarger Nieuwe Kamp weergegeven. Van                                                                        na 1985 heeft de Zuidbarger Nieuwe Kamp is
het gebied ten noorden van het Oranjekanaal zijn                                                                  visueel opzicht in tweeën gedeeld. Dit wordt ook
kadastrale kaarten van zowel 1832 als 1880. Op                                                                    mede veroorzaakt doordat het brede profiel van
de kadastrale kaart van 1832 wordt de Zuidbarger                                                                  deze weg. De padenstructuur van het kampje is
Oude Kamp niet en op de kadastrale kaart van 1880                                                                 teloorgegaan en het kampje is niet meer een eenheid
wel vermeldt. Het Zuidbarger Oude Kamp is dus in         Afb. 46 Archeologische reconstructie                     in het landschap. Enkele houtwalrestanten, stukjes
die periode ontstaan. Gegeven de naam Zuidbarger         Bron: Archeologisch Bureauonderzoek Emmen                Landweg en enkele smalle paardenweitjes bij de
Nieuwe Kamp van gebied 8 is het aannemelijk dat                                                                   behuizing aan de Ericase Straat herinneren nog aan
                                                                                                                  vervlogen tijden.
                                                                                                                                                                          55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>                   Afb. 47 Gebied 9; Blikveldweg en omge-                Afb. 48 Archeologische
        10         ving ligt ten westen van het Oranjekanaal             reconstructie




                                                                         Bron: Archeologisch Bureauonderzoek Emmen




      Bruin:
      zandgron-
      den (veld-
      podzol)

                                                                  De Westenescher
                                                                  Kampen




     Afb 49                                                    Afb. 50         Afb. 50
     Bodemkaart                                                1850              1900
56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>4.3.5 Gebied 9; Blikveldweg en omgeving                zien dat doorsneden wordt c.q. zal worden door het in    zijn weergegeven. De overige, niet verkavelde
Het heideveld dat bij de Blikveldweg en Slenerweg      aanleg zijnde Oranjekanaal.                              gronden zijn in 1900 nog heidevelden. Ze liggen
en omgeving lag, lag nog op zandgronden (bruin op      De kadastrale kaart van 1880 laat zien dat dit De        dan voornamelijk bij de huidige Blikveldweg. Deze
de bodemkaart) aan de rand van de beekdalgronden       Westenescher Kampen zijn (zie volgende pagina).          veldontginningen hebben dan ook grotendeels
van de Sleenerstroom. Het was een licht glooiend       Gegeven het feit dat het Oranjekanaal dit rechthoekig    de bredere kavels zoals gebruikelijk voor
terrein dat ten westen van het Oranjekanaal lag en     kampje doorsnijdt, geeft aan dat dit kampje er al moet   veldontginningen van na 1900. Zowel bij de oude
ligt.                                                  zijn geweest voordat het kanaal werd aangelegd. De       als jonge ontginningen is het veld na ontginning
Archeologische reconstructie heeft uitgewezen dat de   zo karakteristieke smalle strookverkaveling van de       voornamelijk in gebruik als bouwland.
huidige weg Slenerweg (voorheen Emmermadedijk)         oude veldontginningen wordt ook hier weergegeven.        Overigens duidt de naam Blik- op het voorkomen van
een oude dijk c.q. weg is. Op dit moment is deze nog                                                            minder natte weidegronden. Datzelfde geldt voor het
een zeer herkenbare cultuurhistorische lijn in het     Zowel ten noorden van De Westenescher Kampen             aangrenzende Brink maden op de beekdalgronden
landschap.                                             als ten zuiden van de huidige Slenerweg zijn             van de Sleenerstroom. Het woord ‘Brink’ heeft naast
De gronden rondom de Blikveldweg zijn een mengsel      gebiedjes te zien met deze smalle strookverkaveling.     de boomrijke brinken in de esdrorpen nog een
van (zeer) oude ontginningen en jonge ontginningen.    Dit zijn dan ook die veldgronden die op de               betekenis die nauw aansluit op de oorspronkelijke
De topografische kaart van 1850 laat al een veldje     topografische kaart van 1900 als ontgonnen               betekenis van ‘rand’ (=vertaling uit Engelse brink).




                                      Afb. 51                                                       Afb. 52          Afb. 53
                                      1930                                                          1955               1965
                                                                                                                                                                       57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>                                                                              Noordgrens
                                                                              kadastrale kaart
                                                                              1880



                                                                        De Westenescher
                                                                        Kampen




                                                                        Bebouwing langs
                                                                        Blikveldweg


                                                                        Oranjekanaal




     Afb. 54 Kadastrale kaart 1880excl. deel ten noorden huidige N381                            Afb. 55 Kadastrale grenzen 2010
58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Brink wordt namelijk ook gebruikt als aanduiding voor      de omgeving van de Sleenerstroom zijn verdwenen.        vandaag is de bebouwing tot deze plekken beperkt
weiden op een licht hellende beekdalrand.                  De Slenerweg werd al in 1900 begeleid door bomen        gebleven.
                                                           en dat is tot op de dag van vandaag nog redelijk goed
De (inefficiënte) smalle strookverkaveling is in de loop   het geval.                                              Hoewel er enkele veldpaden zijn verdwenen, is het
der tijd vrijwel verdwenen en het gebied kent slechts                                                              merendeel tot op de dag van vandaag nog min of
nog enkele smalle kadastrale grenzen. Ook zijn veel        Zoals gebruikelijk bij zowel oude als jonge             meer herkenbaar aanwezig. In visueel opzicht heeft
houtwallen, die in de oude ontginningen dienst deden       veldontginningen is het aantal behuizingen (zeer)       de aanleg van de N381 in de periode 1965 – 1975
als veekering en/of kavelafscheiding, verdwenen. De        beperkt. De kadastrale kaart van 1880 geeft twee        het gebied in tweeën gedeeld. Dit wordt versterkt
introductie van prikkeldraad rond 1900 maakte een          gebouwen aan de westzijde van de Blikveldweg weer.      door het feit dat deze weg bij het Oranjekanaal ver
dergelijke veekering overbodig. Enkele houtwallen          Tijdens de ontginningen in de periode 1900 – 1930       boven het maaiveld ligt. Vooral de veldpaden in de
en dan met name langs de Blikveldweg en enkele             komen daar twee gebouwen langs de Slenerweg bij.        buurt van deze weg zijn verdwenen.
(voormalige) paden zijn tot op de dag van vandaag          Nadat de ‘driehoek’ ten oosten van de Blikveldweg in
nog aanwezig. Dit is een uniek gegeven in de               de periode 1930 – 1955 is ontgonnen, zijn ook hier      Vooral het gebied ten zuiden van de N381 heeft door
Gemeente Emmen omdat vrijwel alle houtwallen in            enkele behuizingen gesitueerd. Tot op de dag van        de houtwallen, beperkte bebouwing, kleinere en
                                                                                                                   grotere percelen een mengeling van kleinschaligheid
                                                                                                                   en iets grootschalige stukken gekregen die leiden
                                                                                                                   tot een gevarieerd landschappelijk beeld. Vooral de
                                                                                                                   aanwezigheid, zij het beperkt, van houtwallen is een
                                                                                                                   vrij uniek gegeven in de Gemeente Emmen omdat
                                                                                                                   vrijwel alle houtwallen in of op de overgang naar het
                                                                                                                   beekdal van de Sleenerstroom zijn verdwenen.




                                                                                                                   Afb. 58 Houtwallen bij Blikveldweg en omgeving




                                         Afb. 56                                                  Afb. 57
                                         1975                                                     2005
                                                                                                                                                                           59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>                                       Afb. 61 Bodemkaart       Afb. 62 kaart 1910



                                                            9


     Afb. 59 Emmerveld = ten oosten
     van Oranjekanaal




     Afb. 60 Emmerveld; buitengebied




60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>4.3.6 Gebied 10; Emmerveld                              op het grensvlak met de Schimmer- en Emmer es en        van het Emmerveld. In de periode 1975 – 1985 zijn
Het Emmerveld is een jonge, na 1900, ontginning         in het Valtherbos, is een dergelijk gebied waar grote   enkele onverharde veldpaden verdwenen.
van de heidevelden van de voormalige marke van          stenen te vinden waren. Op de bodemkaart geeft de
Emmen en Westenesch. Het terrein waarop het             cursief gedrukte toevoeging m….. voor de code (hier:    Hoewel de heide van het Emmerveld na 1910 is
Emmerveld ligt, helt naar het noorden en westen af      mY23x) weer dat in dit gebied grote hoeveelheden        ontgonnen tot agrarische wei- en bouwlanden, zijn
richting de beekdalgronden van de Sleenerstroom.        stenen aan en nabij het oppervlak voorkomen. De         de hoofdcontouren van de verkavelingstructuur
Deze hoogteverschillen zijn tot op de dag van           rode puntjes alsmede de toevoeging …..x aan de          al wel zichtbaar op de topografische kaart van
vandaag goed waarneembaar.                              code geeft aan dat hier keileem van tenminste 20cm      1910. Deze hoofdcontouren zijn tot op de dag van
                                                        dik aanwezig is, beginnend tussen 40cm en 120cm.        vandaag nog herkenbaar. Overeenkomstig de jonge
Zoals gebruikelijk bij (voormalige) heidevelden         De directe omgeving van het hunebed c.q. De Ark         veldontginningen is hier sprake van een rationeler en
bestaat de bodem voornamelijk uit arme zandgrond        maakt geen deel uit van het bestemmingsplan             grootschaliger verkavelingstructuur dan die van de
namelijk veldpodzolgronden (code Hn.. op de             buitengebied. Dit deel van het voormalige Emmerveld     veldontginningen van voor 1900. Deze verkaveling
kaart) met een dun (0 – 30cm) humushoudend              zal dan ook niet verder worden besproken.               was mede mogelijk door de introductie van onder
dek. Daarnaast kent het gebied op de wat hoger                                                                  andere kunstmest en prikkeldraad, maar ook de
gelegen, de in drogere omstandigheden gevormde,         Zowel de Odoornerweg als de Sluisvierweg zijn           verdeling van de gemeenschappelijke gronden zoals
haarpodzolgronden (code Hd…). Ook deze hebben           historische wegen richting respectievelijk Klijndijk/   het Emmerveld (officieel 1886). Daarnaast droegen
een dun humushoudend dek.                               Odoorn en de hooilanden bij de Sleenerstroom.           technologische verbeteringen ertoe bij.
Aan de rand van de es en in het huidige Valtherbos      De Reeweg stamt uit de periode van de ontginning
zijn kleine stuifzandgebiedjes (geel op de kaart) te
vinden. Dergelijke stuifzanden zijn veelal vanaf de
2e helft van de 17e eeuw door de mens ontstaan als
gevolg van overbeweiding en bovenmatig plaggen
van de heide. Veel van deze stuifzanden werden in
de 19e eeuw ingeplant met bos c.q. houtwallen. De
kaart van ca. 1910 geeft dergelijke houtwallen bij de
twee gebiedjes goed weer. Oorspronkelijk behoorde
het huidige Valtherbos ook tot het Emmerveld. Dit
deel van het Emmerveld is door Staatbosbeheer
na 1900 ‘ontgonnen’ tot bos. Het Valtherbos maakt
onderdeel uit van de Ecologische Hoofdstructuur en
heeft de bestemming natuur. Het zal hier dan ook niet
verder worden besproken.

Al voordat Emmerveld door ingrijpen van de mens
(overbeweiding) was verworden tot een heideveld,
was sprake van menselijke activiteiten in het gebied.
Het hunebed bij de Odoornerweg direct ten noorden
van de es is nog een zichtbaar relict uit de tijd
van de hunebedbouwers (vanaf ca. 3500 v. Chr.).
Dit zogenoemde Trechterbeker volk koos vooral
gebieden waar grote stenen aanwezig waren om
hunebedden te bouwen. Het Emmerveld, namelijk
                                                        Afb. 63 Verkavelingstructuur herkenbaar. Rechts singel langs de Reeweg,
                                                                                                                                                                        61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>     Afb. 64 kaart 1935   Afb. 65 kaart 1955   Afb. 66 kaart 1975




62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>In de periode 1955 – 1965 zijn de kavels met de      Odoornerweg en bij het Oranjekanaal. In het veld zelf    Het Oranjekanaal vormt de westgrens van het
ruilverkaveling vergroot. Echter de hoofdstructuur   is in de periode 1955 – 1965 een schuur komen te         Emmerveld. Het Oranjekanaal is aangelegd door
zoals al weergegeven op de kaart van 1910 bleef      staan.                                                   de Drentsche Veen- en Middenkanaal Maatschappij
herkenbaar.                                          De hoogspanningskabel die in de periode 1955             (DVMKM), opgericht op 15 maart 1853 door Dordtse
Het huidige Emmerveld is, evenals het voormalige     – 1965 ten noorden van de Sluisvierweg is aangelegd      investeerders. Komend vanuit (Hooger)Smilde via
heideveld, vrijwel onbebouwd. De beperkte            is na 1985 in noordelijke richting verplaatst en loopt   Schoonoord en Het Haantje loopt het kanaal in
bebouwing was en is gesitueerd langs de              nu dwars over het Emmerveld.                             het gebied min of meer op de overgang van het
                                                                                                              Emmerveld en de Emmer hooilanden (zie kaart
                                                                                                              1910).

Afb. 67 kaart 2005                                                                                            De bomenrijen langs het Oranjekanaal zorgen voor
                                                                                                              een groene westrand van het Emmerveld. In het veld
                                                                                                              zelf zijn na de veldontginning tot bouw- en weiland
                                                                                                              enkele houtopstanden (singels), en dan met name
                                                                                                              langs de Reeweg, aangeplant. Het ‘overhoekje’ met
                                                                                                              een bosje bij de bocht in de Reeweg stamt uit de
                                                                                                              periode 1975 – 1985. Recentelijk is er een bos ten
                                                                                                              noorden van de Sluisvierweg en ten westen van
                                                                                                              de Reeweg aangeplant. Deze aanplant staat nog
                                                                                                              niet op de topografische kaart. De aanplant heeft
                                                                                                              ertoe geleid dat het gebied sterk is verdicht. Ook
                                                                                                              zijn visuele karakteristieken zoals ruim zicht op de
                                                                                                              hoogteverschillen en een redelijk open agrarisch
                                                                                                              landschap met enkele lijnvormige houtopstanden
                                                                                                              verdwenen.




                                                     Afb. 68 Hoogteverschil zichtbaar door hoogspanning-      Afb. 69 Recente bosaanplant in het Emmerveld (staat
                                                     leiding                                                  nog niet op de topografische kaart
                                                                                                                                                                     63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>     Afb. 70 Veldontginningen Weerdinge eo       Afb. 71 Weerdinge eo buitengebied




                                                                                            Afb. 73 Bodemkaart




                                                                                     12.5


                                                                                     15.0
                                                                                     17.5
                                                                                     22.5
                                                                                     20.0


                                                                                     22.5

                                                                                     25.0




     Afb. 72 kaart 2005 met hoogtelijnen + NAP
64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>4.3.7 Gebied 11; Weerdinge en omgeving                   vereniging Emmen). In 1920 heeft Van Giffen              Vereniging Emmen. Vrijwel alle door Van Giffen
Karakteristiek voor de veldgronden rondom                vastgesteld dat deze groep bestond uit 31 ronde          getekende grafheuvels komen ook op de kaart van
Weerdinge is de aanwezigheid (zeer) ondiep gelegen       en twee langwerpige grafheuvels. De grafheuvels          Karsten uit 1818 voor. In 1920 ontbraken er slecht 7
keileem, de grondmorene van het landijs uit de           stamden uit verschillende tijdsperiodes. Er waren        grafheuvels. Dit betekent dat tussen 1818 en 1920
voorlaatste ijstijd, het Saalien (paarse stippen en      grotere en kleinere grafheuvels met kenmerken uit        weinig veranderingen hebben plaatsgevonden. Dat
toevoeging …x aan de code op de bodemkaart).             de jongste Steentijd, de oudere en jongere Bronstijd,    kan niet gezegd worden voor de negentig jaar tussen
Keileem werkt remmend op de waterbeweging en             de oude IJzertijd en de tijd van volksverhuizingen.      1920 en 2010. Het is een gebied met veel vondsten
kan (plaatselijk) nattigheid veroorzaken, ook in hoger   Gedetailleerde informatie over de grafheuvels kan        doot amateurarcheologen. Van de groep is slecht één
gelegen gebieden die op basis van hun ligging droger     gevonden worden op de site van de Historische            grafheuvel over. Deze ligt in het huidige Valtherbos.
zouden moeten zijn. De bodem is dan te nat voor
akkerbouw.

Met uitzondering van het gebiedje in het Valtherbos
komen er bovendien grote hoeveelheden stenen aan
en nabij het oppervlak voor (toevoeging m…. op de
bodemkaart). Deze kunnen zeer hinderlijk zijn bij
grondbewerking en vooral bij het mechanisch rooien
van aardappelen.
De noordelijk gelegen veldgronden liggen op een
sterk glooiend terrein. Enerzijds is oostwaarts sprake
van de steilrand van de Hondsrug die vanaf de
Dikbosstraat naar Valthe zeer goed waarneembaar
is. Anderzijds is ook het hoogteverschil richting
Kamperesch behoorlijk groot. De Kamperesch
ligt lager omdat deze aan het begin van een
daluitspoelingswaaier tussen Weerdinge en Valthe
ligt (zie www.ahn.nl bij Weerdinge). De hoogtelijnen
op de topografische kaart van 2005 geven een
goede indicatie van de hoogteverschillen in dit
gebied (zie pag. 64). Deze hoogteverschillen
richting Kamperesch zijn in het gebied zeer goed
waarneembaar. Ze zijn dan ook voornamelijk
aardkundig (geologisch c.q. geomorfologisch) en
niet bodemkundig (bijvoorbeeld humus opgebracht
door de mens) van aard. De lagere ligging van het
gebied bij de Kamperesch wordt ook weerspiegeld
in de aanwezigheid van een afwateringssloot en het
agrarisch gebruik als weiland.

Het gebied kent een oude bewoningsgeschiedenis.
Zo heeft ten zuidwesten van de Kamperesch een
grote grafheuvelgroep gelegen (Bron: Historische         Afb. 74 Hoogteverschillen zichtbaar vanaf Schapendrift
                                                                                                                                                                          65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>     Afb. 75   Afb. 76
     1900        1935
66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>De heidevelden van Gebied 11 zijn allen                 Deze twee worden op de kadastrale kaarten van             Die delen van gebied 11 die in 1935 nog niet in
ontgonnen na 1900. De kaart van 1900 geeft de           1880 al als verkaveld weergegeven. Dit betekent           ontginning waren kennen dan ook een veel rationeler
heidevelden goed weer. Hoewel het relatief jonge        dat de gronden van deze gebieden in 1900 al               en breder verkavelingstructuur. Vooral de ontginning
veldontginningen zijn, lijkt de verkavelingstructuur    wel kadastraal waren begrensd maar nog niet in            van het Weerdinger Dik Bosch laat een dergelijk
van enkele delen van het gebied op die van oude         ontginning waren. Dit in tegenstelling tot de, in 1880,   rationeel blokpatroon zien. Overigens is dit geen veld-
ontginningen. De smalle strookverkaveling die zo        niet verkavelde ‘woeste’ gronden c.q. heidevelden.        maar ‘bosontginning’. Het Weerdinger Dik Bosch
karakteristiek is voor oude ontginningen is tot op de   De topografische kaart van 1935 geeft goed de             of Weerdinger Holt was volgens bepaalde bronnen
dag van vandaag nog herkenbaar ten zuiden van het       smalle strookverkaveling van de ‘oude’ ontginningen       een productiebos (Gerding e.a; Geschiedenis van
dorp en een gedeelte ten westen van de Dikbosweg        weer.                                                     Emmen en Zuidoost Drenthe) en volgens andere
richting Valthe zijn.




                                                                              ‘vennetje’




                                                                    Afb. 77                 Afb. 78
                                                                    1955                      2005
                                                                                                                                                                            67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>     Reeds verkavelde veldgronden                                  Dikbosstraat                                       Reeds verkavelde veldgronden


     Afb. 79 Kadastrale kaart 1880 ten westen Dikbosstraat (let op noordpijl)     Afb. 80 Kadastrale kaart 1880 zuidelijk gelegen veldgronden
68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>een overblijfsel van een groot oerbos (Historische      Drenthe’ het bos met aanpalende heide gekocht           nog enkele restanten van over.
Vereniging Emmen). Bekend is dat het hout uit het       en is het gebied (ca. 30 ha.) in het kader van de
bos werd verkocht. Er vonden namelijk in de 2e          werkverschaffing ontgonnen (Bron: Historische           Zoals gebruikelijk bij jonge veldontginningen is het
helft van de 18e eeuw vijf grote houtveilingen plaats   Vereniging Emmen). Na deze ontginning is ook een        veld niet beplant met bomen. Bomenrijen bepalen
waarvan de opbrengsten werden verdeeld onder de         klein ‘vennetje‘ c.q. ‘drinkplaats’ ten noorden van     het beeld langs de wegen zoals de Dikbosstraat,
markegenoten.                                           de Schapendrift ontstaan. Deze is momenteel nog         Gravenveldweg en Emmerhoutstraat. Deze wegen
                                                        steeds aanwezig.                                        zijn tegelijkertijd de grens van de veldgronden. Langs
Door de scheiding van de markegronden kwam ook                                                                  deze wegen staat ook de bebouwing en zijn de
het Weerdinger Holt in particuliere handen. Het hout    Een tweede karakteristiek dat lijkt op de oude          velden zelf nog steeds onbebouwd.
zelf bleef in gezamenlijke handen maar moest wel        ontginning is de oorspronkelijke aanwezigheid           Al met al zijn de veldontginningen bij Weerdinge en
in een aantal jaren worden geveld. Uiteindelijk heeft   van bomenrijen c.q. houtwallen in het zuidelijke        mengsel van ‘oud lijkende’ kleinschalige ontginningen
de NV Ontginningsmaatschappij ‘Het Landschap            deelgebiedje (zie kaart 1935). Momenteel zijn daar      en rationele, grootschaliger, ontginningen.




Afb. 81 Huidige kadastrale grenzen                                                    Afb. 82 Houtwal restanten in zuidelijke veldontginningen
                                                                                                                                                                         69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>     Afb. 83 Westerveld     Afb. 84 Westerveld
     (exclusief Noordbar-   buitengebied
     ger bos)




                                                 Afb. 85
                                                 Hottingeratlas 1773 - 1794
70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>4.3.8 Gebied 12; Westerveld                          glooiend en gedeeltelijk sterk geaccidenteerd terrein   eeuw ingeplant met bos c.q. houtwallen. De kaart
Het Westerveld wordt al in de Hottingeratlas 1773    met zowel zeer droge als natte stukken. De sterk        van ca. 1910 geeft aan dat dit in het Noord- en
– 1784 weergegeven als ‘Het Wefzerveld’ . Kaarten    geaccidenteerde zeer droge stukken lagen in het         Zuidbarger veld (nog) niet het geval was. Het huidige
van latere datum geven het gebied de naam Noord-     oostelijke gedeelte van het gebied.                     Noordbarger Bos behoorde oorspronkelijk ook tot
en Zuidbarger veld.                                                                                          het Westerveld. Dit deel van het Westerveld is door
                                                     De bodemkaart laat zien dat hier enkele                 Staatbosbeheer na 1900 grootschalig ‘ontgonnen’
Het gebied werd ten zuidoosten, zuiden en westen     stuifzandgebiedjes lagen (geel op de kaart).            tot bos. Tijdens deze ontginningen is een groot
omgeven door de beekdalgronden van de Oude en        Dergelijke stuifzanden zijn veelal vanaf de 2e helft    deel van het gebied vergraven (horizontaal pijltje
de gegraven Nieuwe Delft en de Sleenerstroom. Voor   van de 17e eeuw door de mens ontstaan als gevolg        op de bodemkaart). De kaart van 1935 geeft deze
de veldontginning was sprake van een gedeeltelijk    van overbeweiding en bovenmatig plaggen van de          ontginning goed weer. Het Noordbager bos maakt
                                                     heide. Veel van deze stuifzanden werden in de 19e       onderdeel uit van de Ecologische Hoofdstructuur en
                                                                                                             heeft de bestemming natuur. Het zal hier dan ook niet
                                                                                                             verder worden besproken.

                                                                                                             De bodem van het huidige Westerveld bestaat zoals
                                                                                                             gebruikelijk bij (voormalige) heidevelden voornamelijk
                                                                                                             uit arme zandgrond namelijk veldpodzolgronden
                                                                                                             (code Hn.. op de kaart). In tegenstelling tot de
                                                                                                             oostelijke delen die nu bos zijn, was dit gebied vrij
                                                                                                             nat. De kaart van 1900 laat deze moerasachtige
                                                                                                             plekken goed zien (zie kaarten volgende pagina). Het
                                                                                                             gebied is ook later ontgonnen dan het Noordbarger
                                                                                                             bos.

                                                                                                             De Hottingeratlas laat zien dat het gebied door
                                                                                                             meerdere paden werden doorsneden. De hoofdpaden
                                                                                                             liepen van Westenesch en van Noordbarge
                                                                                                             richting de Klinkmolenbrug, één van de belangrijke
                                                                                                             overgangen over de Sleenerstroom, hier richting Erm.
                                                                                                             Daarnaast liepen er allerlei zandpaden in het veld.
                                                                                                             Eén van de hoofdroutes, de huidige Ermerweg, is
                                                                                                             tot op de dag van vandaag nog in gebruik. De weg
                                                                                                             vanuit Westenesch is als Heirweg en voetpad in het
                                                                                                             bos nog wel herkenbaar. In het gebied zelf is het
                                                                                                             pad, voorheen Klinkmolenweg geheten, in de periode
                                                                                                             1975 – 1985 verdwenen. De aanleg van de N34 en
                                                                                                             de daarbij behorende op- en afritten in de periode
                                                                                                             1975 – 1985 heeft het gebied in visueel opzicht in
                                                                                                             tweeën gedeeld.

                                                                                                             Al in 1935, een periode waarin het gebied nog
                                                                                Afb. 86 Bodemkaart           gedeeltelijk in ontginning was, kende het gebied

                                                                                                                                                                      71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>     Afb. 87           Afb. 88
     1900                1935




     Natte gebiedjes




     Afb. 89           Afb. 90
     1965                1975
72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>één bewoningsplaats met enkele gebouwen en een           kaveltjes grenzend aan de NAM/Gasunie-locatie         De singels rondom de NAM/Gasunie-locatie heeft de
weg ernaartoe. De bebouwing is tot op de dag van         stammen nog uit de tijd van de veldontginning.        schaal van het gebied vanaf de Ermerweg verkleind
vandaag nog vooral op deze plek geconcentreerd.                                                                maar zorgen er tegelijkertijd voor dat het zicht op
Er zijn wel enkele gebouwen bijgekomen. Ook de           De moerasachtige plekken en vennetjes (zie            de N34 gedeeltelijk worden ontnomen. Bij de op- en
weg richting de bebouwing is nog steeds aanwezig.        ook kaart 1955) zijn al gaande de veldontginning      afritten van de N34 zijn met bomen aangeplant.
De schuur langs de Ermerweg is in de periode 1955        verdwenen. Het gebied is na de ontginning zowel
– 1965 gebouwd, terwijl de NAM/Gasdunie-locatie na       als bouwland en in toenemende mate als weiland        In de periode 1955 – 1965 is de
1985 is aangelegd.                                       in gebruik geweest. Weilanden zijn gebruikelijk       hoogspanningsleiding door het gebied aangelegd.
                                                         in wat nattere gebieden zoals bijvoorbeeld ook in     De aanleg van de N34 in de periode 1965 – 1975
De verkavelingstructuur van de veldontginning is tot     beekdalen. Dergelijke natte gronden zijn ongeschikt   heeft het gebied visueel in tweeën gedeeld. Van een
1965 gaaf aanwezig geweest. In vergelijking tot veel     als bouwland.                                         gebied dat geleidelijk overgaat in beekdalgronden
andere veldontginningen was de verkaveling in dit                                                              en daar in visueel opzicht ook deel van zal hebben
gebied vrij onregelmatig en gedeeltelijk ook vrij smal   Al sinds de aanleg van het bos heeft het gebied een   uitgemaakt, is het gebied door de aanleg van de N34
voor een dergelijke jonge ontginning. In de periode      groene west- en zuidgrens gekend. Verder is het       in visueel opzicht geïsoleerd geraakt.
1965 – 1975 zijn dan ook veel kavels, mede door de       privégroen rondom de bewoningsplaats tot op de dag
ruilverkaveling, samengevoegd. Alleen een aantal         van vandaag beeldbepalend.




                                                                                     Afb. 92 Luchtfoto met
                                                                      Afb. 91        huidige kadastrale
                                                                      2005           grenzen
                                                                                                                                                                     73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>     Afb. 1                              Afb. 2
        Kleinschalige veenontginningen      Kleinschalige veenontginningen
        inclusief beekdalen veen            inclusief beekdalen veen en
                                         nummers gebieden buitengebied




74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>5. De kleinschalige veenontginningen                  kleinschalige veenontginningen gerekend. Het betreft   is dat men in eerste instantie vanaf de randen
   inclusief beekdalen veen                           hier de gebieden 18 en 19, Klazienaveen-zuid en        van het veen over ging tot het gebruik van het
                                                      Nieuw-Amsterdam                                        veen voor agrarische doeleinden en kleinschalige
De gemeente Emmen kent oude kleinschalige                                                                    winning van turf voor eigen gebruik. Daar waar het
veenontginningen, jonge kleinschalige                 De oudste kleinschalige veenontginningen zijn          veen voldoende afwaterde werden weidegronden
veenontginningen en mengvormen van beide.             al vanaf de 11e eeuw ontstaan, eerst langs de          ingericht. Bij het Valtherdiep en de Runde waren
Daarnaast worden de veenontginningen door             rand van het veen en later ook op het veen. De         dergelijke deze weidegronden te vinden. Gegeven
middel van het bloksysteem zonder wijken tot de       zogenaamde randveen-, en de latere boekweit- en        de geringere omvang wordt het overgebleven deel
kleinschalige veenontginningen gerekend. Deze         bovenveenontginningen worden hiertoe gerekend.         van het Valtherdiep bij de Hondsrug zone (gebied 15)
laatste veenontginningen vonden plaats in de tijd     Het gebied bij Schoonebeek/Weiteveen (Gebied 13)       gerekend.
van de grootschalige ontginningen in de 20ste eeuw.   en bij Roswinkel/Munstersche Veld (Gebied 14) zijn     Het veen werd stap voor stap in smalle stroken
Omdat deze ontginningen vaak niet systematisch        dergelijke randveenontginningen.                       verveend, waarna het in agrarisch gebruik werd
zijn uitgevoerd en de karakteristieken hebben                                                                genomen. Karakteristiek voor het patroon van deze
van een kleinschalig landschap, worden ze tot de      Karakteristiek voor deze oude randveenontginningen     ontginningen is de smalle strokenverkaveling en de
                                                                                                             (lange) lintbebouwing evenwijdig aan de rand van het
                                                                                                             veen. Het dorp Roswinkel ligt op zandgrond aan de
                                                                                                             rand van het veen. Bij Schoonebeek lagen oosterse
                                                                                                             bos, Middendorp en Westerse Bos van oorsprong
                                                                                                             op zandkoppen. De breedte van het erf diende als
                                                                                                             uitgangspunt voor de verdere ontginning. Loodrecht
                                                                                                             op de ontginningsas werden de grenzen van de
                                                                                                             kavels getrokken en de zwetsloten gegraven. Het
                                                                                                             basisprincipe hierbij was het recht van opstrek: de
                                                                                                             eigenaar van het erf mocht binnen de grenzen van
                                                                                                             het erf (opstrek) het veen ontginnen.




                                                                                                             Afb. 3 Smalle strookverkaveling en micro
                                                                                                             reliëf bij Weiteveen en omgeving
                                                                                                                                                                    75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>     Afb. 4 Topografische kaart ca. 1910   Afb. 5 Projectie kleinschalige veenontginningen 1900
                                              Nog kleinschalig in 2010
                                              Niet meer kleinschalig in 2010
                                              Beekdalen 1900 (deels verdwenen)
                                              Roswinkeler esch 1900
                                              Voormalig Zwarte meer
                                              Loop Runde 1900




76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>Vanaf de late Middeleeuwen wordt het veen in               van de grens. Zij kochten of pachtten de veengrond   bij Weerdinge, waren al voor de 19e eeuw kleinschalig
toenemende mate gebruikt voor de boekweitcultuur.          van de Drentse boeren. Nieuw Schoonebeek en          in ontginning. Later heeft hier een schaalvergroting
Hiertoe werd de bovenste veenlaag ontwaterd en             Weiteveen zijn dergelijke dorpen met van oorsprong   plaatsgevonden (samenvoegen kavels).
afgebrand, waarna de aslaag diende als zaaibed             veel Duitse kolonisten.                              Jonge kleinschalige ontginningen zijn over het
voor de boekweit. Na ongeveer zes tot acht jaar was                                                             algemeen wat rationeler van karakter. Dit wordt
echter de grond zo uitgeput dat nieuwe stukken veen        De jonge kleinschalige veenontginningen zijn         bijvoorbeeld weerspiegeld in een bredere en
in cultuur moest worden gebracht. De oude stukken          veelal ontstaan in de 19e eeuw, na de verdeling      regelmatiger verkaveling.
moesten tien tot vijfentwintig jaar blijven rusten. Deze   van de eerdere gemeenschappelijke gronden van
boekweitcultuur werd in eerste instantie vooral in         de markes. De Hondsrugzone (gebied 15), Nieuw-       Rond 1900 was het areaal veen dat kleinschalig in
Duitsland toegepast. Echter, doodat er steeds nieuwe       Dordrecht (gebied 16) en Barger-erfscheidenveen      ontginning was aanzienlijk groter dan wat nu tot de
veengronden in gebruik moesten worden genomen              en omgeving (Gebied 17) worden hiertoe gerekend.     kleinschalige veenontginningen wordt beschouwd.
vestigden zich vanaf het begin van de 19e eeuw zich        Sommige delen van de Hondsrugzone, bijvoorbeeld      Op de kaart van 2005 zijn ook die gebieden
steeds meer Duitse boeren aan de Nederlandse zijde                                                              geprojecteerd die rond 1900 kleinschalig in
                                                                                                                ontginning waren en de kaart laat zien hoe groot
                                                                                                                het gebied in de Gemeente Emmen was met deze
                                                                                                                kleinschalige landbouwgronden (zie afb. 5 op
                                                                                                                pagina 76) . Het merendeel van deze kleinschalige
                                                                                                                veenontginningen zijn echter verdwenen nadat ze in
                                                                                                                een later stadium door middel van de grootschalige
                                                                                                                veenkoloniale ontginningen verder zijn verveend.
                                                                                                                Deze gebieden hebben vooral de kenmerken van
                                                                                                                een grootschalige ontginning heeft gekregen en
                                                                                                                worden dan ook daartoe gerekend. Het gebied bij
                                                                                                                Nieuwe Schutting, het Barger Oosterveen en het
                                                                                                                het Rundeveen zijn hier voorbeelden van. Hier zijn
                                                                                                                de kleinschalige kenmerken geheel of vrijwel geheel
                                                                                                                verdwenen.




                                                                                                                Afb. 6 Jonge kleinschalige veenontgin-
                                                                                                                ning bij Nieuw-Dordrecht
                                                                                                                                                                        77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>     Afb. 7 Kleinschalige ontginningen Schoonebeek e.o.                                   Afb. 8 Schoonebeek e.o. ; buitengebied




                             Bruin = zandkoppen

                                                                                                      Code AVo = veen in
                                                                                                      ontginning

      Afb. 9 Bodemkaart                              Dikke zwarte lijn = grens veenkoloniale gebied
78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>5.1 Gebied 13 Schoonebeek en omgeving                 afzonderlijke bebouwingslinten (Westeinde,             boer verzekerd was van een evenredig deel in
Over de stichting en ontwikkeling van Schoonebeek     Kerkeinde, Middendorp en Oosteinde) die op deze        de verschillende gronden ten noorden en ten
in de Middeleeuwen is weinig bekend. Wel wordt        zandruggen gevestigd. De oudste percelen rondom        zuiden van de zandrug. De Hottingeratlas van
Schoonebeek in verschillende oorkonden genoemd.       de boerderijen waren blokvormig en de boerderijen      1773 – 1794 geeft de verschillende richtingen van
Vast staat dat Schoonebeek in 1435 functioneerde      lagen min of meer willekeurig naast elkaar op de       de opstrekkende verkaveling ten oosten en ten
als autonome bestuurlijke en rechtelijke eenheid      zandrug. De erfbeplanting was beeldbepalend. Vanaf     westen van de Bargerbeek goed weer. Deze smalle
(Bron; Gerding e.a.; Geschiedenis van Emmen           de doorgaande weg (Europaweg) liepen paden             strookverkaveling is tot op de dag van vandaag nog
en Zuidoost Drenthe). Historische reconstructie       richting de boerderijen.                               uitzonderlijk gaaf aanwezig.
heeft uitgewezen dat er een veenweg van Oud
Schoonebeek naar Zuid- Barge heeft gelopen. ook                                                              Het bodemgebruik was oorspronkelijk vergelijkbaar
zijn in het gebied archeologische voondsten gedaan.                                                          met de gemengde bedrijfsvorm van de
                                                                                                             esdorpen. De vochtige hooilanden lagen langs
De ontginning van het gebied bij Schoonebeek is                                                              het Schoonebeekerdiep en iets hoger lagen
een menging van oude (middeleeuwse) en jongere                                                               de weilanden. De boerderij lag op een ruim erf
(17e en 18e eeuw) en jongste (19e en 20e eeuw)                                                               met aansluitend de tuinakkertjes (goorns) en
ontginningen.                                                                                                (hakhout)bosjes. Verder naar het noorden strekten
Het dorp grensde aan de zuidelijke rand van                                                                  de bouwlanden zich uit op het veen. Karakteristiek
het Bourtanger veen. Tussen het veen en het                                                                  voor de bedrijfsvoering ten oosten van de Ellenbeek
beekdal van het Schoonebeekerdiep lag een                                                                    is de vetweiderij, te weten de opfok van slachtossen.
overgangsgebied met oost-west gerichte zandruggen                                                            Hier lagen de zogenaamde booën, ver van de
(bruin op de bodemkaart).                                                                                    nederzetting verwijderde ossenstallen die verbonden
De oudste ontginningen lagen bij het huidige                                                                 waren aan één of meerdere moederbedrijven in
Schoonebeek (zie Hottingeratlas). Er waren vier                                                              Schoonebeek. Na 1700 was sprake van specialisatie
                                                                                                             in de vetweiderij bij Schoonebeek met een
                                                                                                             intensivering van de rundveehouderij als gevolg. Men
                                                                                                             ging over van de opfok van magere ossen naar de
                                                             Afb. 11 Detail Westeinde in 1904                duurdere stalossen. Karakteristiek voor Schoonebeek
                                                                                                             is een intensivering naar twee richtingen. Enerzijds
                                                                                                             naar de vetweiderij langs het brede beekdal van
                                                      Dankzij kadastrale kaarten is duidelijkheid
                                                                                                             het Schoonebeekerdiep. Anderzijds meer aandacht
                                                      over het grondgebruik en de ontginningswijze
                                                                                                             voor permanente boekweit- en roggebouw op de
                                                      vanaf de 17e eeuw. De boerderijen van de oude
                                                                                                             veenakkers. Dit in tegenstelling tot de zandgebieden
                                                      bewoningslinten lagen toen op langgerekte
                                                                                                             waar door de schrale veldgronden en gebrek aan
                                                      kavelstroken, ‘opstrekk’nde ploats’n’ genoemd, die
                                                                                                             goede hooilanden de specialisatie naar de duurdere
                                                      noordwaarts het veen in liepen en zuidwaarts tot het
                                                                                                             stalossen niet mogelijk was.
                                                      Schoonebeekerdiep. Door het recht van opstrek,
                                                                                                             Begin 19e eeuw zijn de booën om verschillende
                                                      het recht van de grondeigenaar op de onontgonnen
                                                                                                             redenen, zoals de opkomst van de boekweitteelt
                                                      gronden voor en achter zijn in cultuur gebrachte
                                                                                                             en modernisering landbouw, afgeschaft. Ook de
                                                      grond, is deze bijzondere strokenverkaveling
                                                                                                             sterke scheiding van het agrarische gebruik van de
                                                      ontstaan.
                                                                                                             gronden ten noorden en ten zuiden van het dorp
                                                                                                             is verdwenen. Tegenwoordig vindt ook akkerbouw
Afb. 10                                               De smalle opstrekkende plaatsen stonden
                                                                                                             plaats in het voormalige beekdal.
Oud Schoonebeek eo; Hottingeratlas 1773 - 1794        loodrecht op de zandruggen, waardoor iedere
                                                                                                                                                                     79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>                            Afb. 14 Waaiervorm bij Schoonebeek




     Afb. 12 kaart 1850




                           (Bron: W. Visscher; Uitwaaieren langs het diep




      Afb. 13 kaart 1904


80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>                                                      percelen niet door tot de punt. Dat zou niet praktisch   Schoonebeekerveld enwel in het Amsterdamsche
In de loop van de 18e eeuw, begin 19e eeuw            zijn. Aan de basis waren de percelen circa 90m           Veld.
vestigden steeds meer boeren uit Duitsland zich       breed.                                                   Eigenaar van het Amsterdamsche veld was Drentse
in dit gebied. In 1805 ontstond dan ook Nieuw-                                                                 Landontginnings Maatschappij (DLM), die door
Schoonebeek door de verkoop van gronden aldaar        De Hottingeratlas van 1773 – 1794 geeft de               een groep kapitaalkrachtige Amsterdammers in
aan Duitse boeren. In Nieuw Schoonebeek bestond       strookvormige verkaveling ten oosten van de              1850 was opgericht. Hoewel deze maatschappij
het recht van opstrek alleen richting veen waardoor   Ellenbeek weer. In die tijd lagen overigens alleen       wel enige ontginningsactiviteiten ondernam, werd
richting het Schoonebeeker diep sprake is van een     enkele gebouwen, waarschijnlijk booën, langs de          het Amsterdamsche Veld vooral als jachtgebied,
onregelmatige verkaveling. Dat is tot op de dag van   beek. Dit betekent dat de Duitse boekweitboeren zich     dus ontspanning, gebruikt. De inkomsten kwamen
vandaag nog steeds het geval.                         vooral eind 18e begin 19e eeuw in het gebied hebben      vooral uit de pacht van boerderijen en verkoop
Bijzonder is de waaiervormige percelering die         gevestigd. In 1850 had zich een bebouwingslint           van zwarte turf. De kaart van 1900 laat dan ook
volgens W. Visscher wijst op een in de Middeleeuwen   langs de doorgaande weg, de huidige Europaweg,           de vele boerenbehuizingen zien op de plaats waar
gebruikelijke wijze van landmeting. (Bron: W.         gevormd.                                                 nu Weiteveen ligt. Deze waren gevestigd aan de
Visscher; Uitwaaieren langs het diep).                In de loop van de 19e eeuw nam de boekweitteelt          noordzijde van de huidige Zuidersloot en bij de
eze waaiervormige Schoonebeeker percelen komen        en bovenveencultuur sterk toe en vestigden zich          Middensloot en lagen dus niet op de gronden van de
samen in een punt, een zandhoogte Ubbenbergh          boekweitboeren uit o.a. Duitsland op het veen. Na        toenmalige Gemeente Schoonebeek.
genaamd, op de Nederlands-Duitse grens even ten       1850 ontstond er dan ook een nederzetting (het
oosten van Emmer-Compascuum. Overig liepen de         latere Weiteveen) ten noorden van het Nieuw-             In 1909 verkocht de DLM het Amsterdamsche
                                                                                                               Veld aan Van Griendtsveen, een bedrijf dat
                                                                                                               gespecialiseerd was in turfstrooisel. Griendtsveen
                                                                                                               verkocht de onrendabele boerderijen en/of
                                                                                                               beëindigde de verpachting, zo ook bij Weiteveen. De
                                                                                                               kaart van 1935 geeft goed weer dat de bebouwing
                                                                                                               in het Amsterdamsche Veld ten noorden van de
                                                                                                               Zuidersloot vrijwel is verdwenen en is verplaatst naar
                                                                                                               de zuidkant in het Schoonebeeker Veld. Na WOII
                                                                                                               is het dorp weer noordwaarts uitgebreid en ligt nu
                                                                                                               weer grotendeels in het voormalige Amsterdamsche
                                                                                                               Veld. Nadat de boeren zich in het Schoonebeker veld
                                                                                                               hadden gevestigd werd het gebied dus ook vanuit het
                                                                                                               noorden in gebruik genomen. De topografische kaart
                                                                                                               van 1955 laat goed zien dat het Schoonebeker veld
                                                                                                               zowel vanuit het zuiden als het noorden in ontginning
                                                                                                               was. Belangrijk is dat de ontginning vanuit Weiteveen
                                                                                                               wel binnen de smalle kavelstructuur (recht van
                                                                                                               opstrek) lag.

                                                                                                               Al met al is het Schoonebeker Veld grotendeels
                                                                                                               kleinschalig en gedeeltelijk niet of deels ontgonnen.
                                                                                                               Dit betekent dat er her en der nog veenlagen
                                                                                                               aanwezig die in hoogte verschillen door inklinking,
Afb. 15                                                                                                        vertering bij veenbranden, al dan niet opbrengen van
Nieuw Schoonebeek; Hottingeratlas 1773 - 1794
                                                                                                                                                                        81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>     Afb. 16 Kaart 1904; Het huidige Weiteveen ligt ten
     noorden Zuidersloot in het Amsterdamsche Veld




     Zuidersloot




     Afb. 17 Kaart 1935; De bebouwing ligt ten zuiden Zui-
     dersloot in het Schoonebeeker veld. Amsterdamsche
     Veld heeft alleen nog houtopstanden c.q. -opslag




     Afb. 18 Kaart 1955; Schoonebeeker veld is zowel
     vanuit het noorden als zuiden in ontginning. Nog
     steeds geen bebouwing ten noorden Zuidersloot.




82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>mest en het afsteken van turf(strooisel) voor eigen    Door de herprofilering van de Europaweg in de 20e      buurtschappen, Westeinde, Middendorp en
gebruik. Dit gecombineerd met de bos(stroken) en       eeuw, is het oorspronkelijke karakter van deze weg     Oosteinde, met hun specifieke boerderijen en
elzensingels zorgt voor het unieke kleinschalige       verdwenen. Daarentegen zijn de paden richting de       erfbeplanting, de paden richting de boerderijen, de
coulissen landschap.                                   boerderijen nog steeds herkenbaar.                     nog steeds herkenbare smalle strokenverkaveling
                                                       In 1943 werd een olieveld ondekt door de toenmalige    ten noorden van het lint, het aanwezige reliëf
Het Schoonebeekerdiep is in 1929 rechtgetrokken        Bataafse Petroleum Maatdchappij. Dit veld is           en de opgaande bosjes en singels zorgen voor
en de meanderende beek is dan ook lange tijd niet      geëxploiteerd door middel van jaknikkers door de       een kleinschalig coulisselandschap. In dit gebied
meer aanwezig geweest. In het kader van het project    NAM (Nederlandse Aardolie Maatschappij). De            liggen de oudste (bij Schoonebeek), jongere (bij
Herinrichting Schoonebekerdiep zal in de komende       productie is in 1996 stopgezet omdat deze te           Nieuw Schoonebeek) en jongste (bij Weiteveen)
jaren een traject van 16km worden heringericht. Doel   onrendabel was. In verband met de hoge olieprijs is    kleinschalige veenontginningen dicht bij elkaar.
is het Schoonebekerdiep natuurlijker te maken, water   weer gestart met de oliewinning (dmv stoominjectie).   Het is vooral de optelsom van de nog herkenbare
meer de ruimte te geven, rekening houdend met de                                                              cultuurhistorische karakteristieken die dit gebied zo
omliggende functies.                                   De uitzonderlijk gaaf gebleven oorspronkelijke         bijzonder maakt.




Afb. 19 Kaart 2005


                                                                                                                                                                      83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>     Afb. 20 Roswinkel &                              Afb. 22 Bodemkaart
     Munsterscheveld

                            Dikke zwarte lijn = grens veenkoloniale gebied


                                 roze c.q. paars = venige gronden c.q.
                                 voormalig veen

                                      Bruin c.q. code Hn... = zandgronden
                                      (veldpodzolgronden)

                                                 Groen = beekdalgronden
                                                 Runde




                                                           Blauw gear-
                                                           ceerde rondjes
     Afb. 21 Buitengebied                                  = dobbes




84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>5.2 Gebied 14 Roswinkel en Munsterscheveld               De ontginning van het gebied bij Roswinkel is een        (Roswinkelerstraat) konden allen gebouwd worden
Roswinkel lag op een zandrug aan de rand van het         menging van oude (13e eeuw) en jonge (19e en 20e         op die plaatsen waar aan het parallelle oude lint geen
voormalige grote veengebied. Deze zandrug was een        eeuw) ontginningen. Bepaalde kenmerken van het           boerderijen stonden.
uitloper van het Westerwoldse gebied. Roswinkel          esdorp, de randveenontginningen en grootschalige
was dan ook meer op het Westerwoldse gebied              ontginningen liggen hier dicht bij elkaar.               De groenlanden, de ‘Vennen’ genoemd, strekten
gericht en waren zelfs tot 1905 de verbindingen          Het dorp wordt voor het eerst in 1327 vermeld en         zich ten oosten uit werden in de loop der tijd beplant
met Emmen erg slecht. De dekzandvlakte rond het          het bezat toen al een kerk. Over de herkomst van         met elzensingels waardoor hier een kleinschalig
dorp werd gekenmerkt door geleidelijke overgangen        de eerste inwoners is weinig bekend. Veldnamen           landschap ontstond. Tezamen met de erfbeplanting
en er zijn dan ook geen grote hoogteverschillen op       als ‘dresschen’ (tijdelijk bouwland), ‘wisschen’ (half   moet het dorp een boom- en bloemrijk geheel zijn
korte afstand van elkaar aanwezig. Roswinkel is een      natuurlijke weiden) en ‘vennen’ verwijzen naar           geweest. Tussen de Moersloot en de Runde in
dubbellint dat op een wat hogere zandrug (bruin op       Groningse en Oostfriese invloeden (Bron; Gerding         het noordoosten lagen de hooilanden, de ‘Maten’
de bodemkaart) ligt aan de rand van het voormalige       e.a. Geschiedenis van Emmen en Zuidoost Drenthe).        genoemd. Het gebied van het beekje de Runde
hoogveen. Het noordoostelijke lint (Boetseweg) is                                                                 tussen Roswinkel en Munsterscheveld is gedeeltelijk
het oudste. Het Munstersche Veld kent vooral venige      De marke van Roswinkel dateert uit 1516, toen            in smalle stroken en gedeeltelijk in onregelmatige
gronden (roze c.q. paars op bodemkaart), waarvan         er een scheiding met de marke van Weerdinge              blokken verkaveld (zie kaart 1900 volgende pagina).
het zuidelijke deel tot het veenkoloniale dek behoren.   plaatsvond. Het was hiermee een relatief jonge
                                                         marke. Ook na de afscheiding bleef Roswinkel nog
In de periode waarin het veen vooral als militaire       meer dan honderd jaar procederen met Weerdinge
verdedigingslinie diende, heeft bij Roswinkel de         over de gebruiksrechten van de natte- broek- en
Roswinkeler schans gestaan. Op de plaats van de          hooilanden ten noordoosten van het dorp. Dit
voormalige schans is tegenwoordig een kunstwerk          gebied, nog geen 500 ha groot, behoorde toe aan de
aanwezig.                                                gemene marke. Deze gemeenschappelijke gronden
                                                         waren relatief klein, de beweidingsdruk hoog en
                                                         daarmee de geschillen over grensoverschrijdingen
Afb. 23 Archeologische reconstructie
                                                         met Weerdinge groot. Dit gebied in het noordoosten
                                                         heeft in de loop van de 2e helft van de 20ste eeuw een
                                                         zodanig grootschalig karakter gekregen dat het tot
                                                         de grootschalige ontginningen wordt beschouwd (zie
                                                         beschrijving gebied 39).

                                                         Bij Roswinkel lagen niet alleen de (oude)
                                                         bouwlanden, de ‘Dresschen en de Roswinkeler
                                                         esch, in het recht van de opstrek. Ook de weilanden,
                                                         de ‘Vennen’, en de hooilanden ‘De Maten’ lagen in
                                  Heeren- of Leidijk     de opstrek achter de oude bouwlanden. De kaart
                                                         van Hottingeratlas van 1973 – 1794 geeft deze
                                                         opstrekkende verkaveling al goed weer. Tot op de
                                                         dag van vandaag is deze strookverkaveling nog goed
                                                         herkenbaar. Omdat sprake was van het recht van
                                                         opstrek kreeg Roswinkel ook de zo karakteristieke
                                                         complementaire bebouwingstructuur. Nieuwe
                                                                                                                  Afb. 24 Roswinkel en gemeenschappelijke gronden
                                                         boerderijen aan het jongere, zuidwestelijke, lint
Bron; Archeologisch Bureauonderzoek Emmen                                                                         ten noordoosten dorp; Hottingeratlas 1773 - 1794
                                                                                                                                                                           85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>     Afb. 25 Kaart 1902
     inclusief Duitsland
86
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>De beplantingstructuur is met name bij de Vennen       Waarschijnlijk zijn omstreeks 1650 de eerste          conflicten over de weiderechten leidde tot politieke
veranderd. De elzensingels en houtopstanden bij        boekweitakkers op het veen aangelegd (Bron:           onrust tot op het hoogste niveau (Bron: Gerding
de Vennen zijn al in de 1e helft van de vorige eeuw    gerding e.a.). Daarnaast waren ook keuters actief     ea). Om aan de conflicten een einde te maken werd
grotendeels geheel verdwenen. Dat geldt ook voor       op het veen. Via een koop- of pachtovereenkomst       in 1764 een grensconventie gesloten tussen de
veel eiken die aan de kant van de es stonden. Veel     hadden zij toegang tot stukken veen die gedurende     Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en het
kavels op de (voormalige) es zijn verbreedt door       enkele jaren werden bewerkt. Karakteristiek voor      keurvorstendom Keulen. De grens werd vastgesteld
samenvoeging. De kavels van het weidegebied ten        de boekweitteelt is dat na ongeveer zes tot tien      door grenspalen en er werd overeenstemming
oosten van het dorp, de Vennen, zijn eveneens voor     jaar boekweitteelt het veen volledig is uitgeput      bereikt over de gemeenschappelijke weidegronden
het merendeel verbreedt. Door intensivering van de     en vervolgens circa 20 jaar braak moet liggen         (compascuum) in gebieden die nog niet onder
ontwatering zijn de weidegronden verdwenen en          voordat het weer kan worden ingezaaid. De marke       de rechthebbenden waren verdeeld. De nieuwe
verandert in bouwland.                                 van Roswinkel was dan ook al gauw te klein voor       staatsgrens liep echter dwars door de grenzen van
Ten (zuid)westen van de het dorp, op de overgang       deze expansieve boekweitcultuur. Het veen ten         de marken. Zo hoorde het gebied van het huidige
naar het veen, lag de Roswinkeler Esch met zijn        zuiden en ten oosten van de Runde, het huidige        Munsterscheveld vanouds bij de ‘gemeinheiten’
bouwgronden. Ook hier gold het recht van opstrek en    Munsterscheveld, werd dan met boekweit ingezaaid      van Altharen en Over- en Nederlangen. Vanaf 1764
tot op de dag van vandaag is de strookverkaveling      op de zo karakteristieke smalle langgerekte kavels.   hoorden ze dus bij de Republiek. De conflicten bleven
nog redelijk herkenbaar, zij het dat natuurlijk veel   Deze ontginningen in het Munsterscheveld zijn een     dan ook voortduren. Pas in 1786 kwam er een eind
kavels zijn samengevoegd.                              bron van veel (eigendom)conflicten geweest tussen     aan de conflicten na de definitieve grensafbakening
                                                       Munster en Drenthe. Deze boekweitconflicten en        en vaststelling van de eigendomsrechten.




Afb. 26 Munsterscheveld; bebouwing op veenrestant                                   Afb. 27 Munsterscheveld; bosjes zorgen voor kleinschalig beeld
                                                                                                                                                                     87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>     Afb. 28 Kaart 1930    Afb. 29 Kaart 1959




      Afb. 30 Kaart 1985   Afb. 31 Kaart 2005




88
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>De gerichtheid op Duitsland is nog lang gebleven          Vanaf circa 1906 is het Roswinkelerveen verveend      samengevoegd. Ook zijn hier nog enkele houtwallen
en wordt weerspiegeld in het landschap. De kaart          door middel van het enkel kanaal systeem (zie         c.q. bomenrijen aanwezig. De inplant van twee
van 1900 laat bijvoorbeeld zien dat de smalle             tekst bij grootschalige verveningen). Loodrecht       bosstroken wordt de kruisvorm van het dorp versterkt
strookverkaveling in het Munsterscheveld gedeeltelijk     op de Roswinkelerstraat bij het Stad werd het         ten koste van de oorspronkelijke H-vorm. In het dorp
aansloot bij de kavels in Duitland. Ook liepen er vanaf   Roswinkelerkanaal gegraven. Langs het kopeind van     is het Roswinkelerkanaal gedempt.
het Duitse grondgebied veel weggetjes richting het        het kanaal ontstond bebouwing zodat het dorp meer     Al met al is de oude ontginningsstructuur van
Munsterscheveld.                                          een kruisvorm heeft gekregen in vergelijking met de   Roswinkel is nog redelijk goed te herkennen,
                                                          oorspronkelijke H-vorm.                               ondanks dat het aan afleesbaarheid heeft ingeboet.
Tot op de dag van vandaag zijn er nog enkele              Ook is vooral het zuidwestelijke lint, de             Vooral het gebied tussen de Roswinkelerstraat en
(restanten van) weggetjes herkenbaar. Ook de              Roswinkelerstraat, verdicht en is het historische     Boetseweg kent deels nog de historische smalle
smalle strokenverkaveling is in het Munstersche Veld      complementaire bebouwingstructuur grotendeels         strokenverkaveling. Zowel de overgebleven als
tot op de dag van vandaag nog goed herkenbaar.            verdwenen. De bebouwing langs de Boetseweg            nieuwe aanplant van bomen(rijen) gecombineerd
Bovendien zorgen opgaande bosjes, al dan niet aan         is geleidelijk afgenomen ten gunste van de            met het privégroen zorgen voor een contrast tussen
Duitse zijde, en huizen op veenrestanten voor het zo      Roswinkelerstraat. Langs het Soerd is bebouwing       de beslotenheid van Roswinkel in een overig open
karakteristieke kleinschalige landschap in dit gebied.    ontstaan en sportvelden aangelegd.                    landschap van de Monden. De Roswinkeler esch is in
                                                                                                                visueel opzicht bij de grootschalige open ruimte van
Begin 19e eeuw kende het dorp twee                        Het smalle verkavelingspatroon is tussen de           de Monden gaan horen
bebouwingslinten met twee dwarsstraten, Het Stad          Boetseweg en de Roswinkelerstraat relatief
en het Soerd                                              intact gebleven, hoewel ook hier kavels zijn




Afb. 32 Roswinkel; groen lint in het landschap                                          Afb. 33 Houtwalrestanten tussen Boetseweg en Roswinkelerstraat
                                                                                                                                                                       89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>                                                                                                      Afb. 36 Archeologische reconstructie




     Afb. 34 Buitengebied kleinschalige veenontginingen   Afb. 35 Hondsrug                                                Bron; Archeologisch Bureauonderzoek, Emmen
     Hondsrug                                             Bron: Veenatlas, Ruimtelijke Waardenkaart
90
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>5.3 Gebied 15 Hondsrugzone                              Met uitzondering van het gebied ten zuidoosten van      Afb. 38 Kaart 1850
De kleinschalige veenontginningen die tot gebied        Barger-Oosterveld (Oosterbos) is vanaf de Hondrug
15 horen liggen allen op de overgang van de             goed zicht op lager gelegen voormalige venen. De
Hondsrug naar het veen. Sommige gebiedjes liggen        steilrand is hier nog zeer gaaf.
feitelijk op het zand, zoals bijvoorbeeld bij Barger-
Oosterveld en een klein gebiedje bij Weerdinge,         Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat
andere liggen geheel op het veen. Echter bij allen is   vanaf de Hondsrug meerdere veendijken en
sprake van kleinschalige ontginning en de overgang      –wegen richting het veen hebben gelopen. Ook, de
van Hondsrug naar veen. Om praktische redenen           gerestaureerde, Emmer Schans stamt uit de periode
is een ‘scherpe’ grens getrokken tussen klein- en       dat het veen vooral als militaire verdedigingslinie
grootschalig c.q. esdorpenlandschap. In de praktijk     werd gewaardeerd. Het beekdal van de (Ruiten/
zijn de grenzen natuurlijk geleidelijker.               Mussel) Aa bij Weerdinge was al voor 1850 in gebruik
                                                        als hooi- en weilanden. Een groot deel van dit gebied
                                                        is na 1900 grootschalig verveend (zie gebied 30). Het
                                                        restant bij Vledders is niet grootschalig verveend en
                                                        wordt dan ook tot de kleinschalige veenontginningen
                                                        van de Hondsrug gerekend. Vooral de relatief smalle
                                                        strookverkaveling is hier nog herkenbaar aanwezig.
                                                        Een gedeelte van het gebied maakt deel momenteel
                                                        deel uit van de PEHS

                                                        Al vanaf de Middeleeuwen is het veen vanaf de
                                                        randen zoals de Hondsrug in gebruik genomen voor
                                                        agrarische doeleinden en kleinschalige winning van
                                                        turf voor eigen gebruik. De Hottingeratlas uit 1773
                                                        – 1794 geeft enkele ontginningsactiviteiten weer.
                                                        Echter, waarschijnlijk waren de gebieden te klein
                                                        om weer te geven op latere topografische kaarten.
                                                        De kaart van 1850 geeft voor de Hondrugzone,
                                                        met uitzondering van de eerder genoemde
                                                        beekdalgronden van de Weerdinger landen, geen
                                                        ontginningsactiviteiten weer.
                                                        In 1900 was het gebied volop in ontginning. Hierbij
                                                        valt vooral het grote verschil in verkavelingpatronen
                                                        op. Ten noorden van de huidige Barger-
                                                        Oosterveld is sprake van een zeer smalle
                                                        strookverkaveling vanaf de Hondsrug richting
                                                        veen. Het betreft hier voornamelijk gebieden,
                                                        zoals het (delen van) Weerdinger Erfscheidenveen
                                                        en Emmer-Erfscheidenveen die al eerder van
                                                        de marke gescheiden waren. Zo is Weerdinger
Afb. 37 Detail Hottingeratlas 1773 - 1794; Hondsrug     Erfscheidenveen al in 1774 van de marke
ter hoogte van Angelslo
                                                                                                                                     91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>     Afb. 39 rond 1900 - 1910   Afb. 40 kaart 1955   Afb. 41 kaart 2005




92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>afgescheiden, terwijl het plan van de verdeling van    Mede hierdoor ontstond langs deze weg                     zowel oost- als westwaarts overging in veen.
de overige delen van de marke van Weerdinge in         (Emmerhoutstraat en Schansweg) een bebouwinglint          Vooral op het zandgedeelte (heide) was her en der
1849 door Gedeputeerde Staten zijn goedgekeurd         met kleine verveners en boeren.                           sprake van een zeer geaccidenteerd terrein. Dit
(Bron: Historische Vereniging Emmen). Een deel van     Dit lint is tot op de dag van vandaag nog aanwezig, zij   was met name het geval in het gebied waar nu de
deze gebieden is in een later stadium grootschalig     het dat het door de aanleg van de ringweg N391 aan        bebouwing is geconcentreerd en langs de huidige
verveend en wordt dan ook niet meer tot de             herkenbaarheid heeft ingeboet. Vanaf de weg zijn het      Klazienaveense Straat.
kleinschalige ontginningen gerekend.                   en der de lager gelegen voormalige veengronden nog        Het Barger-Oosterveld is vanaf circa 1870
                                                       zichtbaar. Vooral direct ten noorden van het huidige      bewoond, eerst door oorspronkelijke bewoners van
Al in 1900 liepen er langs delen van de rand van       Barger-Oosterveld is de smalle strookverkaveling tot      de zandgronden later ook de kleine zelfstandige
de Hondrug onverharde paden. In 1925 is gestart        op de dag van vandaag nog aanwezig. Ter hoogte            (Duitse) boeren uit het veen bij Barger-Compascuum.
met de aanleg van een klinkerweg vanaf Valthe via      van het Oosterbos is het landschap sterk verdicht.        Het vermelden waard is de bebouwing die rond
Weerdinge tot Barger Oosterveld. Deze was in 1933      Voordat het gebied bij Barger Oosterveld werd             1900 aanwezig was langs de huidige N862 richting
gereed.                                                ontgonnen was het gedeeltelijk (natte) heide dat          Klazienaveen.
                                                                                                                 Het betrof hier bebouwing van kleine verveners.
                                                                                                                 Hier was het veenpakket voldoende dik om het wat
                                                                                                                 systematischer te vervenen. Dit gebiedje hoort dan
                                                                                                                 ook tot het veenkoloniale gebied. Omdat het op de
                                                                                                                 overgang van zand naar veen lag is het niet door
                                                                                                                 middel van wijken verveend. Ook de verkaveling
                                                                                                                 is kleinschalig van karakter. Zoals gebruikelijk zijn
                                                                                                                 deze behuizingen na de vervening verdwenen.
                                                                                                                 Tegelijkertijd ontstond een lint, op het zand, langs de
                                                                                                                 Klazienaveense Straat.
                                                                                                                 Vanaf deze ontginningsas zijn de overige gronden
                                                                                                                 door middel van relatief smalle stroken ontgonnen.
                                                                                                                 Vanaf de Klazienaveense Straat liepen er zandpaden
                                                                                                                 richting het veld. Deze zijn na 1985 vrijwel geheel
                                                                                                                 verdwenen.

                                                                                                                 Tot op de dag van vandaag is het kleinschalige
                                                                                                                 karakter nog goed herkenbaar dankzij de
                                                                                                                 relatief smalle en onregelmatige verkaveling, de
                                                                                                                 bebouwingslinten met een mengeling van oud en
                                                                                                                 nieuw en de bochtige wegen.




Afb. 42 Kadastrale grenzen c.q. smalle strookverkaveling ten noorden Barger-Oosterveld
                                                                                                                                                                           93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>     Afb. 43 Nieuw-Dordrecht                                              Afb. 45 Bodemkaart

                                                                        Keileemrug




                                                              Bruin = zandgronden


                                                                Dikke zwarte lijn =
                                                                grens veenkoloniale
                                                                gebied




            Veldweg = grens met Barger-Oosterveld
                                                     Afb. 46 Kaart 1850




                                                    Rood kader =
                                                    Oosterveen


                                                    Grens Oosterveen =
                                                    nu N362



                                                    Beoogd maar nooit
                                                    aangelegd traject
                                                    kanaal


     Afb. 44 Buitengebied Nieuw-Dordrecht
94
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>5.4 Gebied 16 Nieuw-Dordrecht                            Al in de Steentijd was sprake van menselijke            moest worden gegraven of dat er op een afstand
Nieuw-Dordrecht ligt op de zuidoostelijke uitloper van   activiteit in de omgeving waar nu Nieuw-Dordrecht       van 5km maar liefst 3 sluizen moesten worden
de Hondsrug (zie bodemkaart). Deze zandrug (o.a.         ligt. Het meest opvallend is de houten weg die          gebouwd. De DVMKM was daartoe niet bereid en
Code Hn) was oorspronkelijk aan de oost-, zuid- en       in het veen tussen de huidige Veldweg en de             besloot tot een goedkopere oplossing namelijk een
westzijde omgeven door veen (Code V).                    Heerenstreek tot aan het Karrepad (het verlengde        sluis bij Westenesch. Het Smeulveen kon dan via een
Ten oosten van Vastenow en de                            van de Heerenstreek) is aangetroffen. Deze weg van      ‘omweg’ vanuit het zuiden worden bereikt. Het kanaal
Klazienaveensestraat ligt een voedselrijke keileemrug    ongeveer één kilometer dateert uit omstreeks 2600       door Nieuw-Dordrecht is dus niet aangelegd.
waarvan de (dikke) leemlaag tussen de 40cm en            v. Chr. en is daarmee de oudste (houten) weg van
120cm diep ligt. De keileemrug en de overgang            Nederland.                                              De 400m brede strook ten noorden van de kanaallinie
van de rug richting voormalig veen is tot op de dag      Hoewel al in de Steentijd sprake was van menselijk      (=strook tussen Herenstreek en Veldweg) werd
van vandaag nog zichtbaar. Vanaf de Veldweg is in        ingrijpen in het gebied, is voor het ontstaan van het   door de DVMKM in opstrekkende plaatsjes verdeeld
noordoostelijke richting het hoogteverschil van rond     huidige Nieuw-Dordrecht vooral ontwikkelingen van       waarop woningen voor de arbeiders en kleine
de 2 meter goed te zien. Bijzonder detail is dat ten     het omringende veen cruciaal geweest. Oorpronkelijk     boeren werden gebouwd. De bewoners van de
zuiden van de sportvelden nog een restant van één        behoorde Nieuw-Dordrecht en het veen zowel ten          huizen van de maatschappij waren werkzaam voor
van de twee dobbes aanwezig is. Op de bodemkaart         oosten als ten westen van het dorp toe aan de           deze onderneming of bewerkten veenpercelen die
zijn deze kleine ronde of ovale terreindepressies als    markegenoten van Noord- en Zuid-Barge.                  de maatschappij verhuurde ten behoeve van de
blauw gearceerde rondjes weergegeven.                                                                            boekweitteelt. De maatschappij handelde namelijk
                                                         Eind 1853 kocht de in Dordrecht opgerichte              ook in boekweit. Zo ontwikkelde zich langs de linie,
                                                         maatschappij De Drentsche Veen- en Middenkanaal         de verbindingsstrook tussen het Oosterveen en het
                                                         Maatschappij (DVMKM) zowel het veencomplex aan          Smeulveen, de nederzetting Nieuw-Dordrecht, ook
                                                         de westzijde, het ‘Oosterveen’, als een complex aan     wel Heeren Dordt genoemd. Hoewel het kanaal nooit
                                                         de oostzijde van het dorp, het ‘Smeulveen’ van de       is gegraven is tot op de dag van vandaag het profiel
                                                         markegenoten. In 1852 hadden de initiatiefnemers        van de Oranjedorpstraat en de Herenstreek zo breed
                                                         van de DVMKM al een concessie gekregen tot het          dat het lijkt alsof er in het verleden een kanaal heeft
                                                         graven van een kanaal, bij de opening Oranjekanaal      gelegen.
                                                         gedoopt. Het was de bedoeling dat het Oranjekanaal
                                                         langs het Oosterveen zou lopen, terwijl vanuit het      Naast de verkoop van de strook Heeren Dordt aan
                                                         kanaal, via Nieuw Dordrecht, een zijtak naar het        DVMKM werd ook een noordwest – zuidoost gelegen
                                                         Smeulveen zou worden gegraven. Als vergoeding           strook onder de markegenoten verdeeld. Op 27
                                                         voor het graven van het kanaal en de aanleg van         augustus 1856 werd de strook die op een zandrug
                                                         een weg stonden de markegenoten een strook grond        tussen het Oosterveen en Smeulveen lag onder de
                                                         ter breedte van 40m af aan de DVMKM, vroeger de         Barger boeren in plaatsjes verdeeld. Het betrof een
                                                         kanaallinie genoemd, alsmede een strook grond van       zand- en veengebied van ongeveer 225ha groot
                                                         400m breed.                                             dat door zijn geringe dikte niet voor grootschalige
                                                                                                                 vervening in aanmerking kwam (Bron; J.J. Brands,
                                                         In 1858 was de aanleg van het kanaal gevorderd tot      Waar eens de boekweit bloeide). Dit was het officiële
                                                         het huidige Oranjedorp. Het bleek echter dat alleen     begin van Vastenow, ook wel Boeren Dordt genoemd.
                                                         het Oosterveen geschikt was om op het kanaal te         Al voor de verdeling liep er een pad door het gebied
                                                         draineren. Het Smeulveen had namelijk een veel          dat slingerde door het landschap. Bij de verdeling
                                                         lagere ondergrond dan verwacht en dat vereiste dus      werd Vastenow rechtgetrokken en kwam de weg
                                                         ook een veel lager kanaalpeil. Dit zou betekenen        loodrecht op Heeren Dordt te staan. Echter, al vòòr
Afb. 47 Veenweg, Bron: J.J. Brands; Waar eens de         dat er of een dieper en dus nog kostbaarder kanaal      de verdeling hadden enkele inwoners al een kleine
boeweit bloeide.
                                                                                                                                                                           95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>     Afb. 48 Kaart 1912   Afb. 49 Kaart 1930   Afb. 50 Kaart 1955


     Afb. 51 Kaart 1965   Afb. 52 Kaart 1975   Afb. 53 Kaart 2005




96
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>woning gebouwd langs het slingerende pad. Dit is de   strookverkaveling langs de Vastenow, en dan met         groenstrook langs de Oranjedorpstraat. Alle linten
reden dat er tot op de dag van vandaag nog enkele     name in het zuidelijke deel, tot op de dag van          hadden een groen karakter, niet alleen dankzij de
woningen ver van de straat af staan.                  vandaag nog goed herkenbaar.                            wegbegeleidende bomenrij(en) maar ook door de
De eerste bewoners langs Vastenow waren                                                                       erfbeplanting.
vaak knechten van de Barger boeren die de             De historische bebouwingstructuur is in vergelijking    In de periode 1965 – 1975 is ook het landschap ten
verdeelde plaatsen huurden en er boekweit en later    met veel andere dorpen nog goed herkenbaar.             oosten van het dorp sterk verdicht door de aanleg
aardappelen, rogge en zwarte haver op verbouwden.     In de eerste jaren ontwikkelde het dorp zich vrij       van het Oosterbos.
Her en der was de grond ook als weide in gebruik.     snel. In 1856 had het dorp 150 inwoners. In 1859
In het veen achter hun percelen werd huisbrandturf    was dit aantal meer dan verdubbeld tot 311. Deze        In het kader van de Vaarverbinding Erica – Ter Apel
gestoken. Doordat de kanalisatie en vervening bij     ontwikkeling zette echter niet door en de bebouwing     is er een nieuwe, bevaarbare, waterweg vanaf het
Nieuw-Dordrecht niet plaatsvond, bleef het lang een   bestond lange tijd uit linten langs de huidige          Oranjekanaal naar het Oosterbos (bij de ‘knik’)
nederzetting van kleine landbouwers.                  Oranjedorpstraat, Herenstreek, Vastenow en in           gepland. Deze nieuwe vaarweg zal de huidige
                                                      mindere mate de Klazienaveensestraat. Vooral            kavelgrenzen volgen.
Oorspronkelijk was er dus een onderscheid tussen      aan de zuidzijde van de Oranjedorpstraat vond           Hoewel het landschap rondom Nieuw-Dordrecht in
Nieuw-Dordrecht (Heeren Dordt) en Vastenow.           verdichting van het lint plaats.                        de loop der tijd is veranderd, is de karakteristieke
Tot Vastenow rekende men het huidige Vastenow                                                                 ontginningsvorm en begrenzing behouden. In 1900
en alles wat in zuidoostelijke en zuidwestelijke      Pas na WOII wordt de eerste dorpsuitbreiding achter     was het huidige Nieuw-Dordrecht een groen ‘eiland’
richting lag. Onder Nieuw-Dordrecht verstond men      de historische linten gerealiseerd. Tot op de dag van   op de zandrug in een verder open veenlandschap.
de Oranjedorpstraat, de Heerenstraat aan beide        vandaag heeft er geen woningbouw plaatsgevonden         Hoewel door de aanleg van het Oosterbos de
zijden en alles wat daar ten oosten van lag. (Bron:   achter de linten aan de oostzijde van zowel Vastenow    oostzijde van dit ‘eiland’ is verdicht, is de zo
J. Brands, Waar eens de boekweit bloeide). Ten        als de Klazienaveensestraat.                            karakteristieke ontginningslijn, de ‘knik’, tot op de
noorden van de begraafplaats c.q. Veldweg lag         De beplanting was oorspronkelijk geconcentreerd         dag van vandaag nog goed herkenbaar. Ten westen
het Oosterveld. Het Oosterveld kent dan ook een       langs de historische wegen Vastenow,                    van het dorp is het voormalige open veengebied, het
andere verkavelingsrichting als de toenmalige         Klazienaveensestraat, Herenstreek en                    Oosterveen, getransformeerd tot het bedrijventerrein
Heeren Dordt De smalle strookverkaveling van          Oranjedorpstraat. Tot 1935 kende ook een deel van       Bargermeer en het in aanleg zijnde bedrijvenpark
het voormalige Heeren Dordt is vooral na 1975         de Herenstreek een brede groenstrook met twee           A37. Het zandpad op de voormalige oostgrens van
vrijwel geheel verdwenen. Daarentegen is de smalle    wegen. Deze was vergelijkbaar met de huidige            het Oosterveen is nu de provinciale weg N862.




                                                                                                                                                                      97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>     Afb. 54 Barger-Erfscheidenveen e.o.   Afb. 55 Buitengebied
                                                                                                   Afb. 56 Archeologische
                                                                                                   reconstructie




                                                                                                   Bron: Archeologisch
                                                                                                   Bureauonderzoek
                                                                                                   Emmen




                                                            Dikke zwarte lijn
                                                            net streepjes =
                                                            grens veenkoloniale
                                                            gebied

                                                             Zandgronden




                                                                                  Boerdijk




                                                                               Oude Gemeente-
                                                                               grens



                                                          Afb. 57 Bodemkaart                 Afb. 58 Kaart 1850
98
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>5.5 Gebied 17 Barger-Erfscheidenveen en                  voor 1850 hun gemeenschappelijke gronden              genoemd. Het merendeel van deze petgaten lagen
omgeving                                                 verdeeld en de ontginning van het Ermerveen           in de huidige Gemeente Coevorden. De kaart van
Al ver voor de veenontginningen was in het gebied        stamt al uit de periode voordat de grootschalige      1900 laat in het meest westelijke gedeelte van
sprake menselijke activiteit. Rond 1688 is de            hoogveenontginningen aanvingen. Het Ermerveen         Gebied 17 ook dergelijke petgaten zien. Hier lagen
strategisch militaire dijk, de Heeren- of Leidijk,       is door de boereneigenaren verdeeld in lange smalle   ook madeveengronden. Een gedeelte van dit gebied,
van Den Hool via Veenoord, Den Oever, Foxel              percelen, waarbij het veen vanuit het noorden door    De Kuilen genaamd, is met bos aangeplant. Het
naar uiteindelijk Bourtange aangelegd. Deze dijk         de boeren zelf is ontgonnen. Ten noorden van          deel tussen de A37 en Verlengde Hoogeveensche
werd tevens gebruikt als weg. In 1850 werd deze          de latere Verlengde Hoogeveensche Vaart lagen         vaart kent nog steeds de zo karakteristieke smalle
verdedigingslinie officieel opgeheven. De diagonaal      madeveengronden, dit zijn (laag)veengronden in        strookverkaveling. Ten westen van de Boerdijk
lopende huidige weg Herendijk is nog een restant         pleistocene beekdalen en behoren bodemkundig dus      hebben tot in de jaren tachtig de vloeivelden van
van deze dijk. Het is tegelijkertijd een deel van de     niet tot het veenkoloniale gebied (zie code aV.. op   de van de in 1909 opgerichte aardappelmeelfabriek
zuidgrens van het gebied.                                de bodemkaart). Voor turfwinning zijn deze gronden    gelegen.
                                                         van matige kwaliteit. De boeren van Erm hebben
De kaart van 1850 geeft eveneens de Boerdijk weer.       een gedeelte van het Ermerveen vergraven door         Het gebiedje dat tussen de Boerdijk en de voormalige
Deze liep vanaf de Heerendijk, even voor de kruising     middel van natte vervening, waarbij langgerekte       gemeentegrens lag is ontgonnen vanuit de Boerdijk.
van de toenmalige gemeentegrens Sleen – Emmen,           veenputten ontstonden, ook wel pet- of trekgaten      Vanaf de Boerdijk liepen er verschillende paden
in noordwestelijke richting naar Erm. Over de Boerdijk                                                         tot over de oude gemeentegrens. Bijzonder is
liep in 1904 de stoomtram van Nieuw-Amsterdam                                                                  het buurtje dat nu Ermerveen wordt genoemd
naar Sleen. Rond 1900 is ook de aansluiting op het                                                             (bij ’t Zandheugtien). Dit buurtschapje lag al in
spoorwegennet gerealiseerd.                                                                                    1900 in twee gemeentes. Dit buurtschapje heeft
                                                                                                               tot op de dag van vandaag nog steeds de losse
Hoewel de eerste kleinschalige ontginningen van                                                                bebouwingstructuur die zo karakteristiek is voor een
dit gebied al aanvingen voor 1850, is het merendeel                                                            zanddorp. Datzelfde geldt min of meer ook voor de
verveend na deze datum.                                                                                        structuur van het buurtschapje direct ten noorden
De historische ontwikkelingen in het gebied is                                                                 van de huidige A37 en ten westen van de huidige
beïnvloed door de aardkundige ondergrond, de                                                                   Wilhelmsweg. De oost – west gerichte verkaveling
markeverdeling van het veengebied en daarmee                                                                   vanaf de Boerdijk tot Ermerveen is nog herkenbaar.
de wijze waarop de verschillende markes het veen
hebben ontgonnen c.q. verkocht.                                                                                Direct ten noorden van het buurtschap Wilhelmsoord
                                                                                                               c.q. de weg Oude Willem ligt de grens van het
Hoewel het gehele gebied tot het veenkoloniale                                                                 veenkoloniale gebied (zie bodemkaart). Het
gebied behoort, ligt het merendeel op een zandrug                                                              vormde in het verleden eveneens de noordgrens
(bruin op de bodemkaart). Dit verklaart mede dat het                                                           van het Barger Erfscheidenveen. Het Barger-
gebied zonder wijken is ontgonnen. Ook de naam                                                                 Erfscheidenveen was door de boeren van Noord- en
’t Zandheugtien bij Ermerveen verwijst naar deze                                                               Zuid-Barge al in 1840 in smalle stroken verdeeld
ondergrond.                                                                                                    (zie kaart 1900). Dat gedeelte van het Barger-
Het gebied lag oorspronkelijk gedeeltelijk in de                                                               Erfscheidenveen dat op de zandrug lag, is verveend
marke van Erm (Gemeente Sleen) en gedeeltelijk                                                                 door middel smalle stroken zonder wijken. Het
in de marke van Noord- en Zuid-Barge (Gemeente                                                                 overige, zuidoostelijke gedeelte, is na de aanleg
Emmen).                                                                                                        van de Verlengde Hoogeveensche Vaart verveend
                                                                                                               door middel van een bloksysteem met wijken. De
De boeren van de marke van Erm hadden al                 Afb. 59                                               huidige Bumawijk vormt hier de grens tussen het
                                                         Paarse lijn = voormalige marke- en gemeentegrens
                                                                                                                                                                      99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>      Afb. 60         Afb. 61
      Kaart 1910   Kaart 1930




      Afb. 62         Afb. 63
      Kaart 1965   Kaart 1985
100
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>kleinschalige en grootschalige veenontginningen. De         periode 1975 – 1985 verdwenen. De Scheidingsweg        Na de aanleg van de hoger gelegen A37 in de
Erfscheidenweg, de naam zegt het al, is de zuidgrens        en Zijweg zijn de enige restanten uit de tijd van de   periode 1975 – 1985 is het Barger-Erfscheidenveen
van het Barger-Erfscheidenveen c.q. kleinschalige           ontginning. De bebouwingstructuur is tot op de dag     in visueel opzicht afgeschermd van Nieuw-
ontginningen. Het Barger-Erfscheidenveen is vanuit          van vandaag nog zeer goed aanwezig, terwijl de         Amsterdam/Veenoord. Ondanks de aanleg van de
zowel het noorden (Wilhelmsoord) als zuiden                 verkaveling nog goed herkenbaar is. In de 2e helft     A37 heeft het gebied door de aanwezige verkaveling-
(Barger-Erfscheidenveen) verveend en ontgonnen.             van de vorige eeuw zijn met name (delen van) de        bebouwing- en groenstructuur zijn kleinschalige
Karakteristiek is de smalle strookverkaveling en de         Wilhelmweg, Scheidingsweg, Erfscheidenweg en de        karakter behouden.
bebouwinglintjes langs de wegen en her en der in het        weg bij Ermerveen bomen aangeplant. Deze zorgen
veld. Wel zijn vrijwel alle paden richting het veld in de   heden ten dage voor een lommerrijk beeld.




                                                                 Afb. 64
                                                                 Kaart 2005           Afb. 65 Kadastrale grenzen in 2010
                                                                                                                                                                         101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>      Afb. 67 Bodemkaart                                Afb. 68 kaart 1910   Afb. 69 kaart 1935
                           Grens veenkoloniale gebied




      Afb. 70 kaart 1955                                Afb. 71 kaart 1985   Afb. 72 kaart 2005




102
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>5.6 Gebied 18 Klazienveen-zuid                           voormalige 9e blok, een gedeelte van het 10e blok       gebied een kleinschalig karakter gekregen.
                                                         en de westelijke helft van het 8e van het Barger-       In het gebied bestaan nog veenrestanten, zowel
                                                         Oostrerveen (zie kaarten 1935 en 1954). Omdat een       ‘vergeten’ hoekjes als stukken die nog moeten
                                                         gedeelte van het voormalige 9e blok niet of slechts     worden afgegraven. Hier is nog de zogenoemde
                                                         gedeeltelijk is ontgonnen wordt het niet tot het        bovenveencultuur te vinden, een cultuur waar
                                                         veenkoloniale gebied gerekend.                          landbouw op het veen werd bedreven. De
                                                                                                                 kleinschalige verkaveling is tot op de dag van
                                                         Gebied 18 is echter anders dan de omringende            vandaag nog herkenbaar en er is nogal wat variatie in
                                                         blokken ontgonnen namelijk door middel van              de hoogteligging. Plukjes groen, opslag van els, berk
Afb. 66 Klazienaveen-zuid en buitengebied                het bloksysteem zonder wijken. Dit systeem is           etc op veenrestanten vallen hier op.
                                                         karakteristiek voor gebieden waar de zandtangen
Klazienaveen ligt op een uitloper van de Hondsrug        van de Hondsrug onder het veen lagen. Gegeven           Volgens het rapport Landschapsonderzoek Emmen
dat bedekt was met veen en mede door deze                deze ondergrond was hier wijkaanleg niet rendabel.      (pag. 46) is vooral het gedeelte Boerengalop
ondergrond is het veen rondom het dorp door middel       In plaatst van een wijk te graven is er een hoofdweg,   – Veenhoeksweg in cultuur historisch opzicht
van verschillende systemen ontgonnen. Hierdoor zijn      de Dordse Dijk, loodrecht op het kanaal aangelegd.      waardevol omdat het bloksysteem zonder wijken hier
er ook verschillen ontstaan in de schaal en inrichting   Loodrecht op de Dordse Dijk zijn vervolgens             nog goed herkenbaar is.
van de landschappen rondom het dorp.                     weggetjes aangelegd en is het veen al dan niet of
                                                         gedeeltelijk ontgonnen. De turf werd hier over smalle   De bebouwing stond en staat nog steeds
Gebied 18 is ontgonnen in de periode van de              weggetjes vervoerd. Weggetjes zoals Smalle Gang,        voornamelijk langs de Dordse Dijk en de Derksweg
grootschalige ontginningen. Het gebied maakte            Boerengalop en Broekweg dateren nog uit de tijd van     en een gedeelte van de Veenhoeksweg. In het
dan ook deel uit van de systematische indeling           de vervening. Mede door het verdeelde eigendom is       gebied tussen deze wegen stonden en staan enkele
van het veen in blokken. Gebied 18 bestaat uit het       het veen niet systematisch ontgonnen en heeft het       behuizingen. De bebouwingstructuur is evenals de
                                                                                                                 wegen- en kavelstructuur dus nog gaaf aanwezig.
                                                                                                                 Sommige behuizingen staan nog steeds herkenbaar
                                                                                                                 op veenrestanten.
                                                                                                                 In de eerste helft van de vorige eeuw overheerste
                                                                                                                 het privégroen bij de bebouwing het beeld. In de
                                                                                                                 periode 1955 – 1965 zijn bomen langs de Dordse
                                                                                                                 Dijk aangeplant en in de periode 1965 – 1975 langs
                                                                                                                 de Derksweg. Het gebiedje direct ten noorden van
                                                                                                                 de Veenhoeksweg is pas laat ontgonnen en heeft
                                                                                                                 in toenemende mate houtopstanden gekregen.
                                                                                                                 Dit gebiedje wordt nu vooral voor recreatieve
                                                                                                                 doeleinden gebruikt (o.a. ijsbaan). Vooral na 1985
                                                                                                                 zijn er bosstroken in het gebied geplant waardoor
                                                                                                                 er verdichting heeft plaatsgevonden. Ook zijn
                                                                                                                 er bomenrijen langs de, historisch onbeplante,
                                                                                                                 weggetjes zoals Boerengalop en Smalle Gang
                                                                                                                 geplant.
                                                                                  Afb. 73 Kleinschalig
                                                                                                                 De visuele karakteristieken, te weten de
                                                                                  landschap met plukjes
                                                                                                                 kleinschaligheid en het zicht op het aanwezige reliëf
                                                                                  groen, hoogteverschillen
                                                                                                                 is tot op de dag van vandaag goed herkenbaar.
                                                                                  door veenrestanten
                                                                                                                                                                         103
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>                                                                                               Afb. 76 Mar-
                                                                                               kegrenzen
                                                                                               rond 1850




      Afb. 74 Nieuw-Amsterdam en omgeving   Afb. 75 Nieuw-Amsterdam en omgeving buitengebied   Bron: Archeologisch Bureauonderzoek Emmen


      Afb. 77 Bodemkaart                                                             Afb. 78 Kaart 1904: Verschillende soorten veenontginingen




                                                      Dekzandrug




104
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>5.7 Gebied 19 Nieuw-Amsterdam en omgeving                de latere Verlengde Hoogeveensche Vaart lagen          zuidoostelijk gelegen venen. Van de markegenoten
Al ver voor de veenontginningen was op de plaats         madeveengronden, dit zijn (laag)veengronden in         van Noord- en Zuid-Barge werden twee stroken ten
waar later Nieuw Amsterdam- Veenoord zou                 pleistocene beekdalen en behoren bodemkundig dus       behoeve van de aanleg van het kanaal en een zijtak
ontstaan sprake menselijke activiteit. Rond 1688 is      niet tot het veenkoloniale gebied. Voor turfwinning    gekocht.
de strategisch militaire dijk, de Heeren- of Leidijk,    zijn deze gronden van matige kwaliteit.                In 1857 werd begonnen met het verlengen van
van Den Hool via Veenoord, Den Oever, Foxel                                                                     het kanaal en in 1860 werd de grens tussen de
naar uiteindelijk Bourtange aangelegd. Deze dijk         Ten zuiden van de latere Verlengde Hoogeveensche       gemeentes Sleen en Emmen (is grens marke van
werd tevens gebruikt als weg. In 1850 werd deze          Vaart was het veen van betere kwaliteit. De boeren     Erm en de marke van Noord- en Zuid-Barge) bereikt.
verdedigingslinie officieel opgeheven. De huidige weg    van Erm hebben het Ermerveen vergraven door            Het verlengen van het kanaal had tot gevolg dat
Herendijk ten noordoosten van het dorp (gebied 17)       middel van natte vervening (baggeren), waarbij         kanaalgravers, ook wel polderjongens genoemd, zich
is nog een restant van deze militaire dijk. Ten zuiden   langgerekte veenputten, petgaten, ontstonden.          vestigden in Veenoord (oord in het veen). Op de kaart
van de Verlengde Hoogeveensche Vaart is de dijk          Het uitgebaggerde veen werd te drogen gelegd op        van 1861 wordt Veenoord reeds genoemd.
niet meer herkenbaar.                                    legakkers, smalle stroken land tussen de petgaten.
                                                         De gegraven gaten liepen vervolgens vol water,         In 1850 werd ook de Drentsche Landontginnings
De historische ontwikkeling van het landschap en het     groeiden dicht met waterplanten waardoor opnieuw       Maatschappij (DLM) opgericht door een groep van
dorp is sterk beïnvloed door de markeverdeling van       veenvorming kon plaatsvinden. Het Ermerveen is         kapitaalkrachtige Amsterdammers. Op 28 juni 1851
het veengebied en de wijze waarop de verschillende       op deze wijze tot aan de grens met de marke van        kocht de DLM een strook veen van 2256ha. van
markes het veen hebben ontgonnen c.q. verkocht.          Dalen verveend. Al in 1910 was de vervening vrijwel    de markegenoten van Noord- en Zuid-Barge en
Deze verschillen manieren van ontginnen                  voltooid. Na de vervening is een gedeelte bebost.      noemden dit het Amsterdamsche Veld. De strook
hangt samen met de verschillen in de aard- en                                                                   liep tot Duitsland. De zuidgrens was de grens met
bodemkundige ondergrond alsmede de verschillen in        Hoewel niet meer zo smal als voorheen, is tot op       de gemeente Schoonebeek. Op de noordgrens van
eigendom.                                                de dag van vandaag de relatief smalle noordwest        het Amsterdamsche Veld werd een scheidingsloot
                                                         – zuidoost gerichte strookverkaveling hier nog         gegraven, de Amsterdamsche Raai. Op veel kaarten
Het huidige Nieuw-Amsterdam – Veenoord lag               zichtbaar. Door verdere bebossing is landschap         wordt deze weergegeven als de Noordersloot. Deze
oorspronkelijk op het grensvlak van vier markes;         in de loop van de vorige eeuw wat meer verdicht.       noordgrens begint op de zuidwestelijke weggrens
de marke van Erm aan de westkant van het dorp,           Karakteristiek is ook het relatief grote aandeel van   van de Zwarteweg en loopt in het verlengde hiervan
de marke van Dalen ten zuidwesten, de marke van          weidegronden, een landgebruik dat kenmerkend is        oostwaarts. Op de westkant van het Amsterdamsche
Schoonebeek ten zuiden en de marke van Noord- en         voor (zeer) natte omstandigheden.                      Veld zou een nieuw dorp, Nieuw Amsterdam,
Zuid-Barge ten oosten en noordoosten van het dorp.                                                              worden gebouwd. In 1852 begon de DLM dan ook
Vooral de ontwikkelingen van de marke van Erm en         Belangrijk is de markewet van 1886 die officieel       met de inrichting van het westelijke deel van hun
van Noord- en Zuid-Barge zijn van belang                 verandering bracht in het oude markesysteem van        bezit. Langs de grens met marke van Erm werd een
                                                         gemeenschappelijk bezit. Veel gebieden waren al        zandweg aangelegd, de huidige Schooldijk, en in
De boeren van de marke van Erm hadden al voor            echter eerder verdeeld. Voor de marke van Noord-       het verlengde daarvan de Dennenakkerweg tot aan
1850 hun gemeenschappelijke gronden verdeeld en          en Zuid-Barge betekende dit dat ook de uitgestrekte    de grens met de gemeente Dalen. Ook werden nog
de ontginning van het Ermerveen ten westen van het       venen werden verdeeld, verpacht of verkocht.           twee zandwegen, de 3e en 4e weg, evenwijdig aan de
dorp stamt al uit de periode voor de grootschalige       In dezelfde periode nam de belangstelling voor         gemeentegrenzen aangelegd.
hoogveenontginningen. Het Ermerveen is door de           het ontsluiten van deze uitgestrekte venen voor
boereneigenaren verdeeld in lange smalle percelen,       grootschalige ontginningen toe.                        Nadat in 1851 het Amsterdamsche Veld door DLM
waarbij het veen door de boeren zelf is ontgonnen        In 1850 werd dan ook de Drentsche Kanaal               was gekocht, werden ook de gronden van de
(zie kaart 1904). In het gebied waar later Veenoord      Maatschappij (DKM) opgericht. Deze had als doel het    Ermerboeren langs de gemeentegrens erg gewild
zou ontstaan hebben de Ermerboeren het veen              reeds bestaande deel van de Hoogeveensche Vaart        bij vooral kleine investeerders. De twee lange
vanuit het noorden ontgonnen. Ten noorden van            te verbeteren en het kanaal te verlengen richting de   stroken ten westen van de Schooldijk werden al

                                                                                                                                                                        105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>      Afb. 79 Situatie 1904                                                                 Afb. 80 Situatie 1904 geprojecteerd op de topografische kaart van 2005

                  Blauwe lijnen; grenzen                         Rode lijn: grens Amster-
                  markes                                         damsche Veld



                                                  Paarse lijn; grens Barger-Erfschei-
                                                  denveen




      Bron o.a. J. Post; Historie Nieuw Amsterdam Veenoord en Zandpol
106
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>snel in kleinere stukken verdeeld en verkocht. Ook        aangelegde 3e en 4e weg werd vervangen door een          Vaartweg, de Zijtak en Zwarteweg vele duizenden
werd de Middenweg en Nieuwe Weg (toen Dooddijk            andere ontsluitingsweg, de latere Vaartweg. De           bomen, met name eik, beuk en den. Op de kaart van
genaamd) aangelegd.                                       bebouwing ontwikkelde zich langs Zijtak.                 1904 zijn deze duidelijk weergegeven. In de periode
Niet alleen op de kaart van 1904 maar ook heden                                                                    1900 – 1935 zijn deze bomen weer verdwenen.
ten dage zijn deze stroken nog duidelijk herkenbaar.      In 1998 is Veenoord naar aanleiding van de               In de periode 1882 – 1884 is het Stieltjeskanaal vanaf
Vooral de huidige verkaveling van Gebied 19 heeft         gemeentelijke herinrichting tot de gemeente Emmen        Coevorden naar Zijtak aangelegd. Het Stieltjeskanaal
nog dezelfde structuur uit de begintijd van het dorp.     gaan behoren en zijn beide dorpen officieel één dorp.    is in de periode 1968 – 1978 verbreedt en verdiept
Hier is dus sprake van een kleinschalig landschap         Tot op de dag van vandaag is de bebouwingstructuur       en is er een nieuw gedeelte gegraven ten oosten van
met lintbebouwing.                                        in het gebied nog goed herkenbaar. De bebouwing          Zijtak.
                                                          staat nog steeds langs historische wegen en              De groenstructuur van het gebied bestaat uit
De Drentsche Landontginnings Maatschappij was             kavelgrenzen. Wel zijn er in de 2e helft van de vorige   bomenrijen langs historische ontginningswegen
voor de ontginning van het Amsterdamsche Veld             gebouwen (schuren) geplaatst waarvan de schaal           en kavelgrenzen. In het dorp zelf zijn ook andere
feitelijk afhankelijk van de aanleg van Zijtak. In 1862   en omvang aanzienlijk groter was dan historische         groenstructuren te vinden.
was de aanleg van Zijtak voltooid. Nadat Zijtak het       karakteristieke bebouwing van kleinere omvang.           In visueel opzicht is nog steeds sprake van een
Amsterdamsche Veld had bereikt heeft de DLM ook                                                                    kleinschalig landschap met korte zichtlijnen en relatief
de inrichting van het gebied aangepast. De eerder         Vanaf 1861 is in fases het Dommerskanaal in              smalle verkaveling.
                                                          oostelijke richting in het Amsterdamsche Veld door
                                                          DLM aangelegd. In de eerste decennia werd weinig
                                                          verveend in het Amsterdamsche Veld. Pas na 1873
                                                          kwam daar verandering in. In dat jaar ging de tot
                                                          dan toe in firmaverband gedreven DLM over in een
                                                          NV. Was de firma een beleggings (onroerend goed)
                                                          maatschappij, de NV werd een veenmaatschappij
                                                          met vervening als doel. Administrateur werd Louis
                                                          Dommers die in 1874 het gereed gekomen huis ‘Le
                                                          Paix’ (vernoemd naar zijn moeder) betrok. Dommers
                                                          plantte in de loop der jaren in het gebied tussen de




                                                          Zwarte lijnen: Wegen uit 1904 die nog steeds in ge-
                                                          bruik zijn als weg.



                                                          Rode lijnen: Kavelgrenzen uit 1904 die nu in gebruik
                                                          zijn als weg.



Afb. 81 Historische wegen- en kavelstructuur in 2005                                                               Afb. 82 Bomenrijen langs historische wegen
                                                                                                                                                                              107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>      Afb. 1 Grootschalige veenontginningen   Afb. 2 Gebieden grootschalige veenontginningen
          Dubbel kanaal                           Dubbel kanaal
          Enkel kanaal                            Enkel kanaal
          Enkel kanaal met kruisdiepen            Enkel kanaal met kruisdiepen
          Blok systeem met wijken                 Blok systeem met wijken
          Deels c.q. anders ontgonnen             Deels c.q. anders ontgonnen
                                                  Natuurgebieden




108
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>6. De grootschalige veenontginningen                       aangelegd. De andere mogelijkheid was het kanaal          De huisbrandturf, voor het koken en verwarmen
                                                           vanaf Erica recht door te trekken richting Duitsland      van huizen, heeft het langer, tot na de Tweede
De planmatige, grootschalige hoogveenontginningen          (zie ook gebied 29).                                      Wereldoorlog, volgehouden. De huisbrandturf werd
kwamen na 1850 maar vooral na 1870 op gang. De             Al in de 2e helft van de 19e eeuw verdrong steenkool      vooral in de drie noordelijke provincies afgezet. Ook
verveningen van Zuidoost Drenthe zijn, in de tijd,         geleidelijk turf als brandstof.                           hier delfde de turf uiteindelijk het onderspit voor
de laatste grootschalige hoogveenontginningen van          Voor WOI (rond 1910) waren de volgende industrieën        brandstoffen zoals gas.
Nederland. Ter vergelijking, de 1e en 2e Exloërmond        de belangrijkste afnemers van fabrieksturf; steen-        Het enige grote bedrijf dat nog gebruik maakt van turf
in de provincie Groningen waren al in 1829                 , dakpannen- en kalkfabrieken, de papier- en              is Norit (Purit) dat van turf actieve kool maakt. Actieve
aangelegd.                                                 strokartonindustrie en de aardappelmeelindustrie.         kool wordt voornamelijk gebruikt voor filtering- en
                                                           In de Eerste Wereldoorlog was er nog een opleving         zuiveringprocessen.
Het hoogveengebied van de Gemeente Emmen                   maar vlak erna viel de afzet van turf naar fabrieken
is vanaf drie hoofdrichtingen aan snee gebracht;           al weg. Factoren die ertoe leidden dat steenkool          In landschappelijk opzicht zijn de grootschalige
vanuit het noorden als voortzetting van de                 turf als fabrieksbrandstof verdrong waren gelegen         hoogveenontginningen een hiërarchisch
Groninger veenkoloniën, vanuit het westen door             in het product zelf, het productieproces en het           ruimtelijk stelsel van lineaire lijnen en regelmatige
het doortrekken van de Hoogeveensche Vaart en              transport. Zo geeft fabrieksturf slechts de helft van     verkavelingen met hoofdkanalen met hoofdwegen
vanuit het noordwesten via het Oranjekanaal. Het           de verbrandingswarmte van steenkool, is turf een          als ontginningsassen met dwars daarop kleinere
Oranjekanaal zou oorspronkelijk via Nieuw-Dordrecht        volumineus product dat veel opslagruimte vraagt           waterwegen. In tegenstelling tot de zanddorpen is
naar het Smeulveen worden aangelegd. Door                  en geeft het zeer veel as dat weer moet worden            het een ontworpen landschap waarbij in het plan
een tegenvallende ondergrond, namelijk te grote            verwijderd. Ook is de turfproductie erg afhankelijk       van aanleg al veel werd bepaald werd over de
hoogteverschillen, is de bestaande route gekozen.          van het weer en heeft het kenmerken van een               toekomstige dorpsvorm en indeling.
Over het traject van de Verlengde Hoogeveensche            varkenscyclus. Tijdens de crisis in de jaren dertig was   De vervening is in veel gevallen doorgegaan totdat
Vaart is lange tijd strijd gevoerd tussen concurrerende    door gebrek aan steenkool nog een opleving, zij het       het veen volledig is afgegraven. De apart bewaarde
maatschappijen. Uiteindelijk is het bestaande traject      van korte duur.                                           veenbovenlaag werd met de zandige ondergrond
                                                                                                                     vermengd en de gronden geëgaliseerd. Vervolgens
Afb. 3 Uitbreiding kanalen- en wijkenstelsel                                                                         zijn de gronden in gebruik genomen voor agrarische
                                                                                                                     doeleinden.
                                                                                                                     In het algemeen is het landschap van de
                                                                                                                     grootschalige hoogveenontginningen een
                                                                                                                     monumentaal landschap met robuuste open ruimtes,
                                                                                                                     lange zichtlijnen en monumentale kanaal- en
                                                                                                                     laanbeplanting.
                                                                                                                     De Ruimtelijke Waardenkaart (RWK) benoemt deze
                                                                                                                     ruimtelijke en visuele aspecten.

                                                                                                                     Evenals elders kende ook de Gemeente Emmen
                                                                                                                     meerdere grootschalige veenkoloniën. Deze
                                                                                                                     koloniën zijn, afhankelijk van de tijdsperiode en de
                                                                                                                     aardkundige ondergrond, volgens verschillende
                                                                                                                     systemen ontgonnen. Ieder ontginningssysteem
                                                                                                                     heeft dan ook eigen karakteristieken. Zo had het
                                                                                                                     dubbel kanaal systeem ook als doel het stichten
                                                                                                                     van een nederzetting tussen de beide kanalen,
Bron; Landschapsonderzoek Emmen, Dienst Gemeentewerken Emmen
                                                                                                                                                                                 109
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>      Afb. 4 Historische kanalen- en wijkenstructuur   Afb. 5 Gedempte kanalen- en wijken (stippellijn)
                                                              in historische kanalen- en wijkenstruc
                                                              tuur




110
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>terwijl het enkel kanaal dit doel niet kende. In deze   ontginningssysteem worden beschreven                   natuurgebieden maken deel uit van de Ecologische
gebieden is dan ook soms wel en soms niet een           waarna vervolgens per ontginningssysteem de            Hoofdstructuur (EHS). Ze zullen derhalve niet in dit
bebouwingslint(je) ontstaan. In gebieden met een        ontwikkelingen van de bijbehorende gebieden            rapport worden besproken.
glooiende ondergrond konden de wijken niet direct       worden besproken.                                      In tegenstelling tot bijvoorbeeld de provincie
afwateren op het kanaal en werden eerst hoofdwijken                                                            Groningen, zijn in de Gemeente Emmen relatief
aangelegd.                                              Hoewel het landschap van de hoogveenontginningen       weinig kanalen en hoofdwijken gedempt. Ook hier zijn
De volgende ontginningsystemen zijn te                  een jong landschap is, hebben zich ook na de           nieuwe ontwikkelingen gaande. Zo wordt in het kader
onderscheiden: Dubbel kanaal systeem, enkel             vervening nieuwe ontwikkelingen voorgedaan.            van de Vaarverbinding Erica - Ter Apel kanalen voor
kanaal systeem, enkele kanaal met kruisdiepen,          Dorpen zijn gegroeid, op verschillende plaatsen zijn   de recreatieve vaart weer bevaarbaar gemaakt. Op
bloksysteem met wijken en deels c.q. anders             kassengebieden ontstaan. Ook zijn niet of deels        sommige plaatsen komen zelfs nieuwe verbindingen.
ontgonnen. In dit hoofdstuk zullen dan ook              verveende gebieden inmiddels natuurgebieden            Al met al is het landschap van de grootschalige
eerst de algemene karakteristieken van een              geworden met als Bargerveen als grootste. Deze         ontginningen nog steeds een dynamisch landschap.




 Afb. 6 Bron: RWK                                        Afb. 7 Bron: RWK                                       Afb. 8 Bron: RWK
                                                                                                                                                                      111
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>      Afb. 9 Dubbel kanaal systeem   Afb. 10 Dubbel kanaal systeem;
                                     Gebieden buitengebied




112
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>6.1. Het dubbel kanaal systeem                         nederzetting gepland. Door eigendoms-verhoudingen       hoofdwatergangen, de zogenoemde wijken,
                                                       is hier geen sprake van een dubbel kanaal systeem.      aangelegd. In de Gemeente Emmen is de afstand
Het dubbel kanaal systeem is in Emmer-                 De nederzetting, Oranjedorp, is wel gebouwd maar is     tussen twee wijken 200m, breder dan de 180m
Compascuum-zuid, Emmer-Erfscheidenveen                 geen onderdeel van het buitengebied                     van de oudere veenkoloniën uit Groningen. De
en Klazienaveen-Noord aangelegd. De                                                                            veenplaatsen werden vanuit de wijken verveend.
geplande nederzetting bij Klazienaveen Noord           De algemene karakteristieken dubbel kanaal systeem      Tussen twee wijken, exact in het midden, loopt
is er nooit gekomen in verband met de te grote         zijn:                                                   een smallere watergang, de zwetsloot. Soms
hoogteverschillen tussen Nieuw-Dordrecht en            De aanwezigheid van twee, op 200 of 220 meter           zijn er loodrecht op de wijk en zwetsloot kleinere
Klazienaveen-Noord. Klazienaveen-Noord wordt           afstand van elkaar, evenwijdig lopende kanalen.         zwetslootjes gegraven. De verkavelingstructuur
niet tot het buitengebied gerekend en daarom niet      In het ontwerp is in het gebied tussen deze twee        bestaat dus uit het zeer regelmatige patroon van
besproken. Of het gebied tussen de Molenwijk en        kanalen, de ‘vooraf’ genoemd, een nederzetting,         wijken.
Kloostermanswijk bij Klazienaveen oorspronkelijk       een lintdorp, met burgerwoningen en voorzieningen       Nadat het gebied tussen twee wijken was verveend,
bedoelt is als dubbel kanaal met vooraf is niet        gepland.                                                werden op ruime afstand van elkaar boerderijen
bekend. Een dubbel kanaal bij Klazienaveen is          Hoewel de meeste bebouwing van het lintdorp min         op de kopeinden van de veenplaatsen gebouwd.
door keuze voor de huidige loop van de Verlengde       of meer op één rooilijn staat, is vaak sprake van een   Er is dus een groot contrast tussen de omvang en
Hoogeveensche Vaart nooit uitgevoerd. Het gebied is    grote variatie in hoogte, vorm, kleur en nokrichting.   afstand etc. (de korrel) van de bebouwing langs de
door middel van het bloksysteem ontgonnen.             De mate van variatie verschilt van dorp tot dorp.       voorafkant en landkant
Tussen de Bladderswijk (Oranjekanaal) en               Aan andere zijde van het kanaal, de landkant            Hoewel er verschillende boerderijtypen kunnen
Oosterwijk bij Oranjedorp was in het ontwerp wel een   genoemd, werden loodrecht op het kanaal de              voorkomen, liggen de boerderijen meestal met het
                                                                                                               voorhuis aan de kanaalzijde en met de nok loodrecht
                                                                                                               op de as van het kanaal.
                                                                                                               De hoofd- c.q. doorgaande weg ligt aan de
                                                                                                               voorafzijde van het kanaal. De landkant kan op
                                                                                                               twee manieren worden ontsloten In het eerste geval
                                                                                                               wordt het gebied tussen twee wijken ontsloten door
                       200m                                                                                    een (draai)brug. Deze verbindt de landkant met de
                                                                                                               voorafzijde. In het andere geval werd er een pad c.q.
                                                                                                               ontsluitingsweg aan de landkant evenwijdig aan het
                                                                                                               kanaal aangelegd. Hier werden de draaibruggen over
                                                                                                               de wijken aangelegd. In beide gevallen zijn er dus
                                                                                                               nogal wat bruggen nodig.
                                                                                                               De beplanting staat of aan één of aan beide zijden
                                                                                                               van de hoofdweg aan de voorafzijde. De landkant
                                                                                                               kent geen wegbegeleidende beplanting. Hier
                                                                                                               overheerst het privégroen rondom de boerderijen het
                                                                                                               beeld.
                     Landkant                     Vooraf           Landkant                                    Er is een groot contrast tussen het dichte, vaak
                                                                                                               groene, lint met burgerwoningen aan de voorafzijde
                                                                                                               en de grote openheid en grote boerderijen aan
                                                                                                               de landkant. Het grootschalige landschap aan
 Afb. 11                                                                                                       de landkant is in agrarisch gebruik en kent lange
 Schematische weergave dubbel kanaal                                                                           zichtlijnen.

                                                                                                                                                                       113
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>      Afb. 12 Dubbel kanaal Emmer-Com-   Afb. 13 Buitengebied
      pascuum




                                                                Afb. 14 Kaart 1910
      Afb. 15 Kaart 1935                                        Afb. 16 Kaart 2005




114
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>6.1.1 Gebied 20 Emmer-Compascuum-zuid                    De algemene karakteristieken van de het dubbel             lijn maar volgen deze oude, uit de tijd voor de
Zoals bij de meeste veenkoloniale ontginningen           kanaal systeem zijn bij Emmer-Compascuum                   veenontginnningen, stammende lijn van de Runde.
is met het afgraven van het veen, het egaliseren         gedeeltelijk (vrijwel) verdwenen en gedeeltelijk nog       Het gebied is in gebruik als bouwland en weidegrond.
en geschikt maken van de dalgronden, de                  goed herkenbaar.                                           De landkant van het Oosterdiep kent wel een rechte,
bodemkundige ondergrond niet aanwezig.                   Zo is de historische wegenstructuur nog goed               lineaire grens. Het gebied is voornamelijk in gebruik
De ‘rafelige’, atypische, niet lineaire westgrens van    herkenbaar, zij het de het Westerdiep OZ in                als bouwland. In tegenstelling tot het Westerdiep en
het dubbel kanaal systeem bij Emmer-Compascuum           belangrijkheid is afgenomen terwijl de weg Runde die       het kanaal de Runde is het Oosterdiep nog open en
stamt uit de periode voordat het veen werd               Emmer-Compascuum met Emmer-Erfscheidenveen                 wordt het in het kader van de vaarverbinding tussen
ontgonnen. Voordat het veen werd afgegraven lag          verbindt, in belangrijkheid is toegenomen. Bijzonder       Erica en Ter Apel weer bevaarbaar gemaakt. Hiermee
hier zowel het beekdal van de Runde als de Heeren-       detail is dat de landkant van het Oosterdiep door          wordt de oude functie van het kanaal weer nieuw,
of Leidijk. Het gebied bij de Runde was al voor 1850     middel van een pad en later weg evenwijdig aan             ander, leven ingeblazen. Wel is het Oosterdiep bij
een weidegebied van de boeren van de marke van           het kanaal is ontsloten, terwijl de landkant van het       de kruising met het voormalige kanaal de Runde
Emmen en Westenesch. Het beekdal van de Runde            Westerdiep door bruggen en later dammen over, en           versmald. De wijkenstructuur en regelmatige
is voor het merendeel als ‘kunstwerk’ hersteld. De       loodrecht op, het kanaal is ontsloten.                     verkaveling aan de oostzijde van het Oosterdiep is
Heeren- of Leidijk is hier niet meer in het landschap                                                               nog redelijk goed herkenbaar.
herkenbaar. De kaart van 1910 laat goed zien hoe         De bebouwingstructuur is nog redelijk goed
hier twee landschappelijke eenheden (beekdal en          herkenbaar. Aan de voorafkant liggen de                    De oorspronkelijke bomenrijen aan de voorafkantzijde
hoogveenontginning) uit verschillende tijdsperiodes      burgerwoningen en voorzieningen. Het noordelijke           van het Oosterdiep zijn in de periode 1955 – 1965
elkaar ‘ontmoeten’.                                      gedeelte van de landkant van het Westerdiep is             verdwenen, terwijl in de periode 1975 – 1985 een
                                                         sterk verdicht door blokvormige dorpsuitbreidingen         bomenrij aan de landkant is aangeplant. Langs
                                                         en de aanleg van een met bos omzoomd recreatief            het Westerdiep staan nog steeds bomen aan
                                                         uitloopgebied met grote visvijver. Dit deel van            de voormalige burgerbebouwingzijde van het
                                                         het dubbel kanaal systeem behoort niet bij het             kanaal. Omdat het kanaal hier is gedempt valt het
                                                         buitengebied. In de loop der tijd zijn hier en daar zijn   onderscheid in de groenstructuur aan beide zijden
                                                         enkele verdichtingen aan de landkant ontstaan, met         van het kanaal minder op. De robuuste open ruimte
                                                         name bij kruisingen van (water)wegen (Doorsnee en          vooral ten oosten van het Oosterdiep zorgt voor
                                                         Runde) en bij bruggen. Echter, het karakteristieke         lange, essentiële, zichtlijn die zo karakteristiek is voor
      Heeren- of leidijk                                 contrast tussen het dichte lint en de openheid met         het landschap van de hoogveenontginningen.
                                                         boerderijen aan de landkant is zowel langs het
                                                         Oosterdiep als het buitengebied ten westen van het
                                                         Westerdiep nog goed herkenbaar en is ruim zicht
                                                         op het achterliggende grootschalige agrarische
                                                         landschap.

                                                         Het kanaal De Runde is in de periode 1965 – 1975
                                                         gedempt, terwijl het Westerdiep is gedegradeerd tot
 Afb. 17 Archeologische reconstructie                    een sloot. Aan de landkant van het Westerdiep is
                                                         de wijkenstructuur en verkaveling nog redelijk goed
                                                         herkenbaar. Een bedrijfsuitbreiding na 1985 heeft
                                                         wel tot gedeeltelijke demping van een wijk geleid.
                                                         Conform de oorspronkelijke ontginning, eindigen
                   Bron: Archeologisch Bureauonderzoek   de wijken niet in de gebruikelijke rechte, lineaire        Afb 18 Oosterdiep voorafkant, Bron; site Emmer-Compas-
                   Emmen                                                                                            cuum
                                                                                                                                                                                 115
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>      Afb. 21 Kaart 1910   Afb. 22 Kaart 1935




      Afb. 23 Kaart 1955   Afb. 24 Kaart 2005




116
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>6.1.2 Gebied 21; Emmer-Erfscheidenveen              Zoals bij de meeste veenkoloniale ontginningen          dit gebied is ontgonnen. Op de kruising met Kanaal
                                                    is met het afgraven van het veen, het egaliseren        E is in de periode 1975 – 1985 een buurtje tussen
                                                    en geschikt maken van de dalgronden, de                 Kanaal A en B gebouwd, terwijl na 1985 hier ook een
                                                    bodemkundige ondergrond niet meer aanwezig.             buurtje ten zuiden van Kanaal A en ten westen van
                                                    Voordat het veen is ontgonnen heeft in het gebied de    de Middenweg is aangelegd.
                                                    Emmerdijk gelegen. Met het afgraven van het veen is     Evenals de wegen- en bebouwingstructuur is
                                                    deze als lijn in het landschap niet meer herkenbaar.    de water- en verkavelingstructuur nog zeer
                                                                                                            gaaf aanwezig. Dit geldt voor het regelmatige
                                                    Het dubbel kanaal systeem bij Emmer-                    wijkenpatroon zowel ten noorden van Kanaal B als
                                                    Erfscheidenveen is in vergelijking met de andere        ten zuiden van Kanaal A. Ook beide kanalen zijn
                                                    gebieden met hetzelfde ontginningsysteem nog            nog vrijwel geheel open, zij het dat er wel dammen
                                                    het meest gaaf aanwezig. De ontginningen van het        in zijn aangelegd, en ze niet meer in gebruik zijn
                                                    gebied bij Emmer-Erfscheidenveen zijn een stuk          als vaarweg. De aansluiting op het Verlengde
Afb. 19 Emmer-Erfscheidenveen (bodven) en Buiten-   jonger dan die van het dubbel kanaal bij Emmer-         Scholtenskanaal en Runde is wel gedempt. Daar zijn
gebied (onder)                                      Compascuum. De kaart van 1910 laat goed zien dat        eveneens verkeerstechnische ingrepen gedaan om
                                                    het Kanaal B nog maar net voorbij het Verlengde         de snelheid van het verkeer af te remmen.
                                                    Scholtenskanaal was gegraven en slechts een start       Het gebied is voornamelijk in gebruik als bouwland.
                                                    was gemaakt met het graven van de wijken in het         Ten noorden van Kanaal B na 1985 is een strook
                                                    oostelijke gedeelte van het blok. Kanaal A en vrijwel   productiebos geplant, waarvan een gedeelte
                                                    alle wijken zijn wel ontworpen en staan ook wel op de   recentelijk weer is gekapt (staat nog niet op de
                                                    topografische kaart maar zijn nog niet daadwerkelijk    topografische kaart 2005).
                                                    gegraven.
                                                                                                            De cultuurhistorische beplantingstructuur, te weten
                                                    De kaart van 1935 geeft de toenmalige                   bomenrij(en) aan de voorafzijde en geen bomen
                                                    ontginningsactiviteiten goed weer. Het meest            aan de landkant waar werd gewerkt, is recentelijk
                                                    oostelijke gedeelte was inmiddels ontgonnen tot         aangetast. Aan de landkant zijn namelijk in het
                                                    bouwland. In het midden en westen was de vervening      kader van de Herinrichting Veenkoloniën recentelijk
                                                    nog in volle gang. Zelfs in 1955 was nog een klein      dubbele bomenrijen aangeplant. Met de groei van
Afb. 20 Archeologische reconstructie                deel van het gebied in ontginning.                      de bomen zal in de toekomst het contrast besloten
                                                                                                            vooraf en open landkant afnemen. Pas nadat de
                                                    De wegenstructuur is nog goed herkenbaar, zij           eiken voldoende hoogte hebben gekregen om er
                                                    het dat de weg bij Kanaal B in belangrijkheid is        onderdoor te kunnen kijken zal weer volledig zicht
                                                    afgenomen. Ook de karakteristieke paden c.q.            zijn op het achterliggende open landschap. Al met al
                                                    weggetjes tussen Kanaal A en B zijn nog goed            zijn de visuele karakteristieken (zichtlijnen, robuuste
                                                    herkenbaar en in gebruik.                               agrarische ruimte) bij Emmer-Erfscheidenveen zeer
                                                    Het zo karakteristieke contrast tussen het dichte       gaaf te noemen.
                                                    lint met burgerbebouwing aan de voorafkant en de
                                                    openheid aan de landkant is hier in vergelijking met
                                                    bijvoorbeeld Emmer-Compascuum nog zeer gaaf
                                                    aanwezig. Alleen het meest westelijke deel van
                                                    Kanaal B heeft aan de voorafzijde geen dicht lint.
                                                    Dit hangt wellicht samen met het late tijdstip waarop
Bron: Archeologisch Bureauonderzoek Emmen
                                                                                                                                                                      117
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>      Afb. 25 Enkel kanaal systeem   Afb. 26 Enkel kanaal systeem;
                                     Gebieden buitengebied




118
</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>6.2. Het enkel kanaal systeem                          andere kant van het kanaal, waar niet verveend          Vergelijkbaar met de aanwezigheid van een lint(je)
                                                       wordt, is de hoofdweg aangelegd.                        met burgerbebouwing zijn er soms wel en soms
Barger-Compascuum-west, de omgeving van de             Er zijn nogal wat bruggen nodig, namelijk voor iedere   geen bomenrij(en) aangelegd. Indien er bomenrij(en)
Verlengde Eerste Groene Dijk, Het (Verlengde)          veenplaats één. In sommige situaties is er een          staan, dan staan deze veelal bij de burgerbebouwing
Scholtenskanaal, Oost- en West Doorsnee en             pad c.q. weg, evenwijdig aan het kanaal, over de        en altijd aan de zijde van de hoofdweg. Aan de
het Roswinkelerveen zijn ontgonnen door middel         kopeinden van de veenplaatsen aangelegd. In deze        landkant bepaalt het privégroen rond de boerderijen
van het enkel kanaal systeem. De omgeving rond         situatie zijn dammen of (draai)bruggen over de wijken   het beeld.
Scholtenszathe en het gebied ten zuiden van            aangelegd.
Klazienaveen-Noord c.q. het kassengebied aldaar,                                                               In tegenstelling tot het dubbel kanaal, dat een groot
wordt niet tot het buitengebied gerekend en derhalve   In tegenstelling tot het dubbel kanaal systeem is bij   contrast kent tussen het dichte lint aan de voorafzijde
niet besproken.                                        het enkel kanaal geen nederzetting gepland. Na de       en de openheid aan de landkant, is bij het enkel
                                                       vervening vond soms wel en soms niet boerderijbouw      kanaal sprake van een grootschalig landschap aan
Het enkel kanaal systeem heeft de volgende             plaats. Indien sprake was van boerderijbouw dan         beide zijden van het kanaal. Indien er sprake is van
algemene karakteristieken:                             liggen deze soms aan de landkant (kant vervening)       alleen boerderijbouw, dan is deze grootschaligheid
Dit systeem kent een hoofdkanaal met loodrecht         en soms aan de kant van de hoofdweg. De                 door de grote afstand tussen de boerderijen in
daarop wijken die direct uitmonden op het kanaal. In   boerderijen liggen meestal met het voorhuis aan de      zijn volle omvang te ervaren. Indien er lintjes met
de Gemeente Emmen zijn de wijken aan één zijde,        weg c.q. kanaal en de nok loodrecht op het kanaal.      burgerbebouwing zijn, dan is tussen de lintjes vaak
de landkant, van het kanaal gegraven. De afstand       Aan de andere zijde van het kanaal is langs de          voldoende zicht op het achterliggende grootschalige
tussen de wijken bedraagt 200m, breder dan 180m        hoofdweg soms wel (Barger-Compascuum) en soms           landschap.
van de oudere veenkoloniën in Groningen. Aan de        niet (ten zuiden Klazienaveen-Noord) een lint(je) met
                                                       burgerbebouwing ontstaan.
Afb. 27
Schematische weergave enkel kanaal


             200m




           Kant vervening (landkant)




                                                                                                                                                                         119
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>      Afb. 29 Kaart 1910   Afb. 30 Kaart 1935   Afb. 31 Kaart 1955   Afb. 32 Kaart 2005




120
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>6.2.1 Gebied 22; Barger-Compascuum-west             Voordat het gebied grootschalig is verveend,            gedempt en is de wijkenstructuur nog beperkt
                                                    vonden kleinschalige verveningen plaats. Rond           herkenbaar.
                                                    1860 streken de eerste, uit Duitsland afkomstige,       Nadat het lange tijd stil is geweest op het kanaal zal
                                                    katholieke boekweitboeren zich langs de Runde. Zij      het kanaal ten noorden van Barger-Compascuum
                                                    vestigden zich zowel ten oosten als ten westen van      binnenkort weer bevaarbaar zijn. In het kader van
                                                    De Runde aan de randen van de veenmoskussens.           dit project Vaarverbinding Erica – Ter Apel is de
                                                    Het gebied rondom Barger-Compascuum werd                watergang (wijk) ten noorden van het Veenpark c.q.
                                                    zo een groot boekweitcultuurgebied op het veen.         dorp bevaarbaar gemaakt.
                                                    De boekweitboeren huurden hun akkers van de
                                                    markegenoten van Noord- en Zuid-Barge.                  In 1955 was het centrum van het dorp verplaatst naar
                                                                                                            de huidige plek. Ook waren langs de oostzijde van
                                                    Barger-Compascuum, dat rond 1900 op de plaats           het (Verlengde) Oosterdiep her en der (kleine) lintjes
                                                    van het huidige veenpark lag, was het centrum van       met bebouwing ontstaan. Deze zijn in de loop der tijd
                                                    dit gebied met een kerk, kerkhof op het veen en een     verder gegroeid. Echter tot op de dag van vandaag
                                                    school. Vanuit dit centrum liepen paden noord- en       is er op bepaalde plaatsen nog steeds zicht op het
Afb. 28 Enkel kanaal Barger-Compascuum (links) en   zuidwaarts richting de behuizingen op het veen. Ook     achterliggende grootschalige agrarische landschap.
buitengebied (rechts)                               langs de Runde waren gedeeltelijk paden aangelegd.      Overeenkomstig het enkel kanaal systeem zijn er
                                                    Met de grootschalige verveningen zijn deze wegen        na de vervening boerderijen op grotere afstand van
Het westen van het Verlengde Oosterdiep zowel       evenals de behuizingen van de boekweitboeren            elkaar geplaatst. Bij Barger-Compascuum staan ze
ten noorden als ten zuiden van het dorp Barger-     verdwenen.                                              voornamelijk aan de westkant van het kanaal. Er
Compascuum is verveend door middel van het          Het gebied is als één van de laatste in de Gemeente     bestaat nog steeds een groot contrast tussen de
enkel kanaal systeem. De, voor een grootschalige    Emmen verveend. Dit heeft alles te maken met het        burgerbebouwing in lintjes aan de oostzijde van het
hoogveenontginning ongebruikelijke, glooiende       feit dat het gebied is vanuit het zuiden is ontsloten   kanaal en de boerderijen op afstand van elkaar aan
westrand van het gebied is te verklaren uit de      vanaf de Verlengde Hoogeveensche Vaart die, met         de westzijde.
beekloop van de Runde, een beekloop die op          vertraging, pas in 1894 de Duitse grens bereikte        In de loop der tijd zijn aan de zijde van de
het veen lag. Al ver voordat de omgeving van        (zie verklaring vertraging Gebied 29). Vanuit het       burgerbebouwing van het kanaal bomenrijtjes en
Barger-Compascuum werd bewoond en het veen          noorden bereikte men vanaf het Stads Compascuum         –rijen aan één of beide zijden van de weg geplaatst.
werd ontgonnen was het gebied van de Runde in       Kanaal en via het Oosterdiep pas na 1900 het Barger     Hier was en is geen sprake van een doorgaande
gebruik als weidegronden door zowel Duitse als      Compascuum.                                             eenduidige structuur met bomen die in één keer zijn
Drentse boeren. Ten tijde dat het veen tussen de    De kaart van 1935 laat goed zien dat het (Verlengde)    aangeplant, zij het dat over het gehele traject wel
Hannoveraanse dorpen Rutenbrock en Lindloh          Oosterdiep al wel was gegraven maar dat met het         bomen staan.
nog een aaneengesloten geheel was, hadden           graven van de gewone wijken pas een begin was           Tot voor kort stonden overeenkomstig de
de bewoners van Ober- en Niederlangen en van        gemaakt. Door een landmeetkundige fout liggen           karakteristieken van het enkel kanaal geen bomen
Altharen namelijk het recht om het stuk van het     de gewone wijken overigens een paar graden uit          aan de boerderijkant en bepaalde hier het privégroen
veenoppervlak tot aan de Runde door hun vee te      het lood. In die tijd lag het centrum dorp Barger-      het beeld. In het kader van de Herinrichting
laten beweiden. Dit was hen geschonken door de      Compascuum nog steeds oostelijk van de huidige          Veenkoloniën zijn ten noorden van het dorp onlangs
bisschop van Munster. Door dit recht om samen       plek.                                                   bomenrijen aan de landkant geplaatst.
te weiden (jus compascui) ontstond de naam          Ook in 1955 waren delen van het gebied nog steeds       Het gebied ten zuiden van het dorp is als
Compascuum. Barger-Compascuum betekent              in vervening. De voor dit gebied zo karakteristieke     tuinbouwgebied in ontwikkeling aangewezen. Dit
samengevat; gemeenschappelijke weide met de         verschillende lengtes van de wijken is op deze kaart    gebied hoort dan ook niet tot het buitengebied. Het
bewoners van (Noord- en Zuid) Barge. De rechten     goed te zien. In de periode 1975 – 1985 zijn enkele     gebied ten noorden van het dorp is nog redelijke
om het vee samen te weiden resulteerde aan de       wijken, vooral ten noorden van Barger-Compascuum        mate sprake van open ruimtes en zichtlijnen.
Runde vaak in felle (grens)twisten.
                                                                                                                                                                     121
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>      Afb. 35 Kaart 1910: de wijken in het gebied zijn nog   Afb. 36 Kaart 1935: gebied gedeeltelijk ontgonnen,   Afb. 37 Kaart 1955; nog steeds een klein deel in
      niet gegraven                                          gedeeltelijk in vervening                            vervening



       Kanaal B tot hier gegra-            5e blok
       ven, Verlengde Scholtens-
       kanaal al gegraven                                                                          ontgonnen
                                                Weg later
                                                verplaatst




                                                                in vervening        bebouwing




122
</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>6.2.2 Gebied 23; Verlengde Eerste Groene Dijk             uitgewezen dat Foxel, dat ten oosten van het                Het gebied is vanuit twee kanten aan snee gebracht.
e.o.                                                      gebied ligt, al vòòr 1850 in gebruik was als (nat)          Het 4e blok of Noordelijke blokplaatsen genoemd en
                                                          weidegebied. Deze natte lagen langs de veengeul             het 15e blok of oostelijke blokplaatsen genoemd (zie
                                                          c.q. –kreek De Runde. Op dit moment zijn de                 kaart 1910) zijn vanuit Verlengde Scholtenskanaal
                                                          wegen en dijken in dit gebied niet meer herkenbaar          aan snee gebracht. Het Verlengde Scholtenskanaal,
                                                          aanwezig.                                                   dat tot 1935 met Kanaal D en Kanaal F wordt
                                                                                                                      aangeduid, sloot aan op Kanaal B van Emmer-
                                                                                                                      Erfscheidenveen. Het 16e blok of westelijke
                                                                                                                      blokplaatsen genoemd waterde af via Kanaal E
                                                                                                                      en G, die weer aansloten op kanaal B en, via een
                                                                                                                      verbinding door de ‘vooraf’, Kanaal A.

                                                                                                                      Het Verlengde Scholtenskanaal was al in 1904 tot
                                                                                                                      de Willemsvaart gereed. Daarentegen zijn Kanaal E
                                                                                                                      en G pas in de periode 1910 – 1935 gegraven. De
                                                                                                                      kaart van 1935 laat dan ook goed zien dat het veen
                                                                                                                      bij het Verlengde Scholtenskanaal al vrijwel geheel
                                                                                                                      was afgegraven en de dalgronden al voornamelijk in
                                                                                                                      agrarisch gebruik waren, terwijl de vervening in het
Afb. 33 Verl. Eerste Groen dijk (links) en buitengebied
                                                                                                                      16e blok nog in volle gang was. De waterstructuur is
                                                                                                                      tot op de dag van vandaag nog gaaf aanwezig. In
Het veen in de omgeving van de Verlengde Eerste                                                                       de periode 1965 – 1975 is wel de directe aansluiting
Groene Dijk is ontgonnen door middel van het                                                                          van het Verlengde Scholtenskanaal met Kanaal A als
grootschalig enkel kanaal systeem. Dit betekent dat       Afb. 34 Archeologische reconstructie                        gevolg van de wegreconstructie verdwenen en is een
door het afgraven van het veen, het egaliseren en                                                                     klein stukje van het kanaal gedempt. Hoewel enkele
landbouwrijp maken van de gronden de ondergrond                                                                       wijken gedeeltelijk zijn gedempt is het historische
iniet meer herkenbaar is.                                                                                             patroon toch nog goed herkenbaar.

Archeologische reconstructie heeft uitgewezen dat                                                                     Normaal gesproken zijn er nogal wat bruggen nodig
voordat het veen is afgegraven aan de zuidzijde van                       Bron: Archeologisch Bureauonderzoek Emmen   bij het enkel kanaal systeem, namelijk voor iedere
Verlengde Tweede Groene Dijk de Heeren- of Leidijk                                                                    plaats één. Bij het Verlengde Scholtenskanaal is
lag. Rond 1688 is deze strategisch militaire dijk van     Het meest zuidelijke deel, dat niet tot het                 echter aan de overzijde van het kanaal een tweede
Den Hool via Veenoord, Den Oever, Foxel naar              buitengebied hoort, behoorde oorspronkelijk toe             pad c.q. weg over de kopeinden aangelegd. De
uiteindelijk Bourtange aangelegd. Deze dijk deed          aan de marke van Noord- en Zuid-Barge en na de              plaatsen zijn vervolgens met elkaar verbonden door
tevens dienst als weg. Daarnaast liep de Emmerdijk        markeverdeling tot het Smeulveen c.q. Klazienaveen.         middel van draaibruggen over de wijken. In de 2e
door het noordelijke deel van het gebied.                 Dit deel zal hier niet nader worden besproken.              helft van de vorige eeuw zijn deze draaibruggen
Ook is archeologisch aangetoond dat van oost naar         De gebieden die wel deel uitmaken van het                   vervangen door dammen. De wegen werden
west dwars het gebied een veenweg heeft gelegen           buitengebied, behoorden oorspronkelijk toe aan              bovendien steeds korter naarmate er bebouwing in
die voor een verbinding van Barger-Oosterveld met         de marke van Emmen en Westenesch en na                      de loop van de vorige eeuw verdween. Anno 2005
Duitsland zorgde.                                         de markeverdeling tot de veenkolonie Emmer                  zijn er bij de kruising met Westelijke Doorsnee NZ
                                                          Erfscheidenveen.                                            c.q. Verlengde Eerste groene Dijk nog twee stukjes
Tenslotte heeft archeologische reconstructie                                                                          weg.

                                                                                                                                                                             123
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>      Afb. 38 Kaart 1965   Afb. 39 Kaart 1975   Afb. 40 Kaart 2005




124
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre>Enkele paden zijn met de vervening verlegd. Zo        1965 – 1975 westwaarts is verbonden met de toen        de kruising tot op de dag van vandaag blijven staan.
liep er in 1904 een weg langs de Runde richting het   al bestaande Eerste Groene Dijk. Al met al is het      Bijzondere vermelding verdient de bebouwing langs
noorden. Tijdens de vervening is deze gedeeltelijk    orthogonale wegenpatroon dat zo karakteristiek is      de westzijde van het Verlengde Scholtenskanaal
verdwenen en gedeeltelijk verplaatst naar de          voor de grootschalige verveningen nog herkenbaar       bij de Noordelijke blokplaatsen. De kaart van 1910
oostkant van het Verlengde Scholtenskanaal.           aanwezig.                                              geeft namelijk aan dat hier sprake is van een smal, te
Aan de westkant van dit kanaal lag in 1904 al                                                                weten het 5e, blok waar in die tijd ook al bebouwing
een weg. De Verlengde Tweede Groene Dijk en           In de twee gebieden die vanuit het Verlengde           op regelmatige afstand van elkaar stond. Al in 1935
de weg Maneschijn die tussen de Eerste en de          Scholtenskanaal zijn verveend, zijn aan de             was deze strook al getransformeerd in een dicht
Tweede Verlengde Groene Dijk lag er al in 1904.       landkant lang behuizingen blijven bestaan. Vooral      bebouwingslint.
De Verlengde Eerste Groene Dijk is in de periode      in de Oostelijke blokplaatsen zijn pas na 1965 het
1955 – 1965 over de noordgrens van het oostelijke     aantal behuizingen afgenomen. In de noordelijke        De westelijke blokplaatsen (16e blok) was tijdens de
blok aangelegd waarna het vervolgens in de periode    blokplaatsen is aan de landkant bebouwing direct bij   vervening bebouwd, een karakteristiek dat afwijkt
                                                                                                             van de gebruikelijke enkel kanaal systemen. Een
                                                                                                             mogelijke verklaring is dat er al een wegen lagen
                                                                                                             bij de Westelijke en Oostelijke blokplaatsen voordat
                                                                                                             het gebied via Kanaal E en G op Kanaal A werd
                                                                                                             aangesloten. Met uitzondering van één schuur is
                                                                                                             al deze bebouwing, zoals gebruikelijk, verdwenen.
                                                                                                             Al met al is de karakteristieke landkant met geen of
                                                                                                             enkele boerderijen goed herkenbaar. Datzelfde geldt
                                                                                                             voor de burgerbebouwing die hier in alle gevallen aan
                                                                                                             de andere kant (kant van de doorgaande weg) staat.
                                                                                                             De zo karakteristieke lijnvormige groenstructuur,
                                                                                                             bestaande uit bomenrij langs één of beide zijden
                                                                                                             van de hoofdweg is hier goed aanwezig. Wel is de
                                                                                                             oorspronkelijke bomenrij langs de kanaalzijde van de
                                                                                                             Verlengde Scholtenskanaal OZ bij Foxel vervangen
                                                                                                             door een rij iepen. Ook is aan de bebouwingszijde
                                                                                                             van deze weg de rij eiken vrijwel verdwenen.

                                                                                                             De visuele karakteristieken van de grootschalige
                                                                                                             ontginningen, te weten de robuuste open ruimtes en
                                                                                                             lange zichtlijnen is hier nog zeer gaaf aanwezig. De
                                                                                                             grote ruimtes worden bovendien omzoomd door de
                                                                                                             groene linten met burgerbebouwing. Ten zuiden van
                                                                                                             het gebied, in dat deel dat niet tot het buitengebied
                                                                                                             behoort, zijn bosstroken aangeplant waardoor de
                                                                                                             openheid nu ais beperkt tot dat gedeelte dat tot het
                                                                                                             buitengebied wordt gerekend.



Afb. 41 Zicht vanaf Verl. Scholtenskanaal OZ op de Hondsrug
                                                                                                                                                                      125
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>      Afb. 42 Oost en West Doorsnee (boven) en buitengebied   Afb. 43 Kaart 1910
      Afb. 44 Kaart 1935                                      Afb. 45 Kaart 2005




126
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre>6.2.3 Gebied 24; Oost en West Doorsnee                                                                             kanaal systeem. Anderzijds wijkt het sterk af als
Het veen bij Oost en West Doorsnee NZ c.q.               Het gebied maakte onderdeel uit van de marke van          gevolg van de doorvoerfunctie van het Oosterdiep.
Kanaal EE is ontgonnen door middel van het               Emmen en Westenesch en na de markescheiding               Overeenkomstig het enkel kanaal systeem is langs
grootschalige enkel kanaal systeem. Dit betekent dat     van de veenkolonie Emmer Compascuum. Ten                  de noordzijde van de ontginningsas Kanaal EE
door het afgraven van het veen, het egaliseren en        zuiden van het gebied, ten zuiden van de huidige          (West en Oost Doorsnee NZ) de burgerbebouwing
landbouwrijp maken van de gronden de ondergrond          Verlengde Tweede Groene Dijk, lag de kolonie              gevestigd, terwijl aan de zuidzijde, de landkant, de
niet meer herkenbaar is.                                 Barger-Compascuum. Dat gebied behoorde                    boerderijen op grotere afstand van elkaar staan. Al in
                                                         oorspronkelijk bij de marke van Noord- en Zuid-Barge      1935 was langs West Doorsnee NZ sprake van een
Al voordat het veen is afgegraven lag aan de                                                                       dicht lint, terwijl een gedeelte van oost Doorsnee NZ
westzijde van West Doorsnee de Heeren- of Leidijk.       Het gebied is vanuit het noorden aan snee gebracht.       onbebouwd was. Dit is tot op de dag van vandaag
Rond 1688 is deze strategisch militaire dijk van Den     Loodrecht op het Oosterdiep werd Kanaal EE                nog het geval.
Hool via Veenoord, Den Oever, Foxel naar uiteindelijk    gegraven. Met uitzondering van de meest westelijke
Bourtange aangelegd. Deze dijk werd tevens gebruikt      wijk (zie boven) werden loodrecht op Kanaal EE            Afwijkend van het enkel kanaal systeem is de
als weg. In 1850 werd deze verdedigingslinie officieel   de gewone wijken en zwetsloten gegraven, het              bebouwing evenwijdig aan een wijk, hier de wijk
opgeheven. het Groningse deel wordt momenteel            veen afgegraven en het gebied geschikt gemaakt            die later de status van een kanaal, het Oosterdiep,
hersteld. Zowel de huidige, diagonaal lopende, weg       voor landbouwgrond. De kaart van 1910 geeft deze          heeft gekregen. Gegeven de verbindingsfunctie
Foxel als de diagonaal lopende meest westelijke wijk     ontginningsstructuur goed weer.                           van het Oosterdiep is het begrijpelijk dat er al gauw
van het verder orthogonale enkel kanaal systeem zijn                                                               bebouwing langs kwam te staan. Dat geldt vooral
nog een restant van deze militaire dijk.                 Al in 1935 was het gebied vrijwel geheel ontgonnen        ook voor het kruispunt bij de brug. Het feit dat langs
                                                         en in gebruik als landbouwgrond. In die tijd was het      een gedeelte van de oostzijde van het kanaal geen
                                                         Oosterdiep, dat in 1900 nog een gewone wijk was           weg loopt en geen bebouwing staat, is ook mede te
                                                         maar dat in het ontwerp van het zuidelijk gelegen         verklaren door de oorspronkelijke functie als wijk.
                                                         veen wel doorgetrokken zou worden, doorgetrokken
                                                         tot het Barger-Compascuum. De overgang tussen             In 1935 stond aan beide zijden van de belangrijkste
                                                         beide kolonies wordt goed weerspiegeld door het           wegen, West Doorsnee NZ en Oosterdiep WZ,
                                                         feit dat de hoofdweg in het Emmer-Compascuum              bomenrijen, terwijl de in hiërarchie minder belangrijke
                                                         aan de westzijde van het kanaal ligt terwijl in           Oost Doorsnee NZ onbeplant was. In de loop der tijd
                                                         het Barger-Compascuum de hoofdweg aan de                  zijn de bomenrijen aan de bebouwingszijde van West
                                                         oostzijde van het kanaal ligt. Dit is mede te verklaren   Doorsnee NZ en Oosterdiep WZ verdwenen, terwijl
                                                         doordat het Barger-Compascuum tegelijkertijd ook          aan de kanaalzijde van deze wegen de bomenrijen
                                                         ontsloten werd vanuit de zuidelijk gelegen Verlengde      zijn behouden.
                                                         Hoogeveensche Vaart. Bovendien lag er in 1900 al          Langs Oost Doorsnee NZ zijn aan de kanaalzijde
                                                         een weg aan de oostzijde van het nog niet gegraven        van de weg bomen aangeplant. In de periode 1965
                                                         maar wel ontworpen kanaal. Al in 1900 liep er een         – 1975 zijn eveneens bomen in het onbebouwde
Afb. 46 Archeologische reconstructie                     stoomtram via Foxel en West Doorsnee NZ richting          gedeelte aan Oost Doorsnee NZ neergezet.
                                                         Emmer-Compascuum. De trambaan is in de loop der           De visuele karakteristieken van de grootschalige
                                                         tijd opgeheven.                                           ontginning is hier gaaf aanwezig. De robuuste open
                                                         De wegen-, wijken en verkavelingstructuur van             ruimtes en zichtlijnen zijn nog intact. Vooral aan de
                                                         het gebied is tot op de dag van vandaag nog goed          oostzijde van het Oosterdiep is in combinatie met de
                                                         herkenbaar.                                               noordelijk en zuidelijk gelegen ontginningen sprake
                                                         De bebouwingstructuur is enerzijds overeenkomstig         van zeer lange zichtlijnen zoals benoemd in de
Bron: Archeologisch Bureauonderzoek Emmen                de algemene karakteristieken van het enkel                Ruimtelijke waardenkaart.

                                                                                                                                                                             127
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre>      Afb. 47                Afb. 48
      1773 - 1794              1850




      Greppels en akkers
      op het veen




                    Nieuwe weg




      Afb. 49                Afb. 50
      1910                     1935
128
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>6.2.4 Gebied 25; Roswinkeler veen                      werd eerst ontwaterd en afgebrand waarna de aslaag      pachtovereenkomst toegang tot stukken veen om
Het gehele gebied van het Roswinkeler veen maakt       als zaaibed voor boekweit diende. Na 6 tot 8 jaar was   dit gedurende enkele jaren te bewerken en in te
onderdeel uit van het buitengebied.                    de grond door deze roofbouw zo uitgeput dat een         zaaien. De grotere landbouwbedrijven beperkten de
                                                       nieuw stuk veen in cultuur moest worden gebracht.       boekweitcultuur voornamelijk tot de opstrek van hun
Het Roswinkeler veen is ontgonnen door middel          De uitgeputte gronden moesten 15 tot 20 jaar            eigen hoevestrook.
van het grootschalige enkel kanaal systeem. Dit        braak liggen om te herstellen. Op de Hottingeratlas     Rond 1910 was er zelfs sprake van twee gehuchten
betekent dat door het afgraven van het veen, het       van 1973-1794 laat de greppelstructuur en               aan de rand en op het Roswinkeler veen, te weten
egaliseren en landbouwrijp maken van de gronden de     boekweitakkers op het Roswinkelerveen al zien.          Oude Schutting en Nieuwe Schutting. Op het
oorspronkelijke ondergrond niet meer herkenbaar is.                                                            kruispunt van de weg Nieuwe Schutting en de eerder
                                                       In Roswinkel waren vooral keuters actief in             genoemde Nieuwe Weg was sprake van een kleine
De historische reconstructie van het Archelogisch      de boekweitbrandcultuur (Bron: Gerding e.a.             bebouwingsconcentratie. Datzelfde gold voor de
Bureauonderzoek Emmen geeft geen voormalige            Geschiedenis van Emmen en Zuidoost Drenthe).            kruispunten de wegen Oude en Nieuwe Schutting
veendijk of –weg in het gebied weer. Hoewel er dus     De keuters kregen via een tijdelijk koopcontract of
geen wegen hebben gelegen in een ver verleden,
wordt op de topografische kaart van 1850 voor
het eerst een weg, de Nieuwe Weg, genaamd,
weergegeven. Deze liep van Emmen naar Roswinkel.

Al voor de grootschalige veenontginningen was
sprake van agrarische activiteiten en kleinschalig
ontginningen in delen van het Roswinkeler veen. Dit
betreft vooral de boekweitcultuur. Al in de 17e eeuw
vond de brandcultuur met veenboekweit bij Roswinkel
plaats. Dit betekent dat op het onontgonnen veen
landbouw werd bedreven. De bovenste laag veen




Afb. 51 Roswinkeler veen is geheel buitengebied        Afb. 52 Roswinkeler veen met de Hondsrug op de achtergrond
                                                                                                                                                                     129
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre>      Afb. 53   Afb. 54
      1955        1965




      Afb. 55   Afb. 56
      1985        2005
130
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre>met de weg langs het huidige Verbindingskanaal            De grootschalige ontginning van het veen vond plaats    Zoals gebruikelijk hebben na het afgraven van
(voorheen Westelijk Kanaal geheten).                      vanuit Roswinkel. Loodrecht op de Roswinkelerstraat     het veen en ontginning tot landbouwgrond, de
                                                          werd langs de al bestaande Nieuwe Weg het               behuizingen van de verveners plaats gemaakt
Tegelijkertijd met de grootschalige verveningen           Roswinkeler kanaal richting het veen gegraven.          voor een beperkt aantal boerderijen. Enkele
zijn deze kleinschalige akkertjes en het merendeel        Loodrecht op dit kanaal werd, langs de reeds            daarvan zijn in de loop der tijd uitgebreid. Langs het
van de behuizingen verdwenen om plaats te                 bestaande wegen, het Oude Schuttingkanaal en het        Oude Schuttingkanaal staan nog enkele kleinere
maken voor het landschap van de grootschalige             Nieuwe Schuttingkanaal gegraven. Loodrecht op           behuizingen stammend uit de vervenerstijd. Bijzonder
hoogveenontginningen. Alleen aan de noordzijde            deze twee kanalen zijn de gewone wijken gegraven        detail is dat in het Roswinkerler veen een school
van de grens van het Roswinkeler veen, dit                en, als noordgrens van het Roswinkeler veen, het        heeft gestaan, namelijk ten zuiden van de kruising
is de noordzijde van het Verbindingskanaal                Verbindings kanaal.                                     Oude Schuttingkanaal – Roswinkeler kanaal. De
en bij de kruisingen van dit kanaal met Oude              De kaart van 1935 geeft goed weer dat het gebied        kaart van 1965 vermeldt deze school voor het laatst.
en Nieuwe Schutting, staat tot op de dag van              dan nog volop in vervening is, terwijl in 1955 het
vandaag nog bebouwing. De bebouwing langs het             zuidelijk gedeelte van het Roswinkeler veen nog in      Door de aanleg van de N391 na 1985 is het
Verbindingskanaal (en Lagewijk) is met de voorkant        vervening is. Zelfs in 1965 was nog niet het gehele     noordelijke deel van het Roswinkeler veen visueel bij
gericht op de voormalige Roswinkeler veen. Dit in         Roswinkeler veen ontgonnen. Bijzonder detail is dat     Nieuw-Weerdinge gaan behoren
tegenstelling tot het westelijk gelegen lintje langs de   juist in zo’n laat ontgonnen ‘overhoekje’ nu een NAM/   De visuele karakteristieken van het Roswinkeler veen
Siepelveenwijk dat in het voormalige Weerdinger           Gasunie locatie is gevestigd.                           zijn bijzonder gaaf aanwezig. Het gebied maakt deel
veen ligt. Hier zijn de voorkanten van de huizen dan      De ontginningsstructuur, de water- en kavel- en         uit van de robuuste open ruimte van De Monden (dus
ook naar het noorden gericht. Bijzonder detail is dat     wegenstructuur tot op de dag van vandaag zeer gaaf      inclusief de aanpalende ontginningen) en kent lange
veel huizen langs het Verbindingskanaal nog op            aanwezig.                                               zichtlijnen die zich uitstrekken vanaf de Hondsrug tot
veenrestanten liggen en dus op een ‘heuveltje’ boven                                                              aan Roswinkel.
het overige maaiveld staan.




                            Afb. 57 Visuele aspecten
                            Bron; RWK
                                                                                                                                                                           131
</pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>      Afb. 58 Enkel kanaal systeem met kruisdiepen




                                                     Afb. 61 Kaart 1910; enkel kanaal met kruisdiepen bij Nieuw-Weerdinge




      Afb. 59 Buitengebied Nieuw-Weerdinge




      Afb. 60 Archeologische reconstructie




      Bron; Archeologisch Bureauonderzoek Emmen
132
</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre>6.3 Enkel kanaal met kruisdiepen van Gebied 26      reconstructie heeft uitgewezen dat ten zuiden van     systeem. Bij de Weerdingermond is gezocht naar een
Nieuw-Weerdinge                                     Nieuw-Weerdinge de Weerdingerdijk gelegen.            verbetering van het dubbel kanaal systeem omdat dit
                                                    Deze voormalige dijk is met de afgravingen voor       systeem nogal wat bruggen vereist.
Omdat het gebied bij Nieuw-Weerdinge het enige      het merendeel verdwenen. Alleen de doodlopende        Het aansluitende kanaal, het Weerdingerkanaal,
gebied is dat is ontgonnen door middel van het      Winkelse weg ten zuiden van de Wisseldijk en          buigt op drie plaatsen af, namelijk bij de aansluiting
enkel kanaal systeem met kruisdiepen worden hier    de Lage Wijk NZ zijn nog herenbare lijnen in het      op het Weerdingermond/Stadskanaal, bij Wisseldijk/
de algemene karakteristieken van het systeem en     landschap. Daarnaast is de Munnikedijk op de grens    Meijersmarke (oostkant verveend zonder wijken) en
het gebied zelf in één hoofdstuk besproken. Het     met de provincie Groningen nog als lijn herkenbaar.   bij het brongebied van het Valtherdiep.
enkel kanaal met kruisdiepen is dus een uniek                                                             De kruisdiepen zijn loodrecht op het
ontginningssysteem in de Gemeente Emmen.            Voor de vervening van het Weerdinger veen is eerst    Weerdingerkanaal gegraven. Tussen de kruisdiepen
                                                    een kanaal, de Weerdingermond, gegraven dat           liggen 12 of minder veenplaatsen.
Overigens was al voordat het veen bij Nieuw-        uitmondde in het Stadskanaal. Noordelijker, in de
Weerdinge is afgegraven en de dalgronden tot        provincie Groningen, waren monden gegraven als        Aan het einde van de kruisdiepen is achter langs
ontwikkeling zijn gebracht, sprake van menselijke   de Exloërmond, Valthermond, Buinermond etc. De        de plaatsen een verbindingskanaal gegraven,
activiteiten in het gebied. Archeologische          laatste twee zijn ontgonnen via het dubbel kanaal     een achterdiep. Vledderdiep, Achterdiep en
                                                                                                          Siepelveenwijk zijn dergelijke achterdiep (c.q.
 Afb. 62 Schematische                                                                                     hoofdwijken). De gewone wijken zijn vervolgens
 weergave enkel kanaal                                     achterdiep                                     aangesloten op het achterdiep. De afstand tussen
 met kruisdiepen                                                        kruisdiep                         twee wijken is 200m. Tussen twee wijken ligt, precies
                                                                                                          in het midden, ligt evenwijdig aan de wijken een
                                                                                                          zwetsloot. Bruggen zijn aangelegd bij de uitmonding
                                                                                                          van de kruisdiepen op het kanaal en halverwege
                                                                                                          twee kruisdiepen.
          kruisdiep                                                                                       Boerderijen staan aan beide zijden van het
                                                                                                          hoofdkanaal, behalve tussen het eerste en tweede
                                                                                                          kruisdiep, waar ze historisch aan de hoofdwijk c.q.
                                                                                                          Achterdiep zijn gesitueerd. Burgerbebouwing staat
                                                                                                          aan beide zijden van het hoofdkanaal (lintdorp).
                                                                                         kanaal           Daarnaast is na de vervening bebouwing langs de
                                                                                                          Siepelveenwijk en in veel mindere mate Vledders
                                                                                                          blijven staan c.q. gebouwd. Vermelding verdient
        achterdiep                                                                                        ook de bebouwing aan de noordzijde van het
                                                                                                          Verbindingskanaal. Hier lag in het verleden een
                                                                                                          strook bij de voormalige grens met het Roswinkeler
                                                                                                          veen. Er stonden al behuizingen voordat zowel het
                                                                                                          Roswinkeler als Weerdinger veen is ontgonnen
                                                                                                          (zie kaart 1910). De voorkant van deze bebouwing
                                            200m                                                          is gericht op het voormalige Roswinkeler veen en
                                                                                                          niet zoals bij Siepelveenwijk op het Weerdinger
                                                                                                          veen. Bijzonder detail is dat veel huizen langs het
                                                                                                          Verbindingskanaal nog op veenrestanten liggen en
                                                                                                          dus op een ‘heuveltje’ boven het overige maaiveld
                      kruisdiep                     wijk                kruisdiep
                                                                                                          staan.
                                                                                                                                                                   133
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre>                           Afb. 63 Detail bodemkaart overgang van veenkoloniaal gebied naar zandgronden bij Nieuw-Weerdinge


                           Weerdingerkanaal


                           Raiffeisenstraat


                           Wisseldijk



                           Grens veenkoloniaal gebied




      Afb. 64 Kaart 1935                                Afb. 65 Kaart 2005




134
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre>De Oude Dijk, Tramwijk ZZ en Oude Weerdingerdijk       gaaf. Overigens geldt dat ook voor het gebied buiten      In de loop der tijd heeft de bebouwing zich ontwikkeld
en het gebied ten noorden van Vledderdiep              het dorp tussen het Eerste Kruisdiep en Wisseldijk.       langs de gehele lengte van het Weerdingerkanaal.
maakten voor de grootschalige ontginningen deel        Ten noorden van het Weerdingerkanaal is het               Echter al in 1900 was sprake van de eerste
uit van het beekdal van De (Mussel) Aa en waren        wijkenpatroon minder gaaf aanwezig.                       centrumvorming bij het Eerste Kruisdiep. In de
in gebruik als wei- en hooilanden (zie kaart 1910).    Bijzondere vermelding verdient de verkaveling ten         loop der tijd is het dorp hier, blokvormig, verdicht
Deze voormalige beekdalgronden zijn wat later          oosten van de Raiffeisenstraat en vooral ten oosten       (nieuwbouw, industrie, sportvelden). Subkernen
ontgonnen dan het Weerdinge veen. Dit is mede          van de N379. Dit gebied is namelijk slecht gedeeltelijk   hebben zich ontwikkeld bij de aansluiting 3e Kruisdiep
te verklaren door het feit dat het gebied vanuit het   door middel van wijken ontgonnen. De kaart van            – Tramwijk – Weerdingerkanaal en Kruising N379
noordoosten is verveend (Stadskanaal). Na de           1910 en detailkaart 1955 geeft goed weer welk deel        – Weerdingerkanaal. Hoewel de meeste bebouwing
ontginningen is de kleinschaligheid van dit gebied     met en welk deel zonder wijken is ontgonnen. Het          van het lint min of meer in één rooilijn staat, is sprake
veranderd in de karakteristieke grootschaligheid       gebied dat zonder wijken is ontgonnen lag meer op         van een grote variatie door de verschillen in hoogte,
van de hoogveenontginningen. Alleen het gebied         de overgang van zand naar veen. Hoewel dit gebied         vorm en kleur van de nok. De richting van de nok is,
ten noorden van het Vledderdiep wordt nog tot de       wel tot het veenkoloniale gebied wordt gerekend (zie      conform de historie, veelal loodrecht op het kanaal.
kleinschalige ontginningen gerekend.                   grens bodemkaart), was het graven van wijken hier         Langs het Weerdingerkanaal is aan beide
                                                       door de ondergrond niet rendabel c.q. niet nodig.         bebouwingszijden een bomenrij aangeplant. Langs
Het Weerdingerkanaal, Tramdijk ZZ en het Eerste                                                                  de drie kruisdiepen staan, gedeeltelijk recent
Kruisdiep zijn gedeeltelijk gedempt. Hier zijn brede   Dat deel dat zonder wijken is ontgonnen had               herplantte, bomenrijen. De bomenrijen langs het
groenstroken met bomen in gras (o.a. linde, eik)       oorspronkelijk een veel kleinschaliger karakter. Door     Weerdingerkanaal, zowel langs het gedempte
aangelegd. Daarentegen is het wijkenpatroon            het samenvoegen van kavels c.q. ruilverkaveling           als niet-gedempte gedeelte, zorgen voor een
nog gaaf aanwezig. Vooral ten zuiden van het           is het gebied in visueel opzicht grootschaliger           monumentaal karakter.
Weerdingerkanaal, dus tussen het eerste, tweede        geworden. Echter de unieke smalle strookverkaveling
en derde kruisdiep is het oude wijkenpatroon nog       is her en der nog steeds aanwezig.                        Door de aanleg van de N391 in de jaren negentig
                                                                                                                 van de vorige eeuw is het gedeelte van het
                                                                                                                 Roswinkelerveen ten noorden van deze weg
                                                                                                                 ruimtelijk bij Nieuw-Weerdinge gaan behoren. De
                                                                                                                 Siepelveenswijk ZZ en het Verbindingskanaal ZZ
                                                                                                                 vormen, mede door de doorgaande beplanting,
                                                                                                                 in ruimtelijk opzicht de zuidelijke rand van Nieuw-
                                                                                 Gedeelte dat niet door mid-     Weerdinge. Tussen het Weerdingerkanaal en
                                                                                 del van wijken is ontgonnen     Siepelveenswijk ZZ/Verbindingskanaal ZZ is
                                                                                                                 sprake van robuuste ruimte die omzoomd is met
                                                                                                                 bebouwingslinten en wegbegeleidende bomenrijen.
                                                                                 Meest oostelijke wijk           Bij de Trambaan ZZ is sprake van een groot contrast
                                                                                                                 tussen het bebouwingslint en bomenrijen en de open
                                                                                                                 ruimte aan de noordzijde. Omdat de doorgaande
                                                                                                                 weg de Oude Weteringerdijk onbeplant is, doet deze
                                                                                                                 weg weinig afbreuk aan de grootschaligheid van dit
                                                                             Afb. 66 Kaart 1955; detail          gebied.
                                                                             gebied ten oosten Raiffaisen-       Het enkel kanaal systeem met kruisdiepen van
                                                                             straat dat slechts gedeeltelijk     Nieuw-Weerdinge vormt samen met de gebieden
                                                                             door middel van wijken is           ten zuiden van de N391 het grootschalige landschap
                                                                             ontgonnen. Er zijn slechts drie     van de Monden met de robuuste ruimte en lange
                                                                             wijken gegraven                     zichtlijnen.
                                                                                                                                                                             135
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre>      Kaart 67 Bloksysteem met wijken   Kaart 68 Bloksysteem met wij-
                                        ken; Gebieden buitengebied




136
</pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 141 ======================================================================

<pre>6.4 Bloksysteem met wijken                              en Erica neemt een bijzondere positie in. Door de       Karakteristieken eerste type
                                                        hoogteverschillen in de ondergrond liggen hier de       Loodrecht op het kanaal monden hoofdwijken uit.
De volgende gebieden zijn door middel van het           hoofdwijken niet loodrecht op het kanaal.               Deze hebben vaak een onderlinge afstand van 800m.
bloksysteem met wijken ontgonnen; Barger-                                                                       Loodrecht op de hoofdwijken zijn de gewone zijwijken
Compascuum, Klazienaveen, Nieuw-Amsterdam,              Het bloksysteem met wijken werd vooral toegepast bij    aangelegd. De afstand tussen de zijwijken bedraagt
Oranjedorp, Weerdinge en Zwartemeer.                    een in hoogte verschillende ondergrond. Ook werd de     ca. 200m. Er zijn soms, bijvoorbeeld in het gebied
Er bestaan twee hoofdtypen van het bloksysteem          toekomstige landbouwfunctie hoger gewaardeerd dan       tussen Nieuw-Amsterdam en Erica aftakkingen
met wijken. Het eerste type is te vinden bij de         bij de oude veenontginningen, zodat men daar waar       loodrecht op de eerste zijwijk richting hoofdkanaal. In
Verlengde Hoogeveensche Vaart van Veenoord tot          mogelijk een rendabele indeling van de dalplaatsen      dat geval bedraagt de afstand van de eerste zijwijk
Klazienaveen, het voormalige Barger Westerveen,         maakte (verhouding kavellengte en kavelbreedte 4        tot het kanaal 500m. Er ligt een weg langs beide
met uitzondering van die gebieden die door hun          : 1). In tegenstelling tot het dubbel en enkel kanaal   zijden van het kanaal, waarvan één de hoofdweg
hogere ligging zonder wijken zijn verveend (bij Erica   monden hier de wijken niet direct uit op het kanaal     is. Soms zijn er wel wegen en soms niet langs de
en Barger-Oosterveen). Het tweede type is te vinden     maar is sprake van een opdeling kanaal – hoofdwijk      hoofdwijken c.q. zijwijken.
bij Klazienaveen, Oranjedorp, Zwartemeer en in het      – wijken. Evenals het kanaal hebben de hoofdwijken      Burgerbebouwing is gevestigd aan beide zijden
Amsterdamsche Veld. Het gebied tussen Oranjedorp        veelal een naam.                                        van het kanaal met centrumvorming bij vooral
                                                                                                                kruisingen kanaal – (zij)weg en/of hoofdwijk.
 Afb. 69 Schematische weergave bloksysteem met wijken                                                           Boerderijbouw is te vinden zowel langs het kanaal
                                                                                                                als langs de hoofdwijken. Later is ook sprake van
                                                                             Type 2                             boerderijbouw op de achtereinden van de kavels (bij
                         Type 1
    kanaal                                                                                   kanaal             Dommerskanaal). Beplanting staat vooral langs het
                                                                                                                kanaal, maar ook langs zijwegen en dijken, vooral als
                                                                                                                deze een doorgaande functie hebben.

                                                                                                                Karakteristieken tweede type
                                                                                                                Op het kanaal monden hoofdwijken uit, die na 200m
                                                          200m
                                                                                                                een bocht van 90 graden maken en evenwijdig aan
                                                                                                                het kanaal verder lopen. Loodrecht op de hoofdwijk
                                                                                                                zijn zijwijken aangelegd. De afstand tussen de
                                                                                                                zijwijken bedraagt ongeveer 200m – 220m.
                                                                                                                Er ligt een weg langs beide zijden van het kanaal,
                                                                                                                waarvan één de hoofdweg is.
                                                                                                                Boerderijbouw vindt zowel langs het kanaal plaats als
                                                                                                                op de kopeinden van de plaatsen bij de hoofdwijken.
                                                                                                                Burgerbebouwing is gevestigd aan beide zijden
                           200m                                                                                 van het kanaal, vooral bij kruispunten. Er is sprake
                                                                                                                van lintdorpen met centrumvorming bij vooral
                                                                    200m                                        hoofdkruispunten. Beplanting staat vooral langs het
                                                                                                                kanaal; maar ook langs hoofdwijken.


             hoofdwijk                   dijk, weg      Hoofdwijk                     wijk       hoofdwijk
                           wijk


                                                                                                                                                                          137
</pre>

====================================================================== Einde pagina 141 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 142 ======================================================================

<pre>                                                     Verl. 2e Groene Dijk
                                                    Bloksysteem Type 2




                                                           Steenhuiswijk




                                                    Hoofdwijk III; noorde-
                                                    lijk eindpunt




                                                        Vervening in volle
                                                        gang




                                                             Hoofdwijk III
                           Hoofdwijk III tot hier
                           gereed


      Afb. 71 Kaart 1910                                                     Afb. 72 Kaart 1935
138
</pre>

====================================================================== Einde pagina 142 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 143 ======================================================================

<pre>6.4.1 Gebied 27; Barger-Compascuum-oost               Afb. 73 Archeologische reconstructie                  De kaart van 1935 laat goed zien dat het
                                                                                                            noordwestelijke deel van het gebied vanuit het
                                                                                                            Oosterdiep door middel van type 2 is ontgonnen.
                                                                                                            De ongelijkmatige lengte van de wijken wordt
                                                                                                            veroorzaakt door de loop van de Runde. De Runde
                                                                                                            is overigens ook de grens was tussen het Barger
                                                                                                            Compascuum en het westelijk gelegen Smeulveen en
                                                                                                            Barger Oosterveen.

                                                                                                            Voor de ontginning van het noordoostelijke deel is
                                                                                                            eerst een hoofdwijk, de voormalige Steenhuiswijk,
                                                                                                            gegraven vanuit het Oosterdiep. Op de Steenhuiswijk
                                                                                                            zijn vervolgens twee hoofdwijken noord- en
                                                                                                            zuidwaarts gegraven. Eén ter hoogte van Hoofdwijk
                                                                                                            III, waar het oorspronkelijk niet mee in verbinding
                                                                                                            stond, en één, de Limietwijk, in het Zwartenberger
                                                                                                            Compascuum. De wijken in het Zwartenberger
                                                                                                            Compascuum zijn na 1935 gegraven. Bijzonder
Afb. 70 Bloksysteem met wijken en buitengebied                                                              detail is dat de afstand tussen deze wijken kleiner
                                                                                                            is dan de 200m die gebruikelijk is in de Gemeente
Zoals bij de meeste veenkoloniale ontginningen                                                              Emmen. De afstand tussen de wijken is hier 180m,
is met het afgraven van het veen, het egaliseren                                                            een afstand gebruikelijk in de oudere veenkoloniën
en geschikt maken van de dalgronden, de                                                                     van Groningen. Na 1935 is het noordelijk deel met
oorspronkelijke bodemkundige ondergrond niet meer                                                           Hoofdwijk III verbonden. De aansluiting op het
herkenbaar.                                                                                                 Oosterdiep is na 1955 verplaatst van de voormalige
                                                                                                            Steenhuiswijk naar een 200m zuidelijk gelegen wijk.
Archeologische reconstructie heeft uitgewezen dat     Bron: Archeologisch Bureauonderzoek Emmen
door het gebied een veenweg naar het Hebelermeer                                                            De wegenstructuur stamt voornamelijk uit de tijd
heeft gelopen. Deze voormalige weg is als lijn niet   Het gebied is deels vanuit de Verlengde               van de grootschalige ontginning. Tegelijkertijd met
meer herkenbaar in het landschap. Mogelijk is         Hoogeveensche Vaart en deels vanuit het Oosterdiep    het graven van Hoofdwijk III is de Limietweg vanaf
het vonderpad tussen de Limietweg en Verlengde        aan snee gebracht door middel van het bloksysteem     het zuiden tot de huidige bocht aangelegd. Vanuit
Oosterdiep OZ een lijnrestant van de veenweg.         met wijken. Beide types bloksysteem zijn in het       het noorden is na 1935 De Zwartenberger weg
Daarnaast lagen al voor 1850 de weidegronden van      gebied aanwezig.                                      aangelegd. In de periode 1955 – 1965 zijn beide
de Runde ten westen van het gebied.                                                                         wegen door middel van de nog steeds bestaande
                                                      Het zuidelijk deel is ontgonnen vanuit De Verlengde   bocht met elkaar in verbinding gebracht.
Het gebied heeft voordat het grootschalig werd        Hoogeveensche Vaart via een hoofdwijk, Hoofdwijk      In de periode 1965 – 1975 is de huidige A37
ontgonnen op een aantal plaatsen kleinschalige        III genaamd. Op deze hoofdwijk zijn vervolgens        (voorheen N37) door het zuidelijke deel van het
verveners c.q. boeren gekend (zie kaart 1910). Deze   de wijken gegraven. Deze wijken stonden dus           gebied aangelegd. Hiervoor is Hoofdwijk III ter hoogte
waren voornamelijk gevestigd in de omgeving van       niet in directe verbinding met het Oosterdiep. Het    van de weg gedempt. De Barrièreweg in Zwartemeer
de veenstroom De Runde, en in beperkte mate het       Oosterdiep is als ontginningsas is dus vooral voor    is dus een restant van Hoofdwijk III. Het deel ten
Zwartenberger Compascuum. Tegelijkertijd met de       de westzijde van het kanaal van belang geweest (zie   zuiden van A37 hoort sindsdien in visueel opzicht bij
grootschalige vervening zijn deze verdwenen.          ook enkel kanaal systeem en gebied 22)                Zwartemeer.

                                                                                                                                                                     139
</pre>

====================================================================== Einde pagina 143 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 144 ======================================================================

<pre>      Afb. 74 Kaart 1955   Afb. 75 Kaart 1965   Afb. 76 Kaart 1975
140
</pre>

====================================================================== Einde pagina 144 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 145 ======================================================================

<pre>                     Zoals gebruikelijk ontstond langs de                      karakter gekregen dat zo kenmerkend is voor de
                     ontginningsassen, de Limietweg en in veel mindere         grootschalige hoogveenontginningen.
                     mate Zwartenberger weg, de bebouwing. Het                 Langs het Oosterdiep zijn in het kader van de
                     Oosterdiep heeft vooral ook als ontginningsas voor        herinrichting aan de landkant bomen aangeplant.
                     het gebied ten westen van dit kanaal gediend.             Historisch was deze zijde onbeplant.
                     De bebouwing is tot op de dag van vandaag nog             In het noordwestelijke deel is tegelijkertijd met c.q.
                     aanwezig                                                  vlak na de ontginning een oost – west gerichte
                                                                               bosstrook aangeplant. Recentelijk is dit zuidwaarts
                     Hoewel er in het gebied ten noorden van het dorp          uitgebreid met smalle stroken waardoor dit deel van
                     Barger-Compascuum enkele wijken zijn gedempt is           het gebied is verdicht.
                     de water- en verkavelingstructuur tot op de dag van       Het landschap van het gebied, en dan met name
                     vandaag nog goed aanwezig. In het zuidelijk deel          het gebied ten oosten van het Oosterdiep, is een
                     zelfs zeer goed.                                          goede representant van het landschap van de
                     De doorgaande groenstructuur langs de Limietweg           grootschalige hoogveenontginningen met zijn lange
                     en Zwartenberger weg stamt uit de periode 1965            zichtlijnen, open ruimtes, monumentale beplanting,
                     – 1975. Voor die tijd stonden her en der rijtjes bomen.   lintbebouwing, verkaveling,
                     Inmiddels hebben de bomenrijen het monumentale




Afb. 77 Kaart 2005   Afb. 78 Monumentale beplantingstructuur
                                                                                                                                        141
</pre>

====================================================================== Einde pagina 145 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 146 ======================================================================

<pre>      Afb. 79 Bloksysteem met wijken (boven) en buitengebied




                                                               Afb. 80
                                                               Kaart 1910
142
</pre>

====================================================================== Einde pagina 146 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 147 ======================================================================

<pre>6.4.2 Gebied 28 Emmer-Compascuum e.o.                  Afb. 82 Archeologische reconstructie                     kleinschalige beekdal van de Runde. Deze laatste is
Rondom Emmer-Compascuum zijn twee kleine                                                                        recentelijk heringericht.
gebiedjes ten noorden van het dorp en een gebied
ten (zuid)oosten van het dorp door middel van het                                                               In tegenstelling tot de gebiedjes ten noorden van het
bloksysteem met wijken ontgonnen.                                                                               dorp, is het gebied ten (zuid)oosten van het dorp wel
Zoals bij de meeste veenkoloniale ontginningen                                                                  grootschalig van karakter. Deze strook maakt deel
is met het afgraven van het veen, het egaliseren                                                                uit van het Zwartenberger veen, een strook tot de
en geschikt maken van de dalgronden, en, in het                                                                 Verlengde Tweede Groene Dijk. Ten zuiden van de
geval van Emmer-Compascuum dorpsuitbreidingen,                                                                  verlengde Tweede Groene Dijk ging deze strook over
de bodemkundige veenondergrond niet meer                                                                        in het Zwartenberger Compascuum. De grootschalige
herkenbaar.                                                                                                     ontginning van het Zwartenberger veen is van latere
De twee gebiedjes ten noorden van het dorp liggen                                                               datum dan beide voornoemde gebiedjes. Echter
bodemkundig aan de rand van het veenkoloniale dek.                                                              al voordat het Zwartenberger veen grootschalig is
                                                                                                                ontgonnen, was er in enkele delen van dit gebied
                                                                                                                sprake van kleinschalige ontginningen.
                                                                                                                De strook veen is vanuit verschillende richtingen
                                                                                                                ontgonnen. Het zuidelijke deel is vanuit de Verlengde
                                                                                                                Hoogveensche Vaart ontgonnen (zie gebied 38
                                                                                                                Limietweg). Bij Emmer-Compascuum is eerst een
                                                                                                                hoofdwijk vanuit het Stads Compascuum kanaal
                                                       Bron; Archeologisch Bureauonderzoek Emmen                aangelegd (zie kaart 1905). Op deze hoofdwijk,
                                                                                                                Kalkovenwijk genaamd, zijn enkele gewone wijken
                                                                                                                gegraven. Deze korte wijken zijn op grotere afstand
                                                       De kaart van 1910 geeft goed weer dat de                 van elkaar gegraven dan de gebruikelijke 200m in de
                                                       hoofdwijken van beide kleine gebiedjes loodrecht op      Gemeente Emmen. De Kalkovenwijk en de gewone
                                                       respectievelijk het Stads Compascuum kanaal en           wijken zijn tot op de dag van vandaag nog aanwezig.
                                                       het voormalige kanaal De Runde zijn aangelegd. De        Langs de Kalkovenwijk is een weg aangelegd, de
                                                       gebiedjes worden op de kaart de Oostelijke Kijl (of 1e   huidige Brede Sloot.
                                                       blok) en de Westelijke Kijl genoemd.                     Het zuidelijk gelegen is tot de huidige Verlengde
Afb. 81 Bodemkaart; dikke zwarte lijn is grens veen-                                                            Tweede Groene Dijk later ontgonnen vanuit Kanaal
koloniale gebied                                       De hoofd- en zijwijken zijn tot op de dag van vandaag    EE.
                                                       deels aanwezig, terwijl de aanpalende wegen J.
                                                       Abelnstraat, Koppelwijk en Schuttingslaan nog            Loodrecht op Kanaal EE is een hoofdwijk aangelegd
Voordat het veen is afgegraven heeft bij Emmer-        steeds bestaan. In het gebied tussen het Stads           waarop vervolgens gewone wijken zijn gegraven.
Compascuum de zogenoemde Heeren- of Leidijk            Compascuum Kanaal en de Maatschappij is in               De hoofdwijk liep zuidelijk tot de Verlengde Tweede
gelegen. Binnen de Gemeente Emmen liep deze            de periode 1965 – 1975 het wijkje ‘Achter Abeln’         Groene Dijk. Dit was de oude grens tussen de
van Veenoord via Den Oever, Foxel en Emmer-            gebouwd. Hoewel de beide gebiedjes volgens een           marke van Emmen en Westenesch en de marke van
Compascuum richting Bourtange. De archeologische       grootschalig ontginningssysteem zijn verveend, zijn      Noord- en Zuid-Barge. Na de markeverdeling was
reconstructie geeft weer dat de dijk ongeveer op de    zij door hun ligging tussen de kanalen en de rand van    het dus de grens tussen het Emmer Compascuum/
plaats waar nu de Maatschappijweg ligt moet hebben     het veen zo beperkt van omvang dat hier in visueel       Zwartenberger veen en Barger Compacuum/
gelegen.                                               opzicht nooit sprake is geweest van een grootschalig     Zwartenberger Compascuum.
                                                       landschap. Bovendien ligt bij beide gebiedjes het        Door een landmeetkundige fout staan de gewone

                                                                                                                                                                        143
</pre>

====================================================================== Einde pagina 147 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 148 ======================================================================

<pre>                                       Kalkoven-
                                       wijk




      Afb. 83 Kaart 1935                           Afb. 84 Kaart 2005
                           Kanaal EE




144
</pre>

====================================================================== Einde pagina 148 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 149 ======================================================================

<pre>wijken niet loodrecht op de hoofdwijk maar een paar         de Kalkovenwijk een verbindingsweggetje aangelegd.       In de periode 1965 – 1975 zijn er bomen langs beide
graden ‘uit het lood’. Bijzonder detail is dat de afstand   Deze wegenstructuur is tot op de dag van vandaag         zijden van de Brede Sloot en een gedeelte van de
tussen de kleiner is dan de 200m die gebruikelijk is        nog zeer gaaf aanwezig.                                  Kalkovenwijk aangeplant. Datzelfde geldt voor (delen
in de Gemeente Emmen. De afstand tussen deze                                                                         van) de zuidelijk gelegen aansluitende wegen de
wijken is hier 180m, een afstand gebruikelijk in de         Al voor de grootschalige vervening was het               Zwartebergerweg en Limietweg (waren al gedeeltelijk
oudere veenkolonies in Groningen. De waterstructuur         Zwartenberger veen bewoond. De bebouwing stond           beplant). Hierdoor is de doorgaande groenstructuur
is tot op de dag van vandaag nog zeer gaaf                  voornamelijk langs de oostkant van de Brede Sloot        ontstaan in het gebied. De bomen zijn inmiddels
aanwezig.                                                   (zie kaart 1900). Met de aanleg van de waterwegen        zodanig gegroeid dat sprake is van een monumentale
                                                            en vervening is deze bebouwing aan de westzijde          groenstructuur die zorgt voor groen omzoomde
De weg de Verlengde Tweede Groene Dijk liep                 van de weg in de loop der tijd verdwenen. Tijdens de     ruimtes.
voorheen door tot de grens met Duitsland. Daarnaast         vervening zijn enkele behuizingen aan de oostzijde       In visueel opzicht is hier sprake van een grootschalig
liep er al voordat het veen werd ontgonnen een noord        van de Brede Sloot opgericht die er momenteel            landschap met robuuste open ruimten en lange
- zuid grensweg tussen het Zwartenberger veen en            nog staan. De bebouwing bij de Kalkovenwijk stamt        zichtlijnen. In visueel opzicht is de gebiedsgrens
het Emmer Compascuum. Dit is de huidige Brede               voornamelijk uit de tijd van de vervening, zij het dat   (tussen gebied 28 en 27) dus van ondergeschikt
Sloot, die rond 1900 nog verder noordwaarts liep. In        nadien natuurlijk wel aanpassingen aan de eisen van      belang en reiken zichtlijnen over de grenzen.
de periode 1905 – 1935 is tussen de Brede Sloot en          de tijd zijn gedaan.




Afb. 85 Maatschappijweg                                                                  Afb. 86 Robuuste, groen omzoomde, ruimte
                                                                                                                                                                              145
</pre>

====================================================================== Einde pagina 149 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 150 ======================================================================

<pre>      Afb. 87 Bloksysteem met wijken                                                                     Afb. 88 Buitengebied



      Afb. 89 Grenzen en namen verschillende koloniën tijdens de hoogveenontginningen   Afb. 90 Essentiële zichtlijnen en robuuste ruimte. Bron: RWK




146
</pre>

====================================================================== Einde pagina 150 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 151 ======================================================================

<pre>6.4.3 Gebied 29 Erica ZO, Barger Oosterveen            afgegraven maar de weg is als lijn in het landschap      vanuit het zuiden kon worden bereikt.
Cultuurhistorisch bestaat gebied 29 uit delen          nog herkenbaar.
van drie veenkoloniën, te weten delen van het                                                                   De tweede kanaalmaatschappij, de Drentsche
Barger Westerveen, het Barger Oosterveen en            Het Barger-Westerveld was al in 1935 vrijwel geheel      Kanaal Maatschappij (DKM), waarvan 30% van
het Amsterdamsche Veld (zie tekening). Tot het         ontgonnen door middel van het bloksysteem met            het aandelenkapitaal in handen van de provincie
Barger Westerveen horen ook gebied 33 en delen         wijken type 1. De ontginningen in het Amsterdamsche      was, was in 1859 met de markegenoten van
van gebied 32. Het Barger-Westerveen was het           veld en Barger-Oosterveen zijn van latere datum.         Noord- en Zuid Barge overeengekomen dat zij
eerste veenschap dat in de Gemeente Emmen werd         Dit is mede te verklaren door het feit dat de aanleg     de Hoogeveensche Vaart zou verlengen tot aan
opgericht, te weten in 1869.                           van de Verlengde Hoogeveensche Vaart door                Duitsland. In 1863 bereikte men het huidige Erica.
In het waterschap Barger-Oosterveen werd in            een conflict over het traject lang stil heeft gelegen    Het verdere precieze traject was toen nog niet
1864 de gronden in het oostelijke gedeelte van de      en slechts tot Erica liep. Het conflict betrof de        bepaald. Er waren twee mogelijkheden. De eerste,
marke (met uitzondering van Barger-Compascuum)         ontwikkelingen, of beter verwikkelingen, rond de         oostelijke richting, kwam neer op het in een rechte lijn
ondergebracht. Tot het Barger-Oosterveen hoorde        aanleg van zowel het Oranjekanaal als de Verlengde       doortrekken van het kanaal van Erica tot Duitsland.
ook gebied 18, gebied 34 en het gebied ten noorden     Hoogeveensche Vaart. De concessies van deze twee         Het kanaal zou dan hebben gelegen in op de plaats
van de Noordersloot (deel Bargerveen en gebied 35).    kanalen was namelijk in handen van twee, elkaar          van en in het verlengde van de huidige Ensingwijk.
Het Amsterdamsche Veld lag tussen de Noordersloot      beconcurrerende, kanaalmaatschappijen, de DVMKM          De tweede richting, die de voorkeur van DKM en
en de Zuidersloot, de grens met de marke van           en de DKM.                                               de markegenoten had, was de noordoostelijke
Schoonebeek. Dit betekent dat delen van gebied                                                                  richting, de uiteindelijke gerealiseerde richting. De
35 en het Bargermeer en kleine delen van gebied        In 1852 kregen de initiatiefnemers van de Drentsche      concurrerende DVMKM was echter tegen deze
32 oorspronkelijk tot het Amsterdamsche Veld           Veen en Midden Kanaal Maatschappij (DVMKM)               noordoostelijke richting en wilde een verbinding met
behoorden. De drie verschillende koloniën verklaren    de concessie tot het graven van een kanaal, bij de       het Oranjekanaal voorkomen. Een verbinding met het
mede de verschillende ontginningsrichtingen in het     opening Oranjekanaal gedoopt (Bron: Gerding ea,          Oranjekanaal betekende concurrentie tussen beide
gebied.                                                Geschiedenis van Emmen en Zuidoost-Drenthe).             kanalen met betrekking tot de afvoer van turf uit de
                                                       Daarnaast kochten zij twee stukken veengrond             noordelijke venen van de Gemeente Emmen.
Ondanks dat sprake was van drie koloniën wordt het     namelijk het Oosterveen en het Smeulveen (bij het        In het ontstane conflict vond de DKM de provincie
gebied als één geheel gerekend omdat alle delen        huidige Klazienaveen-Noord). Het was de bedoeling        aan haar zijde, de DVMKM echter het Rijk. Den Haag
dat door middel van het bloksysteem met wijken is      dat het Oranjekanaal langs het Oosterveen zou            keurde het contract tussen DKM en markegenoten
ontgonnen. Bovendien is het gebied op dit moment       lopen, terwijl vanuit het kanaal, via Nieuw Dordrecht,   niet goed. Alle partijen, dus ook de DVMKM moesten
visueel één grootschalig landschap met lange           een zijtak naar het Smeulveen zou worden gegraven.       overeenstemming bereiken over het te graven traject.
essentiële zichtlijnen. De voormalige koloniegrenzen   In 1858 was de aanleg van het kanaal gevorderd           In 1861 en 1863 werden, zonder succes, pogingen
zijn dus visueel van ondergeschikt belang geworden.    tot het Oosterveen. Door de hoogteverschillen op         ondernomen voor een gezamenlijk plan. In 1864
                                                       het Drents Plateau was de aanleg van het kanaal          besloot de DKM definitief tot de noordoostelijke
Zoals bij de meeste veenkoloniale ontginningen         tot dat punt kostbaar geweest. Ook bleek dat alleen      richting en gaf opdracht voor het graven van greppels
is met het afgraven van het veen het egaliseren        het Oosterveen geschikt was om op het kanaal te          ter voorbereiding van de kanaalaanleg. De DVMKM
en geschikt maken van de dalgronden, de                draineren. Het Smeulveen had namelijk een veel           diende met succes bezwaar in bij het Ministerie van
bodemkundige veenondergrond niet meer                  lagere ondergrond dan verwacht en vereiste dus ook       Binnenlandse Zaken. Het ministerie verbood alle
herkenbaar.                                            een veel lager kanaalpeil. Dit zou betekenen dat er      activiteiten ter voorbereiding van het graven van een
                                                       een dieper en dus nog kostbaarder kanaal moest           kanaal.
In de periode voordat het veen werd afgegraven         worden gegraven. De Dordtse investeerders waren          In 1871 kwam er een unaniem voorstel waarbij de
heeft er veenweg gelopen van Zuid-Barger naar          daartoe niet bereid en besloten tot een goedkopere       Verlengde Hoogeveensche Vaart in noordoostelijke
Schoonebeek. Deze lag (ongeveer) op de plaats          oplossing namelijk een sluis bij Westenesch. Dit         richting zou worden doorgetrokken en worden
waar nu de Pannenkoekendijk ligt. Het veen is          betekende dat het Smeulveen alleen via een ‘omweg’       verbonden met het Oranjekanaal. De partijen zouden

                                                                                                                                                                           147
</pre>

====================================================================== Einde pagina 151 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 152 ======================================================================

<pre>      Afb. 91 Kaart 1910   Afb. 92 Kaart 1935




      Afb. 93 Kaart 1955   Afb. 94 Kaart 1965




148
</pre>

====================================================================== Einde pagina 152 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 153 ======================================================================

<pre>subsidie ontvangen, een argument voor de DVMKM            De Drentse Landontginnings Maartschappij               reden waarom stukken van het Amsterdamsche Veld
om alsnog akkoord te gaan met dit traject. Uiteindelijk   (DLM) kocht in 1851 de strook grond van de             slechts gedeeltelijk zijn afgegraven.
namen de Eerste en Tweede Kamer pas in 1880 het           markegenoten van Noord- en Zuid-Barge en               De wegenstructuur is in het gebied nog gaaf
wetsontwerp aan, 17 jaar nadat Erica was bereikt          noemde het Amsterdamsche Veld (Bron: Gerding           aanwezig. Alleen de Dordse dijk is ten zuiden van
(Bron; Gerding ea).                                       e.a. De Geschiedenis van Emmen en Zuidoost             de Verlengde Scheperweg, daar waar het een bocht
In 1880 werd aan de DKM de concessie verleend             Drenthe). Hoewel de maatschappij wel enige             maakt, in de periode 1955 – 1965 om het zuidelijke
voor het doortrekken van de Hoogeveensche Vaart           ontginningsactiviteiten ondernam, werd het             deel van het dorp Barger-Oosterveen gelegd.
tot aan Duitsland. In 1882 nam Van Holthe tot Echten      Amsterdamsche Veld vooral als jachtgebied, dus         Straatnamen als Strengdijk, Schutwijk, Ensingwijk,
de concessie en subsidie van de DKM over en               ontspanning, gebruikt. De inkomsten kwamen             Noordersloot en Veenhoeksweg verwijzen allen naar
richtte de Nieuw Echtens Veencompagnie op. Deze           vooral uit de pacht van boerderijen en verkoop         het veenkoloniale verleden.
maatschappij heeft het laatste gedeelte aangelegd.        van zwarte turf. In 1909 verkocht de DLM het           Het gebied is in vergelijking met de huidige situatie
Reden dat de Verlengde Hoogeveensche Vaart ten            Amsterdamsche Veld aan van Griendtsveen, een           dichter bebouwd geweest. Dat kan mede worden
oosten van Erica ook wel Van Echtenskanaal wordt          bedrijf dat gespecialiseerd was in turfstrooisel.      verklaard door het voornoemde gebruik van het
genoemd. In 1889 was het Oranjekanaal genaderd            Griendtsveen verkocht de onrendabele boerderijen       Amsterdamsche Veld als jachtterrein en de (ver)late
tot aan de Verlengde Hoogeveensche Vaart. In              (m.n. bij Weiteveen), trok het Dommerskanaal door      vervening van het Barger-Oosterveen. Het veen
datzelfde jaar bereikte het Van Echtenskanaal het         en bouwde turfstrooiselfabrieken en woningen           werd verpacht aan kleine boeren die een bestaan
punt Dordse brug.                                         in het Amsterdamsche Veld. Evenwijdig aan het          opbouwden op het veen. Tegelijkertijd met de
                                                          hoofdkanaal Dommerskanaal werd een hoofdwijk           grootschalige verveningen is het merendeel van deze
Dat het Amsterdamsche Veld pas laat tot                   gegraven. Ook werd er een veldspoorbaan over het       bebouwing in de loop der tijd verdwenen. Enkele
ontginning is gekomen is verklaren door de                veen aangelegd van west naar oost tot aan de Duitse    bebouwingsclusterstjes bij de Schutwijk, Ensingwijk,
eigendomsverhoudingen en gebruik van de                   grens voor het transport van bolsterturf (bovenste     Hertenbaan en Strengdijk zijn blijven bestaan en
veengronden. De Amsterdamse maatschappij,                 laag turf) naar de fabrieken. Deze laag was namelijk   vinden hun oorsprong in het begin van de vorige
                                                          alleen geschikt voor turfstrooisel. Dit is mede de     eeuw.
Afb. 95 Kaart 2005
                                                                                                                 Ondanks de tijdelijke aanwezigheid van kleine
                                                                                                                 boeren op smallere kavels in met name het Barger-
                                                                                                                 Oosterveen komt de huidige water- en kavelstructuur
                                                                                                                 overeen met het oorspronkelijke ontwerp van de
                                                                                                                 koloniën. Een vergelijking van de kaart van 1900,
                                                                                                                 toen merendeel van het gebied al wel ontworpen
                                                                                                                 maar nog niet in vervening was, met die van 2005
                                                                                                                 geeft dit goed weer. Het geplande grootschalige
                                                                                                                 karakter is ondanks de vertragingen in dit gebied
                                                                                                                 uiteindelijk wel gerealiseerd.
                                                                                                                 Wat betreft de beplantingsstructuur bepaalt vooral
                                                                                                                 het privégroen bij de bebouwing(clusters) het beeld.
                                                                                                                 Daarnaast zijn in het kader van de Herinrichting
                                                                                                                 Veenkoloniën onlangs bomen langs de Dordse Dijk
                                                                                                                 aangeplant.
                                                                                                                 Visueel heeft het gebied alle karakteristieken
                                                                                                                 gekregen van een grootschalige veenontginning met
                                                                                                                 robuuste ruimtes en lange zichtlijnen.

                                                                                                                                                                         149
</pre>

====================================================================== Einde pagina 153 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 154 ======================================================================

<pre>      Afb. 96 Bloksysteem met wijken Hondsrug




                                                noord
                                                        Afb. 98 Kaart 1935: zuidelijk deel   Afb. 99 Kaart 2005: zuidelijk deel




                                                zuid




      Afb. 97 Buitengebied




150
</pre>

====================================================================== Einde pagina 154 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 155 ======================================================================

<pre>6.4.4 Gebied 30; Hondsrug – oost                          De zuidelijke ontginning betreft de zogenoemde           Nieuw-Weerdinge. Omdat deze weg onbeplant is,
De grootschalige blokontginningen ten oosten              Zuidelijke Dwarsplaatsen in het Emmer-                   is het gebied ruimtelijk nog steeds één geheel. In
van de Hondsrug betreft een noordelijk deel dat           Erfscheidenveen. Het gebied is vanuit Kanaal A bij       1910 is er een tramlijn tussen Emmen en Nieuw-
oorspronkelijk tot de marke van Weerdinge behoorde        Emmer-Erfscheidenveen via Kanaal E en H aan snee         Weerdinge geopend. Deze liep langs de Tramwijk.
en een zuidelijk deel bij de marke van Emmen en           gebracht.                                                De tramlijn is opgeheven.
Westenesch hoorde.                                        Na de vervening is het lang een onbebouwd,
Zoals bij de meeste veenkoloniale ontginningen            open gebied geweest met steeds dezelfde kavel-
is met het afgraven van het veen, het egaliseren          , water- en wegenstructuur. Het merendeel van
en geschikt maken van de dalgronden, de                   deze ontginning maakt geen onderdeel uit van
oorspronkelijke bodemkundige ondergrond niet meer         het Bestemmingsplan Buitengebied. Na 1985 zijn
herkenbaar. Hoewel de Hondsrug geen deel uitmaakt         vooral in dit deel dat niet tot het buitengebied wordt
van gebied 30 is de steilrand van de Hondsrug vanuit      gerekend, bosstroken aangeplant. Hierdoor is het
het gebied zeer goed zichtbaar.                           gebied zodanig verdicht dat hier in visueel opzicht
                                                          geen sprake meer is van een grootschalig open
Archeologische reconstructie heeft uitgewezen             landschap met lange zichtlijnen. In tegenstelling
dat er een veenweg door het zuidelijke deel heeft         tot de beplantingstructuur heeft de huidige water-,
gelopen. Deze is als lijn niet meer herkenbaar in het     wegen- en bebouwingstructuur (geen bebouwing)
landschap.                                                nog wel de oorspronkelijke karakteristieken van de
                                                          grootschalige ontginning.
Afb. 100 Archeologische reconstructie
                                                          Het noordelijke gebied bestaat uit een deels uit         Afb. 101 Huidige kadastrale grenzen voormalig beek-
                                                          gronden die tot het voormalige beekdal van de            dal
                                                          (Mussel) Aa behoorden, deels uit het Weerdinger
                                                          Veen en tenslotte een zuidelijk rechthoekig blok
                                                          dat onderdeel uitmaakte van het Weerdinger               Het gebied ten noorden van Weerdinger-
                                                          Erfscheidenveen (zie kaarten volgende pagina). Het       Erfscheidenveen (Blok 1 en 3 op de topografische
                                                          Weerdinger Erfscheidenveen was al in 1774 van de         kaarten) zijn vanuit Tramwijk en Hoofdwijk III (nu
                                                          marke afgescheiden, terwijl het plan van de verdeling    Siepelveenswijk) door middel van de hoofdwijken,
                                                          van de overige delen van de marke van Weerdinge          Hoofdwijk IV en Hoofdwijk IIIa genoemd, aan
                                                          in 1849 door Gedeputeerde Staten zijn goedgekeurd        snee gebracht. De huidige wegen Pottendijk en
                                                          (Bron: Historische Vereniging Emmen).                    het zuidelijk deel van de Woldweg vormden de
                                                                                                                   grens met respectievelijk het Roswinkelerveen en
                                                          In 1935 was de grootschalige ontginning in het           het Weerdinger-Erfscheidenveen. De aanleg van
                                                          beekdalgebied in volle gang en in 1955 vrijwel           de N391 en bosstroken na 1985 heeft het gebied
                                                          afgerond. Het wijkenpatroon van de grootschalige         visueel in tweeën gedeeld. Hoewel de water- en
                                                          veenontginning van het beekdal is tot op de dag          verkavelingstructuur ten noorden en zuiden van
                                                          van vandaag nog aanwezig. Echter, de kaart met           deze weg nog gaaf is, is hier in visueel opzicht geen
                                                          kadastrale grenzen laat zien dat hier ook nog            sprake meer van een doorgaande structuur.
                                                          sprake is van restanten van de historische smalle
                                                          strookverkaveling. De Oude Weerdingerdijk is in de       De kaart van 1930 laat goed zien dat een deel
                                                          loop der tijd belangrijker geworden en is sinds begin    van het Weerdinger Erfscheidenveen op dat
                             Bron; Archeologisch Breau-
                             onderzoek Emmen              jaren zestig de belangrijkste doorgaande weg richting    moment kleinschalig in ontginning was. Na 1935

                                                                                                                                                                           151
</pre>

====================================================================== Einde pagina 155 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 156 ======================================================================

<pre>      Afb. 101 Kaartbladen uit 1930   Afb. 102 Kaart 1955
      (licht gekleurd) en 1935




152
</pre>

====================================================================== Einde pagina 156 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 157 ======================================================================

<pre>heeft hier deels een grootschalige ontginningsslag       gebied waar nu het Geluidsportcentrum ligt is zelfs   ten oosten en ten zuiden van de N391 hoort in
plaatsgevonden. De kaart van 1955 laat zien dat          vanuit het Roswinkelerveen ontgonnen.                 visueel opzicht dan ook bij de robuuste open ruimte
het gebied toen nog volop in vervening was en                                                                  van de Monden met de daarbij behorende lange
dat zelfs een gedeelte, namelijk daar waar nu het        Bijzonder detail is dat ongeveer op de plaats waar    essentiële zichtlijnen. Visueel hoort dat deel van het
Geluidsportcentrum Pottendijk ligt, nog veen was.        nu een boerderij staat, al tijdens de vervening       Weerdinger Erfscheidenveen dan ook bij het Emmer-
Een mogelijke verklaring voor deze late vervening is     bebouwing aanwezig was. Ook na de vervening is        Erfscheidenveen en Roswinkelerveen.
de relatief geïsoleerde ligging van het gebied. In het   deze gebleven. Na 1985 zijn deze gebouwen van         Het gebied ten noorden van de N391 maakt deel
zuiden en oosten grensde het gebied aan de gronden       de oostzijde van de watergang verplaatst naar de      uit van de robuuste ruimte ten zuiden van Nieuw-
van andere markes en later het Roswinkelerveen           westzijde. Daarmee kwamen ze langs de weg te          Weerdinge.
en Emmer Erfscheidenveen. De rechthoek is na de          liggen. Het bebouwde oppervlak is toegenomen.
vervening van de noordelijke blokken 1 en 3 vanuit       De aanleg van de N391 heeft er visueel toe geleid
de tramwijk via Hoofdwijk IV aan snee gebracht. Het      dat het gebied in tweeën is gesplitst. Het deel



Afb. 103 Kaart1975                                                                     Afb. 104 Kaart 2005




                                                                                                                                                                        153
</pre>

====================================================================== Einde pagina 157 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 158 ======================================================================

<pre>                                                     Afb. 106 Kaart 1955




      Afb. 105 Bloksysteem met wijken Klazienaveen
      noordoost (boven) en buitengebied (beneden)




                                                     Hoofdwijk vanuit Scholtens-   Oude Zwarteweg; tevens   Westra’s wijk; nu de weg
                                                     kanaal                        grens 1e en 2e blok      Westra’s wijk WZ

154
</pre>

====================================================================== Einde pagina 158 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 159 ======================================================================

<pre>6.4.5 Gebied 31 Klazienaveen – noordoost              Het gebied maakte onderdeel uit van het Barger-          (sluiten dus niet aan op het kanaal). Op Westra’s wijk
Zoals bij de meeste veenkoloniale ontginningen        Oosterveen met als oostgrens De Runde en                 zijn richting het noorden gedeeltelijk aan de oostzijde
is met het afgraven van het veen, het egaliseren      noordgrens de Postweg. Het merendeel van Gebied          en gedeeltelijk aan westzijde wijken gegraven.
en geschikt maken van de dalgronden, de               31 was het 2e blok van het Barger-Oosterveen.
oorspronkelijke bodemkundige ondergrond niet meer     Dit blok lag ten noorden van de Verlengde                In het voormalige 1e blok (en een klein deel van
herkenbaar.                                           Hoogeveensche Vaart en ten oosten van de huidige         het 2e blok) is eerst een hoofdwijk vanuit het
                                                      Oude Zwarteweg. Het zuidwestelijke deel van het          Scholtenskanaal gegraven. Deze liep door tot in het
Archeologische reconstructie heeft uitgewezen dat     gebied dat ten westen van de Oude Zwarteweg ligt         2e blok om vervolgens 90 graden te draaien richting
door het gebied een veenweg naar het Hebelermeer      maakte onderdeel uit van het 1e blok (zie kaart 1900).   het noorden. Hierna zijn enkele wijken gegraven,
heeft gelopen. Deze voormalige weg is als lijn niet   Het tuinbouwgebied in ontwikkeling maakt geen            waarvan de meest noordelijke aansloot op Westra’s
meer herkenbaar in het landschap. Daarnaast lagen     deel uit van het Bestemmingsplan Buitengebied. Om        wijk.
al voor 1850 de weidegronden van de Runde ten         inzicht te geven in het bloksysteem van het gebied
oosten van het gebied. De onregelmatige lengte van    wordt het wel op de kaarten getoond.                     In de periode 1965 – 1975 is de A37 (voorheen N37)
de wijken is vooral bepaald door loop van de Runde.   De kaart van 1955 (afb. 106) geeft de ontginning- c.q.   dwars door gebied aangelegd, waardoor in visueel
                                                      waterstructuur goed weer.                                opzicht twee gebieden ontstonden. Omdat het gebied
Het gebied heeft voordat het grootschalig werd        Het gebied is door middel van het bloksysteem met        ten noorden van de A37 geen deel uitmaakt van
ontgonnen op een aantal plaatsen kleinschalige        wijken, en dan met name type 1, ontgonnen. In het        het bestemmingsplan, zal het niet verder worden
verveners c.q. boeren gekend. Deze waren              voormalige 2e blok is eerst een hoofdwijk, Westra’s      besproken.
voornamelijk gevestigd in de omgeving van de          Wijk, gegraven loodrecht op de Hoogeveensche             In het onderhavige gebied 31 is Westra’s wijk
veenstroom De Runde. Tegelijkertijd met de            Vaart. Evenals bij Erica is hier, op 500m afstand        gedempt en verworden tot weg Westra’s wijk WZ.
grootschalige vervening zijn deze verdwenen.          van het kanaal, een zijtak loodrecht op Westra’s         Daarnaast zijn ook meerdere wijken gedempt.
                                                      wijk gegraven met vervolgens wijken richting kanaal      Daarentegen kent het gebied nog steeds de
                                                                                                               regelmatige verkaveling en zijn ook de verschillende
                                                                                                               kavelrichtingen nog herkenbaar.
                                                                                                               In het kader van de Rundeproject alsmede door de
                                                                                                               aanleg van het Sportlandgoed is het zuidwestelijke
                                                                                                               deel van het gebied volledig heringericht. Alleen
                                                                                                               de grens van het Sportlandgoed volgt een oude
                                                                                                               kavelgrens.
                                                                                                               Door aanplant van opgaande beplanting is het gebied
                                                                                                               bij het Sportlandgoed sterk verdicht.
                                                                                                               De bebouwingstructuur is nog vrij gaaf aanwezig,
                                                                                                               met de linten geconcentreerd langs De Verlengde
                                                                                                               Hoogeveensche Vaart en het Scholtenskanaal. Zoals
                                                                                                               gebruikelijk bij het bloksysteem heeft centrumvorming
                                                                                                               bij kruispunten plaatsgevonden.
                                                                                                               Al met al is vooral door de aanleg van de A37 de
                                                                                                               schaal van het gebied behoorlijk afgenomen. Hoewel
                                                                                                               tussen Zwartemeer en Klazienaveen vanaf de
                                                                                                               Verlengde Hoogeveensche Vaart nog wel een ruimte
                                                                                                               is van meer dan 1 km2, is een dergelijke ruimte in
                                                                                                               vergelijking met andere grootschalige ruimtes binnen
Afb. 107 Kaart 2005; het gedeelte dat deel uitmaakt van het Bestemmingsplan Buitengebied                       de Gemeente Emmen relatief klein te noemen
                                                                                                                                                                         155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 159 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 160 ======================================================================

<pre>                                               Zwarte lijn is grens
                                               veenkoloniale gebied




      Afb. 108 Bloksysteem met wijken Nieuw-
      Amsterdam (boven) en buitengebied




                                               Bruin = dekzandrug
                                               en Hondsrug bij
                                               Erica




                                                   Afb. 109 Bodemkaart
156
</pre>

====================================================================== Einde pagina 160 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 161 ======================================================================

<pre>                      6.4.6 Gebied 32 Nieuw-Amsterdam eo
                      Gebied 32 is voor het merendeel ontgonnen door
                      middel van het bloksysteem met wijken type 1 (zie
                      algemene karakteristieken). Vooral ten noorden en
                      ten zuiden van de Verlengde Hoogeveensche Vaart is
                      het gebied door middel van type 1 ontgonnen.
                      Het bloksysteem met wijken werd toegepast in
                      gebieden met een in hoogte variërende ondergrond.
                      De bodemkaart laat deze variatie goed zien. Dit geldt
                      zowel voor de uitloper van de Hondsrug bij Erica als
                      de hoger gelegen zandkoppen en dekzandruggen
                      (bruin op de bodemkaart) in het westelijke gedeelte
                      van het gebied.

                      Deze hoogteverschillen zijn ook mede de
                      reden voor de diagonale c.q. schuine richtingen
                      van de hoofdwijken ten westen van Erica, bij
                      Wilhelmsoord en bij Zandpol. Bovendien spelen
                      eigendomsverhoudingen (koloniën) een rol. Zo
                      hoorde het gebied bij Zandpol en het zuidelijke
                      deel van Nieuw-Amsterdam bij de veenkolonie
                      Amsterdamsche Veld, terwijl de overige gebieden
                      deel uitmaakten van de veenkolonie Barger-
                      Westerveen De kaart van 1900 geeft de grens
 Bomenrij langs pad   (Noordersloot) tussen beide kolonies, c.q.
                      verschillende ontginningsrichtingen goed weer. Het
                      Barger-Westerveen was het eerste veenschap dat
                      in de Gemeente Emmen werd opgericht, te weten in
                      1869 (Bron: Gerding e.a. Geschiedenis van Emmen
                      en Zuidoost Drenthe).

                      Voordat het veen is afgegraven heeft door het gebied
                      de Heeren- of Leidijk gelopen. In de Gemeente
                      Emmen liep deze van Veenoord/Nieuw-Amsterdam
                      via Den Oever en Emmer-Compascuum noordwaarts
                      richting Boertange. Alleen de Herendijk in Nieuw-
                      Amsterdam (geen buitengebied) en, in het verlengde
                      daarvan, diagonaal lopende Herendijk direct ten
                      noorden van de A37 is nog een restant uit die tijd.



Afb. 110 Kaart 1910
                                                                              157
</pre>

====================================================================== Einde pagina 161 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 162 ======================================================================

<pre>      Afb. 111 Kaartbladen 1930 (lichte kleur) en 1935   Afb. 112 Kaart 2005   Bomenrij
158
</pre>

====================================================================== Einde pagina 162 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 163 ======================================================================

<pre>Wanneer de kaarten van 1900 en 1935 naast             had, nam na de vervening ook agrarische activiteiten   jaren tachtig in het noordelijke deel van het gebied.
die van 2005 worden gelegd, wordt duidelijk           ter hand.                                              Rietlanden en Parc Sandur hebben hun eigen
welke metamorfose in het gebied heeft                                                                        bebouwingstructuur.
plaatsgevonden. In vergelijking met de meeste         Wat betreft de wegenstructuur is vooral de aanleg      De waterstructuur, hoofdwijken en gewone wijken,
andere hoogveengebieden zijn de veranderingen         van de A37 in de periode 1975 – 1985 van belang.       is alleen in het gebiedje tussen de Verlengde
hier het groot. Een mogelijke verklaring is dat dit   Daarvoor, in de periode 1935 – 1955, was het           Hoogeveensche Vaart en de A37 en bij Zandpol
gebied als één van de eerste is ontgonnen. In 1935    bestaande pad langs de hoofdwijk Dikke Dijk dat de     nog enigszins zichtbaar. In de periode 1975 – 1985
was dit gebied al vrijwel (met uitzondering van       weg langs Verlengde Hoogeveensche verbond met          is de ‘omweg’ van het Stieltjeskanaal om Nieuw-
het 11e en 12e blok) geheel ontgonnen, terwijl het    de doorgaande weg van Wilhelsoord naar Zuid- en        Amsterdam en de plas ten noordoosten van Nieuw-
gebied bij bijvoorbeeld Klazienaveen-Noord in 1955    Noord-Barge, verhard en verworden tot de Nieuw         Amsterdam aangelegd.
nog volop in vervening was. Een andere mogelijke      Amsterdamse straat. Recentelijk is er een weg om de    Van alle karakteristieken is de beplantingstructuur
verklaring is dat de boeren van de marke van Noord-   oostzijde van Nieuw-Amsterdam zuidwaarts richting      nog het meest gaaf in dit gebied. Vooral de
en Zuid-Barge de veengronden verkochten, terwijl      Schoonebeek aangelegd om zo de verkeersdruk in         monumentale bomenrijen langs De Verlengde
bijvoorbeeld de gronden van de Weerdingermarke        Nieuw-Amsterdam te verminderen. Deze weg staat         Hoogveensche Vaart, Zijtak en Dommerskanaal zijn
in handen bleef van de boeren. De verveners           nog niet op de topografische kaart van 2005.           vermelding waard. Bijzonder detail is de bomenrij in
kochten bij Weerdinge alleen het veen en huurden                                                             het veld ten oosten van het Stieltjeskanaal. Er stond
de veenplaatsen. De grond bleef dus in handen         Aan de lineaire bebouwingsstructuur zijn grote         begin vorige eeuw al een bomenrij langs het pad
van agrariërs (Bron: Gerding e.a. Geschiedenis van    blokvormige structuren toegevoegd. Bij de aanleg       richting Polder wijk.
Emmen en Zuidoost Drenthe). Tenslotte bezat de        van het kassengebied in de periode 1955 – 1965 in      Van een grootschalig landschap met grote open
Groningse industriële familie Scholten geen venen     het Amsterdamsche Veld en in de jaren ’70 en ’80       ruimtes en soms wel kilometers lange zichtlijnen
bij Nieuw-Amsterdam. Deze familie die (grote) delen   in het Barger Westerveen is de bestaande kavel-        is in dit gebied geen sprake meer. Kassenbouw,
veen bij Emmer-Compascuum, Klazienaveen-Noord,        en waterstructuur wel als uitgangspunt gekozen.        stadsuitbreidingen en wegenaanleg hebben ertoe
Barger-Compascuum en Barger-Oosterveen in bezit       Dit geldt niet voor de stadsuitbreidingen vanaf de     geleid dat sprake is van relatie kleine, op zichzelf
                                                                                                             staande, deelgebiedjes.




                                                                                                                                                                     159
</pre>

====================================================================== Einde pagina 163 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 164 ======================================================================

<pre>      Afb. 113 Bloksysteem met wijken (boven) en
      buitengebied (beneden)




                                                   Afb. 114
                                                      1910
160
</pre>

====================================================================== Einde pagina 164 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 165 ======================================================================

<pre>6.4.7 Gebied 33 Oranjekanaal – zuidwest               het huidige industrieterrein Bargermeer (voorheen de     Voordat het veen is afgegraven heeft door het
De aardkundige ondergrond is bepalend geweest         kolonie Oosterveen), tussen de twee uitlopers van de     gebied de Heeren- of Leidijk gelopen, die binnen de
voor de afwijkende wijze waarop het gebied tussen     Hondsrug. Vooral aan de westzijde richting Ericase       Gemeente Emmen van Veenoord via Den Oever en
het Oranjekanaal en de Ericase straat, dus zowel      straat is de overgang naar de hoger gelegen uitloper     Emmer-Compascuum in noordelijke richting liep.
gebied 33 als 36, is ontgonnen. De hoofdwijken zijn   van de Hondsrug nog zeer goed waarneembaar. Het          De archeologische reconstructie geeft aan dat deze
namelijk evenwijdig met de westelijke flank van de    gebied is zowel vanuit de Ericase straat als vanuit de   dijk ten noorden van de huidige weg Verlengde
Hondrug gelegd.                                       Eerste en tweede Boerwijk ontgonnen en de grens          Herendijk heeft gelegen. In dit gebied is de dijk niet
Gebied 33, dat voorheen uitmaakte van de              tussen Gebied 33 en Gebied 36 is dan ook veel            meer als lijn in het landschap te herkennen.
veenkolonie Barger Westerveen ligt, tezamen met       minder scherp dan getekend.                              Nadat de Eerste en tweede Boerwijk waren gegraven
                                                                                                               (zie kaart 1910) zijn er in de periode 1900 – 1935
                                                                                                               enkele tientallen weggetjes c.q. paden aangelegd



                                                                                                               Afb. 116 Archeologische reconstructie




                                                                          Zwarte lijn grens veenkoloniale
                                                                          gebied




                                                                           Bruin = zandgronden van de
                                                                           uitloper van de Hondsrug




                                                                                                                                   Bron; Archeologisch Bureauonderzoek
                                                                       Afb. 115 Bodemkaart                                         Emmen
                                                                                                                                                                         161
</pre>

====================================================================== Einde pagina 165 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 166 ======================================================================

<pre>      Afb. 117 Kaartbladen 1930 (lichte kleur) en 1935   Afb. 118 Kaart 1965




162
</pre>

====================================================================== Einde pagina 166 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 167 ======================================================================

<pre>                      vanaf de Bladderswijk en Ericase straat richting
                      het gebied in vervening. Hierbij was de Verlengde
                      Herendijk al in 1935 de enige weg die door middel
                      van draaibruggen over de Eerste en Tweede
                      Boerwijk een doorgaande verbinding was tussen de
                      Bladderswijk en Ericase straat.

                      Na 1935 zijn er eveneens paden aangelegd langs de
                      Eerste en de Tweede Boerwijk. Overigens lagen deze
                      paden aan de andere kant van deze hoofdwijken
                      dan de huidige weg. Vrijwel alle weggetjes vanaf de
                      Bladderswijk en Ericase straat zijn in de loop der tijd
                      verdwenen. In de periode 1975 – 1985 is de huidige
                      A37 door het gebied aangelegd. De weg kent geen
                      op- en afritten in het gebied.

                      Zowel bij de Eerste als Tweede Boerwijk waren
                      tijdens de vervening enkele, tijdelijke, ‘behuizingen’
                      voor veenarbeiders. Zoals is gepland bij
                      grootschalige verveningen, zijn deze na de vervening
                      verdwenen. Het gebied is tot op de dag van vandaag
                      onbewoond.
                      Wat betreft de waterstructuur is niet alleen de
                      ‘schuine’ ligging van de hoofdwijken Eerste en
                      Tweede Boerwijk bijzonder maar ook de lengte van
                      de loodrecht daarop gelegen gewone wijken. Evenals
                      bij de hoofdwijken is hier de aardkundige ondergrond
                      (hoogteverschillen en dikte veen) de reden voor het
                      verschil in lengte.
                      De beplantingsstructuur is zeer gaaf. Dit betekent dat
                      het gebied onbeplant is gebleven
                      Het gebied is in ruimtelijk opzicht één van de
                      meest gave representanten van de grootschalige
                      hoogveenontginningen. Het is een grootschalig,
                      open, onbewoond en onbeplant gebied met lange
Afb. 119 kaart 2005   zichtlijnen.




                                                                                163
</pre>

====================================================================== Einde pagina 167 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 168 ======================================================================

<pre>      Afb. 120 Bloksysteem met wijken (boven) en buiten-
      gebied (beneden)




                                                           Afb. 121 Kaart 1900


164
</pre>

====================================================================== Einde pagina 168 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 169 ======================================================================

<pre>6.4.8 Gebied 34; Zwartemeer en omgeving                 Afb. 122 Archeologische reconstructie                  Verlengde Meerwijk in de periode 1955 – 1975
Het gebied tussen Klazienaveen en Zwartemeer                                                                   gedeeltelijk gedempt. Dit betreft echter alleen die
is ontgonnen door middel van het bloksysteem                                                                   delen in het dorp zelf. Buiten het dorp zijn deze
type 2 (zie hoofdstuk 6.4.0). Het landschap rond                                                               hoofdwijken nog goed herkenbaar en gaaf aanwezig.
Zwartemeer is in de loop van de vorige eeuw                                                                    Datzelfde geldt voor de gewone wijken.
veranderd van een relatief kleinschalig landschap
met meerdere bebouwingslinten tot een grootschalig                                                             Bijzonder detail van de waterstructuur is dat ten
open landschap van de hoogveenontginningen.                                                                    zuiden van de Verlengde Meerwijk enkele wijken
                                                                                                               nooit zijn gegraven. Bodemkundig worden deze
De eerste mensen die het gebied rond het                                                                       gronden ‘Veen in ontginning’ (code AVo) genoemd en
‘Zwarte meer’, een ca. 110 ha. groot veenmeer,                                                                 behoren ze niet tot het veenkoloniale gebied.
permanent bewoonden waren boekweitboeren.               Bron; Archeologisch Bureauonderzoek Emmen
Deze kolonisten, die rechtstreeks uit Duitsland of
                                                                                                                                                         Afb. 123
via Nieuw-Schoonebeek kwamen, vestigden zich            aansluiting met het Sud-Nordkanaal tot stand.                                                    Bodem-
vooral in het Barger Oosterveen aan de (Verlengde)      Loodrecht op de Verlengde Hoogeveensche Vaart                                                    kaart
Noordersloot, de Laardijk en de Hoge Weg. De            werd de hoofdwijk Kamerlingswijk gegraven met
Laardijk was toendertijd een verbindingsweg             daar weer op aansluitend de dwarswijken Verlengde
tussen de Noordersloot en de Hoge Weg. Ook              Dorpshuiswijk en (Verlengde) Meerwijk. Deze
vestigden zich Duitse kolonisten aan of in de           dwarswijken liepen dus parallel aan het hoofdkanaal,
omgeving van de Nederlands – Duitse grens ten           de Verlengde Hoogeveensche Vaart. Haaks op deze
noorden van de Noordersloot. De Hoge Weg liep           dwarswijken werden om de ongeveer 200 à 220m
oorspronkelijk door tot aan de Duitse grens en was      gewone wijken gegraven. Langs beide zijden van
de ontsluitingsweg voor de bebouwing aan de grens.      de Verlengde Hoogeveensche vaart en de westzijde                                                   AVo
Tenslotte vestigden, eveneens van oorsprong Duitse,     van de Kamerlingswijk zijn wegen aangelegd, terwijl
kolonisten uit Barger-Compascuum zich aan de met        langs de westzijde van delen van de Kamerlingswijk,
gras begroeide westkant van het Zwarte meer. Zowel      langs de Verlengde Dorpshuiswijk en Verlengde
op de kaart van 1906 als die van de archeologische      Meerwijk paden zijn aangelegd. De Hoge weg
reconstructie is de oude veenweg langs de westkant      verbond oorspronkelijk de Kamerlingswijk met de        Daarnaast zijn vanaf het natuurgebied Bargermeer
van het Zwarte meer nog goed te zien. Aan de            Kloostermanswijk.                                      richting het noorden in het kader van het project de
oevers van het Zwarte Meer werd in 1873 een                                                                    Runde een tweetal wijken verbreedt en ‘natuurlijker’
pastoorsboerderij gebouwd. Deze boerderij had de        In de periode 1955 – 1965 is het pad langs de          ingericht.
naam ‘Modo Udum, Modo Sudum’, ofwel ‘Nu eens            Verlengde Meerwijk verdwenen om plaats te maken
nat, dan weer droog’. Tegelijkertijd met het afgraven   voor de iets noordelijker gelegen weg De Panden.       De bebouwingstructuur van de grootschalige
van het veen is het meer verdwenen.                     Alleen in het dorp zelf is de straat Meerwijk NZ nog   veenontginning is tot op de dag van vandaag
De huidige Nieuweweg is nog een laatste restant         een restant van de oude weg. Tegelijkertijd is de      nog goed herkenbaar. Zoals gebruikelijk bij het
van de plaats waar de voormalige veenweg heeft          Hoge Weg door middel van een bocht verbonden           bloksysteem met wijken staat er bebouwing langs
gelegen.                                                aan de Verlengde Scheperweg en is de verbinding        beide zijden van het hoofdkanaal. Ook is het contrast
                                                        met de Kloostermanswijk verlegd. Ondanks deze          tussen het dichte lint aan de westzijde van de
De grootschalige verveningen kwamen pas op gang         aanpassingen zijn al met al de hoofdkenmerken van      Kamerlingswijk en de verspreid staande bebouwing
na het graven van de Verlengde Hoogeveensche            de oorspronkelijke wegenstructuur nog herkenbaar.      langs de oostzijde nog goed intact. Vermelding waard
Vaart. In 1894 bereikt de Verlengde Hoogeveensche       Tegelijkertijd met dorpuitbreidingen zijn de           is dat langs de oostzijde niet alleen boerderijen
Vaart de Duitse grens en in 1898 kwam de                dwarswijken Verlengde Dorpshuiswijk en de              staan maar ook nog, inmiddels verbouwde maar nog
                                                                                                                                                                       165
</pre>

====================================================================== Einde pagina 169 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 170 ======================================================================

<pre>      Afb. 124 Kaart 1935   Afb. 125 Kaart 1965




166
</pre>

====================================================================== Einde pagina 170 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 171 ======================================================================

<pre>                                     steeds herkenbare, voormalige veenwoningen staan.
                                     Ook langs de Verlengde Dorpshuiswijk staat nog
                                     bebouwing die stamt uit de tijd van de vervening. De
                                     ligging van de voormalige RK Kerk ten zuiden van het
                                     dorp is te verklaren uit de verveningsgeschiedenis. In
                                     de eerste plaats was een mogelijk, niet gerealiseerd,
                                     traject van de Verlengde Hoogeveensche Vaart, een
                                     rechte lijn van Erica naar Duitsland (in het verlengde
                                     van de huidige Ensingwijk). De kerk zou in dat geval
                      Meerwijk NZ    centraal hebben gelegen. Bovendien was het Barger
                                     Oosterveen begin vorige eeuw nog volop bewoond
                      Rundeproject
                                     en stond de kerk met alle gebouwen (o.a. school)
                                     midden in het centrum van de parochie. Door de
                      Nieuweweg      ontvolking van het bovenveen is dit veranderd. De
                                     gemeentelijke bouwplannen uit die tijd waren erop
                                     gericht het centrum van het dorp te verplaatsen naar
                                     de Verlengde Hoogeveensche Vaart. Daardoor kwam
                                     de kerk buiten het centrum te liggen. Eind 1969 is
                                     de kerk dan ook verplaatst naar zijn huidige ligging
                                     in het centrum. In de loop der tijd heeft het dorp
                                     zich rondom de belangrijkste kruisingen Verlengde
                                     Hoogeveensche Vaart – Verlengde Oosterdiep en
                                     Kamerlingswijk blokvormig uitgebreid.

                                     Historisch bestaat de groenstructuur uit privégroen
                                     (singeltjes, bomen, bosjes) rondom de woningen van
                                     de boekweitboeren. De huidige hoofdgroenstructuur
                                     is ontstaan met de vervening van het gebied waarbij
                                     na de aanleg van de Verlengde Hoogeveensche
                                     Vaart langs de aanpalende wegen bomenrijen
                                     zijn geplant. Langs de Kamerlingswijk WZ is ook
Afb. 126 Kaart 2005                  aan de bebouwingszijde een bomenrij geplant. De
                                     oostzijde, de zijde van de vervening (landkant), is
                                     zoals gebruikelijk onbeplant. Hier overheerst het
                                     privégroen. De Verlengde Dorpshuiswijk, de Panden
                                     en Hoge weg zijn buiten het dorp tot op de dag
                                     vandaag onbeplant gebleven.
                                     Het landschap rondom Zwartemeer is in visueel
                                     opzicht een landschap van de grootschalige
                                     ontginningen met grote open ruimtes en lange
                                     zichtlijnen aan de oostkant van de Kamerlingswijk en
                                     het gebied tussen Zwartemeer en Klazienvaveen.

                                                                                              167
</pre>

====================================================================== Einde pagina 171 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 172 ======================================================================

<pre>      Afb. 127 Niet, deels of anders ontgonnen   Niet, deels of anders ontgonnen
                                                 Natuurgebieden
                                                 Afb. 128




168
</pre>

====================================================================== Einde pagina 172 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 173 ======================================================================

<pre>                                 6.5 Niet, deels of anders ontgonnen gebieden
Afb. 129 Gebieden buitengebied
                                 Sommige delen van het hoogveen in de Gemeente
                                 Emmen zijn niet of deels ontgonnen. Reden kan zijn
                                 dat alleen de bovenlaag van het veen is afgegraven
                                 omdat deze bruikbaar was. Ook zijn er gebieden,
                                 zoals de Limietweg, waar op dit moment nog steeds
                                 veen wordt afgegraven en er dus nog een gedeelte
                                 aanwezig is. Omdat het hoogveen in de Gemeente
                                 Emmen als laatste gebied van Nederland vanuit
                                 het noorden, noordwesten en westen in ontginning
                                 is gebracht, heeft de tijd ook een belangrijke rol
                                 gespeeld. Hoewel huisbrandturf nog tot na WOII
                                 werd verkocht, was afzet van fabrieksturf al in het
                                 begin van de vorige eeuw sterk gereduceerd. Bij de
                                 ver afgelegen, zoals de meest oostelijke, gebieden
                                 was het ronduit niet meer rendabel om het veen (nog
                                 verder) af te graven. Grote delen van deze restanten
                                 zijn inmiddels natuurgebieden geworden en maken
                                 onderdeel uit van de Ecologische Hoofdstructuur.
                                 Het Bargerveen, Berkenrode en (delen van) het
                                 Oosterbos zijn dergelijke gebieden. Deze gebieden
                                 hebben de bestemming Natuur en zullen derhalve
                                 niet verder worden besproken.
                                 Tenslotte zijn er gebieden die door de aanwezige
                                 ondergrond anders zijn ontgonnen. Het betreft hier
                                 de gebieden bij de Ericase straat, ten noordoosten
                                 van Roswinkel en bij Foxel. De gebieden bij Erica
                                 en Roswinkel lagen gedeeltelijk op het zand en
                                 gedeeltelijk op het veen en was de aanleg van wijken
                                 niet van rendabel c.q. nodig. Deze gebieden zijn in
                                 eerste instantie vrij kleinschalig verveend maar zijn
                                 nadien verworden tot een grootschalig agrarisch
                                 landschap. Bij Foxel heeft de Runde invloed gehad
                                 op de manier van vervening.




                                                                                         169
</pre>

====================================================================== Einde pagina 173 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 174 ======================================================================

<pre>                                                 Noorder-
                                                 sloot;
                                                 noordgrens
                                                 A’damse
                                                 veld


                                                 Zuidersloot;
                                                 zuidgrens
                                                 A’damse
                                                 veld

      Afb. 130 Niet, deels of anders ontgonnen




                                                 Afb. 132
                                                 Kaart 1900



                                                 Noorder-
                                                 sloot;
                                                 noordgrens
                                                 A’damse
                                                 veld
      Afb. 131 Buitengebied

                                                 Zuidersloot;
                                                 zuidgrens
                                                 A’damse
                                                 veld




                                                 Afb. 133
                                                 Kaart 2005
170
</pre>

====================================================================== Einde pagina 174 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 175 ======================================================================

<pre>6.5.1 Gebied 35 Amsterdamsche veld e.o.             kunnen dus ook buiten de zwarte band doorlopen.          Schoonebeeker Veld.
Vrijwel alle gronden die tot Gebied 35 behoren      Hoewel het merendeel van het gebied deels is
zijn slechts gedeeltelijk afgegraven en worden      afgegraven, hebben de afgravingen die wel zijn           Het Barger Oosterveen heeft voordat het grootschalig
daarom ook tot één gebied gerekend. Bodemkundig     gedaan min of meer een systematisch karakter             is verveend een periode gekend van kleinschalige
behoren deze gronden tot de kaarteenheid ‘Veen in   gehad. De gronden die tot gebied 35 horen hebben         vervening. Nadat de markegronden van de boeren
ontginning’ (Code AVo op de bodemkaart).            dan ook veel karakteristieken die overeen komen          van Noord- en Zuid-Barge waren verdeeld, hadden
                                                    met grootschalige, systematische veenkoloniale           zich in het Barger Oosterveen enkele kleinschalige
Een gedeelte van deze gronden valt bodemkundig      ontginningen. Deze karakteristieken verschillen per      verveners c.q. boeren gevestigd. In de periode 1900
buiten de grens van het veenkoloniale dek. De       deelgebied omdat op basis van cultuurhistorie het        – 1935 nam hun aantal zelfs toe en was het gebied
bodemcatering heeft deze grens getrokken op basis   gebied uiteenvalt in drie deelgebieden. Deze hebben      relatief dicht bevolkt. Na 1935 is het merendeel van
van geografische kenmerken, zoals wijken, en van    ieder eigen grootschalige karakteristieken.              het Barger Oosterveen grootschalig verveend door
geschiedkundige gegevens. Zij maakt hierbij het                                                              middel van het bloksysteem met wijken (zie gebied
voorbehoud dat het kan voorkomen dat kleine niet-   Het noordelijke deel behoorde na de markeverdeling       29). De kaarten van 1975 en 1985 geven goed het
veenkoloniaal ontgonnen delen binnen de zwarten     tot het Barger Oosterveen, de middelste strook tot het   systematische en regelmatige wijkenpatroon weer.
band liggen en omgekeerd. Veenkoloniale gebieden    Amsterdamsche Veld en het zuidelijke deel tot het        Het enige waarin Gebied 35 afwijkt ten opzichte
                                                                                                             van het overige delen van het Barger Oosterveen
                                                                                                             is dat het niet geheel is afgegraven en geen wijken
                                                                                                             kent. Evenals het Barger Oosterveen is ook hier de
                                                                                                             bebouwing grotendeels verdwenen. De Verlengde
                                                                                                             Noordersloot, waaraan voorheen bebouwing stond
                                                                                                             en die de grens was met het Amsterdamsche Veld, is
                                                                                                             nog steeds aanwezig tot het Bargerveen. In visueel
                                                                                                             opzicht maakt het gebied dan ook deel uit van het
                                                                                         Dikke zwarte lijn   voormalige Barger Oosterveen en heeft het dezelfde
                                                                                         = grens veenko-     grootschalige karakteristieken zoals de openheid en
                                                                                         loniale gebied      lange zichtlijnen.

                                                                                                             Het Amsterdamsche veld kent een andere historie.
                                                                                                             In 1850 werd de Drentsche Landontginnings
                                                                                          AVo; veen in
                                                                                                             Maatschappij (DLM) opgericht door een groep van
                                                                                          ontginning
                                                                                                             kapitaalkrachtige Amsterdammers. Op 28 juni 1851
                                                                                                             kocht de DLM een strook veen van 2256ha. van
                                                                                                             de markegenoten van Noord- en Zuid-Barge en
                                                                                                             noemden dit het Amsterdamsche Veld. Deze strook
                                                                                                             liep tot Duitsland. De zuidgrens was de grens met
                                                                                                             de gemeente Schoonebeek. Op de noordgrens van
                                                                                                             het Amsterdamsche Veld werd een scheidingsloot
                                                                                                             gegraven, de Amsterdamsche Raai. Op veel kaarten
                                                                                                             wordt deze weergegeven als de Noordersloot.
                                                                                                             In 1862 was de aanleg van het kanaal Zijtak bij
                                                                                                             Nieuw-Amsterdam voltooid. De DLM was voor de
                                                                                      Afb. 134               ontginning van het Amsterdamsche Veld feitelijk
                                                                                      Bodemkaart
                                                                                                                                                                    171
</pre>

====================================================================== Einde pagina 175 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 176 ======================================================================

<pre>      Afb. 135   Afb. 136
      1935          1955




      Afb. 137   Afb. 138
      1975          1985
172
</pre>

====================================================================== Einde pagina 176 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 177 ======================================================================

<pre>afhankelijk van de aanleg van Zijtak. Vanaf 1861 is    In 1909 verkocht de DLM het Amsterdamsche                In het deel van het Amsterdamsche Veld dat bij
in fases het Dommerskanaal in oostelijke richting      Veld aan van Griendtsveen, een bedrijf dat               Gebied 35 hoort, is een veldspoorbaan (smalspoor)
in het Amsterdamsche Veld door DLM aangelegd.          gespecialiseerd was in turfstrooisel. Griendtsveen       over het veen aangelegd van west naar oost tot aan
In de eerste decennia werd weinig verveend in het      verkocht de onrendabele boerderijen (m.n. bij            de Duitse grens. Deze diende voor het transport van
Amsterdamsche Veld. Pas na 1873 kwam daar              Weiteveen) en/of beëindigde de verpachting. De           bolsterturf (bovenste laag turf) naar de fabrieken en
verandering in. In dat jaar ging de tot dan toe in     kaart van 1935 geeft goed weer dat de behuizing          liep bij de Middenweg. Deze veenlaag is namelijk
firmaverband gedreven DLM over in een NV. Was de       in het Amsterdamsche Veld ten noorden van de             alleen geschikt voor turfstrooisel omdat dit veen, ook
firma een beleggings (onroerend goed) maatschappij,    Zuidersloot vrijwel is verdwenen en is verplaatst naar   wel witveen genoemd, na droging toch weer vocht
de NV werd een veenmaatschappij met vervening als      de zuidkant in het Schoonebeeker Veld. In de loop        opneemt. Dit in tegenstelling tot turf (zwart veen) dat
doel. Administrateur werd Louis Dommers. Hoewel        van de vorige eeuw is het dorp weer noordwaarts          zogenoemd irrevesibel is en na droging geen water
deze maatschappij wel enige ontginningsactiviteiten    uitgebreid en ligt nu weer grotendeels in het            meer opneemt. Omdat Griendtsveen zich richtte
ondernam, werd het Amsterdamsche Veld vooral als       Amsterdamsche Veld.                                      op turfstrooisel is het merendeel van het gebied
jachtgebied, dus ontspanning, gebruikt. De inkomsten   Griendtsveen trok het Dommerskanaal door en              slechts gedeeltelijk afgegraven. Het gebied tussen
kwamen vooral uit de pacht van boerderijen en          bouwde turfstrooiselfabrieken en woningen in het         Weiteveen en Middensloot is wel verder afgegraven
verkoop van zwarte turf. De kaart van 1900 laat dan    Amsterdamsche Veld. Het Amsterdamsche Veld is            (met sloten). Dit gebied ligt dan ook op 16,6m +NAP,
ook de vele boerenbehuizingen zien op de plaats        deels door middel van wijken ontgonnen. Evenwijdig       terwijl het gebied ten noorden van Middenweg op
waar nu Weiteveen ligt. Deze waren gevestigd aan       aan het hoofdkanaal Dommerskanaal werd een               18,3m +NAP ligt. Omdat de, wat hoger gelegen
de noordzijde van de huidige Zuidersloot en bij de     hoofdwijk gegraven en daarop wijken. Dit deel van        Middenweg is beplant is het Amsterdamsche Veld in
Middensloot.                                           het Amsterdamsche Veld is onderdeel van gebied 29.       visueel opzicht in tweeën (noord en zuid), gedeeld.
                                                                                                                Omdat er nog steeds lange oost – west zichtlijnen
                                                                                                                zijn heeft het gebied toch zijn grootschalig karakter
                                                                                                                goed behouden.


                                                                                                                Het derde deelgebied maakte deel uit van het
                                                                                                                Schoonebeeker Veld. Het gebied is vanuit Kanaal
                                                                                                                A, dat aansloot op het Stieltjeskanaal, ontgonnen.
                                                                                                                Tijdens de ontginning kende het gebied gedeeltelijk
                                                                                                                het gebruikelijke regelmatige wijkenpatroon.
                                                                                                                Sommige percelen zijn slechts gedeeltelijk
                                                                                                                afgegraven en behoren bodemkundig tot de
                                                                                                                kaarteenheid ‘Veen in ontginning’.

                                                                                                                Het gebied is één van de weinige stukken veen
                                                                                                                van de voormalige Gemeente Schoonebeek die
                                                                                                                systematisch en redelijk grootschalig is ontgonnen.
                                                                                                                Het gebied ligt dan ook midden in een kleinschalig
                                                                                                                landschap. Bovendien zijn na de vervening bepaalde
                                                                                                                wijken weer (gedeeltelijk) gedempt. Toch zijn er
                                                                                       Afb. 139 Kaart 2005
                                                                                                                twee karakteristieken waarin duidelijk wordt dat dit
                                                                                       met hoogteverschil-
                                                                                                                gebied grootschaliger is verveend dan de rest van het
                                                                                       len (getallen in
                                                                                                                Schoonebeeker veld.
                                                                                       meters boven NAP)
                                                                                                                                                                          173
</pre>

====================================================================== Einde pagina 177 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 178 ======================================================================

<pre>      Afb. 140 Kaart 1955: Een gedeelte van het Schoonebeeker veld grootschalig in ontginning




174
</pre>

====================================================================== Einde pagina 178 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 179 ======================================================================

<pre>In de eerste plaats betreft het de verkavelingstructuur   veld had gekocht en de boerderijen had verkocht c.q.         op de dag van vandaag nog aanwezig zijn.
(zie afb. 141). Wanneer deze vergeleken wordt             verpachting beëindigd, verplaatsten zich de kleine
met de smalle strookverkaveling in het aanpalende         verveners c.q. boeren zich naar de zuidkant van de           Overigens heeft de bebouwing langs het
Schoonebeeker Veld, dan is deze toch duidelijk            grens (Zuidersloot) in het Schoonebeeker Veld. De            Dommerskanaal heeft niets te maken met de
grootschaliger. Overigens is de verkaveling               bebouwing in Gebied 35 in het Schoonebeeker Veld             ontginning van het Schoonebeeker Veld, maar alles
wel smaller dan veel andere grootschalige                 zijn, zoals gebruikelijk bij grootschalige ontginningen,     met Griendtsveen en het Amsterdamsche Veld.
ontginningsgebieden in de Gemeente Emmen.                 tijdens c.q. na de afgravingen verdwenen. Reden              De aanplant van bosjes hoort daarentegen weer
                                                          dan ook dat in dit deel nog steeds geen bebouwing            bij het kleinschalige karakter van het omliggende
Een tweede indicatie is de bebouwingstructuur (zie        staat. Dit in tegenstelling tot het overige, kleinschalige   gebied. Al met al is hier in visueel opzicht van een
afb. 142). Nadat Griendtsveen het Amsterdamsche           Schoonebeeker Veld waar de bebouwingslintjes tot             mengvorm van groot- en kleinschaligheid.




Afb. 141 Huidige kadastrale grenzen                                                            Afb. 142 Bebouwingstructuur; geen bebouwing bij grootschalige ontginning




                                                                                                                                                                              175
</pre>

====================================================================== Einde pagina 179 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 180 ======================================================================

<pre>      Afb. 143 Deels c.q. anders ontgonnen
      (boven) en buitengebied




                                                                                                 Afb. 145 Kaart 1850
                                             Zwarte lijn is
                                             grens veen-                      Bruin; zandgrond
                                             koloniale
                                             gebied
                                                                      Keileemrug met (grote)
                                                    Paarse stippen    stenen dicht aan opper-
                                                    keileem begin-    vlak
                                                    nend 40 - 120cm
                                                    diep                   Afb. 144 Bodemkaart
176
</pre>

====================================================================== Einde pagina 180 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 181 ======================================================================

<pre>6.5.2 Gebied 36 Ericase Straat en omgeving               Nadat de gemeenschappelijke markegronden van             verkaveld volgens de regelmatige kavels van de
Het gebied ligt op een uitloper van de Hondsrug,         de Barger boeren na 1850 waren verdeeld en het           grootschalige hoogveenontginningen. De zandige
een relatief smalle zandtang die in het verleden         veen verkocht, vestigden zich (kleine) boeren en         ondergrond, en wellicht ook verdeelde eigendom
was omringd door veen. Het gebied maakte deel            verveners langs de oude weg richting Schoonebeek.        zijn mogelijke verklaringen voor het oorspronkelijke
uit van de gemeenschappelijke markegronden               Gegeven de zandige ondergrond van de uitloper van        kleinschalige karakter langs de Ericase Straat.
van de boeren van Noord- en Zuid-Barge. Direct           de Hondsrug was slechts (plaatselijk) op de lagere
ten noorden van het gebied lagen al in 1850 de           delen veen aanwezig en zijn op het hogere deel bij       Zowel ten oosten als ten westen van deze relatief
landsbouwgronden van de kleine kampontginning            de Ericase Straat geen wijken (afwateringssloten)        smalle en kleinschalige ontginningsas, de Ericase
Zuidbarger Nieuw Kamp (zie gebied 8).                    gegraven.                                                Straat, is het veen door middel van het grootschalige
                                                                                                                  bloksysteem ontgonnen; het gebied ten oosten van
Archeologische reconstructie heeft uitgewezen dat op     De kaart van 1935 (zie volgende pagina) geeft goed       de Ericase Straat vanuit het Oranjekanaal en het
ongeveer de plaats waar nu de Ericase Straat loopt       weer dat het gebied bij de Ericase Straat kleinschalig   gebied ten westen van de Ericase Straat vanuit de
voorheen een oude (veen)weg van Zuidbarge naar           en onregelmatig is ontgonnen. Bijzonder detail is        Verlengde Hoogveensche Vaart. Zo zijn de Eerste en
Schoonebeek heeft gelopen.                               dat op de kadastrale kaart van 1880 het gebied is        Tweede Boerwijk en de loodrecht daarop aangelegde
De weg naar Erica liep over een sterk geaccidenteerd                                                              wijken richting de Ericase Straat tot op de dag van
open terrein waarbij alleen het kampje was omzoomd                                                                vandaag nog herkenbaar aanwezig. De geleidelijke
met bomen. Voordat het veen is afgegraven heeft                                                                   overgang van zand- naar veen, wel en geen wijken
de Heeren- of Leidijk door het gebied gelopen. Rond                                                               en wel en geen systematische ontginning zijn de
1688 is deze strategisch militaire dijk van Den Hool                                                              reden dat dit gebied onder de categorie ‘Anders
via Veenoord, Den Oever, Foxel naar uiteindelijk                                                                  ontgonnen’ valt.
Bourtange aangelegd. Deze dijk deed tevens dienst
als weg. Deze voormalige dijk is als lijn in het                                                                  Karakteristiek voor de bebouwingstructuur langs de
landschap op dit moment niet meer herkenbaar in dit                                                               ontginningsas de Ericase Straat is de verspringende
gebied.                                                                                                           rooilijn. In tegenstelling tot ontginningsassen langs
                                                                                                                  het kanaal waar de bebouwing direct aan het kanaal
                                                                                                                  is gesitueerd, lag hier de bebouwing oorspronkelijk
Kaart 146 Archeologische reconstructie
                                                                                                                  zowel langs de weg als in het veld. Een verklaring is
                                                                                                                  dat het veen in de loop der eeuwen over de lagere
                                                                                                                  delen van de hondsrug is gegroeid. Op deze lagere
                                                                                                                  delen was het nog rendabel genoeg om kleinschalig
                                                                                                                  te vervenen. Tot op de dag van vandaag staan er nog
                                                                                                                  enkele woningen in het veld. De bebouwingsdichtheid
                                                                                                                  langs de Ericase Straat is in de loop der tijd
                                                                                                                  wisselend geweest, waarbij de jaren ’30 van de
                                                                                                                  vorige eeuw sprake is geweest van een hoogtepunt.
                                                                                                                  In 1935 was bovendien de verkaveling het meest
                                                                                                                  kleinschalig. Na 1935 is de bebouwingsdichtheid
                                                                                                                  afgenomen en verkaveling grootschaliger geworden.

                                                                                                                  In de periode 1900 – 1935 is de Ericase Straat met
                                                                                                                  bomen beplant. In dezelfde periode zijn loodrecht
                               Bron; Archeologisch Bu-                                                            op de Ericase Straat, aan beide zijden van de weg,
                               reauonderzoek Emmen        Afb. 147 Kadastrale kaart 1880
                                                                                                                                                                          177
</pre>

====================================================================== Einde pagina 181 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 182 ======================================================================

<pre>      Afb. 148 Kaart 1910   Afb. 149 Kaart 1935   Afb. 150 Kaart 1975




178
</pre>

====================================================================== Einde pagina 182 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 183 ======================================================================

<pre>paden aangelegd richting het veen. Tot de jaren ’80    Door de aanleg van de Rietlanden en later Parc        richting Erica passeert men ter hoogte van Parc
van de vorige eeuw werd het gebied gekarakteriseerd    Sandur vanaf de jaren ’80 is het landschap aan        Sandur een groene wand met her en der een groen
door een hoger gelegen groen bebouwingslint in een     de westzijde van de Ericase Straat aanzienlijk        omzoomde ruimte met bebouwing die er al stond.
verder open agrarisch landschap dat was verveend.      veranderd, te weten van een open grootschalig         Door de stadsuitbreidingen is het historische contrast
Zoals gebruikelijk bij grootschalige ontginningen      agrarisch landschap naar een stedelijk gebied.        tussen het groene bebouwingslint en het open
verdween in de loop der tijd de bebouwing van de       Tussen Parc Sandur en de Ericase Straat is een        omliggende agrarische landschap is veranderd in
veenarbeiders en de paden in het veld. In de periode   boszone als groen uitloopgebied aangelegd. Bij de     een contrast tussen de oostzijde en westzijde van het
1975 – 1985 is de huidige A37 door het gebied          aanleg van de bosblokken is rekening gehouden met     oude lint. Het is een contrast geworden tussen een
aangelegd.                                             de bestaande verkaveling. De bestaande bebouwing      lint met aan de oostzijde her en der ruim zicht op het
                                                       is als het ware geïntegreerd in de boszone. Rijdend   open agrarische landschap en aan de westzijde een
                                                                                                             dichte boszone met her in der een groen omzoomde
                                                                                                             ruimtes met bebouwing. Alleen het type bebouwing
                                                                                                             herinnert nog aan de oorspronkelijke eenheid van het
Afb. 151 Kaart 1985                                    Afb. 152 Kaart 2005
                                                                                                             lint.

                                                                                                             Hoewel het gebied aan de oostzijde van de Ericase
                                                                                                             Straat gedeeltelijk kleinschalig en gedeeltelijk
                                                                                                             grootschalig is ontgonnen is er in visueel opzicht
                                                                                                             geen onderscheid meer tussen de zandgrond en
                                                                                                             dalgrond. Reden is mede dat het hele gebied in
                                                                                                             gebruik is als bouwlang en dat door het verdwijnen
                                                                                                             van paden en bebouwing het landschap achter de
                                                                                                             bebouwing is één grootschalig landschap geworden.
                                                                                                             Een landschap, dat op basis van de kadastrale
                                                                                                             kaart 1880 ook als grootschalig agrarisch landschap
                                                                                                             was gepland. Alleen de hoogteverschillen geven
                                                                                                             een goed beeld van de geleidelijke overgang van
                                                                                                             zand naar voormalig veen. Het lint zelf en de paar
                                                                                                             behuizingen in het veld met de paadjes er naartoe
                                                                                                             zijn nog restanten uit de periode van de kleinschalige
                                                                                                             ontginning.




                                                                                                                                                                      179
</pre>

====================================================================== Einde pagina 183 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 184 ======================================================================

<pre>      Afb. 154 Bodemkaart Foxel en omgeving                    Afb. 155 Kaart 1904   Afb. 156 Kaart 1935




                               f.... = plaatselijk ijzerrijk




180
</pre>

====================================================================== Einde pagina 184 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 185 ======================================================================

<pre>6.5.3 Gebied 37 Foxel en omgeving                      Vermelding waard is de toevoeging f…. voor de              volgt de grens van de achtertuinen van de woningen
Al voor de veenontginningen was sprake van             code op de bodemkaart. Dit betekent dat de bodem           aan de weg Foxel de ligging van de voormalige
menselijk ingrijpen in Foxel en omgeving.              plaatselijk ijzerrijk is. Het verschijnsel is meestal      weidegronden.
Archeologische reconstructie heeft namelijk            plaatselijk maar bestrijkt hier het hele gebied rondom
uitgewezen dat op de plaats van de huidige weg         Foxel. Het ontstaan van dergelijke ijzerrijke gronden      Foxel maakt deel uit c.q. ligt op het grensvlak van
Foxel de Heeren- of Leidijk heeft gelegen. Rond        is gebonden aan kwel.                                      verschillende veenkolonies. De weidegronden
1688 is deze strategisch militaire dijk van Den Hool                                                              van Foxel hoorden gedeeltelijk bij het Emmer
via Veenoord, Den Oever, Foxel naar uiteindelijk       De kaart van 1904 laat zien dat het nog niet               Erfscheidingsveen dat zich ten westen en
Bourtange aangelegd. Deze dijk deed tevens dienst      ontgonnen veen bij Foxel al zo goed afwaterde dat          noordwesten van het dorp uitstrekte. Op de kaart van
als weg. Ook is archeologisch aangetoond dat van       beweiding mogelijk was. In 1904 liep er een weg            1912 wordt het gebied ten oosten van het Verlengde
oost naar west dwars door Foxel een veenweg            langs de Runde en lagen de weidegronden aan                Scholtenskanaal en ten zuiden van de huidige weg
heeft gelegen die voor een verbinding van Barger-      de oostzijde van deze weg. De weg is na 1912               Westelijke Doorsnee NZ aangeduid als het 14e blok
Oosterveld met Duitsland zorgde. Daarnaast liep de     is verplaatst in westelijke richting en is langs het       c.q. Zuidelijke Kijl (kijl = wig). Waarschijnlijk lag
Emmerdijk door het noordelijke deel van het gebied.    Verlengde Scholtenskanaal komen te liggen. Echter          er voldoende veen om het als blok aan te duiden.
Tenslotte heeft archeologische reconstructie           de oude weg is tot op de dag van vandaag de                Het gebied direct ten noorden van de huidige weg
uitgewezen dat Foxel en omgeving al vòòr 1850          perceelgrens van de achterkanten van de bebouwing          Westelijke Doorsnee NZ werd aangeduid als de
in gebruik was als (nat) weidegebied. Deze natte       aan het Verlengde Scholtenskanaal OZ.                      Runde en maakte geen deel uit van het Emmer-
weidegronden lagen bij Foxel langs de veengeul De      Datzelfde geldt, gedeeltelijk, voor de andere kant,        Erfscheidenveen.
Runde. De Runde was hier een beekje op het veen.       de oostkant, van de weidegronden. In het zuiden
                                                                                                                  Het gebied ten oosten van de huidige weg Foxel
                                                                                                                  maakte deel uit van de veenkolonie Emmer
                                                            Afb. 157 Archeologische reconstructie                 Compascuum. Naast de weg lag de meest westelijke,
                                                                                                                  diagonale wijk vanuit het Kanaal Ee. De afwijkende
                                                                                                                  richting van deze wijk is te verklaren door de eerder
                                                                                                                  genoemde Heeren- of Leidijk.
                                                                                                                  Beide veengebieden ten oosten en ten westen
                                                                                                                  van het dorp zijn door middel van grootschalige
                                                                                                                  veenontginingen in met name de periode 1912
                                                                                                                  – 1935 ontgonnen en vervolgens in gebruik genomen
                                                                                                                  voor agrarische doeleinden. Tot op de dag van
                                                                                                                  vandaag is zowel aan de oostzijde als de westzijde
                                                                                                                  van Foxel sprake van een grootschalig agrarisch
                                                                                                                  landschap. Bij helder weer is zelfs de Hondsrug goed
                                                                                                                  zichtbaar van de weg Verlengde Scholtenskanaal OZ.

                                                                                                                  De kaart van 1935 geeft goed weer dat Gebied 37
                                                                                                                  niet systematisch is ontgonnen. In die tijd was het
                                                                                                                  gedeeltelijk als weiland en gedeeltelijk als bouwland
                                                                                                                  in gebruik. De voormalige beekloop was veranderd
                                                                                                                  in een slotenpatroon c.q. een sloot die in noordelijke
                                                                                                                  richting liep. In het kader van het Rundeproject is
Afb. 153                                                                    Bron; Archeologisch Bureauonderzoek
                                                                            Emmen
                                                                                                                  recentelijk dit agrarische gebruik gewijzigd.
Deels c.q. anders ontgonnen en buitengebied
                                                                                                                                                                           181
</pre>

====================================================================== Einde pagina 185 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 186 ======================================================================

<pre>      Afb. 158 Foxel en wijde omgeving in 1850   Afb. 159 Kaart 2005; Rundeproject staat nog niet op
                                                 de kaart




182
</pre>

====================================================================== Einde pagina 186 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 187 ======================================================================

<pre>Met de realisatie van het Rundeproject bij Foxel         Keizerlindes geplant langs een (nu nog) onverhard      De oostzijde van de Runde is min of meer het
is een namelijk nieuwe groenstructuur aan het            pad. Vanaf deze brede, onverharde, laan is het zicht   spiegelbeeld van de westkant. Hier is in het
gebied toegevoegd. Deze nieuwe groenstructuur            op de achtertuinen, inclusief de daarbij behorende     zuidelijke gedeelte bosplantsoen aangeplant terwijl in
van de Runde bestaat uit een licht meanderende,          tuinhuisjes en ‘gammaschuttingen’ van de huizen        noordelijke gedeelte een dubbele bomenrij van eiken
verbreedde, Runde met aanpalend op een aantal            aan de Verlengde Scholtenskanaal OZ. Halverwege        staat. Deze rij loopt tot de ‘ingang’ van het gebied
plaatsen moerasvegetatie. Langs de westzijde van         gaat de bomenlaan over in een strook bosplantsoen.     vanaf de weg Foxel.
de Runde is in de zuidelijke helft van het gebied een,   Dit bosplantsoen zal op den duur het zicht op de       Bij de bruggen over de Runde in het zuiden en
grootstedelijk aandoende, dubbele bomenrij van           achterkanten van de bebouwing ontnemen.                noorden van het gebied zijn zogenaamde ‘frames’
                                                                                                                als kunstuiting aangebracht. Het Rundegebied
                                                                                                                is onderdeel van de Provinciale Ecologische
                                                                                                                Groenstructuur (PEHS).

                                                                                                                De bebouwingstructuur kan als volgt worden
                                                                                                                samengevat. De bebouwingslinten langs Foxel en
                                                                                                                het Verlengde Scholtenskanaal zijn ontstaan met de
                                                                                                                vervening en zijn sindsdien gaaf aanwezig.
                                                                                                                Voor de grootschalige veenontginningen hebben
                                                                                                                enkele hutten in het gebied gestaan. De kaart
                                                                                                                van 1850 vermeldt zowel een schaapshut als
                                                                                                                een koewachtershut. De functie als weidegebied
                                                                                                                voor de boeren van de marke van Emmen en
                                                                                                                Westenesch verklaart de aanwezigheid van dergelijke
                                                                                                                hutten. Deze hutten zijn met de verdeling van de
                                                                                                                markegronden en de vervening natuurlijk verdwenen.


                                                                                                                De kaart van 1935 vermeldt voor het eerst enkele
                                                                                                                behuizingen langs de huidige Kijlweg in het gebiedje
                                                                                                                ten noorden van Westelijke doorsnee NZ. Momenteel
                                                                                                                staat er nog één.

                                                                                                                De visuele karakteristieken zullen in de toekomst
                                                                                                                met de groei van de beplanting, aangelegd in
                                                                                                                het kader van het Rundeproject, veranderen. Het
                                                                                                                beekdal van de Runde kende bij Foxel namelijk
                                                                                                                historisch geen systematische lijnvormige structuren.
                                                                                                                Met de realisatie van het Rundeproject zijn echter
                                                                                                                lijnvormige structuren aangelegd die in de toekomst
                                                                                                                in visueel opzicht met de oude veenkoloniale lijnen
                                                                                                                van Foxel en het Verlengde Scholtenskanaal kunnen
                                                                         Afb. 160 Ontwerp in het kader van      gaan concurreren. Het betreft de, grootstedelijk
                                                                         het Rundeproject (is aangelegd)        aandoende, lijnvormige bomenlanen.

                                                                                                                                                                         183
</pre>

====================================================================== Einde pagina 187 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 188 ======================================================================

<pre>      Afb. 162     Afb. 163               Afb. 164               Afb. 165               Afb. 166               Afb. 167
      Bodemkaart   1904 incl. Duitsland   1935 incl. Duitsland   1965 incl. Duitsland   1975 incl. Duitsland   2005 incl. Duitsland




184
</pre>

====================================================================== Einde pagina 188 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 189 ======================================================================

<pre>6.5.4 Gebied 38; Limietweg                           waarschijnlijk de nog bestaande veenlaag zal             van de bebouwing langs de Limietweg loopt. Er
                                                     verdwijnen. Dit heeft evenals consequentie dat het       hebben nog lang paden vanaf de Duitse grens en
                                                     huidige microreliëf in dat geval ook zal verdwijnen.     vanaf de Limietweg richting het veld gelopen. In de
                                                     Archeologische reconstructie heeft uitgewezen dat in     periode 1975 – 1985 is het merendeel van deze
                                                     de periode voordat het veen werd afgegraven er een       paden verdwenen.
                                                     veenweg door het gebied richting Hebelermeer heeft       In de periode 1900 – 1935 lag de bebouwing
                                                     gelopen. Deze weg is in het gebied niet meer als lijn    voornamelijk langs de zuidelijke weg vanuit
                                                     herkenbaar aanwezig.                                     Hebelermeer, langs de grensweg en in het veld. De
                                                                                                              groenstructuur bestonde voornamelijk uit het groen
                                                     Nadat de veengronden door de markegenoten van            rondom de bebouwing en in enkele gevallen een
                                                     Noord- en Zuid-Barge waren verdeeld en verkocht          bomenrij langs het pad van de behuizingen in het
                                                     c.q. verpacht, maakte het gebied deel uit van een        veld. Tegelijkertijd met de vervening van het Barger
                                                     700m brede strook veen die van De Verlengde              Compascuum waren al in 1935 enkele behuizingen
                                                     Hoogeveensche Vaart tot de ‘knik’ in de landsgrens       langs de Limietweg ontstaan. In de loop der tijd nam
                                                     bij Emmer-Compascuum liep. Noordelijker wordt            het aantal langs deze weg toe ten koste van de
                                                     deze strook veen Zwartenberger veen (voormalige          bebouwing in het gebied. In 1975 was het gebied,
                                                     marke Emmen en Westenesch) en Zwartenberger              met uitzondering van 1 gebouw, onbebouwd.
                                                     Compascuum (voormalige marke Noord- en Zuid-
                                                     Barge) genoemd.                                          In tegenstelling tot de strook ten noorden van het
                                                     De huidige wegen-, bebouwing-, water- en                 gebied is en wordt het veen hier niet door middel
                                                     groenstructuur is zeer geleidelijk in de periode 1935    van wijken maar vanaf de paden afgegraven. Voor
                                                     – 1975 ontstaan. De verkavelingstructuur uit de          de afwatering loopt er de al eerder genoemde sloot
                                                     periode 1900 – 1935 is nog gedeeltelijk herkenbaar.      achter de bebouwing. De verkavelingstructuur is
                                                                                                              dan ook smaller en onregelmatiger dan die in de
                                                     In de periode 1900 – 1935 was het gebied vooral          omgeving van het gebied.
                                                     op Duitsland, en dan met name Hebelermeer,               Vooral in de periode 1965 – 1975 zijn langs de
                                                     georiënteerd. De wegen liepen vanuit Hebelermeer         Limietweg bomen aangeplant. Tegenwoordig
                                                     richting de weg langs de grens en zo het gebied in. In   zorgen deze voor het monumentale karakter dat zo
Afb. 161 Deels c.q. niet ontgonnen en buitengebied   het zuidelijk deel van het gebied liep de (diagonale)    kenmerkend is voor de grootschalige ontginningen. Al
                                                     weg zelfs vanuit Duitsland gewoon door. Er liepen        met al is het gebied geleidelijk aan getransformeerd
                                                     vanuit het gebied een aantal paden richting o.a.         van een kleinschalig landschap naar een grootschalig
                                                     Barger-Compascuum en de Runde. De huidige                landschap met een groen bebouwingslint met
Dit gebied is het enige gebied in de Gemeente        Postweg is daar een restant van. In de periode 1910      daarachter zicht op de open ruimte. Alleen de
Emmen dat geen natuurgebied is en waar wel nog       – 1935 kwam de kolonie Barger Compascuum in              verkaveling, het ontbreken van wijken en het
veen aanwezig is, te weten veenmosveen (Code aVs     vervening en was Hoofdwijk III gegraven. Ten oosten      reliëf herkenbare restanten van de afwijkende
op de bodemkaart). Bodemkundig ligt het gebied dan   van deze hoofdwijk werd een weg aangelegd, de            ontginningstructuur in dit gebied. In visueel opzicht
ook buiten de grens van het veenkoloniale gebied.    huidige Limietweg. Op de grens van Gebied 38 en          maakt het gebied dan ook meer deel uit van de
                                                     de kolonie Barger Compascuum lagen enkele noord          omringende grootschalige ontginningen.
Op dit moment wordt er in het gebied nog steeds      – zuid gerichte paden. Deze paden zijn na 1935
veen afgegraven. Dit betekent dat in de toekomst     veranderd in een sloot die nu langs de achterkanten



                                                                                                                                                                      185
</pre>

====================================================================== Einde pagina 189 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 190 ======================================================================

<pre>                                                           Afb. 169 Bodemkaart
                                                                                                               Bruin c.q. code Hn... = zandgronden
                                                           roze c.q. paars = venige gronden
                                                                                                               (veldpodzolgronden)
                                                           c.q. voormalig veen
                                                                                   Dikke zwarte lijn = grens
                                                                                   veenkoloniale gebied



                                                                                                                                                     Blauw gear-
                                                                                                                                                     ceerd = dobbe




      Afb. 168 Deels c.q. anders ontgonnen bij Roswinkel
      (boven) en buitengebied (onder)




186
</pre>

====================================================================== Einde pagina 190 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 191 ======================================================================

<pre>6.5.5 Gebied 39 Roswinkel noordwest                    in het landschap. Dit zijn dan ook de oudste            Om deze druk te verlichtten, werden ook gronden
Het gebied wordt op historische kaarten aangeduid      bewoningsplaatsen in het gebied.                        door particulieren aangekocht. In 1630 werd dan ook
als de deelgebieden Heerenland, Weerdinger landen,                                                             een verbod aangekondigd van “….het aankopen
Hooilanden en Mande Moer (zie kaart 1900).             Al voordat het veen is afgegraven was in het gebied     door particulieren van door de marke gewenscht
                                                       sprake van menselijke activiteit. Zo vormde de          land…..” (Bron: Gerding ea). Uiteindelijk moest de
Het gebied ligt gedeeltelijk op arme zandgronden       Munnikedijk de grens met Groningen. Dat is nog          contingentering worden aangepast en werd het
(code Hn.. ofwel veldpodzol), gedeeltelijk op          steeds het geval.                                       recht op uitdrijven teruggebracht naar 4 paarden
(voormalige) veengronden en gedeeltelijk op            Daarnaast liep de Weerdingerdijk gedeeltelijk door      en 8 koeien. De beweidingsdruk bleef echter
zogenaamde gooreerdgronden (code pZn21 op de           het gebied, namelijk ter hoogte van de huidige          bijzonder hoog. Daar kwam bij dat door de natte
bodemkaart). Deze laatste zijn kalkloze zandgronden    weg Lage Wijk NZ en Winkelse weg. De dijken             omstandigheden de beweiding beperkt bleef tot het
op de bovenlopen van beekdalen. Ze hebben een          zijn verdwenen maar zijn als lijn nog redelijk te       zomerseizoen. In de loop van de 17e eeuw werd dan
goed ontwikkelde donker gekleurde bovengrond           herkennen.                                              ook een steeds groter deel van de kudden op de
(eerdlaag). De grens van het veenkoloniale dek loopt                                                           Vennen in de opstrek beweid. Mede onder invloed
dan ook dwars door het gebied. Dit betekent dat het    Het gebied heeft vanaf 1506 bij de marke van            van de overbeweiding waren de groenlanden al in
veen varieerde in dikte en dat plaatselijk nog veen    Roswinkel gehoord. In dat jaar scheidde Roswinkel       de 17e eeuw van matige kwaliteit. Dit bleef ook de
aanwezig kan zijn. Plaatselijk komen er ijzerrijke     zich namelijk definitief af van de marke van            daaropvolgende 150 jaar het geval.
gebiedjes voor (toevoeging f….. aan de voorzijde       Weerdinge. Vooral dit gebied ten noorden van
van de code), waarvan het ontstaan gebonden is aan     Roswinkel is lang een bron van conflicten over
kwel.                                                  grensoverschrijdingen geweest. Roswinkel heeft
                                                       nog meer dan honderd jaar geprocedeerd over de
Karakteristiek is dat een deel van de bebouwing        grondrechten van dit gebied (Bron; Gerding ea;
langs de huidige wegen Weerdinge marke en              Geschiedenis van Emmen en Zuidoost Drenthe). In
de Herenlandweg op of op de overgang van de            dit gebied van nog geen 500ha groot lagen namelijk
wat hoger gelegen veldpodzolgronden naar de            de gemeenschappelijke gronden van de marke van
gooreerdgronden ligt. Vooral ten zuiden van de         Roswinkel.
Weerdinge marke is de wat hogere ligging van de        Dit in tegenstelling tot de gronden bij het dorp zelf
boerderijen, het microreliëf, nog goed zichtbaar       waar het recht van opsterk gold, te weten gronden
                                                       van de ‘Vennen’, de ’Maten’ en ‘Roswinkeler esch’.
Afb. 170 Archeologische reconstructie
                                                       Voordat de marke van Roswinkel zich van Weerdinge
                                                       afscheidde hadden de ‘gewaarden’ bepaalde rechten
                                                       op het uitdrijven van vee op de gemeenschappelijke
                                                       gronden (4 paarden en 16 beesten). Een ‘gewaarde’
                                                       of ‘eigengeërfde’ had namelijk in verhouding tot
                                                       de oppervlakte grond die hij op de es in bezit had,
                                                       het zogenoemde waardeel, rechten tot turfsteken,
                                                       zandhalen, vee inscharen op de groenlanden en
                                                       heide etc in de gemeenschappelijke boermarke
                                                       gronden. In de loop van de 16e eeuw werd duidelijk
                                                       dat er sprake was van een te grote beweidingsdruk in
                                                       het gebied en de schuttingskwesties met Weerdinge
                                                                                                               Afb. 171 Hottingeratlas 1773 - 1794 met groenlanden
                                                       over grensoverschrijdingen waren dan ook groot.
Bron; Archeologisch Bureauonderzoek Emmen                                                                      (gebied 39) ten noordoosten Roswinkel.
                                                                                                                                                                     187
</pre>

====================================================================== Einde pagina 191 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 192 ======================================================================

<pre>      Afb. 172 Kaart 1850   Afb. 173 Kaart 1900




188
</pre>

====================================================================== Einde pagina 192 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 193 ======================================================================

<pre>Bij een inventarisatie van 1807 werd aangetekend      Voor de marke van Roswinkel betekende dit dat de       het Roswinkeler veen her en der nog zichtbaar.
dat de hooi- en weilanden zeer schraal waren en er    gronden van Gebied 39l werden verdeeld, verpacht       De wegen c.q. paden die in 1850 al waren aangelegd
sprake was van veel heidebegroeiing. In de 1e helft   en/of verkocht.                                        zijn tot op de dag van vandaag nog aanwezig.
van de 18e eeuw was de veestapel in Roswinkel dan     Wanneer de topografische kaart van 1850 wordt          Datzelfde geldt voor de wegen die met de ontginning
ook een stuk lager dan voorheen. In Roswinkel nam     vergeleken met die van 1900 dan wordt de               in de periode 1850 – 1900 zijn aangelegd. De N391
dan ook het aantal zuiver volwaardige agrarische      metamorfose die in het gebied heeft plaatsgevonden     die na 1985 is aangelegd doorkruist het zuidelijk
bedrijven in de 17e eeuw af. Daarentegen groeide      duidelijk. In 1850 was het merendeel van het gebied    deel van het gebied en is niet gebaseerd op het
het aantal keuters c.q. ambachtslieden. Deze          nog niet verkaveld en, op een enkele behuizing bij     historische wegenpatroon. De weg, tezamen met de
toename van keuters hangt mede samen met de           Heerenland, onbewoond. In 1900 was het gehele          aangelegde bosstroken, heeft het gebied in visueel
snelle uitbreiding van de veenboekweitcultuur op de   gebied in smalle, niet systematische stroken           opzicht afgescheiden van Roswinkel.
Roswinkeler venen.                                    verkavelt en vrijwel geheel ontgonnen tot wei- of
Belangrijk is de markewet van 1886 die officieel      bouwland. Hoewel niet meer zo smal als voorheen, is    In 1900 hadden zich ook enkele boeren en verveners
verandering bracht in het oude markesysteem           tot op de dag deze smallere en minder systematische    in het gebied gevestigd. De bebouwing, beperkt in
van gemeenschappelijk bezit. De wet gebood dat        verkaveling in vergelijking met bijvoorbeeld die van   aantal, was gesitueerd langs de noord- en zuidzijde
de ongescheiden marke verdeeld moest worden.

Afb. 174 Kaart 1935                                                              Afb. 175 Kaart 1955




                                                                                                                                                                   189
</pre>

====================================================================== Einde pagina 193 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 194 ======================================================================

<pre>      Afb. 176     Afb. 177
      kaart 1965   Kaart 1975




190
</pre>

====================================================================== Einde pagina 194 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 195 ======================================================================

<pre>van de Weerdinge marke, langs de Herenlandweg,           De overige delen zijn minder of niet door wijken of      Ertsstraat/Roswinkelerstraat en de Herenlandweg.
bij Mande Moer/Oude Schutting (huidige Lage Wijk         sloten ontgonnen. Op de venige stukken zijn op           Voor het overige overheerst het privegroen bij de
NZ) en Meiersmarke. Tot op de dag van vandaag            de kaart van 1900 wat slootjes te zien. De wijk c.q.     bebouwing.
is de bebouwing nog steeds langs deze wegen              brede sloot tussen het kanaal en de Weerdinge
geconcentreerd. Wel heeft er na 1985 op enkele           marke is in de periode 1965 – 1975 zuidwaarts            In de loop der tijd en dan vooral als gevolg
plaatsen, voornamelijk bedrijfsmatig, schaalvergroting   doorgetrokken. Verbetering van de afwatering en de       van ruilverkaveling heeft het gebied de visuele
en nieuwbouw plaatsgevonden.                             ruilverkaveling zullen hier een rol hebben gespeeld.     karakteristieken van een grootschalige ontginning
                                                         Dit heeft er tevens toe geleid dat in dezelfde periode   gekregen met grote open ruimtes en lange
Wat betreft de waterstructuur is er een onderscheid      het landgebruik in met name de omgeving van de           zichtlijnen. Visueel maakt het dan ook deel uit van
tussen het (voormalig) veen en het gebied dat niet tot   Herenlandweg is gewijzigd. Deze voormalige (natte)       het grootschalige gebied ten zuiden van Nieuw-
het veenkoloniale dek hoort. Het veengebied en dan       weidegronden die her en der werden afgewisseld           Weerdinge. Hoewel het gebied in visueel opzicht
met name het gebied ten zuiden van Meiersmarke           door strookjes bouwland konden nu dienst doen als        deel uitmaakt van het grootschalige agrarische
is door middel van een wijk en enkele zwetsloten         alleen bouwland. De verkavelingstructuur heeft dan       landschap van Nieuw-Weerdinge, zijn er nog enkele
verveend. Ook het gebied tussen Weerdinge marke          ook vooral hier de grootste wijzigingen ondergaan.       kleinschalige karakteristieken zoals het microreliëf,
en het kanaal is gedeeltelijk door middel van een        In het kader van de Herinrichting Veenkoloniën           de verkaveling en bebouwing deels aanwezig.
wijk en zwetsloten verveend en daarna ontgonnen.         zijn bomenrijen aangeplant langs (delen van) de

                                                                 Afb. 178                                                                                   Afb. 179
                                                                 Kaart 1985                                                                                 Kaart 2005




                                                                                                                                                                          191
</pre>

====================================================================== Einde pagina 195 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 196 ======================================================================

<pre>               Afb. 2
      Afb. 1   Gebieden

192
</pre>

====================================================================== Einde pagina 196 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 197 ======================================================================

<pre>7. Gaafheidsmatrix                                       het landschap uit die tijd is volledig verdwenen.         Beplantingstructuur. De aanwezigheid of
                                                         Alleen cultuurhistorisch relicten zoals de                juist afwezigheid van bos(jes), houtwallen,
In de voorgaande hoofdstukken is een kwalitatieve        hunebedden herinneren nog aan de tijd voor het            wegbegeleidende beplanting en erfbeplanting
anlyse gegeven over de algemene karakterisiteken         esdorpenlandschap. De mate waarin dergelijke              bepalen mede het landschappelijke beeld.
van de landschappen binnen de gemeente Emmen             relicten nog aanwezig zijn wordt hier weergegeven.
en de mate waarin deze nog gaaf aanwezig zijn in         Datzelfde geldt voor cultuurhistorische restanten uit     Visuele aspecten. De samenhang van de
de gebieden. In dit hoofdstuk wordt deze gaafheid        de periode waarin het veen groeide en de periode          ondergrond, wegen-, bebouwing-, verkaveling-,
van de landschappelijke en ruimtelijk karakteristieken   waarin het veen vooral werd gewaardeerd als militair      water- en beplantingstructuur leiden ertoe dat er
gekwantificeerd weergegeven in een matrix. De            gebied. Zo zijn enkele voormalige veenwegen nog           bepaalde korte ofwel lange zichtlijnen zijn, grote
gaafheidsmatrix én de inhoudelijke analyse zijn          steeds belangrijke lijnen in het huidige landschap. Dit   of kleine ruimtes. Visuele aspecten als zichtlijnen,
onlosmakelijk met elkaar verbonden en dienen in          ondanks dat zij niet meer in hun oorspronkelijke staat    schaal en ruimtes worden hier geanalyseerd.
samenhang te worden gelezen.                             aanwezig zijn.

De gaafheidsmatrix geeft een weergave van de             De wegenstructuur. Het, soms grillige, wegenpatroon
volgende landschappelijke karakteristieken:              van het esdorpenlandschap verschilt met
                                                         het rechtlijnige patroon van de grootschalige
De aard- en bodemkundige ondergrond.                     ontginningen. Maar ook in het esdorpenlandschap
Oorspronkelijk was er een grote samenhang tussen         bestaan er verschillen tussen het patroon en
het menselijk ingrijpen en de (bodem)gesteldheid.        hiërarchie van de wegen op bijvoorbeeld de es en die
Waar plaatselijke factoren verschilden, verschilden      tussen de dorpen. Ook hebben nieuw aangelegde
ook de nederzettingspatronen. Zo vestigden mensen        wegen soms een belangrijke invloed gehad op het
zich op de overgang van hoog naar laag en werden         huidige ruimtelijke en landschappelijke beeld.
de lagere gelegen, natte beekdalgronden gebruikt als
weide- of hooilanden. De mate waarin het bodem- en       Bebouwingsstructuur. Het betreft hier de ligging van
aardkundige reliëf, zoals bijvoorbeeld de steilrand      de gebouwen ten opzichte van elkaar, de weg en/of
van de Hondsrug of de laagtes van de beekdalen           ontginningsas maar ook de dichtheid en omvang van
tot op de dag van vandaag nog herkenbaar in het          de gebouwen (korrel) en gebouwtype (bijvoorbeeld
landschap is staat hier centraal.                        boerderij of woning) verschilt per landschap.

Het periode voor de drie cultuurlandschappen.            Verkavelingstructuur. De smalle onregelmatige
Hiermee worden de min of meer natuurlijke                lange strookverkaveling bij Schoonebeek zorgt
landschappen bedoelt die aanwezig zijn geweest           bijvoorbeeld voor een ander landschappelijk beeld
voordat de drie cultuurlandschappen, het                 dan de brede regelmatige rechthoekige verkaveling
esdorpenlandschap en het landschap van de                bij Emmer-Erfscheidenveen. De soort verkaveling,
kleinschalige en de grootschalige ontginningen           de kavelrichting, de kavelbreedte alsmede het
zijn ontstaan. Het landschap van de Gemeente             landgebruik staat hier centraal.
Emmen is een door de mens gemaakt landschap.
Zo is het esdorpenlandschap vooral ontstaan in           Waterstructuur. In bepaalde gebieden bepaald de
de Middeleeuwen toen boeren zich voor het eerst          waterstructuur ook de verkavelingstructuur in andere
min of meer op één plek gingen vestigen. Echter,         gebieden niet. Naast het patroon van de watergangen
al voor die tijd was sprake van menselijk ingrijpen      wordt tevens de aanwezigheid van bijvoorbeeld open
door bijvoorbeeld de hunebedbouwers, maar                water in de analyse betrokken.

                                                                                                                                                                          193
</pre>

====================================================================== Einde pagina 197 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 198 ======================================================================

<pre>      Waarderingsmatrix gaafheid
      Waarderingsmatrix      gaafheid
              Verklaring cijfers:                    1 = niet meer aanwezig,                 3 = redelijk aan-/afwezig     5 = zeer goed aan-/afwezig
                                                         of niet meer afwezig                4 = goed aan-/afwezig         -- = niet van toepassing, onbekend
               Verklaring cijfers:                   1
                                                     2== niet
                                                         matigmeer aanwezig,
                                                                aan-/afwezig                 3 = redelijk aan-/afwezig
                                                                                                             niet gaaf maar5speciaal
                                                                                                                              = zeer goed  aan-/afwezig
                                                                                                                                      c.q. uniek
                                                         of niet meer afwezig                4 = goed aan-/afwezig         -- = niet van toepassing, onbekend
                                                     2 = matig aan-/afwezig
                                                     Ruimtelijke  en landschappelijke karakteristieken       niet gaaf maar speciaal c.q. uniek
      Gebiedsnr Gebieden:                            Aardkundige Pre- cultuur-     Wegen-    Bebouwings- Verkavelings-          Water-     Beplantings-    Visuele
                                                     Ruimtelijke en landschappelijke
                                                     ondergrond       landschap       karakteristieken
                                                                                  structuur     structuur      structuur       structuur structuur        aspecten
      Gebiedsnr Gebieden:                            Aardkundige Pre- cultuur-     Wegen-    Bebouwings- Verkavelings-          Water-     Beplantings-    Visuele
               Esdorpenlandschap                     ondergrond       landschap   structuur     structuur      structuur       structuur structuur        aspecten

               Esdorpenlandschap
               Es en esdorp
         1     Emmer- en Schimmeres                        5             5             3             5             4             2             5            4
         2     Es enOever
               Den   esdorp
                          en omgeving                      5             1             2             2             4             3             4            3
         1
         3     Emmer-  en Schimmeres
               Weerdinger  essen                           5
                                                           5             5
                                                                         1             3
                                                                                       3             5
                                                                                                     5             4
                                                                                                                   3             2
                                                                                                                                 3             5
                                                                                                                                               4            4
                                                                                                                                                            4
         2     Den Oever en omgeving                       5             1             2             2             4             3             4            3
         3     Weerdinger essen
               Beekdalgronden  esdorpen                    5             1             3             5             3             3             4            4
         4     Sleenerstroom                               2             4             3             4             3             2             4            3
               Beekdalgronden esdorpen
         4     Sleenerstroom
               Veldontginningen                            2             4             3             4             3             2             4            3
         5     Knarphoorn e.o.                             5             --            4             3             5             3             4            4
         6     Veldontginningen
               De  Weerdinger Emmer Kampen                 5             1             5             3             4             2             3
         5
         7     Knarphoorn
               N.          e.o. en Nieuwe Kamp
                  Barger Oude                              5
                                                           2             --
                                                                         --            4
                                                                                       4             3
                                                                                                     3             5
                                                                                                                   4             3
                                                                                                                                 4             4
                                                                                                                                               4            4
                                                                                                                                                            4
         6
         8     De  Weerdinger Emmer
               Zuid-Barger Nieuwe      Kampen
                                    Kamp                   5
                                                           1             1
                                                                         4             5
                                                                                       2             3
                                                                                                     3             4
                                                                                                                   3             2
                                                                                                                                 4             3
                                                                                                                                               2            2
         7
         9     N. Barger Oude
               Blikveldweg e.o. en Nieuwe Kamp             2
                                                           3             --
                                                                         4             4
                                                                                       3             3
                                                                                                     5             4
                                                                                                                   4             4
                                                                                                                                 3             4
                                                                                                                                               2            4
                                                                                                                                                            5
         8
         10    Zuid-Barger Nieuwe Kamp
               Emmerveld                                   1
                                                           4             4
                                                                         4             2
                                                                                       4             3
                                                                                                     4             3
                                                                                                                   4             4
                                                                                                                                 3             2
                                                                                                                                               3            2
                                                                                                                                                            2
         9
         11    Weerdinge e.o.
               Blikveldweg                                 3
                                                           5             4
                                                                         1             3
                                                                                       4             5
                                                                                                     5             4
                                                                                                                   4             3
                                                                                                                                 4             2
                                                                                                                                               3            5
                                                                                                                                                            4
         10
         12    Emmerveld
               Westerveld                                  4
                                                           2             4
                                                                         --            4
                                                                                       3             4
                                                                                                     4             4
                                                                                                                   2             3
                                                                                                                                 1             3
                                                                                                                                               2            2
                                                                                                                                                            3
         11    Weerdinge                                   5             1             4             5             4             4             3            4
         12    Westerveld                                  2             --            3             4             2             1             2            3


               Kleinschalige veen-
               ontginningen
               Kleinschalige veen-
         13    ontginningen
               Schoonebeek/Weiteveen                       4             4             4             5             5             4             4            4
         14    Roswinkel/Munsterscheveld                   4             2             4             4             4             3             2            3
         13
         15    Schoonebeek/Weiteveen
               Hondsrugzone                                4
                                                           4             4
                                                                         2             4
                                                                                       4             5
                                                                                                     3             5
                                                                                                                   4             4
                                                                                                                                 2             4
                                                                                                                                               3            4
                                                                                                                                                            5
         14
         16    Roswinkel/Munsterscheveld
               Nieuw-Dordrecht                             4
                                                           3             2
                                                                         2             4
                                                                                       4             4
                                                                                                     4             4
                                                                                                                   4             3
                                                                                                                                 3             2
                                                                                                                                               3            3
                                                                                                                                                            3
         15
         17    Hondsrugzone
               Barger-Erfscheidenveen   eo                 4
                                                           2             2
                                                                         4             4
                                                                                       2             3
                                                                                                     4             4
                                                                                                                   2             2
                                                                                                                                 3             3
                                                                                                                                               3            5
                                                                                                                                                            3
         16    Nieuw-Dordrecht                             3             2             4             4             4             3             3            3
194      17    Barger-Erfscheidenveen   eo wijken          2             4             2             4             2             3             3            3
               Kleinschalig bloksyst.zonder
         18    Klazienaveen-zuid                           4             --            5             4             4             --            3            5
               Kleinschalig bloksyst.zonder wijken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 198 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 199 ======================================================================

<pre>15   Hondsrugzone                             4           2    4   3   4   2    3   5
16   Nieuw-Dordrecht                          3           2    4   4   4   3    3   3
17   Barger-Erfscheidenveen eo                2           4    2   4   2   3    3   3

     Kleinschalig bloksyst.zonder wijken
18   Klazienaveen-zuid                        4           --   5   4   4   --   3   5
19   Nieuw-Amsterdam                          2           --   5   4   4   --   4   5




     Grootschalige veen-
     ontginningen

     Dubbel kanaal systeem:
20   Emmer-Compascuum-zuid                    1           3    5   3   3   3    2   4
21   Emmer-Erfscheidenveen                    1           1    5   4   5   5    3   4

     Enkel kanaal systeem:
22   Barger-Compascuum-west                   3           2    5   4   3   3    3   3
23   Omgeving Verl. 1e Groene Dijk            1           1    4   5   4   4    4   4
24   Oost en West Doorsnee                    1           4    4   4   5   5    4   5
25   Roswinkelerveen                          1           --   3   5   5   5    4   5

     Enkel kanaal met kruisdiepen:
26   Nieuw-Weerdinge                          1           1    4   3   4   3    3   5

     Bloksysteem met wijken
27   Barger-Compascuum eo                     1           1    5   4   4   4    3   4
28   Emmer-Compascuum                         1           2    4   3   4   3    3   4
29   Erica-ZO, Barger Oosterveen              1           4    4   4   4   5    3   5
30   Hondsrug-oost                            4           1    2   5   3   4    2   4
31   Klazienaveen-noordoost                   1           1    2   4   3   2    2   2
32   Nieuw-Adam eo                            1           2    2   2   2   2    4   2
33   Oranjekanaal-zuidwest                    5           1    3   5   5   5    4   5
34   Zwartemeer /Kl.veen-zuidoost             1           2    4   4   4   4    4   4

     Deels c.q. anders ontgonnen (excl. natuurgebieden)
35   Amsterdamsche Veld eo                     1          --   4   4   3   3    3   4
36   Ericase straat eo                         5          4    3   3   3   3    2   4
37   Foxel                                     2          4    4   4   2   3    1   3
38   Limietweg                                 3          1    2   4   5   4    4   5
39   Roswinkel noordwest                       3          3    4   4   3   3    4   4
                                                                                        195
</pre>

====================================================================== Einde pagina 199 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 200 ======================================================================

<pre>      Gemeente Emmen, bestemmingsplan Schoonebeek, Europaweg 186, 187 en 188 (vastgesteld)


Bijlage 2 Kaart essen en beekdalen




200
</pre>

====================================================================== Einde pagina 200 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 201 ======================================================================

<pre>                            Bijlage 3 Kaart essen en beekdalen uit rapport bijlage 2




                                                                 15




                                                                                        14


                                         3
                                                  3


                                              3




                                 1


             4




                             4




                        4
             4               4




                                             13


     Essen                           Beekdalen
                                                            13
Gebied 1 Emmer en Schimmer es Gebied 4 Sleenerstroom
                                                                                   13
Gebied 3 Weerdinger essen     Gebied 13 Schoonebeekerdiep
                              Gebied 14 Runde
                              Gebied 15 Valtherdiep                                          MEN4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 201 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 202 ======================================================================

<pre>      Gemeente Emmen, bestemmingsplan Schoonebeek, Europaweg 186, 187 en 188 (vastgesteld)


Bijlage 3 Erfinrichtingsplan




202
</pre>

====================================================================== Einde pagina 202 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 203 ======================================================================

<pre>Aanvullende gegevens maatvoering




                                   2            Herstellen singelbeplanting
                                                18 zomereiken
                                                plantafstand minimaal 10 meter




                                       1


                                                    (kap)schuurwoning

                                                                Kavelpad met berm
                                                                Om de bomenrij van eiken voldoende
                                                                ruimte te bieden is een grasberm van mini-
                                                                maal 5,5 meter wenselijk.
                                                      5,5 m     De breedte van het kavelpad bedraagt
                                                                circa 3,5 meter.

                                                        3,5 m




                                           Herstellen singelbeplanting
                                           7 zomereiken
                                           plantafstand minimaal 10 meter
</pre>

====================================================================== Einde pagina 203 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 204 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 204 =================================================================

<br><br>