<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>RAPPORT

CE-toetsing verwerkingsalternatieven
nabij Schoonebeek

Onderzoek Oliewinning Schoonebeek

Klant:    NAM B.V.


Referentie: BF5299-IB-RP-CE-OOS
Status:   Definitief/00
Datum:    17-1-2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                            Projectgerelateerd




                                                                               HASKONINGDHV NEDERLAND B.V.



                                                                                                    Laan 1914 no.35
                                                                                               3818 EX Amersfoort
                                                                                                Industry & Buildings
                                                                                   Trade register number: 56515154

                                                                                                  +31 88 348 20 00     T
                                                                                                  +31 33 463 36 52     F
                                                                                                   info@rhdhv.com      E
                                                                                            royalhaskoningdhv.com      W




            Titel document: CE-toetsing verwerkingsalternatieven nabij Schoonebeek

                   Sub titel:   Onderzoek Oliewinning Schoonebeek
                 Referentie:    BF5299-IB-RP-CE-OOS
                    Status:     00/Definitief
                    Datum:      17-1-2023
              Projectnaam:      Oliewinning Schoonebeek
            Projectnummer:      BF5299




 Classificatie

 Projectgerelateerd




Behoudens andersluidende afspraken met de Opdrachtgever, mag niets uit dit document worden verveelvoudigd of
openbaar gemaakt of worden gebruikt voor een ander doel dan waarvoor het document is vervaardigd.
HaskoningDHV Nederland B.V. aanvaardt geen enkele verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid voor dit document,
anders dan jegens de Opdrachtgever.



17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                     BF5299-IB-RP-CE-OOS          i
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




Inhoud
1           Inleiding                                                                            1
1.1         Aanleiding                                                                            1
1.2         Opzet van het onderzoek                                                               2
1.3         Leeswijzer                                                                            4

2           Uitgebreide lijst met opties                                                         5
2.1         Samenstellen van de uitgebreide lijst met opties                                      5
2.2         Clusteren opties in groepen van vergelijkbare concepten en een restgroep              5
2.3         Totaaloverzicht uitgebreide lijst met opties geclusterd naar thema’s                  9

3           Selectie meest kansrijke opties per cluster (short list)                             10
3.1         Selectiecriteria                                                                     10
3.2         Toetsing thema’s op basis van selectiecriteria                                       13
3.3         Toelichtingen van de alternatieven op de short list                                  17

4           Technische randvoorwaarden bij uitwerking alternatieven                              19
4.1         Samenstelling van het mee geproduceerde water                                        19
4.2         Waterzuivering                                                                       21
4.3         Waterinjectie nabij Schoonebeek                                                      23
4.4         Waterinjectie in gasveld Schoonebeek                                                 24
4.5         Waterinjectie in Schoonebeek olieveld                                                29
4.6         Realiseerbare alternatieven                                                          35

5           Alternatief 1: Volledig zuiveren tot zoet water en vast zout                         36
5.1         Zuiveringstechnieken                                                                 36
5.2         Afvoer reststoffen en varianten voor zout                                            38
5.3         Gebruik van bedrijfsmiddelen en geproduceerde hoeveelheden water en reststoffen 39
5.4         Optimalisatieopties in productafzet                                                  42

6           Alternatief 2: indikken van de waterstroom                                           44
6.1         Waterzuivering                                                                       44
6.2         Benutten schoon zoetwater voor circulair watergebruik                                48
6.3         Verwerking reststroom                                                                49
6.4         Afvoer overtollig zoet water                                                         50
6.5         Overige reststromen                                                                  50
6.6         Gebruik van bedrijfsmiddelen en geproduceerde hoeveelheden water en reststoffen 50



17-1-2023           CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                 BF5299-IB-RP-CE-OOS   ii
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                         Projectgerelateerd




7            Alternatief 3: Waterinjectie in Schoonebeek gasveld                                     53
7.1          Reductie mijnbouwhulpstoffen in het productiewater                                      53
7.2          Afvoer productiewater naar injectielocaties                                             54
7.3          Waterinjectie                                                                           54

8            Toetsing alternatieven met CE-methodiek                                                 55
8.1          Toetsingsmethodiek: CE-afwegingsmethodiek                                               55
8.2          Toetsing randvoorwaarden waterinjectie                                                  57

9            Milieuaspecten – Levenscyclusanalyse                                                    60
9.1          Milieufactoren op hoofdlijnen                                                           60
9.2          Bevindingen LCA                                                                         63

10           Risico’s                                                                                67
10.1         Benoemen risico’s                                                                       67
10.2         Toetsing risico’s korte termijn (operationele risico’s)                                 69
10.3         Toetsing risico’s lange termijn                                                         82

11           Kosten                                                                                  90
11.1         Methodiek om kosten en baten te bepalen                                                 90
11.2         Aanlegkosten                                                                            91
11.3         Operationele kosten                                                                     92
11.4         Kosten per alternatief                                                                  92
11.5         Overzicht berekende kosten                                                              93

12           Conclusie CE-toetsing                                                                   94
12.1         Conclusie                                                                               94
12.2         Overzichtstabel classificatie aspecten CE-toetsing                                      95
12.3         Afweging alternatieven                                                                  96

Lijst met afkortingen                                                                                97

Bijlagen
1           Levenscyclusanalyse (LCA) verwerkingsalternatieven, RHDHV, 2023
2           Overkoepelende risicoanalyse, NAM, 2022, inclusief:
            Seismic threat assessment for Schoonebeek-Zechstein water injection. NAM rapport
            EP202204200931, NAM, 2022




17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                   BF5299-IB-RP-CE-OOS   iii
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                             Projectgerelateerd




1           Inleiding

1.1         Aanleiding
Bij de winning van olie komt ook water mee naar boven. Dit water moet op een goede manier worden
behandeld en verwerkt, passend binnen de milieuregels. Het water wordt in de oliebehandelingsinstallatie
van Schoonebeek gescheiden van de olie. Wat overblijft is de pure olie en het zogenaamde
productiewater. Door de samenstelling van het productiewater is het niet toegestaan om dit direct op het
oppervlaktewater te lozen. Het is wel mogelijk om het productiewater terug te brengen in de diepe
ondergrond. Dit kan bijvoorbeeld in het olieveld of in lege gasvelden. Een andere optie is om het
productiewater schoon te maken (te zuiveren).

Voorliggende rapportage richt zich op de vraag hoe het productiewater in de omgeving van Schoonebeek
kan worden verwerkt. Daarbij ligt de nadruk op mogelijke technieken van waterzuivering en van opslag in
de diepe ondergrond. Dit is de vierde keer dat de verwerkingsmogelijkheden van het productiewater
worden onderzocht. Bij de Milieueffectrapportage van de herontwikkeling van de oliewinning
Schoonebeek in 2006 zijn de verwerkingsmogelijkheden onderzocht. In 2016 en 2022 zijn in de
“Herafweging verwerking van het productiewater” de nieuwste inzichten op het gebied van
zuiveringstechnieken en beschikbare opslagmogelijkheden in de diepe ondergrond verwerkt. Dit vond
plaats in het kader van de huidige vergunningsvoorwaarden voor waterinjectie in de Twentevelden.

Het onderzoek in voorliggende rapportage bouwt voort op de drie voornoemde onderzoeken. Maar, in
tegenstelling tot de voorgaande studies, wordt er uitgegaan van verwerking van het productiewater in de
omgeving van Schoonebeek, een te verwerken productiewatercapaciteit van 6.500 m3/dag en is het
zogenaamde Indikkingsalternatief verder uitgewerkt.

Het is een zelfstandig leesbare rapportage en vormt ook een bijlage bij het ‘Onderzoek oliewinning
Schoonebeek’.




Figuur 1-1. Overzicht van de samenhang tussen rapportage.




17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                  BF5299-IB-RP-CE-OOS     1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                               Projectgerelateerd




Gebruik en status
De rapportage is op verzoek van de lokale bestuurders opgesteld specifiek voor de
verwerkingsmogelijkheden in de omgeving van Schoonebeek. Het doel is om voorafgaand aan de formele
procedures inzicht te krijgen in de mogelijkheden en afwegingen. Dit document kan naderhand dienen als
achtergrond document bij de vergunningverlening bij toekomstige vergunningaanvragen. De
vergunningaanvragen zullen meer detail vergen. Het detailniveau in dit onderzoek is gericht op het
zichtbaar maken van de verschillen tussen de mogelijke alternatieven.

Terminologie vloeistoffen oliewinning Schoonebeek

De terminologie voor het water dat meekomt bij de oliewinning is aangepast ten opzichte van eerdere onderzoeken naar
waterinjectie. Eerder werd de term “productiewater” gebruikt voor zowel het water dat bij olieproductie mee omhoogkomt, als
voor het water dat in de oliebehandelingsinstallatie wordt gescheiden van de olie. In dit onderzoek zijn de volgende definities
gehanteerd:
Productievloeistof: de vloeistofstroom die bij de oliewinning naar boven komt, bestaande uit olie en productiewater.
Formatiewater: water dat al miljoenen jaren in de diepe ondergrond zit (bevat van nature veel zouten, mineralen en kleine
hoeveelheden zware metalen en zwavelverbindingen).
Gecondenseerd stoom: de weer vloeibaar geworden afgekoelde stoom die in de diepe ondergrond werd gebracht om de olie
meer vloeibaar te maken, zodat deze makkelijker kan worden opgepompt.
Waswater: water met olieresten dat vrijkomt bij het scheidingsproces in de oliebehandelingsinstallatie.
Productiewater: een combinatie van formatiewater, gecondenseerd stoom, waswater en in de put gebruikte mijnbouwhulpstoffen.
Brijn, een ingedikte waterstroom met gehoogde concentraties zouten.
Injectiewater: de vloeistofstroom die uiteindelijk wordt geïnjecteerd in de diepe ondergrond.




1.2         Opzet van het onderzoek
CE-afwegingsmethodiek
In de drie voorgaande onderzoeken naar de verwerkingsmogelijkheden voor het productiewater is gebruik
gemaakt van een speciaal ontwikkelende methodiek. Dit is de CE-afwegingsmethodiek. Hiermee kan de
afweging van verwerkingsopties binnen de biosfeer worden vergeleken met opties die in de diepe
ondergrond plaatsvinden, buiten de biosfeer. Er wordt daarbij gekeken naar milieueffecten, risico’s op de
korte en lange termijn en naar de kosten. De CE-afwegingsmethodiek is ontwikkeld om de verschillende
aspecten die bij de afweging van de verwerking van het productiewater een rol spelen zo compleet
mogelijk te toetsen en inzichtelijk weer te geven. Op basis van de resultaten van de CE-toetsing kunnen
initiatiefnemers en bevoegde gezagen onderbouwd tot keuzes komen.



17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS            2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




Uit externe toetsing van de drie voorgaande onderzoeken is gebleken dat de daarin gehanteerde selectie-
en toetsingsmethodiek als logisch en duidelijk gezien wordt. Dit wordt opgemerkt door de Commissie voor
de m.e.r. en andere afzonderlijke reviews op het gehele onderzoek of onderdelen ervan. Opmerkingen
over de eerdere rapportages hebben vooral betrekking op de mate van detail en de wens uitgebreidere
toelichting op de bron van gehanteerde parameters.

In de publieke discussie rond de verwerking van productiewater is de toepassing van de
CE-afwegingsmethodiek ter discussie gesteld. De methodiek zelf leidt echter niet tot conclusies, maar
geeft de mogelijkheid de verschillende aspecten van de alternatieven naast elkaar te zien, zodat eenieder
zijn of haar eigen conclusie kan trekken. Deze methodiek is wettelijk voorgeschreven in het LAP3 en in dit
onderzoek is de CE-afwegingsmethodiek dan ook gevolgd.

De CE-afwegingsmethodiek doet geen uitspraak over draagvlak van oplossingen of het lokale belang van
circulariteit in het waterbeheer, los van de score in de LCA-afweging. Deze aspecten zijn echter ook
buitengewoon waardevol voor de afweging, en zijn in een bovenliggende rapportage ‘Onderzoek
oliewinning Schoonebeek’ beschreven.

Verschil met eerdere onderzoeken
De belangrijkste verschillen met de eerdere onderzoeken zijn:
• Er wordt van uitgegaan dat het productiewater in de omgeving van Schoonebeek wordt verwerkt. Het
   alternatief met verwerking in Twente is daarmee afgevallen en niet nader beschreven in dit
   onderzoek.
• Het optimale productieniveau ligt op 2.200 m3 olie per dag. Hiervoor is de verwerking van 6.500 m3
   mee-geproduceerd water per dag nodig. Eerdere onderzoeken gingen uit van maximaal 8.000 m 3/dag
   productiewater en naderhand van de huidige situatie waarbij 3.000 m3/dag productiewater wordt
   verwerkt.
• Er is speciale aandacht voor een verder uitgewerkt indikkingsalternatief. Hierbij wordt een nieuwe
   zuiveringstechniek (gebaseerd op membraantechnologie) toegepast en is onderzocht in hoeverre
   injectiewater in het Schoonebeek oliereservoir of het onderliggende aquifer kan worden
   teruggebracht.
• Verder zijn er optimalisaties ten aanzien van het gebruik van mijnbouwhulpstoffen verder uitgewerkt.

Aanpak langs 2 sporen
Op hoofdlijnen bestaat het onderzoek uit twee sporen, zoals weergegeven in Figuur 1-2:

Spoor 1: Selectie alternatieven voor de verwerking van het productiewater
In het onderzoek is een overzicht gemaakt van alle realistisch denkbare verwerkingsmogelijkheden.
Vanuit deze uitgebreide lijst is een selectie gemaakt van de meest kansrijke alternatieven. De meest
kansrijke alternatieven zijn zodanig uitgewerkt, dat het mogelijk is hiervoor inzicht te krijgen in
milieueffecten, risico’s en kosten. Dit leidt tot een overzicht van de alternatieven op basis waarvan NAM
en bevoegd gezag kunnen bepalen wat de meest wenselijk verwerkingsoptie is.

Spoor 2: CE-toetsing van de alternatieven
De eerste stap in de afwegingsmethodiek is bepalen welke reservoirs in aanmerking komen voor opslag
van productiewater. De geschikte reservoirs maken onderdeel uit van alternatieven die worden getoetst
op de aspecten milieu, risico korte en lange termijn, en kosten. Het milieuaspect is in beeld gebracht met
behulp van een levenscyclusanalyse (LCA). Verder zijn risico’s en kosten in beeld gebracht. Er is een
samenvattende tabel opgesteld waarin de resultaten gepresenteerd zijn in geclassificeerde vorm.


17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                      BF5299-IB-RP-CE-OOS      3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




Figuur 1-2. Overzicht methodiek om te komen tot alternatieven en de toetsing van de alternatieven.



1.3         Leeswijzer
Selectie alternatieven
Hoofdstuk 2 beschrijft de uitgebreide lijst met verwerkingsopties. Deze is gebaseerd op de lijst uit de
Herafweging 2016, waarvoor sindsdien geen aanvullende opties zijn vastgesteld.
De uitgebreide lijst met mogelijke opties zijn in Hoofdstuk 3 onderling gewogen om te komen tot de meest
kansrijke opties.
In Hoofdstuk 4 zijn de technische randvoorwaarden voor de uitwerking van alternatieven uitgewerkt. Dit
heeft betrekking op de zuiveringstechnieken en opslagmogelijkheden van de meest kansrijke opties.
Hiermee is gekomen tot drie realiseerbare alternatieven. Deze alternatieven zijn in de volgende
hoofdstukken uitgeschreven.

Uitwerking alternatieven
Hoofdstuk 5 beschrijft Alternatief 1: volledig zuiveren tot zoet water en vast zout. Bij Alternatief 1 vindt
geen waterinjectie plaats maar ontstaat een grote hoeveelheid vast zout.
Hoofdstuk 6 beschrijft Alternatief 2: indikken van de waterstroom. Bij Alternatief 2 wordt de
zoutwaterstroom ingedikt. Er zijn twee varianten voor de injectie van het ingedikte water in de diepe
ondergrond: in alternatief 2a wordt het ingedikte water terug geïnjecteerd in een gedeelte van het olieveld
(het aquifer) en in alternatief 2b in het gasveld Schoonebeek.
Hoofdstuk 7 beschrijft Alternatief 3: waterinjectie in Schoonebeek gasveld. Bij Alternatief 3 wordt het
volledige volume productiewater in het gasveld Schoonebeek geïnjecteerd.

Toetsing alternatieven
In Hoofdstuk 8 tot en met Hoofdstuk 12 vindt de CE-toetsing van de alternatieven plaats. Hoofdstuk 8
toetst de alternatieven aan de randvoorwaarden voor waterinjectie.
In Hoofdstuk 9 zijn milieueffecten beschreven aan de hand van het energieverbruik, de hoeveelheid
reststoffen en het gebruik van chemicaliën en de levenscyclusanalyse (LCA).
In Hoofdstuk 10 zijn de risico’s voor de korte en lange termijn beschreven.
In Hoofdstuk 11 is een raming van de kosten van de aanleg- en de operationele fase gegeven.
De conclusie van de CE-toetsing staat in Hoofdstuk 12.



17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS   4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




2           Uitgebreide lijst met opties
In dit hoofdstuk is beschreven hoe de uitgebreide lijst met opties is samengesteld en geclusterd in
thema’s. In de laatste paragraaf is de uitgebreide lijst met opties opgenomen.

2.1         Samenstellen van de uitgebreide lijst met opties
Tijdens het opstellen van het MER in 2006 zijn verschillende opties voor de verwerking van
productiewater benoemd. In het kader van de Herafweging 2016 zijn marktpartijen benaderd en zijn
betrokkenen uit de regio gevraagd mee te denken over aanvullende opties voor de verwerking van het
productiewater. Het was de bedoeling door vooraf breed te kijken zonder specifieke verwachtingen, dat
ook nieuwe opties die eerder niet bedacht waren, meegenomen konden worden. Dit heeft geleid tot een
uitgebreide lijst met opties. Als onderdeel van de second opinion van de Herafweging 2016 heeft de TU
Delft de samenstelling van de lijst getoetst en geconcludeerd dat dit in alle redelijkheid een complete lijst
is.

Bij de Herafweging in 2022 is de lijst nogmaals doorgenomen, om na te gaan of er aanvullende opties
beschikbaar zijn. Dat bleek niet het geval. Er zijn wel enkele nieuwe inzichten ten aanzien van
waterzuivering en waterinjectie in de geselecteerde opties verwerkt. In het kader van voorliggend
onderzoek zijn uit de uitgebreide lijst van opties, de opties met waterinjectie in de Twentevelden
verwijderd. Uitgangspunt van voorliggende onderzoek is dat voor de waterinjectie opties alleen gekeken
wordt naar opties in de omgeving van Schoonebeek.



2.2         Clusteren opties in groepen van vergelijkbare concepten en een
            restgroep
Om vanuit de uitgebreide lijst een beperkte lijst van verschillende oplossingsrichtingen te krijgen, is
gebruik gemaakt van clustering naar type oplossing. Deze stap is er om te zorgen dat de beperkte lijst
opties bevat die daadwerkelijk wezenlijk van elkaar verschillen. Zonder deze aanpak is de kans groot dat
de 4 of 5 meest kansrijke opties allemaal op elkaar lijken, omdat de onderliggende technische concepten
min of meer gelijk zijn. Met een geforceerde brede spreiding in verschillende clusters wordt voorkomen
dat de beste opties allemaal in 1 cluster vallen. Zo wordt het mogelijk om aan de hand van de spreiding de
consequenties van totaal verschillende concepten via de CE-afwegingsmethode inzichtelijk te maken.

Op voorhand is duidelijk dat er geen mogelijkheden bekend zijn, waarbij oliewinning plaatsvindt zonder
productiewater. Ook is het duidelijk dat het productiewater na afscheiding van de olie nog te veel stoffen
bevat om direct geloosd te worden op oppervlaktewater of zee. Het productiewater zal dus ofwel
teruggebracht moeten worden in de ondergrond, ofwel behandeld (gezuiverd). Een combinatie van beide
is uiteraard eveneens mogelijk. De verschillende verwerkingsopties zijn daarom op te delen in thema’s.



2.2.1       Thema 1 – Zuivering van productiewater en lozing in de biosfeer
            (oppervlakte water / zee), zonder injectie van reststroom
Binnen dit thema wordt het productiewater gezuiverd. Er vindt geen waterinjectie plaats. Bij zuivering
ontstaat een schone waterstroom en een reststroom van geconcentreerde stoffen. De verschillende opties
hebben betrekking op de schone waterstroom, die geloosd kan worden op oppervlaktewater of kan
worden hergebruikt voor stoomproductie. De reststroom is een sterk ingedikte waterstroom of een vast


17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                         BF5299-IB-RP-CE-OOS      5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




product. De reststroom moet afgevoerd worden voor permanente bovengrondse opslag of is wellicht
herbruikbaar.

Binnen dit thema wordt onderscheid gemaakt in twee typen oplossingen:
• Opties om water te zuiveren van mijnbouwhulpstoffen en enkele andere omgevingsvreemde stoffen
    en het schone zoute water daarna te lozen op de zee;
• Opties om water te zuiveren en schoon zoet water te lozen op oppervlaktewater of te hergebruiken.

Lozing van schoon zout water op zee
Er zijn drie opties waarbij waterlozing op zee plaatsvindt. Het productiewater zal gezuiverd worden en als
zout water via een transportleiding naar een lozingspunt in het noorden worden gebracht. Lozing kan
plaatsvinden op verschillende locaties, zoals de Eemshaven of op de Eems.

Lozing van schoon zoet water op oppervlaktewater of hergebruik met zout als restproduct
Hier zijn eveneens drie opties waarbij het productiewater geheel gezuiverd wordt, met als resultaat
schoon zoet water en een grote hoeveelheid zout restmateriaal:
1. De waterzuivering kan worden gecombineerd met de bestaande waterzuivering voor ultra-puur water
    van NieuWater in Emmen. Het productiewater kan dan als puur water weer gebruikt worden voor
    stoomproductie, waarmee een retourstroom ontstaat naar het reservoir. Het aanpassen van de
    huidige waterzuivering is echter technisch moeilijk, omdat deze is geoptimaliseerd in de
    samenwerking met de bestaande Rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI).
2. Nieuwbouw ter plaatse van de OBI is makkelijker te realiseren dan een combinatie met de bestaande
    zuivering door NieuWater. Met betrekking tot een dergelijke nieuwbouw zijn er 2 opties, afhankelijk
    van het restproduct:
    a. Zuivering van het restproduct tot schoon, gemengd zout;
    b. Geen zuivering van het restproduct met oplevering van vervuild zout.

2.2.2       Thema 2: Zuivering met lozing aan oppervlaktewater, met injectie van de
            reststroom
Binnen dit thema wordt het productiewater gescheiden in een schone waterstroom en een
geconcentreerde afvalwaterstroom. De schone waterstroom kan hergebruikt worden voor stoominjectie of
geloosd op het oppervlaktewater. De geconcentreerde afvalwaterstroom heeft een kleiner volume en kan
opgeslagen worden in de meest geschikte lege gasvelden of terug in het oliereservoir.

In dit thema worden de verschillende opties besproken waar het productiewater wordt gescheiden in
verschillende stromen. Er ontstaat een schone waterstroom, die, na verdere zuiveringsstappen in de
Ultra-Puur Water fabriek van NieuWater, kan worden hergebruikt voor stoominjectie of meteen worden
geloosd op het oppervlaktewater. Er wordt gekeken naar zuivering van toegevoegde stoffen tot het
huidige vergunningsniveau of tot het technisch laagst haalbare niveau. Ook ontstaat een geconcentreerde
reststroom met kleiner volume, die wordt geïnjecteerd in geschikte velden.

Er zijn in dit cluster drie opties benoemd, met verschillen in de mate en wijze van waterzuivering.
1. Er is een optie bekeken waarbij de waterzuivering plaatsvindt bij NieuWater, in combinatie met de
    bestaande zuivering.
2. Er zijn verder twee opties gedefinieerd waarbij een nieuwe waterzuivering gebouwd wordt ter plaatse
    van de OBI.
          a. Een optie waarbij een beperkte reststroom met hogere concentraties (brijn) wordt
               geïnjecteerd in een van de bestaande (waterinjectie) locaties.

17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                      BF5299-IB-RP-CE-OOS      6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                           Projectgerelateerd




            b.   Een optie waarbij een beperkte reststroom met hogere concentraties (brijn) weer in het
                 Schoonebeek oliereservoir kan worden teruggebracht.

Nieuwe technieken, gebruik maken van planten, schimmels en bacteriën
Een mogelijke nieuwe biologische zuiveringstechniek maakt gebruik van een combinatie van planten,
schimmels en bacteriën. Hiervoor zijn echter nog grootschalige testen nodig om aan te tonen dat de juiste
combinatie effectief kan zijn voor de specifieke samenstelling van het productiewater en stabiel kan
worden bedreven.

2.2.3        Thema 3: Injectie van het volledige volume productiewater, eventueel met
             voorzuivering
Injectie kan plaatsvinden in onder meer de velden in Zuidoost Drenthe, in de overige Drenthe velden of in
Borgsweer (Groningenveld). Een combinatie tussen deze velden is uiteraard ook mogelijk. Hierbij kan
gedeeltelijke zuivering plaatsvinden om zoveel mogelijk toegevoegde mijnbouwhulpstoffen uit het
injectiewater te verwijderen.

Bij alle opties wordt ook gekeken naar zuivering van toegevoegde stoffen tot het huidige
vergunningsniveau of tot het technisch laagst haalbare niveau. Het zout blijft achter in het water.

Potentieel realiseerbare opties voor waterinjectie bevinden zich in (vrijwel) leeg geproduceerde gasvelden
in Drenthe en Groningen. In Drenthe wordt onderscheid gemaakt tussen de velden in de directe omgeving
van Schoonebeek (Zuidoost Drenthe) en de overige Drenthevelden. Bij de Groningenvelden is ook nog
speciaal gekeken naar de mogelijkheid om aan te sluiten bij de bestaande waterinjectie in Borgsweer, dat
een onderdeel is van het grote Groningen veld.

2.2.4        Thema 4: Overige opties
Dit zijn de opties waarvan in een vroeg stadium duidelijk werd dat deze hoogstwaarschijnlijk niet haalbaar
zijn. Dat komt mede doordat een deel van de opties afhankelijk is van samenwerking met derden, partijen
die uiteindelijk geen mogelijkheden zien of nadrukkelijk geen samenwerking wensen.

Samenwerking Duitsland
Bij de samenwerking met Duitsland staat nog een vraagteken. Het Schoonebeek olieveld bevindt zich
voor een groot deel op Duits grondgebied. Ook in Duitsland wordt olie gewonnen en wordt productiewater
verwerkt en geïnjecteerd in de diepe ondergrond. In verkennende gesprekken bleek in eerste instantie
een omgekeerde vraag naar beschikbare reservoirs het geval, waarbij productiewater uit Duitsland naar
Nederland zou worden getransporteerd voor verwerking. Verwerking bij Emlichheim en Rühlermoor blijkt
niet mogelijk, maar momenteel wordt een gezamenlijke oplossing voor de in het gebied actieve
oliemaatschappijen opnieuw nader verkend (waterinjectie in Duitse Zechstein reservoirs in samenwerking
met het West Emsland Consortium). Er zijn sterke aanwijzingen dat om verschillende redenen (waaronder
vergunning-technisch) productiewater transport naar Duitsland niet haalbaar zal blijken. Opgemerkt wordt
dat als een oplossing mogelijk mocht blijken, de doorlooptijd voor implementatie waarschijnlijk meerdere
jaren zal zijn.




17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                     BF5299-IB-RP-CE-OOS       7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




Samenwerking derden
Er zijn gesprekken gevoerd met meerdere partijen over mogelijke verwerking van productiewater door
derden, waaronder vertegenwoordigers van de zout producerende en verwerkende industrie. Voor de
verwerking door deze industrie zijn twee opties verkend:
▪ Overdracht van het ongezuiverde of gezuiverde productiewater met als doel dit in te voeden in de
    zoutwinningsketen en er een bruikbaar product van te maken, zoals keukenzout of strooizout
▪ Het indikken van productiewater tot vast zout en dit in te brengen in oude zoutcavernes om deze te
    stabiliseren.

Overdracht van productiewater
De zoutindustrie wint momenteel pekelwater uit een zoutlaag (Overijssel) of zoutpilaar (Groningen)
waarbij het zout in deze voorkomens zeer zuiver en van hoge kwaliteit is. Dit pekelwater vergt weinig tot
geen bewerking om er bijvoorbeeld tafelzout van een hoge kwaliteit van te maken. Het gevolg hiervan is
dat alleen productiewater dat aan een vergelijkbare kwaliteit voldoet, zonder risico van verontreiniging,
bruikbaar kan zijn. Daarbij komt dat het zoute productiewater van Schoonebeek nog minder zout is dan
het eigen pekelwater uit de cavernes, wat de efficiëntie van zoutproductie sterk vermindert. Als dit niet
mogelijk is, zal verzadiging in cavernes moeten plaatsvinden. Ook vanwege de grote hoeveelheid
productwater zal er een afhankelijkheid ontstaan tussen het aanleveren van productiewater en het
verwerken bij de industrie, wat als een aanvullend risico wordt gezien. Door deze omstandigheden ziet de
industrie de beschikbaarheid van zout productiewater uit Schoonebeek niet als een interessante optie.

Gebruik als strooizout
Van de totale jaarlijkse hoeveelheid geproduceerd zout in Nederland, ongeveer 4 tot 5 miljoen ton zout,
wordt ongeveer 100 duizend ton per jaar aan industrieel strooizout benut. Het productiewater van
Schoonebeek bevat initieel ook ongeveer 70 duizend ton per jaar. In verband met effecten op het milieu
heeft Rijkswaterstaat strenge kwaliteitseisen opgesteld voor strooizout. Het strooizout dient voor 97% uit
zuivere NaCl te bestaan. Met behulp van meerdere zuiveringsstappen kan 65% van het geproduceerde
zout tot NaCl worden gezuiverd. Hierbij dient rekening gehouden te worden met de kans op ongewenste
kwaliteitsvariaties. Dit leidt tot aanvullende zoutopslag en een strikte kwaliteitscorrectie. De huidige
strooizoutproducenten kunnen in de huidige situatie aan de vraag voldoen, waardoor eigenlijk geen
marktvraag is naar extra Schoonebeek strooizout. Het ongebruikte zout is verder niet verkoopbaar en zal
dan moeten worden opgeslagen.

Indikken Schoonebeek water tot vast zout en gebruik voor stabilisatie van cavernes
Sommige van de oude zoutcavernes in Twente zijn instabiel of dreigen op langere termijn instabiel te
worden. Met instabiliteit van een caverne wordt bedoeld dat het bovenliggende gesteente in de caverne
kan storten, waarbij de instortingszone zich geleidelijk naar boven verplaatst. Zodra de instortingen het
maaiveld bereikt hebben, kan dit leiden tot verzakkingen of zelfs zinkgaten.

Er is in de regio groot belang om instorting van oude cavernes te voorkomen. Stabilisatie van de caverne
met een alternatieve vulstof is beter voor het milieu en de omgeving mits er bij het vullen geen nieuwe
onaanvaardbare milieueffecten optreden. De vulstof die voldoet moet dan in de caverne worden gebracht,
waar het zodanig aangebracht wordt dat het een zekere sterkte gaat krijgen en het gewicht van het
bovenliggende gesteente kan dragen. De al aanwezige pekel heeft dat dragende vermogen niet en bij
instorting wordt pekel tussen de brokstukken door uit de caverne geperst.

Het zoute productiewater van Schoonebeek is vergelijkbaar met onverzadigde pekel en heeft net als pekel
geen enkele sterkte of dragend vermogen. Hiervoor moet het Schoonebeek zout tot kristallen omgevormd
worden. De kristallen moeten in de caverne gebracht kunnen worden en de vereiste dragende functie

17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                      BF5299-IB-RP-CE-OOS      8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




krijgen, voordat dit als een succesvol alternatief kan worden gezien. De draagkracht van Schoonebeek
kristalzout in cavernes is nog niet aangetoond.

2.3         Totaaloverzicht uitgebreide lijst met opties geclusterd naar thema’s
Tabel 2.1. Overzicht van de verwerkingsopties voor productiewater, geclusterd naar thema’s

 Thema 1 - Zuivering en lozing, zonder injectie van reststroom

 Cluster: Lozing van schoon zoet water op oppervlaktewater of hergebruik, met zout als restproduct

 Zuivering op OBI van zout en hulpstoffen en lozing zoet water op oppervlaktewater. Hergebruik schoon zout.

 Zuivering op OBI van zout en hulpstoffen en lozing zoet water op oppervlaktewater. Afvoer vervuild zout.

 Retour Nieuwater. Zuivering gevolgd door hergebruik water en afvoer van vervuild zout.

 Cluster: Lozing van schoon zout water op zee

 Zuivering op OBI, transport naar rietvelden en lozing zout water bij Eems-gebied

 Zuivering op OBI, transport en directe lozing zout water bij Eemsgebied (zonder rietvelden)

 Zuivering op OBI, transport naar derde in het noorden voor transport en lozing zout water

 Thema 2 – Zuivering met injectie van reststroom in reservoirs

 Retour Nieuwater. Zuivering gevolgd door hergebruik 1.500 m3/d en injectie van 5.000 m3/d brijn in Drenthe

 Zuivering op OBI gevolgd door lozing 5.000 m3/d en injectie van 1.500 m3/d brijn in Drenthe

 Zuivering op OBI gevolgd door lozing 5.000 m3/d en injectie van 1.500 m3/d brijn terug in olieveld Schoonebeek West.

 Thema 3 – injectie van het volledige watervolume

 Waterinjectie in het gasveld Schoonebeek Gas

 Waterinjectie terug in Olieveld Schoonebeek

 Waterinjectie in de Zuidoost Drenthevelden

 Waterinjectie in de Drenthe- en kleine Groningenvelden

 Waterinjectie in Borgsweer (Groningenveld)

 Thema 4 - Overige opties

 Zuivering op OBI, Transport naar Noordzee, West Nederland

 Afname via Afvalbeheerbedrijf (Andaver of ATM in Zeeland of CMF in Velsen)

 Zuivering op OBI, transport van schoon zout naar Zoutfabriek in Drenthe, Overijssel of Friesland

 Afname via RWZI/AWZI of industriepark (Europark, Emmtec bv) met of zonder voorzuivering

 Zuivering op OBI en injectie in Schoonebeek Oost

 Zuivering op OBI en injectie in Emlichheim, Duitsland

 Transport via Pijpleiding naar Ruhlemoor, Duitsland en injectie in potentieel Exxon waterinjectieproject

 Injectie in aquifers

 Opslag in zoutcavernes


Bij de opties kunnen weer aanvullingen uitgewerkt worden, bijvoorbeeld ten aanzien van het gebruik van
chemicaliën en mijnbouwhulpstoffen.

17-1-2023               CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                    BF5299-IB-RP-CE-OOS        9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




3           Selectie meest kansrijke opties per cluster (short list)
In dit hoofdstuk is beschreven hoe uit de uitgebreide lijst van opties de meest kansrijke opties zijn
geselecteerd. In paragraaf 3.1 staan de selectiecriteria. In paragraaf 3.2 zijn de opties binnen de thema’s
getoetst aan de selectiecriteria. In paragraaf 3.3 is toegelicht welke alternatieven per thema zijn
geselecteerd.



3.1         Selectiecriteria
Omdat de opties niet eenvoudig met elkaar vergeleken kunnen worden is ervoor gekozen om de
verschillende oplossingen op de long list in clusters onder te brengen. Per cluster wordt de meest
kansrijke optie geselecteerd. Daarvoor zijn de opties getoetst op criteria. Opties kunnen afvallen als ze
technisch niet haalbaar zijn of indien een optie beleidsmatig of wettelijk niet is toegestaan. Verder helpen
de criteria om te komen tot een voorkeurslijst. Dit leidt tot een samenvattende tabel waarin de kwalitatieve
definitie van elke score per beoordelingscriterium weergegeven is.

Veilig en gezond – uitsluitend criterium
Voor alle opties geldt als uitgangspunt dat ze veilig moeten kunnen worden uitgevoerd en dat de
gezondheid van bewoners in de regio en het milieu niet in gevaar mogen komen. Opties die hier niet aan
voldoen vallen direct af.

Technisch – mogelijk uitsluitend criterium
In deze fase van de herafweging, de selectie van alternatieven binnen de uitgebreide lijst voor de
beperkte lijst, is de technische toets in sterke mate bepalend of een goed idee ook daadwerkelijk
uitvoerbaar is. De opties dienen robuust te zijn, zodat gedurende een lange periode van circa 25 jaar en
met mogelijke variatie in de hoeveelheid en samenstelling van het productiewater, de verwerking van het
productiewater steeds doorgang kan vinden. Bij de voorgestelde opties wordt gekeken naar:
▪ Technische haalbaarheid en uitvoerbaarheid
▪ Geschiktheid als robuuste oplossing (dat wil zeggen bestand tegen veranderingen in het
    productieproces, zodat voorkomen kan worden dat de productie opnieuw stilgelegd moet worden om
    aanpassingen aan de installatie te doen, geen experimentele technologie, wel hoge bedrijfszekerheid
    en goede procesbeheersing)
▪ Geschiktheid als langdurige oplossing (geschikt voor het totale watervolume, de gehele periode en er
    wordt voldaan aan de waterkwaliteitseisen)
▪ Bij waterinjectie opties, de geschiktheid van reservoirs in de diepe ondergrond

Planning – niet uitsluitend
De periode tot realisatie van de opties verschilt vanwege onder meer de tijd die benodigd is voor ontwerp,
aanbesteding, vergunningaanvragen, bouw en testen. In beginsel vindt in de periode vanaf de tweede
helft 2016 tot aan een nieuw gerealiseerde oplossing slechts beperkte oliewinning plaats als gevolg van
de pijplijnreparatie die nu wordt uitgevoerd. Pas nadat de (nieuwe) optie voor de verwerking van
productiewater operationeel wordt, kan de olieproductie weer op volledige capaciteit en optimaal
functioneren. Daarmee vormt de doorlooptijd tot realisatie bij de opties een criterium. Echter, bij de
selectie worden op basis van dit criterium geen opties uitgesloten.

Beleid – mogelijk uitsluitende criterium
De verschillende opties dienen binnen het bestaande wettelijk en beleidsmatig kader te passen. Een niet
vergunbare oplossing valt af, aangezien de optie om deze reden niet realiseerbaar is. Daarnaast is het

17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS     10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




voor sommige onderdelen in een optie nodig gebruik te maken van land van derden, waarvoor
toestemming vereist is. Tot slot wordt een inschatting gemaakt hoe een oplossing zich verhoudt tot lokale
beleidsambities en of dit tot vergaande aanpassingen in de oplossing of doorlooptijd gaat leiden.
▪ Vergunbaar (wettelijk en beleidsmatig);
▪ Aansluitend op lokale beleidsambities;
▪ Gebruik van terrein en grond mogelijk (ruimtelijke ordening).

Financieel – niet uitsluitend
Aanpassingen kosten geld, zodat financiële haalbaarheid een belangrijk criterium is. Echter, bij de selectie
voor de beperkte lijst worden op basis van dit financiële criterium geen opties uitgesloten, mede door de
relatief grote onzekerheden die er in deze fase nog zijn ten aanzien van de hoogte van de kosten. Voor de
bepaling van de kosten moeten zowel de aanlegfase (kapitaalslasten) als de kosten in de operationele
fase (bedrijfsvoering) berekend worden. Daarnaast kan het gebruik van bijna leeg geproduceerde
gasvelden en bestaande pijpleidingen ertoe leiden dat minder of geen gas kan worden geproduceerd, wat
als kostenpost wordt meegerekend. Bij de CE-afweging zullen de kosten van de geselecteerde opties in
groter detail worden uitgewerkt.
▪ Kosten (aanlegkosten en operationele kosten);
▪ Verloren of verminderde olie- en aardgasopbrengsten.

Milieu
Milieueffecten kunnen optreden bij normale bedrijfsvoering en bij calamiteiten. Onder dit specifieke ‘Milieu’
criterium wordt gekeken naar de normale bedrijfsvoering. Eventuele effecten bij calamiteiten worden
besproken bij het criterium ‘Risico’, onderstaand.

Bij de toetsing binnen elk van de clusters van de uitgebreide lijst wordt slechts kwalitatief aangegeven
welke opties naar verwachting tot meer of minder milieueffecten zullen leiden. Dit is mogelijk omdat er
binnen clusters sprake is van vergelijkbare concepten. De naderhand toegepaste CE-afwegingsmethode
maakt gebruik van een LCA (Levenscyclusanalyse) waarmee een breed spectrum aan milieuaspecten in
beeld wordt gebracht. Daarmee kunnen de verschillende opties onderling vergeleken worden.
▪ Milieueffecten bij normale bedrijfsvoering (energieverbruik, emissies naar bodem, water en lucht,
     geluid, effect op natuur, gebruik hulpstoffen, vergravingschade)

Risico
Het criterium risico geeft een indicatie van ongewenste situaties die kunnen optreden. Dit criterium wordt
veel verder uitgewerkt bij de beperkte lijst opties in de nog uit te voeren toetsing met de CE-methodiek.
Op hoofdlijnen is hier al wel een aanduiding voor te geven. Er wordt zowel gekeken naar risico’s op korte
termijn (gedurende de operationele fase) als op lange termijn, waarbij voor de lange termijn een periode
tot ruim na afronding van de operationele fase en afsluiting van de putten wordt bedoeld. Er is specifiek
gekeken naar mogelijke risico’s voor mens en milieu gerelateerd aan:
▪ Aardbevingen
▪ Lekkage pijpleiding
▪ Lekkage uit reservoir via afdekkend gesteente of injectieput
▪ Vervuiling/ lekkage reststoffen uit stortplaats
▪ Ongelukken tijdens transport
▪ Activiteiten in kwetsbare gebieden (o.a. Natura2000-gebieden)
▪ Verontreiniging oppervlaktewater/ zee.




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS      11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                            Projectgerelateerd




Het vergelijken en bepalen van de meest kansrijke optie per cluster
Om voor alle opties en alle criteria een overzicht te krijgen wat beter of minder goed scoort, is er een
vereenvoudigde tabel gemaakt waarin kwalitatief de scores zijn weergegeven (zie Tabel 3.1). (Dit is
binnen m.e.r.- procedures een gebruikelijke aanpak om overzicht te krijgen over veel informatie.)

De scores zijn binnen een cluster onderling vergelijkbaar. Bijvoorbeeld als een optie een ‘-’ scoort op
techniek, kan dit alleen vergeleken worden met de score op techniek van andere opties binnen hetzelfde
cluster. Er is geen generieke maatstaf beschikbaar of ontwikkeld welke van toepassing is voor alle opties.
De milieueffecten en risico’s van verschillende technische oplossingen zijn niet eenvoudig onderling
vergelijkbaar. Door de enigszins vergelijkbare opties te clusteren wordt het wel mogelijk om verschillen en
voor- en nadelen inzichtelijk te maken. De beste optie per cluster wordt geselecteerd en op de lijst
geplaatst voor nadere toetsing met de CE-methodiek. Deze methodiek is speciaal ontwikkeld om de zeer
verschillende milieueffecten toch tegen elkaar af te kunnen wegen. Omdat er uit elk cluster 1 optie wordt
geëvalueerd met de CE-methodiek kan het hele spectrum van alle mogelijke oplossingen worden
behouden.

Tabel 3-1. Tabel met classificatie scores met plussen en minnen per beoordelingscriterium.
Criteria        ++                    +                       0                       -                        --                      X

                Bewezen techniek,
                                                           Bewezen techniek                                    Veel onzekerheden
                robuust voor
                                      Bewezen techniek bij op                         Onzekerheden voor        vragen detail
   Technisch




                variaties in                                                                                                           Technisch niet
                                      vergelijkbare        kleine schaal of           ontwerp, moet nader      onderzoek, niet
                waterkwaliteit,                                                                                                        haalbaar
                                      omstandigheden       andere                     uitgezocht worden        duidelijk of optie
                onderhoud en
                                                           omstandigheden                                      haalbaar is
                storingen
   Planning




                                      Naar verwachting        Naar verwachting        Verwachte
                                      realiseerbaar binnen    realiseerbaar binnen    realisatietijd langer
                                      2 jaar                  4 jaar                  dan 4 jaar


                                                                                      Beleidsmatige
                                                              Beleidsmatige                                    Grote beleidsmatige
                                      Past binnen                                     belemmeringen
                                                              wijzigingen nodig,                               belemmeringen
                                      bestaand beleid                                 kunnen optreden,                                 Niet haalbaar omdat
                                                              maar geen                                        verwacht en
                                      en/of heeft de                                  noodzaak gronden                                 het beleidsmatig niet
                                                              significante                                     ongewenste
                                      voorkeur binnen dit                             beschikbaar te                                   is toegestaan
   Beleid




                                                              belemmeringen                                    gevolgen (zoals veel
                                      beleid                                          krijgen (voor
                                                              verwacht                                         restproduct)
                                                                                      transportleiding)

                                                              Financieel                                       Financiële
   Financieel




                                                              waarschijnlijk          Financieel mogelijk      haalbaarheid            Financieel zeker niet
                                      Financieel haalbaar
                                                              haalbaar, maar wel      niet haalbaar            onwaarschijnlijk,       haalbaar
                                                              kostbaarder                                      zeer kostbaar

                                                              Middelmatige
                                                                                                               Hoge emissies en
                Gebruik huidige       Lage emissies,          emissies en                                                              Niet haalbaar
                                                                                      Hoge emissies en         energieverbruik,
                faciliteiten, bijna   weinig                  energieverbruik,                                                         vanwege
                                                                                      energieverbruik, en      langdurige
                geen aanvullende      energieverbruik,        en/of veel vergraving                                                    onaanvaardbare
   Milieu




                                                                                      evt. vergraving          grootschalige opslag
                milieubelasting       weinig vergraving       voor nieuwe                                                              milieu-impacts
                                                                                                               restproducten
                                                              leidingen

                                                              Risico’s op             Risico’s op              Risico’s op
                                                              seismiciteit, lekkage   seismiciteit, lekkage    seismiciteit, lekkage
                                      Risico’s op                                                                                      Niet haalbaar
                                                              en/of vervuiling zijn   en/of vervuiling zijn    en/of vervuiling zijn
                                      seismiciteit, lekkage                                                                            vanwege
                                                              beperkt aanwezig en     aanwezig en kunnen       groot en kunnen
                                      en/of vervuiling zijn                                                                            onaanvaardbare
                                                              er zijn maatregelen     slechts deels met        slechts deels met
   Risico




                                      bijna uitgesloten                                                                                risico’s
                                                              om deze risico’s te     maatregelen              maatregelen
                                                              ondervangen             ondervangen worden       ondervangen worden




17-1-2023                     CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                               BF5299-IB-RP-CE-OOS              12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




3.2         Toetsing thema’s op basis van selectiecriteria

3.2.1       Thema 1 – Zuivering en lozing op oppervlaktewater, zonder injectie van
            reststroom
In dit thema zijn de verschillende opties besproken waarbij het productiewater niet meer in de diepe
ondergrond wordt geïnjecteerd, maar (voor)gezuiverd en daarna geloosd of hergebruikt.
Binnen dit thema wordt onderscheid gemaakt in twee typen oplossingen:
▪ Opties om water te zuiveren van mijnbouwhulpstoffen en enkele andere omgevingsvreemde stoffen
     en het schone zoute water daarna te lozen op de zee;
▪ Opties om water te zuiveren en schoon zoet water te lozen op oppervlaktewater of te hergebruiken.

Cluster: Lozing van schoon zout water op zee
Er zijn drie opties waarbij waterlozing op zee plaatsvindt. Lozing kan plaatsvinden op verschillende
locaties, zoals de Eemshaven of op de Eems. Deze drie opties vergen een waterzuivering nabij de OBI,
die technisch goed realiseerbaar is (+). Op dit criterium is er geen onderscheid tussen de opties te maken.

Planning is hier eveneens niet onderscheidend, aangezien de realisatietermijn voor elk van de opties als
relatief lang wordt ingeschat (score ‘-‘).

Beleid is hier wellicht het belangrijkste onderscheidende criterium, vooral met betrekking tot de
kwetsbaarheid van het ontvangende waterlichaam. Als kan worden aangesloten op een lozingspunt bij
Spijk in de Eems, via een bestaande vergunde situatie, scoort dit op beleid positief (+). Een nieuwe lozing
bij de Eemshaven wordt niet als onmogelijk gezien, maar het verkrijgen van een vergunning hier is zeer
onzeker (score ‘- - -‘).

Financieel is niet bijzonder onderscheidend, aangezien net als in alle andere opties een zuivering
gebouwd moet worden evenals een lange transportleiding (score ‘-‘). Ter onderscheid is de route in de
derde optie naar de Eems financieel iets aantrekkelijker vanwege een kortere transportleiding en daarom
is deze optie met een score 0 weergegeven.

Het aspect milieu scoort voor alle drie de opties neutraal (score 0), omdat de waterzuivering relatief veel
energie vraagt en bij de aanleg van transportleidingen veel bodem vergraven zal worden.
De belangrijkste risico’s bij deze opties bestaan uit mogelijke lekkage van de transportleiding en mogelijke
verontreinigingen die onbedoeld in het gezuiverde water voorkomen en na lozing het zeemilieu verstoren.
Lozing op de Eemshaven geeft vanwege de nabijheid van de Waddenzee een verhoogd risico bij
calamiteiten. Om dit te voorkomen kan bijvoorbeeld gebruik worden gemaakt van een bufferzone met
rietvelden. Daarnaast is de optie meegenomen, waarbij waterlozing plaatsvindt bij een bestaand
lozingspunt bij Spijk in de Eems. In geval van een onbedoelde lozing geeft het beperkte en tijdelijke
effecten, vandaar de score van ‘-‘. Bij gebruik van rietvelden is ter onderscheid een score van 0 gegeven
aangezien hier het water voor lozing in rietvelden gecontroleerd kan worden, zodat de aanvoer tijdig kan
worden stopgezet.

Deze optie is onderdeel geweest van het onderzoek voor de Herafweging verwerking productiewater
2016. Daarbij is door de overheden aangegeven dat dit beleidsmatig niet haalbaar is. Als dit alsnog
verkend moet worden, zal hiervoor eerst afstemming nodig zijn op bestuurlijk niveau. In de
eerdergenoemde rapportage is al wel te zien hoe deze optie op hoofdlijnen scoort ten opzichte van de
andere opties.


17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS     13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




Lozing van schoon zoet water op oppervlaktewater of hergebruik met zout als restproduct
Hier zijn eveneens drie opties waarbij het productiewater geheel gezuiverd wordt, met als resultaat
schoon zoet water en een grote hoeveelheid zout restmateriaal:
1. De waterzuivering kan worden gecombineerd met de bestaande waterzuivering voor ultra-puur water
    van NieuWater in Emmen. Het productiewater kan dan als puur water weer gebruikt worden voor
    stoomproductie, waarmee een retourstroom ontstaat naar het reservoir. Het aanpassen van de
    huidige waterzuivering is echter technisch moeilijk, omdat deze is geoptimaliseerd in de
    samenwerking met de bestaande Rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI).
2. Nieuwbouw ter plaatse van de OBI is makkelijker te realiseren dan een combinatie met de bestaande
    zuivering door NieuWater. Met betrekking tot een dergelijke nieuwbouw zijn er 2 opties, afhankelijk
    van het restproduct:
     c. Zuivering van het restproduct tot schoon, gemengd zout
     d. Geen zuivering van het restproduct met oplevering van vervuild zout

Alle drie de opties zijn technisch mogelijk, zowel de zuivering van het water als de opslag van het
restproduct, maar de grote hoeveelheid restproduct, waarvoor geen goede gebruiker of afnemer in beeld
is, resulteert voor alle drie de opties in een technische score van ‘- -` vanwege de additioneel benodigde
grootschalige, lange termijn opslag. Dit geldt ook voor de productie van schoon, gemengd zout. Na
gesprekken met een logische potentiele afnemer bleek dat hier momenteel geen interesse voor is.

De planning is eveneens niet onderscheidend, gezien de te verwachten lange periode bij de ontwikkeling
van een waterzuivering (score ‘-‘).
Het meest onderscheidend is hier het criterium beleid, waarbij het concept met een relatief schoon
restproduct dat mogelijk herbruikbaar is (score ‘0’), de voorkeur heeft boven de productie van een
gemengd restproduct waar geen toepassing voor mogelijk lijkt (score ‘- -‘).
Financieel is binnen het cluster niet echt onderscheidend, aangezien in alle opties een extra zware en
kostbare zuivering gebouwd moet worden en een restproduct ontstaat waarvoor geen duidelijke
toepassing is (score ‘- -‘).

Op het gebied van milieu heeft dit cluster een grote negatieve impact vanwege het hoge energiegebruik,
de hoge emissies en de diverse reststromen die ontstaan. Er ontstaat pas onderscheid op basis van de
kwaliteit van het restproduct. De grote hoeveelheid restproduct geeft op zichzelf al een negatieve
milieuscore (-), waarbij vanwege de samenstelling van het restproduct deze optie nog lager scoort (‘- -‘).

Het risico van deze opties is dat het restproduct vroeg of laat in het milieu komt en tot ernstige verstoring
leidt. Dit is meteen een lange termijn probleem en vandaar dat de score als een ‘- -‘ is gegeven. Dit treedt
mogelijk niet op bij relatief schoon, gemengd zout, als hier op termijn een toepassing voor gevonden kan
worden (score 0).

Samenvattend; zuivering waarbij er naast schoon zoet water een potentieel bruikbaar eindproduct van
relatief schoon zout resteert, scoort beter op risico, milieu en beleid. Vooral de wijze waarop wordt
omgegaan met de grote hoeveelheid reststoffen (vooral het gemengde zout) kan leiden tot problemen op
het gebied van draagvlak. Als variant geldt het lokaal opslaan van dit zout in een speciaal daarvoor
aangelegd depot, met risico’s dat het op de lange termijn in het lokale milieu belandt.

Conclusie thema 1:
▪ Nader te onderzoeken alternatief: Volledig zuiveren tot zoet water en vast zout



17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                        BF5299-IB-RP-CE-OOS     14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




3.2.2       Thema 2 – Zuivering en lozing van schoon zoet water op oppervlaktewater,
            met injectie van geconcentreerde reststroom
In dit thema worden de verschillende opties besproken waar het productiewater wordt gescheiden in
verschillende stromen. Dit thema bestaat uit een enkel cluster. Er ontstaat een schone waterstroom, die,
na verdere zuiveringsstappen in de Ultra-Puur Water fabriek van NieuWater, kan worden hergebruikt voor
stoominjectie of meteen geloosd wordt op het oppervlaktewater. Er wordt gekeken naar zuivering van
toegevoegde stoffen tot het huidige vergunningsniveau of tot het technisch laagst haalbare niveau. Ook
ontstaat een geconcentreerde reststroom met kleiner volume, die wordt geïnjecteerd in geschikte velden.

In dit cluster zijn de volgende opties benoemd, met verschillen in de mate en wijze van waterzuivering:
1. Er is een optie bekeken waarbij de waterzuivering plaatsvindt bij NieuWater, in combinatie met de
     bestaande zuivering.
2. Er zijn verder twee opties gedefinieerd waarbij een nieuwe waterzuivering gebouwd wordt ter plaatse
     van de OBI.
              a. Een optie waarbij een beperkte reststroom met hogere concentraties (brijn) weer in het
                   Schoonebeek oliereservoir kan worden teruggebracht.
              b. Een optie waarbij een beperkte reststroom met hogere concentraties (brijn) wordt
                   geïnjecteerd in een leeg geproduceerd gasveld vanaf bestaande (waterinjectie) locaties.

Bij deze opties geldt dat technisch de beste optie bestaat uit een nieuwe zuivering bij de OBI, met
waterinjectie in een leeg gasveld (score +). Dezelfde optie maar dan gerealiseerd bij NieuWater en in
combinatie met de bestaande NieuWater zuivering is mogelijk maar technisch complex (score ‘-‘). Het
blijkt dat terugbrengen in het oliereservoir of de aquifer onder het oliereservoir Schoonebeek is technisch
een moeilijke oplossing omdat als gevolg hiervan de druk in het oliereservoir snel toeneemt en daarmee
de stoominjectie en de oliewinning negatief wordt beïnvloed (score ‘- - ‘). In hoofdstuk 4.5 wordt dit in
meer detail beschreven.

De planning is niet onderscheidend aangezien voor alle opties een zuivering gebouwd dient te worden
(score ‘-‘).
Beleidsmatig worden de opties als haalbaar gezien, met een positieve score voor herinjectie in het
Schoonebeekveld, vanuit de gedachte dat het productiewater bij voorkeur teruggaat naar het reservoir
waar het ook uit afkomstig is, score ‘+’.
Alle opties zijn financieel relatief duur door de te bouwen waterzuivering, score ‘-‘. De optie 2B is echter
aanzienlijk duurder omdat veel extra kostbare aanpassingen nodig zijn in het Schoonebeek olieveld (extra
boringen en leidingnetwerk) en waarbij waarschijnlijk de olieproductie ernstig wordt gehinderd.
De eerste optie met hergebruik van water bij NieuWater scoort iets beter op milieu (score 0), dan de
zuivering en waterinjectie opties (score ’-‘), omdat zuivering bij NieuWater minder energie vergt (er
ontstaat dan ook een grotere reststroom).
Deze drie opties hebben relatief weinig risico’s, mede omdat de zuivering en waterinjectie nabij het
Schoonebeekveld plaatsvinden.

Conclusie thema 2:
▪ Nader uit te werken alternatief: Indikken van de waterstroom met opslag van ingedikte waterstroom
   in de diepe ondergrond:
       o Variant opslag in aquifer oost onder het oliereservoir (zie hoofdstuk 4.5);
       o Variant opslag in Schoonebeek gasveldreservoir (zie hoofdstuk 4.4).



17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS     15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




3.2.3       Thema 3 – injectie van het volledige water volume, eventueel met beperkte
            zuivering
Bij alle opties wordt ook gekeken naar zuivering van toegevoegde stoffen tot het huidige
vergunningsniveau of tot het technisch laagst haalbare niveau. Het zout blijft achter in het water.

Waterinjectie in diepe ondergrond
Potentieel realiseerbare opties voor waterinjectie bevinden zich in oude, kleine gasvelden in Drenthe en
Groningen. In Drenthe wordt onderscheid gemaakt tussen de velden in de directe omgeving van
Schoonebeek (Zuidoost Drenthe) en de overige Drenthevelden. Bij de Groningenvelden is ook nog
speciaal gekeken naar de mogelijkheid om aan te sluiten bij de bestaande waterinjectie in Borgsweer, dat
een onderdeel is van het grote Groningen veld.

Uit de verschillende scores blijkt dat de meeste opties in principe technisch goed mogelijk zijn (score ‘+’).
De injectie alleen in Schoonebeek Diep scoort ‘grijs’ op technisch omdat hier niet het volledige
productiewatervolume opgeslagen kan worden. Injectie in Olieveld Schoonebeek is technisch niet
haalbaar, omdat dit in combinatie met stoominjectie tot te hoge reservoirdruk leidt, waardoor de
olieproductie niet meer plaats kan vinden (score: ‘X’). 3. Aansluiten bij de waterinjectie in Borgsweer is
technisch lastig (score ‘-’) omdat dan de bestaande waterinjectie-capaciteit daar sterk moet worden
uitgebreid en er een lange transportleiding benodigd is.

De planning geeft aan dat bij tijd nodig is om de voorzieningen en putten gereed te maken (score ‘-‘).

Beleidsmatig zijn nieuwe vergunningen nodig aangezien het volledige productiewatervolume op aan te
wijzen locaties in Drenthe en Groningen geïnjecteerd te worden, waardoor beduidend meer nieuwe, vaak
veel kleinere velden vergund moeten worden voor waterinjectie.

Financieel is de optie met waterinjectie in Drenthe onderscheidend (score ‘0’), omdat hiervoor de minste
aanpassingen nodig zijn. Hoewel waterinjectie alleen in Schoonebeek Diep minder kost (‘+’) is deze optie
niet geschikt om het totale volume van het productiewater te bergen. Bij de overige opties moeten alle
installaties worden aangepast en is een relatief lang nieuw transportnetwerk nodig (score ‘- -‘).

Geen van deze opties heeft een sterke negatieve invloed op het milieu, omdat relatief weinig emissies
worden veroorzaakt met een relatief laag energieverbruik. Om toch onderscheid aan te brengen tussen de
verschillende injectievarianten, scoort het gebruik van de Drenthevelden ‘++’, omdat dit tot de minste
schade door vergraving leidt. Het geheel overschakelen op velden buiten omgeving van Schoonebeek
leidt tot meer effecten van vergraving. Tevens leiden langere transportafstanden tot een hoger het pomp-
energieverbruik (aangeduid met relatief lagere score ‘+’ of ‘0‘).

Bij de waterinjectie opties zijn de mogelijkheid van aardbevingen of lekkage uit het reservoir de
belangrijkste risico’s. Om dit te voorkomen zijn de putten en velden zodanig gekozen dat er geen
aardbevingen of lekkage meer worden verwacht. Mocht zich onverhoopt toch een incident voordoen in 1
of meer van de reservoirs, dan zijn er bij de opties voldoende andere putten en velden om de waterinjectie
over te nemen. Daarom is er een score ‘0’ aangehouden.

Conclusie thema 3:
▪ Nader uit te werken alternatief: Waterinjectie in het gasreservoir Schoonebeek




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                        BF5299-IB-RP-CE-OOS        16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




3.2.4       Thema 4 – Overige opties
Dit zijn de opties waarvan in een vroeg stadium duidelijk werd dat deze hoogstwaarschijnlijk niet haalbaar
zijn. Dat komt mede doordat een deel van de opties afhankelijk is van samenwerking met derden, partijen
die uiteindelijk geen mogelijkheden zien of nadrukkelijk geen samenwerking wensen.

Bij de samenwerking met Duitsland staat nog een vraagteken. Het Schoonebeek olieveld bevindt zich
voor een groot deel op Duits grondgebied. Ook in Duitsland wordt olie gewonnen en wordt productiewater
verwerkt en geïnjecteerd in de diepe ondergrond. In verkennende gesprekken bleek in eerste instantie
een omgekeerde vraag naar beschikbare reservoirs het geval, waarbij productiewater uit Duitsland naar
Nederland zou worden getransporteerd voor verwerking. Verwerking bij Emlichheim en Rühlermoor blijkt
niet mogelijk, maar momenteel wordt een gezamenlijke oplossing voor de in het gebied actieve
oliemaatschappijen opnieuw nader verkend (waterinjectie in Duitse Zechstein reservoirs in samenwerking
met het West Emsland Consortium). Er zijn sterke aanwijzingen dat om verschillende redenen (waaronder
vergunning technisch) productiewater transport naar Duitsland niet haalbaar zal blijken. Opgemerkt wordt
dat indien een oplossing mogelijk mocht blijken, de doorlooptijd voor implementatie waarschijnlijk erg lang
zal zijn.

Conclusie thema 4:
▪ Geen alternatieven



3.3         Toelichtingen van de alternatieven op de short list
Uit de longlist zijn de alternatieven geselecteerd, die het best scoorden binnen hun eigen cluster. Er is
gekozen om uit elk cluster één optie te kiezen, zodat binnen de short list het gehele spectrum van
verwerkingsopties wel vertegenwoordigd blijft. De alternatieven op de short list worden in meer detail
uitgewerkt en met behulp van de CE-methodiek getoetst.

Alternatief 1 – Vast zout - Zuivering productiewater, gevolgd door lozing van schoon water op het
oppervlaktewater, met schoon zout en een reststroom als vaste restproducten
Op het terrein van de OBI in Schoonebeek wordt een nieuwe waterzuiveringsinstallatie gebouwd. Hierbij
wordt het productiewater volledig gezuiverd, waarbij zowel de hulpstoffen als het zout uit het water worden
gehaald. Het resterende schone water wordt geloosd op het oppervlaktewater in de omgeving van de OBI
of hergebruikt voor stoomproductie. Naast het water, ontstaan bij het proces minimaal twee afvalstromen,
namelijk schoon, gemengd zout en een reststroom.

Indien mogelijk wordt het schone maar gemengde zout hergebruikt, maar vooralsnog is daar geen
afnemer voor bekend, zodat rekening moet worden gehouden met lokale opslag van het zout of transport
naar een andere opslaglocatie. Indicaties zijn dat verkoop of levering van dit zout aan commerciële
afnemers moeilijk zal zijn.

De reststroom bestaat uit de overige componenten van het productiewater en zuiveringschemicaliën.
Deze toch aanzienlijke reststroom heeft een kleiner volume dan het zout maar dient per tanker of
vrachtwagen te worden afgevoerd en verwerkt door commerciële partijen.




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                        BF5299-IB-RP-CE-OOS     17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




Alternatief 2 – Brijnlozing - Indikken van het productiewater, waarbij het deel, met verhoogde
concentraties, wordt geïnjecteerd
Het productiewater wordt behandeld met ontzoutingstechnieken waarbij een schoon effluent en een
geconcentreerde afvalstroom (brijn) vrijkomen. De ontzoutings- en zuiveringsinstallaties worden op de
OBI-locatie in Schoonebeek gebouwd. Het is de verwachting dat deze zuivering ertoe leidt dat er circa
5.000 m3 effluent per dag ontstaat (circa 75% van de hoeveelheid productiewater). Na een aanvullende
behandeling kan het als schoon zoet water worden geloosd op nabijgelegen oppervlaktewater of
hergebruikt voor stoomproductie.

De resterende, ingedikte stroom bestaat uit water met een hogere concentratie aan stoffen. Dit wordt
aangeduid als brijn, en is qua volume ongeveer 1.500 m3 per dag (ongeveer een kwart van het
oorspronkelijke debiet). In dit alternatief wordt het brijn in de ondergrond geïnjecteerd. Doordat slechts
een kwart van het productiewater geïnjecteerd wordt, kan het aantal injectielocaties en injectieputten
beperkt worden.

Twee varianten
Er zijn twee varianten bij dit alternatief, waterinjectie van de brijnstroom in het aquifer oost van het
oliereservoir Schoonebeek (alternatief 2a) of waterinjectie in het Schoonebeek gasveld (alternatief 2b).

Alternatief 3 – Waterinjectie - Beperkte zuivering en injectie in Schoonebeek gasveld
Voor waterinjectie wordt uitgegaan van een debiet van ongeveer 6.500 m3 per dag. Dit komt overeen met
circa 2,4 miljoen m3 per jaar. Maatgevend is in dit onderzoek een periode van 10 jaar, waarin ongeveer
24 miljoen m3 opgeslagen moet worden.




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                        BF5299-IB-RP-CE-OOS      18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




4           Technische randvoorwaarden bij uitwerking alternatieven
Dit hoofdstuk gaat in op de nieuwe inzichten die verkregen zijn met betrekking tot de waterzuivering en de
mogelijkheden voor opslag van water in de formaties in de diepe ondergrond. Uit alle onderzoeken blijkt
steeds weer dat bij verwerking van productiewater gebruik wordt gemaakt van of waterinjectie in de diepe
ondergrond of waterzuivering in de biosfeer of een combinatie van beide. Bij waterinjectie geldt dat
transport en opslag zodanig moeten plaatsvinden dat er geen lekkage naar de omgeving en geen
aantasting van gesteente in de ondergrond zal optreden. Bij waterzuivering moet het restproduct van de
zuivering verwerkt worden en rekening gehouden worden met benodigde energie en chemicaliën.

In paragraaf 4.1 is ingegaan op de waterkwaliteit en in 4.2 op de inzichten ten aanzien van de
waterzuivering. Vanaf paragraaf 4.3 zijn de mogelijkheden van waterinjectie in de diepe ondergrond bij
Schoonebeek nader uitgewerkt. Op basis hiervan is gekomen tot de uitwerking in alternatieven zoals
beschreven in Hoofdstuk 5, 6 en 7.



4.1         Samenstelling van het mee geproduceerde water
Het productiewater is samengesteld uit de volgende deelstromen:
▪ Formatiewater: het van nature aanwezige water in het oliereservoir, dat met de olie mee wordt
    opgepompt;
▪ Condenswater: de geïnjecteerde en nadien gecondenseerde stoom die bij de winput terecht komt;
▪ Mijnbouwhulpstoffen: toegevoegd in de put, voor transport van het oliewatermengsel naar de OBI, in
    de OBI voor het scheidingsproces en in het injectiewater om de afvoerleidingen en injectieputten te
    beschermen;
▪ Overige waterstromen: zoals olie-waswater uit het scheidingsproces.

In de loop van de tijd neemt de hoeveelheid condenswater in het productiewater toe, naarmate er meer
stoominjectie heeft plaatsgevonden en het condenswater naar de productieput wordt gezogen. Onder
andere door de toename van de deelstroom condenswater, verandert de samenstelling van het
productiewater in de loop van de jaren. Dit is bijvoorbeeld zichtbaar in de afname van het zoutgehalte en
in de stijging van andere stoffen. Tabel 4-1 geeft een overzicht van de samenstelling van het
productiewater. Hierin is de verwachte waarde gepresenteerd, de gemeten waarde in 2015 en in 2020.




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                      BF5299-IB-RP-CE-OOS    19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                               Projectgerelateerd




Tabel 4-1. Overzicht samenstelling productiewater
                                                         Verwachte               Gemiddelde gemeten waarde
Parameter                                Eenheid         maximale waarde
                                                         (vergunning 2010)             2015                  2020

pH (eenheden)                                       -                 4–9                         6,5                  5,9

Temperatuur                                         °C                   50                       33                   34

Total Dissolved Solids                          mg/l                200.000                    44.000               28.300

Total Suspended Solids                          mg/l                   100                        37                   29

Natrium (Na+)                                   mg/l                 40.000                    12.000                8.100

Magnesium (Mg2+)                                mg/l                  2.500                      420                  280
              2+
Barium (Ba )                                    mg/l                   250                        19                   12

Arseen (As)                                     mg/l                  0,025                      0,01                <0,01

Kwik (Hg)                                       mg/l                  0,005                   <0,0001               <0,001

Zwavelwaterstof (H2S)1                          mg/l                     15                       1,4                   5
                   2+
IJzer (totaal Fe en Fe3+)                       mg/l                     50                       7,9                  10

Kalium (K+)                                     mg/l                  1.000                      120                  120

Strontium (Sr2+)                                mg/l                  2500                       250                  180

Chloride (Cl-)                                  mg/l                 90.000                    23.000               16.000

Sulfaat (SO42-)                                 mg/l                     50                      <19                  <10

Bicarbonaat (HCO3-)                             mg/l                  1000                       710                  210

Koolstofdioxide (CO2)                           mg/l                   500                       5953                 410

Zuurstof (O2)                                   mg/l                   0,05                     <0,01                <0,01

Olie en vetten                                  mg/l                   100                        13                   22

Cadmium (Cd)                                    mg/l                   0,25                    <0,001               <0,001

Koper (Cu)                                      mg/l                         1                 <0,001                <0,01

Monoethylene Glycol (MEG)                       mg/l                   750                      <200                 <100

Diethylene Glycol (DEG)                         mg/l                   750                      <200                 <100

Triethylene Glycol (TEG)                        mg/l                   750                      <200                 <100

Ethylbenzeen (C8H10)                            mg/l                    0,5                       0,2                  0,2

Tolueen (C6H5CH3)                               mg/l                         1                   1,23                 1,13

Chroom (Cr)                                     mg/l                   0,25                    <0,005               <0,005

Benzeen (C6H6)                                  mg/l                         5                    1,5                  1,3

Lood (Pb)                                       mg/l                         2                  <0,01                <0,01

Nikkel (Ni)                                     mg/l                    0,5                     <0,01                <0,01

Zink (Zn)                                       mg/l                    7,5                      0,02                <0,02

Calcium (Ca2+)                                  mg/l                  8.000                     2.000                1.400

Xylenen (C6H4C2H6)                              mg/l                         1                    0,5                 0,56


17-1-2023               CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                           BF5299-IB-RP-CE-OOS       20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




Mijnbouwhulpstoffen:

Zwavelwaterstofbinder2                           mg/l                          120                    13,8              90
               2
Emulsiebreker                                    mg/l                            21                  0,050             1,08

Anti-corrosievloeistof                           mg/l                          200                    65,6              53

Biocide                                          mg/l                           2,4                     1,9             2,2
1
  Gemeten sulfide gehalte omgerekend naar H2S.
2
  Concentraties van mijnbouwhulpstoffen zijn berekend op basis van verdeling coëfficiënten tussen olie en water
3
  Gemeten concentratie overschrijdt de maximaal verwachte waarde


Mijnbouwhulpstoffen
Op verschillende momenten in het oliewinproces worden mijnbouwhulpstoffen toegevoegd. Het toevoegen
van mijnbouwhulpstoffen is een wettelijke verplichting of een interpretatie van de toezichthouder waarop
wordt toegezien dat dit zodanig wordt uitgevoerd.

Ter bescherming van de buisleidingen in het Schoonebeekveld wordt ter plaatse van de oliewinputten de
mijnbouwhulpstof zwavelwaterstofbinder toegevoegd:
▪ Zwavelwaterstofbinder (H2S-binder): het opgepompte mengsel van olie, water en gas bevat
    zwavelwaterstof (H2S ook wel aangeduid als waterstofsulfide). Dit is een corrosief gas dat schade aan
    de pijpleidingen kan veroorzaken. De zwavelwaterstofbinder verwijdert het H 2S, om schade aan de
    pijpleidingen te voorkomen.

Ter ondersteuning van de oliewaterscheiding bij de OBI wordt de mijnbouwhulpstof emulsiebreker op de
OBI toegevoegd:
▪ Emulsiebreker: een emulsie is een stabiel mengsel van olie en water. Emulsiebreker heeft als doel de
    olie van het water te scheiden. In vaten waar olie en water van elkaar worden gescheiden kan een
    emulsie het scheidingsproces verstoren. Met een emulsiebreker wordt het olie/water mengsel
    gedestabiliseerd om zo een goede scheiding te bewerkstelligen. Bij de oliewinlocaties SCH-1000 en
    SCH-3100 wordt emulsiebreker geïnjecteerd op de oliewaterleiding naar de hoofdleiding richting de
    OBI. De emulsiebreker komt vrijwel volledig in de afgescheiden olie terecht en niet in het injectiewater.

Ter bescherming van de injectiewaterleiding en de injectieputten worden de mijnbouwhulpstoffen
anti-corrosievloeistof en biocide op de OBI continu toegevoegd:
▪ Anti-corrosievloeistof: verschillende onderdelen van de injectie putten moeten worden beschermd
     tegen corrosie. De anti-corrosievloeistof hecht aan deze onderdelen en brengt daarmee een
     beschermende laag aan.
▪ Biocide: de aanwezigheid van bacteriën geeft aanleiding tot biofilm aangroei en corrosie in de
     waterinjectie pijpleidingen. Biocide remt de bacteriegroei.



4.2         Waterzuivering
Er wordt al lange tijd onderzoek gedaan naar mogelijk geschikte waterzuiveringstechnieken voor het
productiewater. In het MER Herontwikkeling Oliewinning Schoonebeek uit 2006 is gestart met
verschillende uitwerkingen. Bij de Herafweging 2016 is een overzicht gemaakt van mogelijke
zuiveringstechnieken. Voor de Herafweging 2022 heeft NAM een brede marktconsultatie uitgevoerd naar
mogelijke zuiveringstechnieken op basis van nieuwe technieken en inzichten. De zuiveringsconcepten zijn
in dit hoofdstuk uitgewerkt.

17-1-2023                CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                               BF5299-IB-RP-CE-OOS      21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                              Projectgerelateerd




Zuiveringsconcepten als maatwerk door bijzonder aspecten waterstroom
Bij het bepalen van de mogelijke zuiveringsprocessen is het van belang dat de aangeleverde waterstroom
voor de waterzuivering zodanige eigenschappen heeft, dat dit niet standaard veel voor komt in de wereld.
Het zoutgehalte dat in de loop van de tijd verandert, de olieresten die nog voorkomen na de scheiding bij
de OBI en de mijnbouwhulpstoffen, zorgen ervoor dat de toe te passen zuiveringsconcepten als maatwerk
moeten worden samengebracht. In het verlengde is daarmee onzekerheid of de zuiveringsprocessen
uiteindelijk functioneren naar behoren. Dit vormt een bedrijfsrisico, want als de zuivering niet goed werkt
zal de olieproductie gestopt moeten worden.

Waterzuivering levert altijd een ingedikt restproduct op dat verwerkt moet worden
De term waterzuivering geeft aan dat er schoner water wordt verkregen. Daarbij moet wel bedacht worden
dat waterzuivering vooral een waterscheiding is, wat leidt tot schoon water en tot een ingedikt restproduct.
Afhankelijk van de gekozen zuiveringsmethode kan het restproduct bestaan uit een vast zout product dat
ergens opgeslagen moet worden, of een ingedikte zoute afvalwaterstroom die alsnog in de diepe
ondergrond geïnjecteerd moet worden. Zodoende is het bij de zoektocht naar een effectieve
waterzuivering van belang om ook na te gaan in hoeverre het restproduct verwerkbaar is.

Technisch is het mogelijk om het productiewater volledig te zuiveren, waarbij alle mijnbouwhulpstoffen en
al het zout uit het water worden gehaald. Het restproduct dat overblijft is vast zout dat moet worden
opgeslagen. Voor de zuivering zal een nieuwe waterzuiveringsinstallatie moeten worden gebouwd.

Reststoffen
De kans op een herbruikbaar en verkoopbaar zoutproduct zal toenemen, als de zuiveringsfabriek wordt
uitgebreid met een onthardingsstap waarin de zware metalen eruit worden gehaald. De
investeringskosten zijn dan fors hoger vanwege de benodigde installaties voor ontharding. Het
zoutproduct is dan mogelijk verkoopbaar als kalksteen of strooizout. Dit betekent dat NAM moet toetreden
tot een seizoensgebonden competitieve strooizoutmarkt met een gerede kans dat afzet van het zout
onderbrekingen kent. Met name de laatste factor maakt het daadwerkelijk hergebruik van strooizout
onzeker. Als de oliewinning Schoonebeek regelmatig en gecontroleerd moet verlopen, dan zal ook de
verkoop en fysieke afname/transport van kalksteen en strooizout ongestoord moeten verlopen.
Onderbrekingen in de afname geeft weer een noodzaak voor forse extra opslagfaciliteiten waar een
tijdelijk overschot kan worden gehouden. Aangezien de jaarlijkse Schoonebeek zoutproductie maximaal
ongeveer 25% van de omvang van de gemiddelde jaarlijkse strooizoutbehoefte in Nederland gaat
benaderen1, wordt grootschalige opslag waarschijnlijk.

Met een gedeeltelijke zuivering is het mogelijk te komen tot een indikking van het productiewater. Voor het
indikken is een nieuwe waterzuiveringsinstallatie nodig die het productiewater indikt tot een reststroom
van 25% tot 10% van de oorspronkelijk waterstroom. De ingedikte waterstroom zal in de diepe
ondergrond moeten worden geïnjecteerd. Het schone zoete water kan op het oppervlaktewater worden
geloosd of worden gebruikt voor het maken van stoom.




1
 De gemiddelde strooizoutconsumptie in Nederland bedraagt ongeveer 100.000 ton/jaar. De hoeveelheid NaCl in productiewater
bedraagt maximaal ongeveer 25.000 ton/jaar en neemt af tot gemiddeld ongeveer 20.000 – 22.000 ton/jaar.

17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                               BF5299-IB-RP-CE-OOS         22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                               Projectgerelateerd




4.3         Waterinjectie nabij Schoonebeek
Voor waterinjectie in de omgeving van Schoonebeek kan naar twee aardlagen worden gekeken: het terug
injecteren in het olieveld waaruit het geproduceerde water afkomstig is en injectie in een dieper gelegen
aardgas reservoir (zie Figuur 4-1):
▪ Injectie in de Zechstein fractured carbonates formatie op ongeveer 3.000 meter diepte. In dit
     reservoirgesteente liggen ongeveer tien gasvelden in de buurt van Schoonebeek, waaronder het
     Schoonebeek gasveld.
▪ Herinjectie in het gesteente waarin de Schoonebeek olie zich bevindt (de Bentheim Zandsteen
     formatie) op ongeveer 800 meter diepte.




Figuur 4-1. Schematisch overzicht van de aardlagen geschikt voor waterinjectie


Een eventuele derde gesteentelaag waar men aan zou kunnen denken voor waterinjectie is de Limburg
formatie, die zich onder de Zechstein bevindt. Hier is op verschillende plekken ook gas uit geproduceerd,
maar niet in Schoonebeek zelf. Op basis van ervaring in Twente is echter gebleken dat dit reservoir niet
erg geschikt is voor waterinjectie. Dat komt omdat de opname capaciteit van het gesteente voor water
laag is.




17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                          BF5299-IB-RP-CE-OOS   23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                             Projectgerelateerd




4.4         Waterinjectie in gasveld Schoonebeek

4.4.1       Beschrijving van het gasreservoir
Het Schoonebeek gasreservoir (licht groene zone aan de onderkant van Figuur 4-2) wordt gevormd door
het Zechstein 2 carbonaat, dat is een kalksteenlaag van 70 m tot 200 m dikte. Naar beneden toe is het
gasreservoir begrensd door de Zechstein 1 anhydriet met een dikte van 150 m tot 250 m.
▪ Aan de bovenkant van het gasreservoir bevindt zich de Zechstein 2 anhydriet van variabele dikte
    (tussen de 6 en 40 m) die de kalksteen van het gasreservoir afschermt van het bovenliggende
    Zechstein pakket waarbinnen zich ook enkele zoutlagen (haliet) bevinden.
▪ Hier weer boven ligt de Main Claystone (onderdeel van de Lower Germanic Trias Group), een
    afsluitende kleilaag van zo’n 200 m dikte. Gezamenlijk voorkomt dit pakket aan lagen een verbinding
    tussen het reservoir en bovengelegen lagen.
▪ Boven de Lower Germanic Trias Group ligt de Upper Germanic Trias Group (Solling, Röt,
    Muschelkalk, Keuper), een pakket van grofweg 1 km dikte met meerdere ondoorlatende klei en
    evaporiet lagen.
▪ Rond 1 km diepte bevindt zich het oliereservoir (Bentheim Sandstone), met zijn eigen afsluitende laag
    (Vlieland Claystone en Holland Marl) die de olie over miljoenen jaren op zijn plaats heeft gehouden en
    afsluit van de bovengelegen biosfeer (tot 500m onder het maaiveld).

Het massieve Zechstein 2 zout boven het gasreservoir voorkomt dat er breuken kunnen bestaan, die een
verbinding tussen het reservoir en maaiveld kunnen veroorzaken.




Figuur 4-2. Schematisch overzicht van de geologische formaties van het Schoonebeek Gasveld (ingezoomd van Figuur 4-3)


Een grote oost-west breuk verdeelt het gasreservoir in een opgeschoven noordelijk en afgeschoven
zuidelijk blok. Het zuidelijke blok strekt zich uit tot over de Duitse grens. Driekwart van het reservoir
volume bevindt zich in het noordelijke blok.




17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                               BF5299-IB-RP-CE-OOS         24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                             Projectgerelateerd




Figuur 4-3. Schematisch overzicht van de geologische formaties van het Schoonebeek Gasveld




17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                               BF5299-IB-RP-CE-OOS   25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                               Projectgerelateerd




Anhydriet en haliet
Bij de Zechstein carbonaat formaties van het Schoonebeek gasveld bevinden zich aan de boven- en
onderzijde ondoorlaatbare en onoplosbare anhydriet- en kleilagen. Deze vormen een natuurlijke barrière
tussen het injectiewater en het haliet (steenzout), wat daardoor niet in oplossing kan gaan.

Daar waar breukzone aanwezig zijn, met verticale verschuiving van het reservoir, kan een deel van het
reservoir in direct contact komen met het bovenliggende haliet. Putten nabij de breukzone geven
zodoende meer risico op zoutlossing, dan putten op grotere afstand.


4.4.2       Gasproductie Schoonebeek gasveld
Het Schoonebeek gasveld werd ontdekt in 1957 met het boren van de put SCH313, een put die werd
geboord als onderdeel van het Schoonebeek olieveld. Momenteel telt het Schoonebeek gasveld
4 gasproductieputten, 1 waterinjectieput, 3 geabandonneerde putten en 2 gesuspendeerde putten.
Hieronder bevindt zich de SIM well-put, een put die in het verleden werd gebruikt voor
trainingsdoeleinden.




Figuur 4-4. Reservoir kaart met de reservoirlocaties van de putten als cirkels waarbij de producerende gasputten in geel, de
gesuspendeerde putten in grijs, de geabandonneerde putten in zwart en de huidige waterinjectieput in blauw zijn aangegeven. De
wellsites zijn gemarkeerd als roze vierkanten. Wellsite namen in roze, put namen in zwart.


Aardgasproductie Schoonebeek gasveld
Het aardgas uit het Schoonebeek gasveld wordt vanaf de locaties SCH-313 en SCH-447 gewonnen. Het
gewonnen aardgas wordt via bestaande infrastructuur naar het landelijke Gasunie netwerk
getransporteerd. Winning in dit gebied vindt sinds 1957 plaats. Tot eind 2021 is in totaal
9.739 miljoen Nm3 aardgas uit het Schoonebeek gasveld geproduceerd. NAM verwacht nog tussen de 30
tot 100 miljoen Nm3 aardgas te winnen over de periode 2022-2031, afhankelijk van het productiescenario.
De daadwerkelijke productie hangt af van hoe goed de putten kunnen blijven produceren in combinatie
met de waterinjectie in het gasveld, de zuurgraad van het gewonnen aardgas en de aardgasprijs.

17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS         26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




De oorspronkelijke druk in het gasreservoir bedroeg 358 bar (op 3.000 meter diepte). Ten gevolge van de
aardgasproductie is de druk inmiddels afgenomen tot ongeveer 80 bar. Het is de verwachting dat na
beëindiging van de aardgaswinning de resterende druk in het gasveld ongeveer 70 bar bedraagt, in het
geval dat er geen water geïnjecteerd zou worden.




Figuur 4-5. Historische gasproductie uit het Schoonebeek Zechstein reservoir.


Gaswinning in de toekomst op locatie SCH-313 en op locatie SCH-447
Het Schoonebeek gasveld bevat aardgas van ‘midden zuur’ gehalte. Dit aardgas kan niet afgeleverd
worden aan het Gasunie netwerk zonder verdere behandeling of vermenging met ‘zoet gas’. Daarvan is er
momenteel onvoldoende beschikbaar in de aangesloten leidingen, waardoor de SCH-gasputten veelal
niet produceren. Er is een plan om medio 2023 wel voldoende ‘zoet gas’ te hebben om het Schoonebeek
gasveld weer structureler te kunnen produceren. Als gevolg hiervan wordt er rekening gehouden met
gasproductie op zowel de locatie SCH-313 als de locatie SCH-447.



4.4.3       Gasproductie in combinatie met waterinjectie
Waterinjectie
Het gasveld is voldoende leeg-geproduceerd om er ook water in te kunnen injecteren. Op dit moment
vindt al beperkte waterinjectie plaats in put SCH-597 op locatie SCH-447. Het gaat om water dat wordt
mee-geproduceerd met de gasproductie in oost-Nederland en betreft momenteel zo’n 60 m3/dag.

De injectiviteit van het Zechstein gasreservoir voor injectiewater is goed. De maximale opslagcapaciteit
van het gehele Schoonebeek Zechstein gasreservoir is geraamd op 44 miljoen m3. De opslagcapaciteit
van het hoger gelegen noord-blok is ongeveer 33 miljoen m3 en van het lager gelegen Zuid-blok ongeveer
11 miljoen m3. Aangezien de mobiliteit van injectiewater 10 tot 100 keer kleiner is dan die van het
aardgas, zal de daadwerkelijke injectiecapaciteit waarschijnlijk lager uitvallen.

Opslag van productiewater in het Schoonebeek gasveld kan plaatsvinden op de NAM-locaties SCH-447
en SCH-313, waar elk twee nieuwe putten komen en injectiepompen worden geplaatst. Er worden nieuwe
leidingen aangelegd naar de bestaande watertransportleiding. Locatie SCH-580 is in beeld als

17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                         BF5299-IB-RP-CE-OOS   27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                               Projectgerelateerd




reservelocatie en kan worden ingezet indien de totaal benodigde injectiecapaciteit niet gerealiseerd kan
worden. Figuur 4-6 geeft het voorstel voor de locaties van waterinjectie in het gasveld Schoonebeek weer.




Figuur 4-6. Voorstel waterinjectie gasveld Schoonebeek


Aardgasproductie in combinatie met waterinjectie Schoonebeek gasveld
Ten tijde van de Schoonebeek Herontwikkeling en de Herafweging 2016 werd er nog tot zo’n
300.000 m3/dag gas geproduceerd uit het Schoonebeek gasveld. Maar sinds de operatie van de Gas
Zuiverings Installatie (GZI) in Emmen economisch onrendabel werd en deze begin 2018 werd gesloten, is
het overgebleven gasproductie potentieel van het Schoonebeek gasveld zeer beperkt. Door het relatief
hoge zwavelwaterstof (H2S)-gehalte in het Schoonebeek gasveld is er zeer beperkte capaciteit binnen het
overgebleven productiesysteem om dit te verwerken. In combinatie met hoge waterproductie in de putten
kan gasproductie alleen intermitterend plaatsvinden. Echter, mogelijk ontstaan er door de huidige hoge
gasprijzen in de toekomst nog mogelijkheden om het zure gas deels weg te mengen met minder zuur gas
uit andere velden die voorheen niet langer economisch rendabel waren.

Gegeven de specifieke reservoirstructuur van het Schoonebeek gasveld denkt NAM dat er een
mogelijkheid is om de gasproductie voortgang te laten vinden nadat injectie van het injectiewater
afkomstig van oliewinning is gestart. Hier is al op beperkte schaal ervaring mee opgedaan. Het
injectiewater geassocieerd met NAM’s gaswinning in Oost-Nederland wordt vanaf 2010 geïnjecteerd in
het Schoonebeek gasveld. Injectie vindt momenteel plaats aan de zuidkant van het Schoonebeek gasveld
in putten SCH-597 en ENZ-7 (in Duitsland), welke zijn afgeschermd van de gas productieputten door
breuken en laaggelegen delen van het reservoir. In een eerder stadium 2010-2014 werd 0,36 miljoen m3
geïnjecteerd in put SCH-580, welke laag op de oostflank ligt van het noordelijke deel van het gasveld, ver
weg van de gas productieputten. De NAM-injectie is afgenomen van rond de 200 m3/dag in de periode
2010-2017 tot zo’n 60 m3/dag sinds het sluiten van de GZI in 2018. De injectie in Duitsland vanaf eind
2013 zit gemiddeld rond de 300 m3/dag. De totale cumulatieve waterinjectie in Nederland en Duitsland
bedraagt momenteel een kleine 2 miljoen m3.

Mogelijke effecten in het Duitse deel van het Schoonebeek gasreservoir
Aan de Duitse zijde van het Schoonebeek gasreservoir vindt momenteel geen gasproductie meer plaats,
de putten zijn uitgewaterd. Er wordt 1 voormalige gasproductieput gebruikt voor waterinjectie. Tot op
heden is de totale waterinjectie in het Schoonebeek gasveld (zowel aan Duitse als Nederlandse zijde)

17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                  BF5299-IB-RP-CE-OOS     28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




dermate laag in relatie tot het totale gasvolume dat er wel lokaal drukeffecten zijn gezien, maar geen
significante drukeffecten zijn geobserveerd door het gehele veld. De huidige cumulatieve waterinjectie is
minder dan 2 miljoen m3, wat zo’n 2 bar drukstijging oplevert in het veld 2. Dit valt binnen de
meetnauwkeurigheid van de reservoirdruk, die wordt beïnvloed door lokale effecten van productie en
injectie. Er gelden regels dat de druk nooit hoger mag worden dan de oorspronkelijke reservoirdruk.

De drukopbouw in het zuidelijke blok (dat doorloopt tot in Duitsland) wordt in Nederland gemeten in een
tweetal putten (SCH-597 en SCH-591) en bij afwijkende drukopbouw kan worden bijgestuurd. De putten in
Duitsland liggen weer verder naar het zuiden. Met de operator aan de Duitse zijde worden gegevens
uitgewisseld op vertrouwelijke basis, wat NAM in staat stelt om de eventuele effecten van waterinjectie op
de Duitse kant te monitoren. Een lichte drukverhoging kan voor de eventuele toekomstige gasproductie
aan Duitse zijde voordelig zijn. De kans dat water dat wordt geïnjecteerd aan de noordkant van het
Schoonebeek veld het Duitse grondgebied instroomt (ruim 2 km zuidelijker) is vanwege de afstand
verwaarloosbaar klein.



4.5         Waterinjectie in Schoonebeek olieveld

4.5.1       Beschrijving van het olieveld
Het Schoonebeek olieveld wordt gevormd door het Bentheim Zandsteen. Dit is een heel uitgestrekte
gesteentelaag waarin zich meerdere olieaccumulaties bevinden (zie onderstaande figuur). De olie zit
bovenin de olieaccumulaties als gevolg van het dichtheidsverschil tussen water en olie. Onderin is de
zandsteenlaag gevuld met zout water, waaraan wordt gerefereerd als het ‘aquifer’. Naar het noorden toe
wordt de zandsteenlaag steeds dunner en verdwijnt uiteindelijk, waarmee ook het Schoonebeek olieveld
wordt begrensd. Aan de zuidkant strekt het Schoonebeek olieveld zich uit over de landsgrens met
Duitsland, waar de naam Emlichheim olieveld wordt gebruikt. Er loopt een noordwest-zuidoost
georienteerde breukzone door het hele olieveld, waardoor het in twee aparte olieaccumulaties is
opgedeeld: NAM Schoonebeek SGDA en Schoonebeek MWDA.



4.5.2       Olieproductie
NAM heeft de westelijke helft van het Schoonebeek veld (SGDA 3) herontwikkeld met stoominjectie. Bij de
‘natuurlijke’ temperatuur is de olie in het Schoonebeek veld erg stroperig. Door het reservoir en de olie
met stoom te verhitten gaat de viscositeit omlaag en stroomt de olie makkelijker naar de oliewinputten.
Stoom wordt geinjecteerd met horizontale putten, waardoor er een langgerekte stoomkamer ontstaat aan
de bovenkant van het reservoir. De stoomkamer ligt als een pannenkoek tegen de bovenkant van het
oliereservoir aan. Door de warmte vanuit de stoomkamer wordt de onderliggende olie opgewarmd. Omdat
het reservoir een afgesloten systeem is, komt de afgekoelde en daardoor gecondenseerde stoom
uiteindelijk weer met de oliewinputten meer naar boven.


2
  Als een eerste orde benadering wordt de compressibiliteit van het systeem gegeven door: c = 1/V·V/p
Uit de drukdata blijkt dat er wel lokale effecten zijn bij injectie, maar dat deze op termijn uitmiddelen over het gehele gasveld.
Het totale gasvoorkomen is grofweg 16 mrd Nm3 oftewel 70 mln Rm3 (V) gegeven de gas expansie factor van 230 Nm3/Rm3. Bij de
huidige reservoirdruk van rond de 80 bar is de gascompressibiliteit rond de 1.25·10-2 1/bar (c). Een water injectievolume van 2 mln
m3 (V) geeft zo’n 2 bar drukstijging (p).
3
  SGDA: Solution Gas Drive Area, het westelijke deel van het totale Schoonebeek olieveld. De SGDA loopt aan de zuidzijde door in
het Emlichheim veld in Duitsland. Het oostelijke deel van het Schoonebeek veld wordt aangeduid als MWDA: Main Water Drive
Area. Dit gedeelte van het veld is niet herontwikkeld na de abandonment in de jaren ‘90. Het loopt ten oosten van de grens door in
het Rühlermohr veld.

17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                   BF5299-IB-RP-CE-OOS           29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                               Projectgerelateerd




Figuur 4-7. Regionaal overzicht van de Bentheim zandsteen, met de olie accumulaties in donkergroen, en de verschillende aquifer
systemen in rood, geel, lichtgroen en blauw.


Olieproductie aan de Duitse zijde van het olieveld
Aan de Duitse zijde wordt ook olie gewonnen uit hetzelfde olieveld. Er zijn een paar belangrijke verschillen
tussen de Duitse en de Nederlandse operatie:
▪ De Duitsers zijn al verder in de ontwikkeling van het veld, waardoor het toekomstige olieproductie
    potentieel van het gehele systeem zich grotendeels in Nederland bevindt. Duitsland kende geen
    productiestop en herontwikkeling, en de ontwikkeling aan de Duitse zijde heeft zich in de loop van de
    tijd geleidelijk ontwikkeld.
▪ Vroeger bestond er alleen technologie voor het boren van verticale putten. In Duitsland worden nog
    veel verticale putten gebruikt (later aangevuld met horizontale putten). Toen Duitsland begon met
    stoominjectie is een Mechanical Vapor Recovery unit geplaatst. Dit is een vat dat op onderdruk
    opereert, waardoor de dampspanning van water wordt verlaagd en van grofweg een derde van de
    instroom van het zoute productiewater gecondenseerd zoet water wordt gemaakt. Dit zoete water
    wordt uiteindelijk als stoom geïnjecteerd in het olieveld. Het andere tweederde deel is ingedikt zouter
    water, en wordt ook geïnjecteerd in het olieveld. De Duitse methode is dus een combinatie van stoom-
    en waterinjectie.
▪ In Nederland is de oorspronkelijke ontwikkeling met ja-knikkers opgeruimd, en vanaf 2011
    herontwikkeld. Nederland kan hierdoor profiteren van nieuwere technologie. Er zijn uitsluitend
    horizontale putten en er is alléén stoom injectie.

17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS          30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




▪    Op het Nederlandse grondgebied bevindt zich de vlakkere top van de structuur, in Duitsland bevindt
     zich de naar beneden gekantelde flank van het olieveld. Stoom die in Duitsland beneden op de
     structuur wordt geïnjecteerd stroomt onder invloed van de zwaartekracht naar boven, komt koud
     gesteente tegen en condenseert.
▪    Doordat het reservoir in Nederland vrij vlak is, blijft daar de stoom boven in het reservoir hangen als
     een pannenkoek, van waaruit warmte wordt uitgestraald om de ondergelegen olie op te warmen. De
     stoom wordt geïnjecteerd en de warme olie wordt geproduceerd met horizontale putten die onder in
     het reservoir liggen. De Nederlandse manier zorgt voor een hogere efficiëntie in het produceren van
     de olie uit het reservoir (dat wil zeggen een lagere waterfractie in de totale productie).

4.5.3       Opties voor waterinjectie in het olieveld
Het oliereservoir heeft een bewezen waterinjectiecapaciteit. Zowel tijdens de oorspronkelijke ontwikkeling
van Schoonebeek (1946-1996) als nu nog in Duitsland wordt productiewater herinjecteerd in het Bentheim
reservoir. Het is zodoende mogelijk het water terug te injecteren in het oliereservoir waar het
oorspronkelijk uit is gekomen. Volledige injectie van het productiewater veroorzaakt een te grote overdruk
en is zodoende niet mogelijk. Echter in Alternatief 2 hoeft slechts een gedeelte van het water geïnjecteerd
te worden en is het wel zinvol de mogelijkheden van de aquifer in beeld te brengen. In dat geval gaat het
om ingedikt water, met hogere concentraties.

Er zijn vier opties voor waterinjectie van ingedikt productiewater in het olieveld onderzocht:
1. Injectie in het oliereservoir.
2. Injectie in de aquifer aan de oostzijde van het oliereservoir
3. Injectie in de aquifer aan de westzijde van het oliereservoir
4. Injectie in het Duitse deel van het oliereservoir.

De vierde optie is afhankelijk van externe partijen, maar mogelijk wel een interessante oplossing. De
oliewinning in Duitsland, aan de Duitse kant van het olieveld, heeft op dit moment juist behoefte aan extra
productiewater om de oliewinning via (warm)water injectie aldaar te stimuleren. Het zou voor de Duitse
operator mogelijk goed uitkomen het productiewater vanuit de oliewinning Schoonebeek voor dit doel te
gebruiken. Hiervoor is echter een afspraak tussen NAM en de Duitse operator noodzakelijk. Daarnaast
moet verkend worden in hoeverre het juridisch is toegestaan om productiewater over de grens van
Nederland naar Duitsland te brengen, ondanks dat er in de diepe ondergrond sprake is van een
gemeenschappelijk olieveld. Omdat de Duitse operator al een alternatieve waterbron heeft vastgelegd,
wordt dit concept als weinig kansrijk geacht en is in dit onderzoek niet nader uitgewerkt. De overige opties
zijn hieronder nader uitgewerkt.




17-1-2023          CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS      31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




4.5.4       Optie 1: waterinjectie in het oliereservoir
Waterinjectie in het oliereservoir kan plaatsvinden met bestaande putten of met nieuwe putten.
▪ Gebruik van de stoomputten: Het puttenbestand is in de Schoonebeek herontwikkeling
   geoptimaliseerd voor de hoogste efficiënte van olieproductie. Er is gewerkt met horizontale injectie- en
   productieputten, die parallel aan elkaar zijn geboord op zo’n 300 m afstand en die zich onder in het
   reservoir bevinden. Wanneer de stoominjectie wordt vervangen door waterinjectie, blijft het
   geïnjecteerde water onder in het reservoir, in tegenstelling tot stoom dat onder invloed van
   zwaartekracht naar boven migreert. Het geïnjecteerde (koude) water stroomt direct vanuit de
   laaggelegen horizontale injectieput naar de laaggelegen horizontale olieproductieputten toe, onder de
   bovengelegen olielaag door. Het reservoir binnen dit stroompad wordt afgekoeld, en de warmte boven
   in het reservoir wordt niet meer nuttig gebruikt. Hierdoor volgt een snelle stijging van de waterfractie in
   de totale productiestroom, en een sterke afname van de olieproductie. De eerdere investering van
   stoominjectie om het reservoir op te warmen wordt grotendeels tenietgedaan. Afgezien van
   afschrijven op de bestaande investering in reservoirwarmte, vereist herinjectie van productiewater ook
   opnieuw een grote investering in infrastructuur. De bestaande stoomleidingen die de stoom
   aanvoeren vanaf de centrale boiler naar de putlocaties zijn niet bestand tegen het zout, de CO2 en de
   H2S in het injectiewater. Bij hergebruik van de bestaande stoominjectieputten zullen deze leidingen
   daarom vervangen moeten worden.
▪ Nieuwe waterinjectieputten: er kunnen ook nieuwe waterinjectieputten worden geboord vanaf
   bestaande NAM-locaties die op de nabijgelegen watertransportleiding kunnen worden aangesloten.
   Om voldoende druk te kunnen zetten in het veld zijn hiervoor minstens 7 nieuwe putten nodig. Figuur
   4-8 laat zien dat de zuidkant van het Schoonbeek veld niet bereikt kan worden vanaf de bestaande
   locaties, dit deel van het veld zal dan mogelijk wegzakken in productie.

Waterinjectie in het oliereservoir heeft tot gevolg dat de druk in het reservoir toeneemt. Om een te hoge
druk te voorkomen, zal de stoominjectie als gevolg hiervan moeten worden stopgezet, wat zal leiden tot
het afkoelen van het oliereservoir, hetgeen geleidelijk de productie van olie zal stoppen. De investering in
het opwarmen van het reservoir door de geïnjecteerde stoom uit het verleden wordt deels tenietgedaan en
de hoeveelheid winbare olie neemt sterk af. af. Hierdoor is bij stopzetting van de stoominjectie de
productie nog slechts enkele jaren economisch rendabel.

 Als gevolg hiervan wordt de optie waterinjectie in het oliereservoir als niet uitvoerbaar gezien.




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                        BF5299-IB-RP-CE-OOS       32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




Figuur 4-8. Kaart van het reservoir met de (door breuken begrensde) productiepatronen aangegeven in verschillende kleurvlakken.
De bestaande olieproductieputten zijn aangegeven in rood en de stoominjectieputten in blauw. De puttrajecten zijn aangegeven
vanaf de putlocaties aan de oppervlakte (rode rechthoeken) naar de horizontale reservoir penetratie (grotere lijndikte). De bestaande
stoomleidingen zijn in zwarte lijnen aangegeven vanaf de centrale boiler op de OBI naar de putlocaties. Er zijn 7 nieuwe
injectieputten ingetekend als blauwe cirkels vanaf locaties SCH-313 en SCH-447, welke zijn gelegen naast de bestaande
afvoerleiding vanaf de OBI richting Twente (lichtblauw).



4.5.5       Optie 2: injectie in aquifer aan oostzijde
Het oostelijke deel van het Schoonebeek olieveld is niet herontwikkeld (MWDA, zie Figuur 4-9).
Waterinjectie zou mogelijk plaats kunnen vinden ten noord-oosten van het herontwikkelde deel van het
Schoonebeek olieveld, aan de andere kant van een hydraulisch scheidende breuk in het aquifer. Het
volume van dit aquifer (binnen de landsgrenzen) is aanzienlijk. De druk van het aquifer is zo’n 10 bar
boven de initiële reservoirdruk, met name door over-injectie in de oostelijke extentie van de olie
accumulatie (het Rühlermoor veld in Duitsland).

Waterinjectie in dit aquifer zal daarom gepaard moeten gaan met gebalanceerde productie van
formatiewater elders uit hetzelfde aquifer om verhoging van druk te voorkomen (een zogeheten productie-
injectie doublet). Het onttrokken water heeft een lager zoutgehalte dan het geïnjecteerde productiewater,
waardoor het zoutgehalte in het reservoir zal toenemen. Het onttrokken water uit het oostelijk deel kan
worden gemengd met het productiewater uit het westelijk deel (SGDA, zie Figuur 4-9) en gezamenlijk
ingedikt tot de waterstroom die weer in het oostelijk deel wordt geïnjecteerd.




17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                    BF5299-IB-RP-CE-OOS          33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                              Projectgerelateerd




Figuur 4.9. Schematisch overzicht van mogelijke volume stromen


Op basis van modelresultaten lijkt het waarschijnlijk dat er ten minste 40 miljoen m3 ingedikt water kan
worden opgeslagen in het Schoonebeek-Rühle-Bramberge aquifer. De gekozen modelrealisaties laten
geen doorbraak zien van het ingedikte zoute water in de nieuw te boren productieputten, gelegen op 4 km
afstand van de nieuwe injectieputten. Wel bestaat er binnen de geologische onzekerheid kans op een
significante water influx vanuit Duitsland (als gevolg van de over-injectie in het Rühlermoor veld),
waardoor er om druk-balans te behouden mogelijk tot wel 20% meer geproduceerd moet worden dan er
aan ingedikt water geïnjecteerd kan worden.

Bij het Schoonebeek Oost olieveld ligt de huidige druk dicht bij de oorspronkelijke druk en gaat het om
enkele honderden geabandonneerde putten. Daarom dient tijdens de operationele fase het risico op
lekkage van gas, olie en water geminimaliseerd te worden.

 Als gevolg van deze onzekerheden en operationele complexiteit is de optie waterinjectie in de aquifer
 oost van het oliereservoir moeilijk uitvoerbaar, maar wel geschikt om hier te toetsen.




17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                   BF5299-IB-RP-CE-OOS     34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                         Projectgerelateerd




4.5.6       Optie 3: injectie in aquifer aan westzijde
In deze optie is gekeken of het mogelijk is om waterinjectieputten en waterproductieputten tegenover
elkaar te boren in het aquifer ten westen van het Schoonebeek olieveld. Met de injectieputten wordt
ingedikt (zout) water in het aquifer gepompt, en om het verhogen van de reservoirdruk te voorkomen
wordt een zelfde hoeveelheid (minder zout) formatiewater teruggeproduceerd uit het aquifer. Als de putten
ver genoeg uit elkaar worden geboord, breekt het extra zoute water niet door in de productieputten, en
vindt er effectief opslag van zout plaats in het aquifer.

Door de geologische configuratie en de landsgrenzen blijkt dat injectie in de aquifer van Schoonebeek
alleen mogelijk is in een klein gebied ten zuidwesten van het Schoonebeek olieveld. Dit gebied wordt aan
de oost- en zuidkant beperkt door de landsgrens, aan de noordkant wordt het reservoir gesteente steeds
dunner en verdwijnt uiteindelijk, en aan de oostkant bevinden zich de oliewinningsputten (wat leidt tot het
verlies van olieproductie). Het overgebleven gebied blijkt zo klein te zijn dat er al binnen enkele jaren
doorslag plaats vindt van het zoute water tussen de injectie- en productieputten. Hierdoor is dit concept
technisch niet uitvoerbaar.

    Als gevolg van technische onuitvoerbaarheid wordt de optie waterinjectie in de westzijde van het
    oliereservoir als niet uitvoerbaar gezien.



4.6         Realiseerbare alternatieven
Bovenstaande bevindingen zijn verwerkt in de uitwerking van de geselecteerde alternatieven. In de
volgende hoofdstukken is dit beschreven voor de volgende alternatieven, die vervolgens met de CE-
methodiek zijn getoetst:

▪     Alternatief 1: volledig zuiveren tot zoet water en vast zout (Hoofdstuk 5). Bij Alternatief 1 vindt geen
      waterinjectie plaats.
▪     Alternatief 2: indikken van de waterstroom, circulaire aanpak, brijninjectie in aquifer (Hoofdstuk 6).
          o Bij Alternatief 2a wordt de zoutwaterstroom ingedikt en wordt het ingedikte water terug
               geïnjecteerd in een gedeelte van de aquifer oost van het olieveld.
          o In Alternatief 2b wordt de zoutwaterstroom ook ingedikt en wordt de ingedikte waterstroom
               geïnjecteerd in het gasveld Schoonebeek.
▪     Alternatief 3: waterinjectie in Schoonebeek gasveld (Hoofdstuk 7). Bij Alternatief 3 wordt het volledige
      volume productiewater in het gasveld Schoonebeek geïnjecteerd.




17-1-2023           CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS     35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




5           Alternatief 1: Volledig zuiveren tot zoet water en vast zout
In dit alternatief wordt het productiewater voorgezuiverd en daarna in 2 stappen ingedampt. Daarbij
worden zowel de mijnbouwhulpstoffen als het zout uit het water gehaald. Het gezuiverde water wordt
geloosd op het oppervlaktewater (bijvoorbeeld Stieltjeskanaal) in de omgeving van de
Oliebehandelingsinstallatie (OBI) of hergebruikt voor stoomproductie. Bij het indampen wordt een grote
hoeveelheid vast zout gevormd. Dit zout zal naar verwachting moeten worden gestort. Om ervoor te
zorgen dat het zoutproduct zo min mogelijk verontreinigingen bevat (bij voorkeur alleen een mengsel van
NaCl en CaCl2 zouten), worden eerst – voor verdampen – andere stoffen uit het productiewater gezuiverd.
In dit alternatief moet een nieuwe waterzuiveringsinstallatie worden gebouwd nabij het terrein van de OBI.

Opmerkingen bij dit alternatief:
▪ Doordat voldoende zoet water beschikbaar komt na de waterzuivering, is geen of vrijwel geen water
   uit het oppervlaktewatersysteem nodig.
▪ Voor de realisatietermijn zal een periode van minimaal vier jaar nodig zijn, inclusief het verkrijgen van
   vergunningen, de bouwfase en het testen en eventueel bijstellen van de waterzuivering.

5.1         Zuiveringstechnieken
Voor het zuiveren tot zoet water en vast zout zijn een viertal stappen nodig.

Stap 1: Voorbehandeling
Na de scheiding van olie en water in de OBI bevinden zich nog olieachtige stoffen in het productiewater.
Met een IGF (in Engels: induced gas flotation) wordt de opdrijvende olie verwijderd. Hierbij wordt
coagulant (10 mg/l) toegevoegd. De verwijderde olieachtige stoffen worden teruggevoerd naar de OBI.
Door het productiewater vervolgens te leiden over een bed van notenschalen (in Engels: nutshell filtration,
NSF) worden nog meer olieachtige stoffen verwijderd. Nutshell filters worden regelmatig (bijv. elk uur)
“teruggewassen” om de geabsorbeerde olie en solids van het media af te spoelen. Dit kan hydraulisch of
mechanisch (het bed oproeren met mixer). Het bedmateriaal wordt regelmatig aangevuld door vers
materiaal4. Deze combinatie van technieken zorgt ervoor dat deze olieachtige stoffen zoveel mogelijk uit
het water worden gehaald, tot onder 5 mg/l, ter bescherming van de vervolgstappen.

Het voorgereinigde productiewater wordt vervolgens aangezuurd met HCl (ongeveer 440 mg/l) om de pH
te verlagen tot ongeveer 5,5. Aangezuurd productiewater wordt daarna opgewarmd tot ongeveer 100 C
met restwarmte uit kristallisatie en ‘gestript’ door een kleine hoeveelheid stoom (1,25 ton/1.000 m 3
productiewater) door het water te laten borrelen.

Bij dit zogenaamde strippen worden opgeloste gasvormige verbindingen, vooral CO 2 (ongeveer 75%),
H2S en aromatische koolwaterstoffen, uit het water verwijderd. Deze gassen (ook wel stripgassen
genoemd) worden teruggevoerd naar de OBI, waar het stripgas wordt ontzwaveld in een Thiopaq unit
(verwijdering H2S met meer dan 99% verwijderingsrendement). De afgevangen H2S wordt daarbij
omgezet in een extern afzetbare zwavelcake. Het ontzwavelde stripgas wordt daarna afgekoeld, waardoor
waterdamp uit het stripgas condenseert en wateroplosbare stoffen in het stripgas, zoals NH 3, worden
verwijderd (NH3 zou NOx worden bij verbranding in de ketel). Het gekoelde stripgas wordt daarna
verbrand in de stoomboiler op het OBI-terrein. Het condensaat wordt extern verwerkt.


4
 Nutshell filters worden regelmatig (bijv. elk uur) “teruggewassen” om de geabsorbeerde (dus niet zozeer geadsorbeerde) olie en
solids van het media af te spoelen. Dit kan hydraulisch of mechanisch (het bed oproeren met mixer). Hierdoor dient jaarlijks een deel
van het bedmateriaal (10-15%), te worden aangevuld.

17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                    BF5299-IB-RP-CE-OOS          36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                               Projectgerelateerd




Stap 2: concentratie van zouten door toepassing van MVR
Voor de eerste indampstap is gekozen voor een zuivering volgens het principe van mechanische
damprecompressie (in Engels: Mechanical Vapour Recompression, MVR). Deze techniek wordt
bijvoorbeeld ook toegepast bij Wintershall in Emlichheim voor het terugwinnen van schoon water uit
productiewater.

Afweging membraantechniek (omgekeerde osmose)

In de olie- en gaswereld wordt de toepassing van MVR als bewezen techniek gezien. Bij ontzilting van zeewater, waarbij eveneens
grote hoeveelheden zout uit het water wordt gehaald, wordt daarentegen vaak gebruik gemaakt van membraantechnieken. De
aanwezigheid van een aantal stoffen, zoals Calcium, Magnesium, H2S, BTEX en nutriënten brengt een risico van
membraanvervuiling met zich mee. Voor dit alternatief is daarom uitgegaan van MVR.
Membraantechnologie wordt inmiddels wel toepasbaar geacht als onderdeel van de waterzuivering bij het indikken van het
productiewater (zie Alternatief 2).


MVR is een thermodynamisch efficiënte wijze van verdamping. Het maakt gebruik van een elektrisch
aangedreven warmtepomp in de vorm van een compressor, die ervoor zorgt dat de warmte tussen de
verdampingsstap en de condensatiestap in het systeem uitgewisseld wordt. Deze warmte wordt
overgedragen. Voor aandrijving van de compressor van de MVR is ongeveer 20 kWh e/m3 destillaat nodig5.

Het gestripte productiewater wordt in het MVR-proces ingedampt tot een geconcentreerde zoutoplossing
(brijn) met een zoutconcentratie van ongeveer 200 g/l. Niet-vluchtige componenten, waaronder zouten,
natuurlijke radio-isotopen6, zware metalen, enkele organische verbindingen en niet-vluchtige hulpstoffen,
blijven achter in de geconcentreerde brijn en zullen ook in het zout terecht komen. Het na strippen nog in
het productiewater aanwezige ammoniak zal voor het overgrote deel (meer dan 90%) in het zout
achterblijven.

Stap 3: Kristallisatie van zout
Het geconcentreerde brijn wordt verder ingedampt (kristallisatie) met als warmtebron stoom uit de
stoomboiler op het OBI-terrein. Door verder indampen neemt de zoutconcentratie toe tot boven de
verzadigingsconcentratie van het zout in de oplossing. Daardoor ontstaat neerslag van zoutkristallen, die
met een centrifuge worden afgescheiden tot een vast product met een droge stofgehalte van 90%. Het
geproduceerde zout is een mengsel van voornamelijk NaCl (77%) en CaCl2 (14%). Eventuele in
productiewater aanwezige hulpstoffen (coagulant, anti-corrosievloeistof, biocide, emulsiebreker) gaan
deels met het geproduceerde zout mee. De verwachting is dat een deel geadsorbeerd zal zijn op de natte
vaste stof, maar dat een ander deel gewoon in oplossing zal blijven.

Met het oog op energie-efficiëntie wordt bij het indampen gebruik gemaakt van thermische
damprecompressie (In Engels: Thermal vapour recompression of TVR). Hierbij wordt de bij indampen
vrijkomende waterdamp (ongeveer 100 C, 1 bar(a)) gemengd met verse stoom van de stoomboiler op het
OBI-terrein (300 °C, 30 bar(a)), waardoor lagedruk stoom ontstaat. In deze analyse is op basis van de
druk en temperatuur van de verse stoom uitgegaan van een mengverhouding verse stoom: waterdamp
van 1 staat tot 2. De gevormde lagedruk stoom wordt vervolgens voor twee-derde gerecirculeerd en
gebruikt om warmte te leveren voor kristallisatie. De resterende gevormde lagedruk-stoom wordt gebruikt
om productiewater voor te verwarmen en te strippen.



5
  In de Herafweging 2016 is een specifiek gebruik van 60 kWhe/m3 destillaat. In deze waarde werd echter geen rekening gehouden
met mogelijkheden voor energieoptimalisatie, met name voorverwarmen van productiewater voor ontgassing.
6 Radioactieve stoffen komen in het productiewater voor in niet meldingsplichtige concentraties van natuurlijke radio-isotopen.



17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS          37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




Stap 4: destillaat nabehandeling
Het destillaat van MVR en het condensaat van kristallisatie worden nabehandeld met ClO2 en adsorptie
aan actieve kool:
• Nog aanwezige opgeloste sulfide wordt chemisch geoxideerd met ClO 2. De reactieproducten – sulfaat
    en chloride – zijn onschadelijk.
• Actieve kool wordt gebruikt voor de verwijdering van nog aanwezige aromatische koolwaterstoffen. Er
    wordt in eerste instantie van uitgegaan dat de gebruikte actieve kool extern wordt geregenereerd.

De concentraties aan zouten en ammoniak in het nabehandelde water bedragen naar schatting
respectievelijk 50 mg/l en 2-3 mg/l en zijn daarmee aanzienlijk lager en vergelijkbaar met de concentraties
van zouten (minder dan 300 mg/l) en ammoniak (minder dan 2,8 mg/l) in het Stieltjeskanaal

De hoeveelheid te lozen gezuiverd water bedraagt maximaal ongeveer 6.500 m3 per dag. Ter vergelijking:
de hoeveelheid effluent bij de ultra-puur waterfabriek bedraagt ongeveer 10.000 m3 per dag. Het
lozingspunt zal in overleg met het waterschap worden vastgesteld, zodat het ontvangende watersysteem
zo min mogelijk verstoord raakt. Vooralsnog wordt aangehouden dat het gezuiverde water op
Stieltjeskanaal kan worden afgevoerd.



5.2         Afvoer reststoffen en varianten voor zout
De reststoffen bestaan uit twee groepen, gezuiverd vast zoutproduct en een kleine spuistroom van
ingedikt concentraat met reststoffen (organische componenten, zoals oliehoudend slib en ammoniak).
Deze kleine spuistroom dient per tanker of vrachtwagen te worden afgevoerd en verwerkt door
commerciële partijen.

De hoeveelheid gemengd zoutproduct bedraagt eerst 100-105 ton per dag (90% droge stof). Op basis van
de huidige verwachtingen wordt er tot het einde van de oliewinning gemiddeld 70-75 ton per dag totaal
zout (TDS) met het productiewater aangevoerd. Om een indicatie te krijgen van de benodigde
hoeveelheid transport, kan worden uitgegaan van de afvoer van 70 ton per vrachtwagen.

Het zout zal vanwege de aanwezigheid van zware metalen en aardalkalimetalen (met name strontium,
barium)7 en omdat het bestaat uit (zeer) goed oplosbare zouten naar verwachting in een stortplaats 8, een
ondergrondse zoutmijn of vergelijkbare inrichting moeten worden ondergebracht. Dit vergt een
aanzienlijke hoeveelheid ruimte, maar zal mogelijk ook hoge kosten met zich meebrengen. De opslag van
zouten uit rookgasreiniging bij afvalverbrandingsinstallaties in een zoutmijn kost momenteel ongeveer €
150/ton zout en zal naar verwachting duurder worden. Bij hetzelfde storttarief voor eindberging van de
zouten uit productiewater bedragen de totale kosten ongeveer € 85 miljoen.




7
   Zie ook tabel 3.1 in de Herafweging 2022. De concentraties van strontium en barium zijn naar schatting respectievelijk ongeveer 7
kg/ton zout en 0,5 kg/ton zout. De concentraties van andere zware metalen liggen – met uitzondering van die van mangaan – onder
de detectiegrens, wat wil zeggen dat deze metalen naar verwachting hooguit in lage concentraties aanwezig zijn. De concentratie
van mangaan in zout is naar schatting ongeveer 25 g/ton zout.
8
   Een optie voor eindberging met minder zoutbelasting voor oppervlaktewater en grondwater is geconditioneerd storten van het zout
in een reguliere stortplaats. Het zout zal hiervoor naar verwachting in big bags met afdekhoes moeten worden verpakt om oplossen
tijdens exploitatie van het stortcompartiment te voorkomen.

17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                   BF5299-IB-RP-CE-OOS           38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                                      Projectgerelateerd




5.3         Gebruik van bedrijfsmiddelen en geproduceerde hoeveelheden water
            en reststoffen
In Tabel 5-1 is een overzicht gegeven van de ontwikkeling in de tijd van het gebruik van chemicaliën en
energie en van de geproduceerde hoeveelheden zout en water gedurende de exploitatieperiode van het
olieveld. Deze cijfers zijn ook gebruikt in de MKBA.

Berekende resultaten in vergelijking met huidige situatie bij waterinjectie
Er zijn een aantal verschillen met de voorgaande onderzoeken. De verschillen zijn deels gerelateerd aan
verschillen in de vrijkomende hoeveelheden productiewater en het zoutgehalte van het productiewater.
Daarnaast zijn er ook verschillen doordat er in dit onderzoek rekening is gehouden met mogelijkheden
voor beperking van energiegebruik en met nieuwe inzichten in het functioneren van procesinstallaties. De
belangrijkste verschillen zijn:
▪ Productievolume water is 6.500 m3/dag in plaats van 3.000 m3/dag.
▪ Er is een lager specifiek elektriciteitsgebruik aangehouden voor de MVR (20 kWhe/m 3 destillaat in
    plaats van 60 kWhe/m3 destillaat). In de oorspronkelijke, door NAM uitgevoerde analyse voor het
    MER in 2006 werd wel al uitgegaan van MVR en kristallisatie met TVR. Er was echter een 'los eindje'
    betreffende de met de TVR geproduceerde lage druk stoom. Hiervoor was in de oorspronkelijke opzet
    geen toepassing voorzien. In deze analyse is aangenomen dat de stoom wordt gebruikt voor het
    'voorverwarmen' van productiewater tot de operationele temperatuur van de MVR. Door
    voorverwarmen kan het elektriciteitsgebruik van de MVR lager zijn.
▪ Bij Alternatief 1 wordt geen H2S-binder toegepast op de productielocaties. H 2S-binder ontbreekt
    daarom ook in de lijst van mijnbouwhulpstoffen in Tabel 5-1. De reden hiervoor is dat de H2S-binder
    achterblijft in het gezuiverde water. De consequentie daarvan is dat het water niet op
    oppervlaktewater zou mogen worden geloosd. De afwezigheid van H2S-binder moet worden opgelost
    door de pijpleidingen van de productielocaties naar de OBI te vervangen door hoogwaardiger staal,
    zodat H2S-binder niet meer gebruikt hoeft te worden.
▪ De consumptie van ClO2 is ongeveer 8 maal lager ingeschat. In dit onderzoek is op basis van
    praktijkervaringen bij bijvoorbeeld raffinaderijen aangehouden dat niet 10% maar 90% van de H2S bij
    strippen van productiewater wordt afgevoerd in het stripgas, waardoor ook de ClO 2-consumptie voor
    oxidatie van resterende H2S ongeveer 8 maal lager is geschat.
▪ Strippen van destillaat met stoom om ammoniak te verwijderen kan achterwege blijven. Aanzuren van
    productiewater (pH = 4) voorafgaand aan indampen in de MVR leidt ertoe dat ammoniak voor meer
    dan 90% als NH4+ in het zoutconcentraat achterblijft. Door het achterblijven van NH3/NH4+ in het zout
    kan strippen met stoom achterwege blijven en kan de daaraan gerelateerde consumptie van NaOH en
    HCl worden vermeden.




17-1-2023        CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                      BF5299-IB-RP-CE-OOS    39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                                                   Projectgerelateerd




 Tabel 5-1. Ontwikkeling in de tijd van het gebruik van chemicaliën en energie
                                        Jaar 1   Jaar 2   Jaar 3   Jaar 4   Jaar 5   Jaar 6   Jaar 7   Jaar 8   Jaar 9   Jaar 10   Jaar 11   Jaar 12   Jaar 13   Jaar 14   Jaar 15   Jaar 16   Jaar 17   Jaar 18


  Mijnbouwhulpstoffen


• Anti-corrosievloeistof, ton/jaar      25       55       56       81       106      122      126      126      126      126       126       126       126       126       126       126       126       126


• Biocide, ton/jaar                     1        2        2        3        4        5        5        5        5        5         5         5         5         5         5         5         5         5


• Emulsiebreker, ton/jaar               1        1        1        2        2        2        3        3        3        3         3         3         3         3         3         3         3         3


  Flotatie


• Coagulant consumptie, ton/jaar        5        10       11       15       20       23       24       24       24       24        24        24        24        24        24        24        24        24


  Filtratie


• Elektriciteit consumptie, MWhe/jaar   0,01     0,02     0,02     0,03     0,04     0,05     0,05     0,05     0,05     0,05      0,05      0,05      0,05      0,05      0,05      0,05      0,05      0,05


  Ontgassen


• HCl consumptie voor aanzuren,         205      458      465      671      878      1.008    1.038    1.038    1.038    1.038     1.038     1.038     1.038     1.038     1.038     1.038     1.038     1.038
  ton/jaar

• NaOH (100%) voor ontzwaveling,        4        9        10       14       18       21       21       21       21       21        21        21        21        21        21        21        21        21
  ton/jaar
  Voorverwarmen van 50 tot 100 °C


  kton stoom/jaar                       10       29       35       57       82       101      110      115      119      122       124       125       126       127       128       128       129       129


  MVR


• Elektriciteit consumptie, GWhm/jaar   8        19       19       28       37       43       44       44       44       45        45        45        45        45        45        45        45        45


  Kristallisatie


• ton stoom/jaar toegevoerd             28       56       51       67       80       85       82       77       73       70        68        66        65        65        64        64        63        62




 17-1-2023                      CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                             BF5299-IB-RP-CE-OOS        40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                                                                              Projectgerelateerd


                                     Jaar 1   Jaar 2   Jaar 3   Jaar 4   Jaar 5   Jaar 6   Jaar 7   Jaar 8   Jaar 9   Jaar 10   Jaar 11   Jaar 12   Jaar 13   Jaar 14   Jaar 15   Jaar 16   Jaar 17   Jaar 18


  H2S-oxidatie


• ClO2-consumptie, ton/jaar          16       35       36       51       67       77       79       79       79       79        79        79        79        79        79        79        79        79


  Jaarproductie


• Destillaat, 1.000 m3/jaar          468      1.044    1.061    1.530    2.004    2.300    2.369    2.369    2.369    2.370     2.370     2.370     2.370     2.370     2.370     2.370     2.370     2.370


• Reststoffen (90% d.s.), ton/jaar   13       25       23       30       36       39       37       35       33       32        31        30        30        29        29        29        29        28




 17-1-2023                    CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                            BF5299-IB-RP-CE-OOS        41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




5.4         Optimalisatieopties in productafzet
Variant 1: Hergebruik zout
Omdat blijkt dat voor het gemengde product op voorhand geen nuttige toepassingen bekend zijn, is
bekeken of met een andere zuivering mogelijk wel een herbruikbaar en verkoopbaar zoutproduct kan
worden gemaakt. Kansen voor hergebruik nemen toe, als de zuiveringsfabriek wordt uitgebreid met een
onthardingsstap waarin ongewenste zouten als strontium, barium en radium door reactie met CO 2 uit het
productiewater worden gehaald. De CO2 zou bijvoorbeeld kunnen worden onttrokken uit het met de olie
mee geproduceerde aardgas9 en uit stripgas. Hierbij resteert nog wel een product met voornamelijk
magnesiumzouten en strontiumzouten dat mogelijk alsnog gestort 10 moeten worden.

Een deel van de in het productiewater aanwezige calcium kan mogelijk als zuivere en verkoopbare
kalksteen worden afgescheiden in een tweede onthardingsstap. Er blijft een zoutoplossing over met een
hoog gehalte aan NaCl (keukenzout) en met lagere concentraties van KCl en sporen van olie,
aromatische en polaire koolwaterstoffen, zware metalen, H2S, NH3 en mijnbouwhulpstoffen. Dit
zoutmengsel zou mogelijk kunnen worden opgewerkt tot strooizout (> 97% NaCl) 11. Dit is vooralsnog niet
het geval en de Rijksoverheid heeft niet aangegeven dit te willen overwegen, zodat het alternatief hier niet
op kan worden gebaseerd.

De variant op kristallisatie met een herbruikbaar product kent een aantal voor- en nadelen ten opzichte
van Alternatief 1 waarbij het zout moet worden gestort. De voordelen zijn:
▪ Potentieel sterke beperking van het te storten volume (tot 15%);
▪ Vanwege de onthardingsstap is mogelijk membraantechnologie toepasbaar in plaats van de MVR. Dit
    geeft een significante reductie in energieverbruik;
▪ Mogelijke verkoop van kalksteen en strooizout.

De nadelen zijn:
▪ Fors hogere investeringskosten vanwege de extra onthardingsstap en de daarmee gemoeide
   installaties;
▪ Hogere storingsgevoeligheid van de installatie met daardoor grotere kans op ongewenste
   kwaliteitsvariaties, waarbij geldt dat de kwaliteit van het geleverde strooizout in Nederland moet
   voldoen aan strenge regels. De kwaliteitseisen leiden bij deze variaties tot extra investeringen in
   buffers en opslagfaciliteiten waarmee de kwaliteit kan worden gecorrigeerd;
▪ Toetreding van NAM tot een seizoensgebonden competitieve zoutmarkt – bij afzet van NaCl als
   strooizout – met een gerede kans dat afzet van het zout onderbrekingen kent.

Met name de laatste factor maakt het daadwerkelijk hergebruik van strooizout onzeker. Als de oliewinning
Schoonebeek regelmatig en gecontroleerd moet verlopen, dan zal ook de verkoop en fysieke
afname/transport van kalksteen en strooizout ongestoord moeten verlopen. Onderbrekingen in de afname
geeft weer een noodzaak voor forse extra opslagfaciliteiten waar een tijdelijk overschot kan worden
gehouden. Aangezien de jaarlijkse Schoonebeek zoutproductie maximaal ongeveer 25% van de omvang
van de gemiddelde jaarlijkse strooizoutbehoefte in Nederland gaat benaderen 12, wordt grootschalige
opslag waarschijnlijk.

9
  Ongeveer 8.000 ton/jaar.
10
   Strontium wordt commercieel gebruikt in bijvoorbeeld vuurwerk, ferriet magneten en tandpasta voor gevoelige tanden.
11
   Een andere, niet verder verkende mogelijke optie is opwerking van het zout na ontharding tot hoogzuiver NaCl dat geschikt is als
grondstof voor Cl2-productie bij Nobian of Sabic in Bergen op Zoom. Bij Sabic in Bergen op Zoom wordt een afvalbrijn uit NaCl
elektrolyse opgewerkt met oog op hergebruik met een in een aantal achtereenvolgende actieve kool filters en een ionenwisselaar.
12
   De gemiddelde strooizoutconsumptie in Nederland bedraagt ongeveer 100.000 ton/jaar. De hoeveelheid NaCl in productiewater
bedraagt maximaal ongeveer 25.000 ton/jaar en neemt af tot gemiddeld ongeveer 20.000 – 22.000 ton/jaar.
17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS           42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




Op basis van het bovenstaande wordt de aanvullende zuiveringsstap als optimalisatie bij Alternatief 1
gezien. De optimalisatie heeft voor NAM nog te veel technische en commerciële risico’s om als haalbaar
alternatief te worden beschouwd en is daarom niet meegenomen in de afweging.

Variant 2: Hergebruik zoet water (destillaat)
Het geproduceerde zoet water (ofwel destillaat) uit MVR en kristallisatie is naar verwachting zo zuiver dat
het op oppervlaktewater kan worden geloosd. Gezien de lage belasting met verontreinigende stoffen is
het waarschijnlijk mogelijk om het te hergebruiken in landbouw, glastuinbouw bij buurtschap
Amsterdamscheveld of voor productie van ketelvoedingswater voor de stoomboiler op het OBI-terrein of
eventuele klanten op het industrieterrein De Vierslagen.




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS     43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




6           Alternatief 2: indikken van de waterstroom
Bij alternatief 2 wordt het productiewater met behulp van een zuiveringsstap ingedikt. Vervolgens wordt
het schone zoete water hergebruikt voor stoomproductie, terwijl de geconcentreerde zoutwaterstroom
(brijn) wordt geinjecteerd in de diepe ondergrond. Voor de waterinjectie zijn er twee mogelijkheden,
injectie in de aquifer van het olieveld in Schoonebeek Oost op circa 800 meter diepte (Alternatief 2a) of
injectie in het Schoonebeek gasveld op circa 3.000 meter (Alternatief 2b).

Kenmerken van de varianten zijn:
▪ Bij Alternatief 2a wordt brijn geïnjecteerd in de aquifer Schoonebeek Oost. Om te voorkomen dat hier
   de druk teveel oploopt, wordt er uit de reservoir water geproduceerd en samen met het productiewater
   ingedikt. Als gevolg hiervan dient er een extra wateronttreking in Schoonebeek Oost te komen en zal
   de waterzuivering worden gebruikt voor het indikken van 8.600 m3 per dag.
▪ Bij Alternatief 2b wordt brijn geïnjecteerd in het Schoonebeek gasveld. De waterzuivering is
   gedimensioneerd voor het indikken van 6.500 m3 per dag.

Onderstaand worden deze aspecten nader toegelicht.

Opmerkingen bij dit alternatief:
▪ Doordat voldoende zoet water beschikbaar komt na de waterzuivering, is geen of vrijwel geen water
   uit het oppervlaktewatersysteem nodig.
▪ Voor de realisatietermijn zal een periode van minimaal vier jaar nodig zijn, inclusief het verkrijgen van
   vergunningen, het boren van nieuwe putten, de bouwfase voor de locaties en installaties en het testen
   en eventueel bijstellen van de waterzuivering.

6.1         Waterzuivering
Voor de waterzuivering is een locatie nodig, installaties, leidingen voor de aan- en afvoer van
waterstromen en faciliteiten voor onder meer benodigde elektriciteit. NAM heeft een ontwerp gemaakt
waarin deze aspecten zijn uitgewerkt, zodat de waterzuivering aansluit op de bestaande componenten
van de oliewinning.

Waterzuivering koppelen aan de huidige waterfabriek
In de huidige situatie wordt effluent vanuit de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) Emmen bij de ultra-
puur waterfabriek gezuiverd en geschikt gemaakt voor stoomproductie en wordt het productiewater in de
diepe ondergrond gebracht. Het Alternatief Indikken is erop gericht het proces circulair te maken door het
productiewater geschikt te maken als bron voor de stoomproductie. Dit vindt plaats door het
productiewater te ontdoen van zoutcomponenten en vervolgens bij de ultra-puur waterfabriek aan te
bieden om te zuiveren en het zo geschikt te maken voor stoomproductie.

Om het productiewater dat vrijkomt vanuit de OBI geschikt te maken voor de ultra-puur waterfabriek, is
een extra voorbehandeling nodig. Daarvoor zal een voorbehandelingsinstallatie (in Engels: Water
Treatment Unit (WTU)) geplaatst moeten worden.

Waterzuivering aanpassen op specifieke eigenschappen van productiewater
De condities waar aan de waterzuivering moet voldoen hebben betrekking op:
▪ De hoeveelheid productiewater, die kan variëren op korte termijn (uitschakelen en inschakelen van de
    oliewinning) of op langere termijn (periode met lagere of hogere productie);


17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS     44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                                                 Projectgerelateerd




▪    Aanwezige hoeveelheid zout, die in de loop van de tijd afneemt door aanwezigheid condenswater of
     tijdelijk weer toeneemt na een periode zonder stoominjectie;
▪    Aanwezige olieresten;
▪    Aanwezige mijnbouwhulpstoffen die op basis van inzichten aangepast kan worden;
▪    Oplevering zoet water, dat kan worden geloosd op oppervlaktewater of hergebruikt voor
     stoomproductie.

Onzekerheden functioneren nieuw samengestelde waterzuiveringsconcepten
Bij het onderzoek naar geschikte zuiveringsconcepten is gebleken dat de aard en samenstelling van het te
zuiveren productiewater zo specifiek zijn, dat hiervoor wereldwijd weinig vergelijkbare situaties bekend
zijn. Als gevolg hiervan zijn voor deze situatie door experts maatwerk oplossingen uitgewerkt. Het betreft
combinaties van zuiveringstechnieken die in de markt bewezen zijn, maar die in de specifieke
samenstelling nog niet bewezen zijn voor het aangeleverde productiewater.

De hier gepresenteerde opties vormen de best denkbare zuiveringsconcepten bij de huidige kennis.
Echter, voordat kan worden overgegaan tot productie moet de juiste werking eerst middels pilots worden
aangetoond. Indien de werking onvoldoende is, zullen aanpassingen nodig zijn, met mogelijk extra
chemicaliën, extra energie en extra kosten. Bij de hier gepresenteerde zuiveringsconcepten wordt er van
uitgegaan dat ze als zodanig daadwerkelijk effectief zijn, wat als een optimistische aanname kan worden
gezien.




Figuur 6-1. Alternatief 2a (toelichting afkortingen: RWZI: rioolwaterzuiveringsinstallatie, SG: stoomgeneratie, UPWF: ultra-puur
waterfabriek, WTU: voorbehandelingsinstallatie, OBI: olie-behandelingsinstallatie)



17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                     BF5299-IB-RP-CE-OOS           45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                                                 Projectgerelateerd




Configuratie Alternatief 2a – brijninjectie in aquifer van Schoonebeek Oost
In Figuur 6-1 is een procesdiagram gegeven van de behandeling van het productiewater voor Alternatief
2a. De ingedikte zoutwaterstroom wordt geïnjecteerd in het aquifer ten oosten van het Schoonebeek
oliereservoir. Om te voorkomen dat de druk in de aquifer stijgt, wordt water ook weer onttrokken aan het
aquifer. Dit water bevat zouten uit de formatie en wordt naar de waterzuivering gebracht, om samen met
het productiewater ingedikt te worden. De totale waterstroom wordt in de aquifer geïnjecteerd. De aquifer
wordt hierdoor effectief gebruikt als opslagvat van het geproduceerde zout uit het olieveld.

Deze variant maakt het mogelijk in combinatie met een waterzuivering te komen tot een alternatief waarbij
de waterstromen plaatsvinden binnen het Schoonebeek olieveld, en geen waterinjectie in leeg
geproduceerde gasvelden nodig is. Hiervoor zijn nieuwe leidingen en putlocaties nodig in Schoonebeek
oost, met nieuwe injectieputten en productieputten om in de aquifer te injecteren en uit de aquifer te
produceren.

Configuratie Alternatief 2b – brijninjectie in Schoonebeek Gasveld
In Figuur 6-2 is een procesdiagram gegeven van de behandeling van het productiewater voor
alternatief 2b. Het verschil met alternatief 2a is dat het ingedikte water (brijn) niet wordt geïnjecteerd in de
aquifer, maar in het Schoonebeek gasveld. Omdat er voldoende ruimte is in het Schoonebeek gasveld
hoeft er geen water onttrokken te worden en zijn er dus minder putten en pijpleidingen nodig. De
ontwerpcapaciteit van de WTU is daarom lager dan in Alternatief 2a.




Figuur 6-2. Alternatief 2b (toelichting afkortingen: RWZI: rioolwaterzuiveringsinstallatie, SG: stoomgeneratie, UPWF: ultra-puur
waterfabriek, WTU: voorbehandelingsinstallatie, OBI: olie-behandelingsinstallatie)



17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                    BF5299-IB-RP-CE-OOS           46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




Het basisprincipe is om in de waterzuivering (WTU) een zoetwaterstroom en een zoutwaterstroom te
genereren:
• Van het zoete water wordt stoom gemaakt na verdere opwerking in de UPWF. De UPWF werkt het
    zoete water verder op tot ketelvoedingswater dat vervolgens kan worden gebruikt voor
    stoomgeneratie (SG) ten behoeve van de oliewinning.
• Voor het brijn is een concentratiefactor 10 de maximaal haalbare concentratiefactor (tegen
    verzadiging) die in de ondergrond geïnjecteerd kan worden. Optimalisatie zal uitmaken welke
    indikfactor het meest energie efficiënt is.

Voor de WTU zijn twee conceptgroepen met varianten onderzocht:
• Conceptgroep 1: Het productiewater wordt geconcentreerd met behulp van membranen. Er is
   gekozen voor membranen als basistechniek, omdat deze minder energie verbruiken dan thermische
   technieken. In het scheidingsproces ontstaat zoet water en de geconcentreerde zoutwaterstroom
   (brijn). Met behulp van membranen kan een concentratiefactor van ongeveer 4 tot 7,5 worden bereikt.
• Conceptgroep 2: Het productiewater wordt verder geconcentreerd tot een concentratiefactor 10,
   waardoor de volumestroom van de brijn verder afneemt.

Conceptgroep 1
Om te komen tot een concentratiefactor van ongeveer 4 tot 7,5 bestaat het zuiveringsproces uit een
aantal processtappen, waarbij de volgende stoffen worden verwijderd:
▪ Gedispergeerde oliën;
▪ Onopgeloste bestanddelen;
▪ Opgeloste koolwaterstoffen;
▪ Opgeloste zouten.

De eerste drie processtappen dienen om gedispergeerde olie en onopgeloste bestanddelen te verwijderen
Dit zijn de procesunits: induced gas flotation (IGF), het walnut shell filter (WSF) en de keramische
ultrafiltratie (cUF). Om tot hogere concentratiefactoren te komen, wordt er in een aantal varianten een
extra concentratiestap toegepast. De volgorde van de stappen wordt bepaald door de benodigde
voorbehandeling en de optimalisatie van energie- en chemicaliënverbruik.

Conceptgroep 2
Om te komen tot een concentratiefactor van 10 zijn er twee concepten nader uitgewerkt. De hogere
indikkingsgraad wordt bereikt met Mechanical Vapour Recompression (MVR). De volumestroom van het
brijn kan hiermee verder afnemen.

Geselecteerd concept voor de indikking van productiewater
Op basis van een relatief gunstige combinatie van concentratiefactor, energiegebruik en
chemicaliëngebruik is de beste variant uit conceptgroep 1 (induced gas flotation (IGF), het walnut shell
filter (WSF) en de keramische ultrafiltratie (cUF)) geseleteerd voor dit alternatief.




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                      BF5299-IB-RP-CE-OOS     47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




6.2         Benutten schoon zoetwater voor circulair watergebruik
Het productiewater wordt gezuiverd en kan vervolgens als bron dienen om stoom te produceren. Zo hoeft
er vrijwel geen water te worden toegevoegd uit het oppervlaktewatersysteem.

Selectie locatie, installaties, leidingen en faciliteiten
De voorzuivering moet worden gebouwd nabij de andere voorzieningen van oliewinning Schoonebeek. Er
is een directe aansluiting nodig op de OBI voor de aanvoer van het productiewater. Er is ook een directe
verbinding nodig met de ultra-puur waterfabriek, waar het schone water naar wordt afgevoerd, en tot ultra-
puur water voor stoominjectie wordt gezuiverd. Er is een verbinding nodig van de WTU naar een
waterinjectielocatie om de brijn te kunnen injecteren. De oliehoudende reststroom wordt teruggevoerd
naar de OBI, om van daaruit te worden verwerkt.

Nieuwe locatie voor de Water Treatment Unit (WTU)
Op de huidige locatie van de OBI is onvoldoende ruimte om een voorzuivering te plaatsen. Er is in de
nabijheid een voormalig NAM-terrein dat kan worden gebruikt: het voormalig EVI/ROV terrein.

Alternatief 2a configuratie
In Figuur 6-3 is een schematisch overzicht van de infrastructuur gegeven voor alternatief 2a.
De WTU kent een totaal van 4 stromen:
▪ de uitgaande waterstroom zoet water vanuit de WTU naar NieuWater van 6.500 m3/dag
▪ de inkomende stroom met productiewater vanuit de OBI van 6.500 m3/dag
▪ de inkomende stroom aquifer water vanuit de productie locatie in het Schoonebeek aquifer
▪ de uitgaande reststroom richting de injectie locatie in het Schoonebeek aquifer.

Er komt een nieuwe electriciteits kabel vanaf de OBI naar de WTU met een capaciteit van ongeveer 2 tot
3 MW. Op de OBI is voldoende capaciteit beschikbaar voor het additionele vermogen.




Figuur 6-3. Schematisch overzicht van infrastructuur voor alternatief 2a. (nieuwe delen in blauw, bestaande delen in zwart)




17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                    BF5299-IB-RP-CE-OOS          48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




Alternatief 2b - configuratie
In Figuur 6-4 is een schematisch overzicht van de infrastructuur gegeven voor alternatief 2b. Het verschil
met alternatief 2a is dat er minder leidingen nodig zijn. Er kan gebruik gemaakt worden van de bestaande
transportleiding naar het gasveld Schoonebeek met een korte nieuwe aansluiting. En er is geen
retourleiding nodig omdat er geen water wordt onttrokken, zoals in alternatief 2a.




Figuur 6-4. Schematisch overzicht van infrastructuur voor alternatief 2b. (nieuwe delen in blauw, bestaande delen in zwart)


6.3         Verwerking reststroom
Alternatief 2a
Voor de verwerking van de reststroom zijn verschillende opties voor waterinjectie onderzocht. Daarbij is
uitgegaan van een beperkt debiet door de indikking bij de waterzuivering. Bij een concentratiefactor van
4,3 is de indikking van de reststroom voor Alternatief 2a ongeveer 23%. Dat betekent dat gemiddeld
1.970 m3 ingedikt zout water per dag wordt geinjecteerd in het Schoonebeek aquifer.

Alternatief 2b
Omdat er in alternatief 2b geen retourstroom uit het aquifer wordt behandeld is de concentratiefactor in
Alternatief 2b ongeveer een factor 5. Dat betekent dat gemiddeld 1.200 m3 ingedikte zout water per dag
wordt geinjecteerd in het gasveld Schoonebeek.




17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                    BF5299-IB-RP-CE-OOS          49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




6.4         Afvoer overtollig zoet water
Als er zoet water niet kan worden gebruikt voor de stoomproductie, dan zal het overige deel worden
afgevoerd naar een watergang. De precieze ligging van deze afvoerleiding zal bij verdere detaillering
worden vastgesteld. Het lozingspunt zal in overleg met het waterschap worden vastgesteld, zodat het
ontvangende watersysteem zo min mogelijk verstoord raakt. Vooralsnog kan worden aangehouden dat
het gezuiverde water richting Stieltjeskanaal afgevoerd kan worden. Om aan de specificaties van
oppervlaktelozing te voldoen, is zuivering van stoffen nodig die als voedsel voor bacterien in het
oppervlaktewater kunnen dienen. Dit kan het beste met een RWZI type installatie.

Alternatief 2a
Bij Alternatief 2a wordt 8.600 m3 water dagelijks verwerkt in de waterzuivering. Dit levert een brijnstroom
op van 1.970 m3 per dag. De schoon water stroom is circa 6.630 m3 per dag. Dit is meer dan de 5.500 m3
ultra puur water dat via de RWZI wordt geleverd. Bij alternatief 2a is er netto water toegevoegd aan het
watersyssteem.

Alternatief 2b
Bij Alternatief 2b wordt 6.500 m3 water dagelijks verwerkt in de waterzuivering. Dit levert een brijnstroom
op van 1.200 m3 per dag. De schoon water stroom is circa 5.300 m3 per dag. Dit is vrijwel gelijk aan de
5.500 m3 ultra puur water dat via de RWZI wordt geleverd. Alternatief 2b veroorzaakt netto vrijwel geen
vermindering van water in het watersyssteem.

6.5         Overige reststromen
Bij de waterzuivering wordt een CaCO3-rijke vaste restfractie gevormd, waarin ook bariumzouten en
strontiumzouten neerslaan. Er is aangenomen dat deze neerslag niet herbruikbaar is en dat deze daarom
moet worden gestort.

6.6         Gebruik van bedrijfsmiddelen en geproduceerde hoeveelheden water
            en reststoffen
In Tabel 6-1 is een overzicht gegeven van de ontwikkeling in de tijd van het gebruik van chemicaliën en
energie en van de geproduceerde hoeveelheden zout en water gedurende de exploitatieperiode van het
olieveld.

In dit onderzoek is aangenomen dat van het productiewater ongeveer 25% wordt herinjecteerd en
ongeveer 75% wordt teruggewonnen om te worden gebruikt voor stoomproductie. De hoeveelheid
teruggewonnen water is na de eerste drie jaar groter dan de geïnjecteerde hoeveelheid stoom. In de
berekeningen geldt een vaste verhouding geïnjecteerd water en teruggewonnen water. Door de
afnemende zoutconcentratie in productiewater zal het zoutgehalte in het te injecteren water steeds verder
afnemen, terwijl ook gebruik van elektriciteit voor omgekeerde osmose en gebruik van chemicaliën in de
pelletreactor afneemt.

In dit alternatief worden zowel anti-corrosievloeistof, zwavelwaterstofbinder, biocide en emulsiebreker
toegevoegd. De zwavelwaterstofbinder worden op de oliewinputten toegevoegd. De emulsiebreker wordt
toegevoegd aan het mengsel van olie en water voordat deze op de OBI worden gescheiden. De anti-
corrosievloeistof en biocide worden alleen aan het injectiewater toegevoegd voordat het geïnjecteerd
wordt. Omdat in dit alternatief minder water wordt geïnjecteerd zijn ook de gebruikte hoeveelheden
biocide en anti-corrosievloeistof kleiner. Voor Alternatief 2b geldt dat de volumes geschaald naar 6.500
m3/d vanaf het volume van 8.600 m3/d dat voor Alternatief 2a van toepassing is.
17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS      50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                                                                           Projectgerelateerd




Tabel 6-1. Ontwikkeling in de tijd van het gebruik van chemicaliën en energie

                                     2022      2023      2024      2025         2026   2027       2028     2029   2030   2031   2032   2033   2034   2035   2036   2037   2038

Mijnbouwhulpstoffen (ton per jaar)


•   Anti-corrosievloeistof           25        55        56        81           106    122        126      126    126    126    126    126    126    126    126    126    126


•   Biocide                          0,2       0,5       0,5       0,5          1,0    1,2        1,2      1,2    1,2    1,2    1,2    1,2    1,2    1,2    1,2    1,2    1,2


•   Emulsiebreker                    0,1       0,3       0,3       0,3          0,5    0,6        0,6      0,6    0,6    0,6    0,6    0,6    0,6    0,6    0,6    0,6    0,6


•   Zwavelwaterstofbinder            42        94        96        138          181    207        214      214    214    214    214    214    214    214    214    214    214


•   Anti-aanslagmiddel

Flotatie


•   Coagulant consumptie, ton/jaar   5         10        11        15           20     23         24       24     24     24     24     24     24     24     24     24     24

Filtratie


•   Elektriciteit consumptie,
                                     0,01      0,02      0,02      0,03         0,04   0,05       0,05     0,05   0,05   0,05   0,05   0,05   0,05   0,05   0,05   0,05   0,05
    GWhe/jaar

Pelletreactor


•   NaOH (100%) voor pH
                                     183       368       338       443          531    563        540      508    483    463    449    439    432    427    424    420    417
    aanpassing, ton/jaar


•   HCl voor pH aanpassing,
                                     3         6         6         8            11     12         13       13     13     13     13     13     13     13     13     13     13
    ton/jaar

Ultrafiltratie (SiC)

17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                    BF5299-IB-RP-CE-OOS    51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                                                     Projectgerelateerd


•   NaOH (100%), ton/jaar              9     19      20      28       37      43         44       44      44      44      44      44      44      44      44      44      44


•   Citroenzuur (3%), ton/jaar         8     19      19      27       36      41         42       42      42      42      42      42      42      42      42      42      42


•   Elektriciteit consumptie,
                                       0,1   0,2     0,2     0,3      0,4     0,4        0,4      0,4     0,4     0,4     0,4     0,4     0,4     0,4     0,4     0,4     0,4
    GWhe/jaar

RO membranen

•   NaOH (100%), ton/jaar              4     9       9       13       18      20         21       21      21      21      21      21      21      21      21      21      21


•   Citroenzuur (3%), ton/jaar         4     9       9       13       17      19         20       20      20      20      20      20      20      20      20      20      20


•   Elektriciteit consumptie,
                                       1,5   3,1     2,8     3,7      4,5     4,8        4,7      4,4     4,2     4,1     4,0     3,9     3,9     3,8     3,8     3,8     3,7
    GWhe/jaar

Waterinjectie


•   Elektriciteit consumptie,
                                       0,5   1,1     1,1     1,6      2,1     2,4        2,5      2,5     2,5     2,5     2,5     2,5     2,5     2,5     2,5     2,5     2,5
    GWhe/jaar

Jaarproductie


•   Teruggewonnen water, 1.000
                                       347   775     787     1.135    1.486   1.706      1.756    1.757   1.757   1.757   1.757   1.757   1.757   1.757   1.757   1.757   1.75
    m3/jaar


•   Geïnjecteerd water, 1.000
                                       110   245     249     358      469     539        555      555     555     555     555     555     555     555     555     555     555
    m3/jaar

•   Reststoffen (90% d.s.), ton/jaar   562   1.096   1.000   1.296    1.539   1.618      1.543    1.444   1.366   1.307   1.263   1.231   1.209   1.194   1.184   1.174   1.16




17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                           BF5299-IB-RP-CE-OOS     52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>                                                  Projectgerelateerd




7            Alternatief 3: Waterinjectie in Schoonebeek gasveld
In dit alternatief wordt het productiewater in het Schoonebeek gasveld geïnjecteerd. Dit alternatief gaat er
van uit dat bij de winputten ter bescherming van de leidingen H 2S-binder aan het oliewatermengsel wordt
toegevoegd.

Opmerkingen bij dit alternatief:
▪ Voor de productie van stoom is via de waterfabriek bij de RWZI Emmen water uit het
   oppervlaktewatersysteem nodig.
▪ Voor de realisatietermijn zal een periode van minimaal één jaar nodig zijn, inclusief het verkrijgen van
   vergunningen, het boren van nieuwe putten en de aanpassing van de leidingen en de locaties.

Selectie van injectielocaties nabij Schoonebeek
Voor waterinjectie zijn naar verwachting vier putten nodig. Rekening houdend met perioden van
onderhoud en niet beschikbaar zijn van putten, zullen er in totaal zes putten beschikbaar moeten zijn.
In dit alternatief is ervan uitgegaan dat er op twee bestaande locaties steeds twee nieuwe putten worden
aangelegd.

Onderdelen Alternatief 3: Waterinjectie nabij Schoonebeek
Het alternatief bestaat uit de volgende onderdelen:
▪ Afvoer water vanaf de OBI naar injectielocaties
▪ Injectie in het Schoonebeek gasveld

7.1          Reductie mijnbouwhulpstoffen in het productiewater
De toevoeging van biocide aan het productiewater wordt geminimaliseerd. Voor de afvoer van
productiewater zijn aansluitingen op de leiding nodig, gemaakt van GRE13. De skids en flowlines worden
dan gemaakt van duplex in plaats van koolstofstaal. Deze minimale biocide wordt toegevoegd om duplex
materialen (skids en flowlines) te beschermen. Door minimaal gebruik van biocide zullen er reparaties
nodig zijn tijdens de levensduur van deze installatieonderdelen.


Tabel 7-1. Overzicht mijnbouwhulpstoffen. Daarbij is de gemiddelde gemeten waarde uit 2020 opgegeven
Mijnbouwhulpstoffen             Eenheid

Anti-corrosievloeistof                     mg/l                                                53

Biocide                                    mg/l                                                2,2

Emulsiebreker                              mg/l                                                1,1

H2S-binder                                 mg/l                                                90


Benodigde aanpassingen:
▪ Aanleg Schoonebeek gasveld: 4 nieuwe putten, aansluitingen (korte stukken GRE-pijpleiding),
   waterinjectie skids en duplex flowleidingen.
▪ Eénmalig vervangen van koolstofstaal door duplex materiaal van de waterinjectieskids, die anders
   langzaam zouden corroderen als er weinig biocide wordt gebruikt. Door minimaal gebruik van biocide
   en door GRE lining te kiezen voor de nieuwe injectieputten zullen er reparaties nodig zijn gedurende
   de levensloop van deze installatieonderdelen.

13
  Duplex staal (heeft het koolstofstaal vervangen) wordt nog alleen toegepast op de injectieskids en flowleidingen naar de putten.
De pijpleidingen worden van corrosieresistent materiaal gemaakt (GRE).
17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                   BF5299-IB-RP-CE-OOS           53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>                                                 Projectgerelateerd




7.2         Afvoer productiewater naar injectielocaties
Voor waterinjectie wordt uitgegaan van een maatgevend debiet van 6.500 m 3 per dag. Dit wordt naar het
Schoonebeek gasveld afgevoerd. Er worden nieuwe stukken pijpleiding aangelegd die aansluiten op de
bestaande pijpleiding naar Twente naar mogelijk drie bestaande NAM-locaties: SCH-313, SCH-447 en
eventueel SCH-580 (zie Figuur 7-1). Welke locaties uiteindelijk gebruikt gaan worden zal o.a. afhankelijk
zijn van het vergunningentraject. Als SCH-580 gebruikt moet worden, zal er een langer stuk leiding
worden aangelegd, omdat de twee bestaande pijpleidingen niet geschikt zijn (te lage druk en te kleine
diameter). De nieuw aan te leggen GRE-pijpleidingen volgen zoveel mogelijk bestaande leidingtracés. De
ligging wordt getoetst aan de aanwezigheid van kwetsbare gebieden (natuur en drinkwater) en daar waar
nodig voorzien van beschermende maatregelen. Monitoring van de leidingen vindt plaats zoals dat ook
wordt gedaan in de huidige leidingen, met pigging en visuele inspectie. Daarnaast is er een instrumentele
pijpleiding lekdetectiesysteem dat doormiddel van druk en flowmetingen op de OBI en de injectielocaties
lekken kan detecteren. Een leidingbreuk wordt hiermee snel herkend.




Figuur 7-1. Overzicht mogelijke injectielocaties en putten. In blauw zijn nieuw aan te leggen pijpleidingen aangegeven, in zwart de
bestaande watertransportleiding.


7.3         Waterinjectie
De putlocaties in het Schoonebeek gasveld zullen aangepast moeten worden en er worden nieuwe
waterinjectieputten geboord. Na goedkeuring van de putintegriteit door SodM kunnen putten voor
waterinjectie benut worden. Op iedere put wordt een waterinjectieskid geplaatst dat het productiewater
kan injecteren.

Voor waterinjectie is uitgegaan van een specifiek energiegebruik van de waterinjectieskids van
4,5 kWhe/m3 geïnjecteerd water.




17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                    BF5299-IB-RP-CE-OOS           54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




8           Toetsing alternatieven met CE-methodiek
Bij de toetsing is uitgegaan van de CE-afwegingsmethodiek, waarmee de gevolgen van het gebruik van
ondergrond in relatie tot verwerking op maaiveld inzichtelijk zijn gemaakt. Paragraaf 8.1 beschrijft de CE-
methodiek. Paragraaf 8.2 toetst de alternatieven aan de randvoorwaarden voor waterinjectie. In de
volgende hoofdstukken zijn de alternatieven getoetst op milieuaspecten, risico’s en kosten.

8.1         Toetsingsmethodiek: CE-afwegingsmethodiek
Voor het vergelijken van de alternatieven voor de verwerking van productiewater wordt de zogenaamde
CE-afwegingsmethodiek toegepast. De CE-afwegingsmethodiek zet de verschillende aspecten voor het
maken van een keuze naast elkaar, zoals belasting van het milieu, risico’s en kosten. De methodiek leidt
niet tot een specifiek voorkeursalternatief, maar zorgt ervoor dat de gevolgen van keuzes inzichtelijk
worden gemaakt. In dat opzicht zijn er parallellen te vinden met de m.e.r.-systematiek. In deze paragraaf
is de afwegingsmethodiek toegelicht, inclusief de aanpassingen die vanuit voortschrijdend inzicht zijn
gemaakt.

Totstandkoming van CE-afwegingsmethodiek in 2004
De CE-afwegingsmethodiek is in 2004 door CE Delft opgesteld. Aanleiding was de constatering dat de
bestaande wetgeving met betrekking tot het verwerken van waterstromen bij olie- en gaswinning niet in
detail was uitgewerkt. Vooral de vraag wanneer injectie in de diepe ondergrond is toegestaan en wanneer
bovengrondse verwerking de voorkeur heeft, werd in de toenmalige wetgeving niet afdoende onderbouwd.
Dit zorgde voor verschillende interpretaties, discussies en juridische procedures.

In 2004 gaf het Landelijk Afvalbeheer Plan (LAP) aan dat het mogelijk is om een vergunning te verlenen
voor waterinjectie, als door onderzoek kan worden aangetoond dat het milieu hygiënisch gezien de
voorkeur verdient of dat de kosten van alternatieven niet in verhouding staan tot de milieu hygiënische
voordelen.

In een milieueffectrapport (MER) komen alleen de milieueffecten in de biosfeer aan bod. Aangezien
waterinjectie vrijwel geen effect heeft op de biosfeer doordat het water in de diepe ondergrond terecht
komt, scoort waterinjectie in een regulier MER altijd beter dan alternatieven waarbij het productiewater in
de biosfeer wordt verwerkt. Om te komen tot een meer gebalanceerde afweging, heeft CE Delft samen
met de bevoegde gezagen en experts uit het werkveld, een breder afwegingskader ontwikkeld (Met water
de diepte in, CE Delft, 2004). Om de gevolgen van waterinjectie op de ondergrond mee te nemen in de
afweging, zijn in het bredere afwegingskader naast milieu en kosten ook de risico’s voor de korte termijn
(tijdens de uitvoering) en lange termijn meegenomen (mogelijke gevolgen voor volgende generaties). De
methodiek waarmee dit afwegingskader wordt toegepast, is vervolgens bekend geworden onder de naam
CE-afwegingsmethodiek.

Toelichting CE-afwegingsmethodiek
De methodiek bestaat uit drie stappen (zie Figuur 8-1):
▪ CE-afwegingskader: toetsing randvoorwaarden waterinjectie (zie Hoofdstuk 8.2). Voor waterinjectie
   zijn er randvoorwaarden aan de waterstroom en de te gebruiken reservoirs. Vragen die worden
   onderzocht zijn:
        o Om welke waterstromen gaat het (betreft het alleen water uit de diepe ondergrond of vindt er
             menging plaats met andere waterstromen van de productielocatie?)
        o Is het reservoir geschikt en eventueel al bestemd voor alternatief gebruik?
        o Is het opgeslagen water terugneembaar?
        o Vindt de opslag plaats in een vergelijkbare formatie als de herkomst?

17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS     55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>                                             Projectgerelateerd




            o Is de samenstelling van de te injecteren stroom compatibel met de samenstelling in het
              reservoir?
     Als aan de voorwaarden wordt voldaan, kan een waterstroom en reservoir in aanmerking komen om
     onderdeel uit te maken van de zogenaamde doelmatigheidstoets.
▪    CE-afwegingskader: uitvoering doelmatigheidstoets. Voor alle alternatieven wordt de milieueffecten,
     risico’s en kosten in beeld gebracht.
          o Milieueffecten (zie Hoofdstuk 9): hierbij wordt gebruik gemaakt van de Levens Cyclus Analyse
              (LCA, zie Bijlage 1). In dit onderzoek op hoofdlijnen wordt een beperkte vorm gehanteerd,
              waarbij de nadruk ligt op de benodigde energie, het gebruik van chemicaliën en de
              hoeveelheid te verwerken restproduct.
          o Risico op korte en lange termijn (zie Hoofdstuk 10)
          o Kosten (zie Hoofdstuk 11).
     De doelmatigheidstoets geeft een beeld van de gevolgen van ieder alternatief en kunnen onderling
     worden vergeleken.
▪    Vergelijking resultaten uit de toets (zie Hoofdstuk 12). De bevindingen van de doelmatigheidstoets zijn
     naast elkaar gezet en vergeleken. Er vindt geen classificatie van een totale score plaats, maar wel
     een vergelijk van de afzonderlijke scores. De methode doet geen uitspraak over voorkeuren voor
     alternatieven. Het is aan de initiatiefnemer en het bevoegd gezag om de keuzes te maken.




Figuur 8-1. Stappenschema van het CE-afwegingsmethodiek (met de blauwe lijn zijn de stappen van de randvoorwaarden-toets
aangegeven en met de oranje lijn de stappen van de doelmatigheidstoets).


Toepassing CE-afwegingsmethodiek
Nieuwe technische mogelijkheden, die sinds de ontwikkeling van de CE-afwegingsmethodiek in 2004 zijn
ontwikkeld, kunnen worden ingepast in de CE-afwegingsmethodiek. Ook verandering in kosten of risico’s
kunnen in de afweging worden meegenomen.

Een belangrijk verschil ten opzichte van 2004 is het verzoek om de publieke acceptatie te koppelen aan
de CE-afwegingsmethodiek. Iedere benutting van de ondergrond brengt een bepaalde mate van
onzekerheid met zich mee. Voor de benutting van de ondergrond blijft er een onzekerheid, doordat de

17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                               BF5299-IB-RP-CE-OOS         56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




ondergrond niet zo zichtbaar is als de bovengrond. Veranderingen kunnen mogelijk pas later worden
gesignaleerd en het is sowieso erg lastig om voor de langere termijn met zekerheid uitspraken te doen.
In de CE-afwegingsmethodiek worden mogelijke risico’s meegenomen en zo goed mogelijk beantwoord.



8.2         Toetsing randvoorwaarden waterinjectie
De eerste stap van de CE-afwegingsmethodiek kijkt alleen naar de alternatieven met waterinjectie. Dat
zijn Alternatief 2a (Indikken van de waterstroom met brijninjectie in het aquifer), Alternatief 2b (Indikken
van de waterstroom met brijninjectie in het gasveld Schoonebeek) en Alternatief 3 (Waterinjectie in
Schoonebeek gasveld). Bij de eerste stap van de CE-afwegingsmethodiek wordt nagegaan of de
waterstroom in aanmerking komt voor opslag in ondergrondse reservoirs (toets waterstroom). Daarna
wordt bepaald in hoeverre beschikbare reservoirs in aanmerking komen voor waterinjectie. Tot slot wordt
nagegaan of de samenstelling van het te injecteren water geschikt is voor de opslag in een specifiek
reservoir (aangeduid als compatibiliteit of bodemeigenheid).

Toetsing randvoorwaarden
De geselecteerde waterinjectiereservoirs en putten beperken het risico van aardbevingen en
zoutoplossing. Deze reservoirs zijn getoetst aan de randvoorwaarden voor de CE-afwegingsmethodiek:
▪ Toets van de waterstroom
▪ Hoeveelheid water
▪ Reservoir afweging (ander gebruik, terugneembaarheid, alternatief gebruik)
▪ Opslag in vergelijkbare formaties als herkomst
▪ Waterstroom compatibel met samenstelling reservoirs.

Toets van de waterstroom, welke waterstromen injecteren?
Bij deze toets is beoordeeld welke waterstromen samen in het te injecteren water terecht zijn gekomen.
Dat heeft te maken met het toevoegen van waterstromen die naast het productiewater zijn ontstaan bij de
oliewinning. De toets gaat na in hoeverre het nodig en wenselijk is aanvullende waterstromen te laten
meeliften met het productiewater. Bij voorkeur wordt alleen van productiewater uitgegaan, tenzij het
toevoegen van andere waterstromen aantoonbaar wenselijk is.

Bij de Alternatieven 2 en 3 vindt alleen injectie plaats van productiewater, waarin zich formatiewater en
condensaatwater bevindt, met in meerdere of mindere mate mijnbouwhulpstoffen toegevoegd. Er worden
bij geen van de alternatieven andere waterstromen aan het te injecteren water toegevoegd. Er is daarom
geen afweging nodig ten aanzien van andere waterstromen.

Hoeveelheid water
Bij waterinjectie kan er water uit het oppervlaktewatersysteem worden onttrokken, indien netto meer water
wordt geïnjecteerd dan wordt onttrokken. Bij de oliewinning Schoonebeek is dit het geval, doordat naast
het onttrekken en injecteren van formatiewater, ook injectie van stoom plaatsvindt. Uitgaand van
gemiddeld 6.500 m3 stoominjectie per dag, en een vergelijkbaar volume onttrokken productiewater en
vervolgens injectiewater, zal er per dag netto 6.500 m 3 water uit het watersysteem worden onttrokken. Bij
waterinjectie van een ingedikte waterstroom zal dit minder zijn, ongeveer 1.500 m 3 per dag.

In natte perioden zal er water afgevoerd moeten worden uit het oppervlaktewatersysteem en heeft de
afvoer naar de oliewinning Schoonebeek daarmee een gunstig effect op het beheer van het
watersysteem. In droge tijden leidt de afvoer naar Schoonebeek er echter toe dat meer water moet
worden ingelaten. Dit aspect is nader uitgewerkt in het ‘Onderzoek oliewinning Drenthe’. De capaciteit van
de RWZI Emmen, waar het water uit het oppervlaktewatersysteem wordt gehaald, ligt gemiddeld voor
17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS      57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




droog weer op 36.000 m3 per dag en tijdens regenperioden op 144.000 m3 per dag. Onttrekking van water
uit het oppervlaktewatersysteem in droge tijden wordt door het waterschap gezien als ongewenst, zodat
hiervoor bekeken moet worden of aanvullende maatregelen mogelijk zijn.

Toetsing benutting reservoirs
Alternatief gebruik voor reservoir (strategische reservering andere toepassingen)
De geselecteerde reservoirs zijn ook geschikt voor andere benuttingsmogelijkheden. Daarbij wordt
gedacht aan de buffering van aardgas of de opslag van CO2. In de Structuurvisie Ondergrond van de
provincie Drenthe (Provincie Drenthe, 2013), worden de reservoirs Schoonebeek Gas, Coevorden en
Oosterhesselen genoemd als strategisch gereserveerd voor CO 2-opslag. Binnen de provincie Drenthe zijn
nog meer reservoirs strategisch gereserveerd, zodat gebruik van de reservoirs voor waterinjectie niet
wordt uitgesloten.

Terugneembaarheid
Het productiewater wordt volgens Alternatief 2 en 3 geïnjecteerd in een leeg geproduceerd gasreservoir.
In het gasreservoir is de druk als gevolg van eerdere gasproductie lager dan in de omringende formaties
op deze diepte. Daardoor zal het water in het reservoir aanwezig blijven. In dat geval zal het terug te
winnen geïnjecteerde water gemengd zijn met het nu nog aanwezige formatiewater in het reservoir.

De Commissie voor de m.e.r. heeft bij beoordeling van de MER Herontwikkeling Schoonebeek in 2006 al
opmerkingen gemaakt ten aanzien van het aspect terugneembaarheid. Dit is vooral van belang bij opslag
van gevaarlijk afval (radioactieve stoffen). Voor injectiewater met min of meer gelijksoortige samenstelling
als het aanwezige formatiewater, geldt dat terugneembaarheid vooral van belang is om de druk in het
reservoir te verlagen. Het terugwinnen van water uit het reservoir nadat waterinjectie heeft
plaatsgevonden, is god mogelijk.

Alternatief reservoir bruikbaar
Er zijn alternatieve reservoirs beschikbaar. Er heeft een afweging plaatsgevonden tussen de reservoirs,
waarbij de bij Alternatief 2 en 3 genoemde aquifer van het olieveld en Schoonebeek gasveld als voorkeur
naar voren is gekomen.

Toetsing type opslagformaties
Het productiewater is afkomstig uit Bentheim zandsteen en wordt geïnjecteerd in de aquifer van het
Olieveld of in de Zechstein kalksteenformaties. Deze formaties zijn in het MER 2006 getoetst. De
vergelijkbaarheid van formaties heeft er mee te maken dat voorkomen moet worden dat er ongewenste
chemische reacties gaan ontstaan in het reservoir, waardoor de sterkte en integriteit van het gesteente
kan worden aangetast. Hierbij wordt als criterium aangehouden dat formaties vergelijkbaar zijn, niet dat
het om dezelfde formatie dient te gaan.

De formatie waar het water wordt geïnjecteerd blijkt uit een andere geologische tijd. Het formatiewater is
afkomstig uit een zandsteenformatie en wordt geïnjecteerd in een kalksteenformatie (hoofdzakelijk
bestaande uit dolomiet).

De formaties komen overeen in die zin dat ze beide poreus zijn met een relatief hoge doorlatendheid en
met water, deels olie en gas gevuld zijn geweest. De formaties worden afgesloten door een ondoorlatende
laag, getuige het feit dat olie / gas al miljoenen jaren opgeslagen is.




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS     58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




Toetsing compatibiliteit water en reservoirs
In de leeg geproduceerde gasvelden bevindt zich nog oorspronkelijk formatiewater. Dit water bevat veel
zouten en andere stoffen, min of meer vergelijkbaar met het water in de oliereservoirs. Dit is in ieder geval
geen schoon water dat als drinkwater bruikbaar zou kunnen zijn.

De samenstelling van het te injecteren water verschilt per alternatief, afhankelijk van de waterzuivering. Bij
Alternatief 2a en 2b vindt brijninjectie plaats, met veel hogere concentraties zouten in het te injecteren
water ten opzichte van Alternatief 3.

Het te injecteren water bestaat uit productiewater afkomstig uit het reservoir, zonder aanvullend
toegevoegde waterstromen. Dit productiewater bestaat als gevolg hiervan uit formatiewater verdund door
gecondenseerde stoom, met daarnaast:
▪ Reservoirstoffen (uit het oliereservoir)
▪ Toegevoegde mijnbouwhulpstoffen.

De toets op compatibiliteit van het te injecteren water met het al aanwezige water in het reservoir, laat
variatie zien in de samenstelling van het te injecteren water en onzekerheid bij de waterkwaliteit van het
water in het reservoir. Als gevolg hiervan zal het te injecteren water enigszins afwijken van het al
aanwezige formatiewater in het injectiereservoir. In het injectiereservoir komen naar verwachting dezelfde
stoffen voor, maar in hogere of lagere concentraties (op de mijnbouwhulpstoffen na).

De Zechsteinformaties bestaan uit kalkgesteente. De sterkte en structuur van deze gesteenteformaties
zullen gezien de samenstelling van het te injecteren water, niet door waterinjectie worden aangetast.
Daarmee is er ten aanzien van compatibiliteit waterinjectie mogelijk.

Resultaat toetsing randvoorwaarden
De voorgestelde reservoirs en de waterstroom voor Alternatief 2a, 2b en 3 voldoen aan de
randvoorwaarden uit de CE-afwegingsmethodiek, onder de volgende voorwaarden:
▪ De waterstroom bestaat uitsluitend uit productiewater, met toevoegingen bedoeld voor bescherming
    van de materialen.
▪ Reservoirs kunnen voor alternatief gebruik worden ingezet, zoals gasopslag of CO 2-opslag. In de
    omgeving zijn echter veel meer reservoirs beschikbaar waar eveneens gasopslag of CO 2-opslag
    mogelijk is, zodat de benutting van deze reservoirs tot slechts geringe beperkingen in de toekomst zal
    leiden.
▪ De reservoirs hebben vergelijkbare eigenschappen met het oliereservoir in de zin van aanwezigheid
    van water en koolwaterstoffen (zoals gas en olie), ten aanzien van de ondoorlatendheid van de
    afdekkende laag en de poriën waardoor voldoende doorlatendheid in het reservoir beschikbaar is.
▪ De reservoirs en putten zijn zodanig gekozen dat risico van aantasting van het gesteente, oplossing
    van zoutlagen of het induceren van aardbevingen niet waarschijnlijk is.




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                        BF5299-IB-RP-CE-OOS     59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>                                               Projectgerelateerd




9          Milieuaspecten – Levenscyclusanalyse
De CE-methodiek is gericht op toepassing van een levenscyclusanalyse (LCA), waarmee de gevolgen
van milieuaspecten gekwantificeerd worden en daarmee onderling te vergelijken zijn. Hierin wordt
berekend wat de impact is van verschillende alternatieven op aspecten zoals broeikaseffecten,
toxicologische effecten, bijdrage aan vermesting en verzuring, energieverbruik en waterverbruik. De LCA
is uitgevoerd voor de drie eerder benoemde alternatieven en opgenomen in Bijlage 1. In dit hoofdstuk zijn
de belangrijkste bevindingen opgenomen.

In deze studie is naast een LCA-toetsing gekeken naar de meest onderscheidende milieuaspecten, om
een eerste zicht te krijgen op de drie belangrijkste milieufactoren die een rol spelen bij de afweging. In dit
hoofdstuk worden eerst deze drie milieufactoren (energieverbruik, gebruik chemicaliën en reststoffen)
beschreven en daarna de bevindingen van de LCA.

Vergelijking van alternatieven op basis van deze drie factoren geeft een indicatie van de verhouding in
milieubelasting van de verschillende alternatieven. De classificatie in scores van 0, - en - - zijn relatief om
onderscheid tussen de verschillende alternatieven zichtbaar te maken. Bij twee minnen is het van belang
mitigerende maatregelen toe te passen. Indien er bij een score van twee minnen een goede mogelijkheid
voor mitigatie is, wordt dit daarbij aangeduid als “- - (-)”.

9.1        Milieufactoren op hoofdlijnen

9.1.1      Energieverbruik
Het benodigde energieverbruik per alternatief geeft een belangrijke bijdrage aan de milieubelasting. De
energie wordt nog deels (elektriciteit) of vrijwel uitsluitend (stoom) opgewekt op basis van fossiele energie
en dat is een milieubelastende activiteit, onder meer door de emissies van CO 2. Het energieverbruik is
uitgedrukt in TJ/jaar (TJ staat voor Terajoule, 10 12 Joule) aan primaire energie. Bij de bepaling van het
primaire energieverbruik is elektriciteit met een factor 2,4 is vermenigvuldigd en stoomgebruik met een
factor 1,1 volgens de rendementen voor opwekking met de referentie technologieën. De factoren zijn
overgenomen uit het Protocol Monitoring Hernieuwbare Energie (RVO, 2015)14.

Verwacht energiegebruik bij beschouwde alternatieven
Er is vooral veel energie nodig bij een waterzuivering waarbij via indamping alle stoffen uit het water
worden verwijderd. In mindere mate is er energie nodig bij waterzuivering voorafgaand aan het lozen en
het injecteren van water. Bij het indikken van het productiewater met membraantechnologie is eveneens
in beperkte mate energie nodig.

De scores van Alternatief 2a en 2b zijn gerelateerd, waarbij Alternatief 2a betrekking heeft op de
verwerking van dagelijks 8.600 m3 in de waterzuivering en 1.970 m3 injectie van brijn, en Alternatief 2b op
dagelijks 6.500 m3 in de waterzuivering en 1.200 m3 injectie van brijn.

Bij transport en opslag in Alternatief 3 wordt het energieverbruik bepaald door de benodigde injectiedruk in
de putten (hierbij is uitgegaan van ongeveer 8 Whe/m3 aan pompvermogen). De huidige inschatting van



14
  De referentie technologieën zijn stoomproductie met een aardgasgestookte stoomboiler elektriciteitsproductie door grootschalige
energiecentrales, zoals dat in 2013-2015 operationeel was. De factoren vertegenwoordigen de hoeveelheid fossiele energie die
nodig is om 1 eenheid elektriciteit of stoom te produceren. De factoren veranderen met toenemende verduurzaming van de productie
van elektriciteit en stoom. Ter vergelijking door het in de afgelopen jaren toegenomen aandeel hernieuwbare energie in
elektriciteitsproductie zou de vermenigvuldigingsfactor voor elektriciteit anno 2019 1,7 zijn (PBL, 2021).
17-1-2023                CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                     BF5299-IB-RP-CE-OOS     60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>                                                   Projectgerelateerd




de druk voor watertransport en -injectie bedraagt 70 bar. Vooralsnog vindt waterinjectie plaats met relatief
weinig energie. Dit geeft minder milieubelasting dan bijvoorbeeld lozen van gezuiverd productiewater.
In Tabel 9-1 zijn de bevindingen opgenomen per alternatief. Hierbij is onderscheid gemaakt naar het
energieverbruik bij de waterzuivering, het transport en de verwerking via opslag, lozing of waterinjectie. In
Tabel 9-1 is in de onderste rij met een relatieve score een classificatie aangebracht. De benodigde
hoeveelheid energie laat zich in twee groepen verdelen, zoals in de classificatie is weergegeven.
Tabel 9-1. Overzicht energieverbruik per alternatief
                                                                                 Alternatief 2b:
                              Alternatief 1: Volledig   Alternatief 2a: Indikken Indikken van de        Alternatief 3:
Energieverbruik                                                                                         Waterinjectie in
                              zuiveren tot zoet water   van de waterstroom,      waterstroom,
(TJ/jaar)
                              en vast zout.             brijninjectie in aquifer brijninjectie in       Schoonebeek gasveld
                                                                                 Schoonebeek gasveld

Zuivering                               749                       52                      39                      0

Transport                                0                         0                      0                       0

Opslag / injectie / lozing               0                        16                      10                      41

Totaal                                  749                       68                      49                      41

Relatieve score                         --                         -                       -                      -




9.1.2        Hoeveelheid reststoffen
De hoeveelheid reststoffen en het type reststoffen is bepalend voor de mogelijkheid van hergebruik of de
noodzaak te storten. Een deel van de reststoffen wordt opgeslagen in de reservoirs. Voor de verwerking
van reststoffen, die niet worden geloosd of geïnjecteerd, wordt in het verlengde van de Ladder van
Lansink bepaald, dat na preventie de voorkeur ligt bij hergebruik. Als laatste en minst wenselijke optie
geldt het verbranden of storten van afval. Als negatief effect voor de omgeving en het milieu geldt daarom
vooral de hoeveelheid te storten reststoffen.

In de tabel is met een relatieve score een classificatie aangebracht. Daar waar de reststoffen of de
verwerking van reststoffen binnen de reguliere bedrijfsvoering mogelijk is, wordt een score van 0
aangehouden. Dit is het geval bij waterinjectie van Alternatief 3. Bij Alternatief 2 moeten reststoffen gestort
worden, waardoor een score van – geldt. Bij het storten van vast zout zullen specifieke maatregelen nodig
zijn, waarvoor de score - - is gegeven.


Tabel 9-2: Overzicht reststoffen per alternatief
                                                                                 Alternatief 2b: Indikken
                             Alternatief 1: Volledig    Alternatief 2a: Indikken                          Alternatief 3:
Reststoffen                                                                      van de waterstroom,
                             zuiveren tot zoet water    van de waterstroom,                               Waterinjectie in
Ton per jaar                                                                     brijninjectie in
                             en vast zout.              brijninjectie in aquifer                          Schoonebeek gasveld
                                                                                 Schoonebeek gasveld

Lozing                                 865                        0                       0                       0

Injectie                                0                       35.346                  26.715                  28.078

Hergebruik                             73                         0                       0                       0

Storten                              27.433                     1.803                   1.363                     0

Relatieve score                        --                         -                       -                       0




17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                 BF5299-IB-RP-CE-OOS       61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>                                                 Projectgerelateerd




In Tabel 9-2 zijn de hoeveelheden reststoffen per alternatief weergegeven, uitgedrukt in ton per jaar. Uit
de tabel blijkt dat er duidelijke verschillen tussen de alternatieven zijn. Bij de hoeveelheden voor
Alternatief 2a is aangenomen dat het zoutgehalte van het onttrokken water uit Schoonebeek oost
vergelijkbaar is met het zoutgehalte van het productiewater. In de praktijk is de verwachting dat dit hoger
zal zijn, omdat er geen verdunning met gecondenseerde stoom plaatsvindt. De waarden voor Alternatief
2a zijn dus iets aan de lage kant naar verwachting.



9.1.3       Gebruik chemicaliën
De invloed van het gebruik van chemicaliën is gelegen in het feit dat het stoffen zijn die aangemaakt
moeten worden en in veel gevallen geïmporteerd. Veel en bijzondere chemicaliën geven daarvoor een
zwaardere belasting van het milieu, dan alternatieven waarbij geen chemicaliën nodig zijn. Er is
onderscheid gemaakt tussen eenvoudige en complexe chemicaliën. De gedachte daarbij is dat de
productie en het gebruik van complexe chemicaliën een groter negatief effect per geconsumeerde
eenheid heeft op het milieu. Als benadering is er van uit gegaan dat veelvuldig gebruikte chemicaliën
(bulkchemicaliën) gemakkelijk produceerbaar en verkrijgbaar zijn, terwijl voor fijn-chemische producten
meerstaps productieketens met energie-intensieve stappen, toxische grondstoffen en halffabricaten nodig
zijn.

In Tabel 9-3 is voor de alternatieven aangegeven in hoeverre naar verwachting gebruik wordt gemaakt
van eenvoudige of complexe chemicaliën. Vooral de mijnbouwhulpstoffen zoals corrosie-remmer15,
H2S binder en biocide geven een grotere hoeveelheid complexe chemicaliën, die als minder wenselijk
vanuit milieubelasting worden gezien. In de tabel is met een relatieve score een classificatie aangebracht.
De benodigde hoeveelheid complexe chemicaliën is als maatgevend aangehouden voor de
milieubelasting. Er zijn drie groepen zichtbaar, bij de waterinjectie-alternatieven zijn veel complexe
chemicaliën nodig, bij waterlozing weinig tot niet.


Tabel 9-3: Overzicht gebruik chemicaliën per alternatief
                                                                                Alternatief 2b:
                                                       Alternatief 2a: Indikken
                            Alternatief 1: Volledig                             Indikken van de          Alternatief 3:
Chemicaliën                                            van de waterstroom,
                            zuiveren tot zoet water                             waterstroom, circulaire Waterinjectie in
Ton per jaar                                           circulaire aanpak,
                            en vast zout.                                       aanpak, brijninjectie in Schoonebeek gasveld
                                                       brijninjectie in aquifer
                                                                                Schoonebeek gasveld

Eenvoudig                            1.215                        722                        546                         0

Complex                                47                         270                        204                        204

Totaal                               1.266                        992                        750                        204

Relatieve score                         0                          -                          -                           -




15
  Als optimalisatie geldt dat bij 2a, 2b en 3 door te kiezen voor GRE pijpleidingen, GRE linen putten en duplex flowleidingen, Anti-
corrosievloeistof niet meer gebruikt hoeft te worden.
17-1-2023               CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                   BF5299-IB-RP-CE-OOS           62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




9.1.4       Samenvatting drie milieueffecten
In Tabel 9-4 zijn de classificaties samengebracht.
Tabel 9-4: Samenvattend overzicht van de milieueffecten per alternatief
                                                                               Alternatief 2b:
                                                    Alternatief 2a:
                                                                               Indikken van de
                            Alternatief 1: Volledig Indikken van de                                  Alternatief 3:
                                                                               waterstroom,
Milieu                      zuiveren tot zoet water waterstroom,                                     Waterinjectie in
                                                                               circulaire aanpak,
                            en vast zout.           circulaire aanpak,                               Schoonebeek gasveld
                                                                               brijninjectie in
                                                    brijninjectie in aquifer
                                                                               Schoonebeek gasveld

Energieverbruik                         --                        -                     -                        -

Reststoffen                             --                        -                     -                       0

Chemicaliën                             0                         -                     -                        -

Totaal Milieu                          --                         -                     -                        -

Om vanuit de afzonderlijke scores tot een totaalscore voor milieu te komen, is vooral gekeken naar de
hoeveelheid ‘- -‘ scores. Daarmee wordt immers aangeduid dat er een significant negatief milieueffect is.
Een score van 0 of een ‘-‘ geeft slechts geen of beperkte milieueffecten aan. In het geval van een of
meerdere ‘- -‘ scores is de totaalscore als ‘- -‘ aangegeven. Bij minimaal één ‘-‘ score is de totaal score
een ‘-‘. Indien alle scores op 0 komen, wordt de totaalscore als ‘0’ gegeven.

Uit de milieuscores blijkt dat Alternatief 1 meer negatieve effecten op het milieu heeft dan de andere
alternatieven.

9.2         Bevindingen LCA
In bijlage 1 is de beschrijving gegeven van de LCA voor de drie alternatieven. Bij de presentatie van de
resultaten zijn de bijdragen van Alternatief 1 Vast zout en Alternatief 2 Indikken afgezet tegen Alternatief 3
Waterinjectie. Zo kan gezien worden waar en hoe de alternatieven ten opzichte van elkaar verschillen (zie
figuur 9.5 en figuur 9.6).

Een opbouw van de bijdragen aan de milieuthema’s uitgesplitst naar energiegebruik, gebruik van
bulkchemicaliën en mijnbouw hulpstoffen en van waterconsumptie en gestort restmateriaal.




17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                               BF5299-IB-RP-CE-OOS        63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>                                                 Projectgerelateerd




Figuur 9.5. Vergelijking van relatieve bijdragen van Alternatief 1 Vast zout en de varianten van Alternatief 2 Indikken voor 2024, 2028
en 2033 met schadegebieden, vergeleken met Alternatief 3 Waterinjectie (= 100%)




Figuur 9.6. Vergelijking van relatieve bijdragen van beide varianten van Alternatief 2 voor 2024, 2028 en 2033 met schadegebieden,
vergeleken met Alternatief 3 Waterinjectie (= 100%)


17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                     BF5299-IB-RP-CE-OOS           64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>                                              Projectgerelateerd




9.2.1      Alternatief “Vast Zout” versus integrale injectie
Bij de alternatieve verwerkingsroute “Vast Zout” zijn de bijdragen aan de beschouwde milieuthema’s voor
alle milieuthema’s groter dan bij injectie, met uitzondering van waterconsumptie. Bij injectie verdwijnt het
water in de ondergrond, bij productie van vast zout wordt feitelijk ook water uit de ondergrond opgepompt
en gezuiverd tot schoon water.

Maar gebruik van energie en de gebruikte hoeveelheden chemicaliën en de daaraan gerelateerde
milieubelasting zijn significant hoger dan bij injectie sec, waardoor ook de nettobijdragen aan de andere
beschouwde milieuthema’s dan waterconsumptie hoger is dan bij integrale injectie.

Samenvattend kan worden geconcludeerd dat het concept “Vast Zout” geen toegevoegde waarde heeft
zolang er voor zout geen nuttige toepassing kan worden gevonden.



9.2.2      Alternatief Indikken en brijninjectie versus alternatief waterinjectie
In het Alternatief indikken en brijinjectie wordt productiewater grotendeels teruggewonnen voor productie
van ketelvoedingswater en is watergebruik voor stoomproductie circulair of beter dan circulair 16.

Opwerking vergt volgens de in deze LCA gevolgde berekeningen minder elektriciteit dan integrale injectie.
Aan de andere kant is er voor opwerking een significante hoeveelheid bulkchemicaliën nodig.

Het netto-effect van deze uitruil tussen elektriciteit en chemicaliën is – bij de aangehouden verbruiken van
elektriciteit en chemicaliën en de aan productie daarvan gerelateerde milieubelasting – een netto beperkt
hogere bijdrage aan een aantal beschouwde milieuthema’s.

Omgerekend naar bijdragen is de bijdrage bij Alternatief indikken en brijninjectie aan schade aan
menselijke gezondheid in 2024 en 2033 respectievelijk 40% en 190% hoger dan de bijdrage bij Alternatief
integrale injectie, terwijl de bijdrage aan schade aan ecosystemen in 2024 en 2033 respectievelijk 10% en
40% lager is. De bijdrage aan uitputting van minerale grondstoffen en fossiele energie is voor elk zichtjaar
vergelijkbaar. In beide verwerkingsroutes neemt de milieubelasting per m 3 productiewater in de loop van
de tijd af doordat de milieubelasting per eenheid elektriciteit afneemt. De afname is bij Alternatief indikken
en brijninjectie minder sterk doordat milieubelasting gerelateerd aan productie van de bij productiewater
geconsumeerde elektriciteit een minder groot aandeel in de totale milieubelasting heeft.

Bovenstaande wordt echter vertekend doordat voor elektriciteit wel, maar voor NaOH-productie geen
rekening wordt gehouden met reductie van milieubelasting tijdens productie. In principe zal ook de
productie van Cl2 en natronloog in de toekomst worden gebaseerd op hernieuwbare energie 17. Een deel
van de productie is op dit moment al verduurzaamd 18.

Verder kan nog worden opgemerkt dat het aangehouden elektriciteitsgebruik voor injectie van
4,5 kWhe/m3 een gemiddelde waarde betreft. Naarmate het gasveld verder gevuld raakt en de druk in het
veld toeneemt zal meer elektriciteit moeten worden gebruikt voor injectie. Naarmate injectie meer energie


16
   Bedoeld wordt: er wordt meer schoon water geproduceerd dan er nodig is voor ketelvoedingswaterproductie.
17
   Zie ook: https://www.nobian.com/nl/onze-duurzaamheidsaanpak-grow-greener-together. Nobian wil in 2040 uitsluitend
hernieuwbare energie gebruiken bij zoutproductie en elektrolyse.
18
   Voor zoutproductie wordt bij Frisia Zout in Harlingen stoom geproduceerd op basis van huishoudelijk afval gebruikt. De stoom
wordt geleverd door OMRIN. Bij Nobian in Hengelo wordt stoom van Twence gebruikt. De geleverde stoom is geproduceerd op basis
van B-hout.
17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS            65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




kost en het zoutgehalte in productiewater daalt zal terugwinning van schoon water met omgekeerde
osmose relatief gunstiger en energie-extensiever zijn vergeleken met integrale injectie.

Een in deze LCA niet meegenomen effect betreft eventuele indirecte effecten van vervanging van
RWZI-effluent als grondstof voor ultra-puur waterfabriek door water teruggewonnen uit productiewater. Bij
behandeling van RWZI-effluent worden onder andere medicijnresten uit het effluent verwijderd.
Waarschijnlijk wordt het effluent geloosd wanneer water uit productiewater als grondstof voor de ultra-puur
waterfabriek wordt gebruikt en worden medicijnresten en andere verontreinigende stoffen in effluent op
oppervlaktewater geëmitteerd. In principe kan dit worden voorkomen door schoon water uit productiewater
niet te gebruiken als grondstof voor ketelvoedingswater, maar in een andere toepassing te zetten.



9.2.3       Samenvatting resultaten LCA
In Tabel 9-6 zijn de classificaties samengebracht.
Tabel 9-6: Samenvattend overzicht van de milieueffecten per alternatief


                                                                                   Alternatief 2b:
                                                        Alternatief 2a:
                              Alternatief 1: Volledig                              Indikken van de       Alternatief 3:
                                                        Indikken van de
Milieu-LCA                    zuiveren tot zoet                                    waterstroom,          Waterinjectie in
                                                        waterstroom,
                              water en vast zout                                   brijninjectie in      Schoonebeek gasveld
                                                        brijninjectie in aquifer
                                                                                   Schoonebeek gasveld


Menselijke gezondheid                    --                        -                        -                     0

Ecosysteem                               --                        0                        0                     -

Voorraden grondstoffen                   --                        -                        -                     -

Totaal Milieu-LCA                        --                        -                        -                     -


Om vanuit de afzonderlijke scores tot een totaalscore voor milieu te komen, is vooral gekeken naar de
hoeveelheid ‘- -‘ scores. Daarmee wordt immers aangeduid dat er een significant negatief milieueffect is.
Een score van 0 of een ‘-‘ geeft slechts geen of beperkte milieueffecten aan. In het geval van een of
meerdere ‘- -‘ scores is de totaalscore als ‘- -‘ aangegeven. Bij minimaal één ‘-‘ score is de totaal score
een ‘-‘. Indien alle scores op 0 komen, wordt de totaalscore als ‘0’ gegeven.

Uit de milieuscores blijkt dat Alternatief 1 meer negatieve effecten op het milieu heeft dan de andere
alternatieven.




17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS      66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




10          Risico’s

10.1        Benoemen risico’s
Formeel is een risico de kans dat een gebeurtenis optreedt vermenigvuldigd met de gevolgen van de
gebeurtenis. In de praktijk wordt een gebeurtenis zelf echter ook veelal als risico aangeduid. In deze
rapportage is getracht de ongewenste gebeurtenissen te benoemen, en daarbij een indicatie te geven van
de bijbehorend risico’s.

Omgaan met risico’s (veiligheid, gezondheid en milieu)
Risico’s hebben betrekking op veiligheid, gezondheid en milieu. Dit zijn allemaal aspecten die horen bij
het leven in de biosfeer. Risico’s in de diepe ondergrond hebben een andere lading. Als de effecten van
een gebeurtenis beperkt blijven tot de diepe ondergrond, geeft dit geen risico voor de biosfeer. De
gebeurtenis levert daarmee geen risico’s op voor veiligheid, gezondheid en milieu. Alleen als deze
effecten op termijn invloed kunnen hebben op het leven in de biosfeer, dan is er sprake van een risico.

Onderzoek naar risico’s vormt een integraal onderdeel van de CE-afwegingsmethodiek, zodat het
meenemen van de zorgpunten met betrekking tot risico’s in dit onderzoek aansluit op de beschikbare
aanpak. Er wordt onderscheid gemaakt naar risico’s die kunnen optreden in de operationele fase en lange
termijn risico’s, die veel later na beëindiging van de activiteiten kunnen optreden. Bij de laatste categorie
is het de gedachte dat de volgende generaties niet met de gevolgen van de huidige activiteiten moeten
worden geconfronteerd.

De risico’s kunnen per alternatief verschillen. Veel risico’s komen echter bij meerdere alternatieven voor,
zoals het risico dat er opnieuw een lekkage ontstaat in een transportleiding, aangezien alle alternatieven
gebruik maken van transportleidingen. Doordat de waterkwaliteit van het te transporteren water per
alternatief kan verschillen, geldt dat de gevolgen en daarmee de grootte van het risico verschillend
kunnen zijn. Onderstaand is een overzicht gegeven van de risico’s die in de Herafweging zijn
meegenomen. Vervolgens is aangegeven bij welke alternatieven deze risico’s van toepassing zijn, en in
hoeverre het korte of lange termijn risico’s betreft. In de volgende paragrafen 10.2 (korte termijn) en 10.3
(lange termijn) zijn de risico’s getoetst per alternatief.

Overzicht risico’s per onderdeel
De risico’s hebben betrekking op afzonderlijke onderdelen van de alternatieven. De waterstroom volgend
zijn dat risico’s bij de zuivering, transport of lozing op oppervlaktewater, waterinjectie en de verwerking
van restproducten. Afhankelijk van het alternatief komen niet al deze onderdelen voor.

Waterzuivering
• Verontreiniging van de omgeving (bodem, lucht, water) door stoffen (korte termijn risico). Als
   chemicaliën of andere stoffen uit het zuiveringsproces onverhoopt in de ondiepe ondergrond komen,
   ontstaat bodem- en grondwaterverontreiniging.
• Waterstroom door een lekkage in de zuivering naar het oppervlaktewater (korte termijn risico). Zo
   kunnen stoffen in het oppervlaktewater komen. Hierdoor wordt het lokale watersysteem aangetast.

Watertransport
• Lekkage uit de transportleiding (korte termijn risico, op de lange termijn vindt geen transport meer
   plaats). Bij lekkage komt water uit de transportleiding in de bodem terecht. Dit kan afhankelijk van het
   alternatief schoon zoet water zijn of zout water met aanvullende stoffen. Hierbij is onderscheid te


17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                        BF5299-IB-RP-CE-OOS     67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




     maken naar de plaats waar de lekkage plaatsvindt en in hoeverre zich hier een kwetsbaar
     natuurgebied of waterwingebied bevindt.

Waterlozing in de biosfeer (oppervlaktewater)
• Samenstelling of temperatuur van het te lozen water kan door een procesverstoring in de zuivering
   tijdelijk afwijken van de normen (korte termijn risico). Hierbij is van belang in hoeverre het lozingspunt
   nabij een gevoelig gebied ligt, met natuurwaarden of een functie voor benutting van het water.

Waterinjectie
• Lekkage bij de injectieputten (korte en lange termijn risico), met als mogelijk gevolg verspreiding van
   productiewater in de ondergrond richting grondwater, of bijvoorbeeld naar een sloot waar de landbouw
   gebruik van maakt.
• Lekkage injectiewater uit reservoir (lange termijn risico), waardoor het productiewater zich zou kunnen
   verspreiden naar omliggende diepe bodemlagen.
• Aantasting zoutlagen boven het reservoir (korte termijn risico, mogelijk lange termijn risico). De
   Zechstein kalksteenreservoirs bevinden zich onder of tussen dikke steenzoutlagen (Haliet). Oplossing
   van dit zout door het niet verzadigde injectiewater kan leiden tot vermindering van de integriteit van de
   steenzoutlagen. In de operationele fase zal er steeds nieuw water het reservoir instromen, wat bij
   contact met zoutlagen tot oplossing kan leiden. Op de langere termijn is er sprake van stilstaand water
   in het reservoir en zou er alleen een diffusieproces kunnen ontstaan, zoals blijkt uit onderzoeken van
   de NAM.
• Aardbevingen (korte en mogelijk lange termijn risico), ten gevolge van de injectie van productiewater.
   Door een veranderende drukverdeling in de ondergrond zouden hierdoor aanwezige breukzones
   gereactiveerd kunnen worden.

Verwerking restproducten
• Transport restproducten (korte termijn risico), als een vrachtwagen met restproducten een ongeluk
   heeft en de restproducten op de weg, in de sloot of in de lucht komen. Deze toename van
   transportbewegingen kan de veiligheid van bewoners in gevaar brengen.
• Lekkage van restproducten uit bovengrondse opslag naar het milieu (lange termijn risico).
   Restproducten zonder een hergebruikfunctie en die niet afgebroken kunnen worden, blijven voor
   lange tijd opgeslagen in de biosfeer, bij voorkeur in een afgeschermde stortplaats om verontreiniging
   van de omgeving te voorkomen. Op de lange termijn kunnen deze restproducten alsnog naar de
   omgeving weglekken.

Beschrijving risico’s en gevolgen
Bij de beschrijving van de risico’s wordt aangegeven wat de mogelijke gevolgen zijn voor gezondheid,
veiligheid en milieu. Ook wordt beschreven hoe de kans dat ze optreden minimaal kan worden gemaakt.
Hierbij is aandacht voor gerichte monitoring en de mate waarin de gevolgen kunnen worden verwijderd.
Dit leidt uiteindelijk tot een inschatting van de grootte van de risico’s.

De risicobepaling voor bijvoorbeeld een lekkage in een leiding kan rekenkundig worden bepaald, als
externe veiligheid. Vanuit statistische gegevens wordt berekend hoe groot de kans is dat een gebeurtenis
optreedt en wat de gevolgen zijn. Dit wordt uitgedrukt in plaatsgebonden risico en groepsrisico. Deze
statistische gegevens zijn niet beschikbaar voor de activiteiten in de diepe ondergrond. Er wordt daarom
gebruik gemaakt van een kwalitatieve aanpak, waarin voor iedere ongewenste gebeurtenis de
mechanismen worden beschreven om de kans te verkleinen én om de gevolgen te beperken.



17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                        BF5299-IB-RP-CE-OOS     68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>                                              Projectgerelateerd




Om op een systematische manier de risico’s van bovengrondse en ondergrondse activiteiten met elkaar te
kunnen vergelijken wordt bij de CE-afwegingsmethodiek gebruik gemaakt van de bow-tie methodiek. Dit is
een overzichtelijke wijze van het presenteren van oorzaak en gevolg van een risicovolle gebeurtenis, met
daarbij ruimte om mitigerende maatregelen aan te geven.

Bow-tie methodiek
De bow-tie methodiek geeft inzicht in de mogelijke gebeurtenissen en de mate waarin gevolgen beperkt
kunnen blijven. Dit geldt zowel voor de risico’s op korte termijn als de risico’s op langere termijn. Bij de
bow-tie methodiek worden de ongewenste gebeurtenissen benoemd, met daarbij de oorzaken hoe deze
kunnen optreden en de gevolgen als het daadwerkelijk gebeurt (zie Figuur 10-1).

Vervolgens worden barrières benoemd, die kunnen voorkomen dat een oorzaak leidt tot de ongewenste
gebeurtenis én de barrières die de gevolgen van een dergelijk gebeurtenis beperken. In de onderstaande
paragrafen zijn de korte en lange termijn risico’s via deze methodiek beschreven.




                                                 Ongewenste
                                                 gebeurtenis
                                                  (lekkage)




Figuur 10-1. Schema van de bow-tie methode, waarbij een ongewenste gebeurtenis is geïdentificeerd, de mogelijke bedreigingen die
de gebeurtenissen kunnen veroorzaken (links) en de mogelijke consequenties van de gebeurtenissen (rechts). De barrières moeten
voorkomen dat een bedreiging echt plaatsvindt (links) en dat de gevolgen van een gebeurtenis zoveel mogelijk beperkt worden
(rechts).


10.2        Toetsing risico’s korte termijn (operationele risico’s)
De risico’s op korte termijn hebben betrekking op de risico’s tijdens de operationele fase. Hierbij wordt de
kans bepaald dat een gebeurtenis plaatsvindt, met daarbij de gevolgen van de gebeurtenis op de
omgeving. Per onderdeel van de verwerking van het productiewater worden deze risico’s besproken en
gescoord aan de hand van de risicoclassificatie.

Classificatie risico’s korte termijn
De risico’s worden beschreven en vervolgens wordt er een classificatie gegeven als indicatie van de
omvang van de gevolgen. Dit is een classificatie van gevolgen, waarbij ieder gevolg negatief is of nihil. Als
er per onderdeel meerdere risico’s worden gescoord, dan wordt de meeste negatieve score opgenomen in
de eindscore.



17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                 BF5299-IB-RP-CE-OOS         69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>                                                   Projectgerelateerd




Tabel 10-1. Overzicht classificatie risico korte termijn

Classificatie        Omschrijving / Gevolgen

                     Gevolgen zijn nihil, als er iets gebeurt dan is het binnen de hekken van de mijnbouwlocatie, tijdelijk en
0
                     herstelbaar

-                    Gevolgen zijn buiten de hekken van de mijnbouwlocatie, deze zijn tijdelijk en herstelbaar

                     Gevolgen zijn serieus en acceptatie van het risico is alleen met expliciete monitoring en gerichte acties
--
                     verantwoord

---                  Zonder aanpassing is het risico zo groot dat uitvoering niet verantwoord is


De risico’s hebben betrekking op waterzuivering en de verwerking van restproducten, watertransport,
waterinjectie en de opslag van water in de diepe ondergrond.

10.2.1 Waterzuivering Alternatief 1 en 2
Risico’s voor de omgeving maar ook bedrijfsrisico’s bij ingebruikname
Waterzuivering vindt in verschillende mate plaats bij de alternatieven. Het type zuivering en de schaal en
complexiteit van de waterzuivering verschilt per alternatief. Waterzuivering leidt tot twee categorieën
risico’s:
▪ Verontreiniging van de omgeving door stoffen. De waterzuivering bevindt zich op het terrein van de
     OBI. Indien stoffen vanuit de waterzuivering in de bodem, lucht op het water komen, ontstaat een
     tijdelijke verontreiniging. Het betreffen geen direct gevaarlijke stoffen, voor de medewerkers of voor de
     omgeving en er is dus geen veiligheidsrisico. Daarnaast kunnen verontreinigingen in bodem of water
     gesaneerd worden. Bewoners bevinden zich op minimaal 200 meter afstand van de waterzuivering.
     Het effect lijkt hiermee binnen de mijnbouwlocatie te blijven, de effecten zijn minimaal, herstelbaar en
     tijdelijk van aard (score 0).
▪ Waterstroom in oppervlaktewater. In geval van een lekkage kan een deel van de (on)behandelde en
     mogelijk zoute waterstroom in het oppervlaktewater terecht komen. De verontreiniging kan zich dan
     over een groter gebied verspreiden en kan het lokale watersysteem aantasten. In de omgeving van de
     OBI bevindt zich een watergang die door de waterstroom verontreinigd kan raken. Deze kan
     afgesloten worden zodat verdere verspreiding niet zal plaatsvinden. De verontreiniging is tijdelijk van
     aard, maar kan mogelijk tot buiten de OBI komen. Indien nodig kan het verontreinigde water
     weggepompt worden. Vandaar een enkel negatieve score (-).

In het ontwerp van de waterzuivering en bij het functioneren van de waterzuivering zullen
voorzorgsmaatregelen getroffen worden, zodat de kans minimaal is dat er een lekkage uit de
waterzuivering optreedt. Dit kan conform de reguliere bedrijfstandaard.




17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                     BF5299-IB-RP-CE-OOS            70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>                                                    Projectgerelateerd




Tabel 10-2. Korte termijn risicoscore bij de waterzuivering per alternatief.

Alternatief                 Eigenschappen waterzuivering                         Risico

                                                                                 Verontreiniging van de omgeving door stoffen.
                            Op het terrein van de OBI in Schoonebeek wordt
                                                                                 Effecten blijven binnen inrichting, zijn minimaal,
Alternatief 1: Volledig     een nieuwe waterzuiveringsinstallatie gebouwd.
                                                                                 tijdelijk en herstelbaar (score 0).
zuiveren tot zoet water     Hierbij wordt het productiewater volledig
                                                                                 Waterstroom lekt in oppervlaktewater. Effecten zijn
en vast zout                gezuiverd, waarbij zowel de hulpstoffen als het
                                                                                 tijdelijk van aard en herstelbaar, maar kunnen tot
                            zout uit het water worden gehaald.
                                                                                 buiten de mijnbouwlocatie komen (score -).


                            Het productiewater wordt behandeld met               Verontreiniging van de omgeving door stoffen.
                            ontzoutingstechnieken waarbij een schoon effluent    Effecten blijven binnen inrichting, zijn minimaal,
Alternatief 2: Indikken
                            en een geconcentreerde afvalstroom (brijn)           tijdelijk en herstelbaar (score 0).
van de waterstroom,
                            vrijkomen. De ontzoutings- en                        Waterstroom lekt in oppervlaktewater. Effecten zijn
circulaire aanpak
                            zuiveringsinstallaties worden nabij de OBI-locatie   tijdelijk van aard en herstelbaar, maar kunnen tot
                            in Schoonebeek gebouwd.                              buiten de mijnbouwlocatie komen (score -).

Alternatief 3:              Bij dit alternatief is geen sprake van
Waterinjectie in            waterzuivering.                                      Geen waterzuivering (score 0).
Schoonebeek gasveld



10.2.2 Watertransport
Watertransport vindt plaats bij alle alternatieven. De afstand, het type transportleiding en de mate waarin
watertransport langs kwetsbare gebieden plaats vindt, verschilt per alternatief. Watertransport leidt tot het
risico van lekkage uit de leiding:
• Lekkage uit de watertransportleiding leidt tot aantasting van de bodem in de directe omgeving. Om te
     voorkomen dat een lekkage optreedt, kunnen verschillende maatregelen worden genomen. Nabij
     kwetsbare gebieden zoals natuur- en waterwingebieden, zal extra bescherming nodig zijn of een
     aangepaste route voor de transportleiding. Bescherming van de transportleiding tegen aantasting van
     binnenuit vindt plaats door de materiaalkeuze van de leiding en indien nodig de toevoeging van anti-
     corrosiemiddel en biocide. Externe factoren kunnen de transportleiding ook beschadigen, zoals
     graafwerkzaamheden door derden. Om dit risico te beperken zijn er standaardregels voor
     buisleidingen en graafwerkzaamheden (zoals meldingsplicht).
• Als een lekkage optreedt zijn er maatregelen om de effecten te beperken. Door monitoring van de
     druk in de transportleiding kunnen (grote) lekkages snel gedetecteerd worden. Het leidingtraject wordt
     periodiek geïnspecteerd en lokaal zijn terreinbeheerders en agrariërs op de hoogte van de ligging van
     het traject, zodat lekkages kunnen worden opgemerkt en doorgegeven. In geval van een lekkage
     wordt de verontreinigde bodem gesaneerd, zodat de verontreinigingen opgeruimd worden. Het risico
     op lekkage is hiermee tijdelijk van aard en herstelbaar. Omdat de lekkage buiten de inrichting plaats
     kan vinden krijgt het een enkel negatieve score (-). Uitzonderingen hierbij zijn buisleidingen in natuur-
     of waterwingebieden. Deze krijgen een dubbel negatieve score omdat de negatieve effecten in deze
     gebieden groter zijn (score - -). Gerichte monitoring op lekkage zal in dat geval noodzakelijk zijn om
     de risico’s voldoende te kunnen beperken.


Risico van lekkage in natuurgebieden
Indien productiewater in natuurgebieden terecht komt, kan dit leiden tot schade aan het natuurgebied,
waarbij herstel vele jaren kan duren. Een eventuele verontreiniging met productiewater kan worden
gesaneerd, maar de sanering zelf kan leiden tot negatieve effecten door verstoring van kwetsbare natuur.


17-1-2023                 CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS            71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>                                                   Projectgerelateerd




Interactie tussen ondiepe grondwaterlagen en de diepere ondergrond
De ondiepe grondwaterstroming is lokaal kwetsbaar voor veranderingen. Dit geldt voor kwelstromen en
freatische grondwaterstanden, waar een evenwicht gezocht wordt tussen agrarische en natuurbelangen.
Daarbij is peilbeheer en regulering van grondwateronttrekking van belang. De waterinjectie in diepe
grondwaterlagen heeft geen invloed op deze ondiepe grondwaterstroming. Daarvoor is de diepte waarop
waterinjectie plaatsvindt te groot (800 meter in de aquifer van Schoonebeek oost en ruim 3.000 meter in
Schoonebeek gasveld) en zijn er veel scheidende lagen tussen de gasreservoirs en de ondiepe
kwetsbare waterlagen. Waterinjectie in lege gasreservoirs heeft zodoende geen effect op
verdrogingsbestrijding of andere maatregelen die aan het maaiveld worden doorgevoerd.

De risicoscore bij watertransport is per alternatief toegelicht in onderstaande tabel.
Tabel 10-3. Korte termijn risicoscore bij watertransport per alternatief.

Alternatief                Eigenschappen watertransport                          Risico

Alternatief 1: Volledig
                           Nieuw aan te leggen leiding naar Stieltjeskanaal,     Lekkage van schoon zoet water leidt niet tot milieu-
zuiveren tot zoet water
                           circa 10 km. Transport van schoon zoet water.         impacts (score 0).
en vast zout

                           Nieuwe leiding naar aquifer en bestaande leiding
                           naar Schoonebeek oost of het gasveld
                                                                              Bodemverontreiniging, geeft tijdelijke aantasting.
Alternatief 2: Indikken    Schoonebeek. Transport van geconcentreerd zout
                                                                              Lekkage van geconcentreerd zout injectiewater is
van de waterstroom         water met opgeloste stoffen. De leidingen bevinden
                                                                              tijdelijk en kan gesaneerd worden (score -).
                           zich op voldoende afstand van kwetsbare
                           gebieden.

                           Bestaande leiding naar gasveld Schoonebeek.
                                                                                 Bodemverontreiniging, geeft tijdelijke aantasting.
Alternatief 3:             Transport van zout water met opgeloste stoffen.
                                                                                 Lekkage van zout injectiewater is tijdelijk en kan
Waterinjectie in           Inclusief biocide en H2S-binder. De leiding bevindt
                                                                                 gesaneerd worden (score -).
Schoonebeek gasveld        zich op voldoende afstand van kwetsbare
                           gebieden.



10.2.3 Waterlozing in de biosfeer (oppervlaktewater)
Bij Alternatief 1 wordt schoon, zoet water op het oppervlaktewater bij het Stieltjeskanaal 19 geloosd. In
Alternatief 2 is dit watervolume kleiner (ongeveer 75% van het totaal) en wordt hergebruikt voor
stoomproductie waardoor beperktere lozing op oppervlaktewater plaatsvindt. Bij Alternatief 3 is geen
sprake van lozing naar oppervlaktewater. De risico’s van lozing van het water zijn afhankelijk van:
• De samenstelling en temperatuur van het te lozen water. Dit kan tijdelijk afwijken van de normen. Als
     een verontreiniging door de waterzuivering heen komt, verslechtert dit de waterkwaliteit van het
     oppervlaktewater. Dit kan optreden bij procesverstoringen in het zuiveringsproces. Het betreft een
     tijdelijk effect, maar kan zeer slecht voor de lokale waterkwaliteit zijn, als de vervuilde waterlozing
     gedurende langere tijd optreedt of in een kwetsbare omgeving komt. Vanwege de ernst van het effect
     krijgt dit een dubbel negatieve score als er geen mitigerende maatregelen genomen worden (score - -
     ). Als de waterkwaliteit bij het lozingspunt continue gemonitord wordt, kunnen problemen snel worden
     gesignaleerd en verholpen. De waterlozing kan dan direct worden gestopt. Ook kan eventueel gebruik
     worden gemaakt van een waterbuffer, zodat het niet direct in de omgeving komt. In geval van een
     procesverstoring kan dan actie ondernomen worden voordat het water in het milieu komt. Met
     mitigerende maatregelen krijgt de lozing op het Stieltjeskanaal een enkel negatieve score, omdat het
     een zeer tijdelijk effect betreft en de vervuiling snel verdunt raakt (score -).

19
  Overigens kan ook ‘schoon’ ‘kaal’ water de waterkwaliteit van het ontvangend water negatief beïnvloeden omdat het bijvoorbeeld
geen hardheid bevat. Lozing op groter oppervlaktewater heeft dan de voorkeur
17-1-2023            CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS           72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>                                                   Projectgerelateerd




De risicoscore bij de waterlozing is per alternatief toegelicht in de onderstaande tabel.
Tabel 10-4. Korte termijn risicoscore bij waterlozing per alternatief.

                            Eigenschappen
Alternatief                                                                Risico
                            Waterlozing

                                                                           Verontreinigen komen in oppervlaktewater
                                                                           terecht, indien zuivering niet goed functioneert.
Alternatief 1: Volledig                                                    Na signalering via de monitoring wordt de lozing
                        Lozing van schoon zoet water in Stieltjeskanaal.
zuiveren tot zoet water                                                    gestopt en is het effect tijdelijk. Vanwege de
                        Monitoring waterkwaliteit.
en vast zout                                                               doorstroming van het water raakt de
                                                                           verontreiniging verdund en verdwijnt uiteindelijk
                                                                           (score -).

                                                                           Verontreinigen komen in oppervlaktewater
                                                                           terecht, indien zuivering niet goed functioneert.
Alternatief 2: Indikken                                                    Na signalering via de monitoring wordt de lozing
                            Hergebruik (ca. 75%) schoon zoet water voor
van de waterstroom,                                                        gestopt en is het effect tijdelijk. Vanwege de
                            stoomproductie.
circulaire aanpak                                                          doorstroming van het water raakt de
                                                                           verontreiniging verdund en verdwijnt uiteindelijk
                                                                           (score -).

Alternatief 3:
Waterinjectie in            Geen waterlozing.                              Geen lozing (score niet van toepassing).
Schoonebeek gasveld



10.2.4 Waterinjectie - algemeen
In Alternatief 2 en 3 wordt het productiewater in het aquifer of lege gasveld geïnjecteerd. Waterinjectie in
de diepe ondergrond leidt tot verschillende risico’s. De risico’s zijn te verdelen in drie onderdelen (lekkage
bij putten, aantasting zoutlaag, aardbevingen). Voor ieder onderdeel staat in onderstaande paragrafen
beschreven welke maatregelen de kans dat dit risico optreedt verkleinen en welke maatregelen de
effecten van het risico beperken als het toch optreedt. De maatregelen tegen lekkage uit het reservoir,
nadat het injectiewater eenmaal is opgeslagen, staan beschreven bij de lange termijn risico’s (paragraaf
10.3).

Classificatie risico’s waterinjectie korte termijn
De classificatie van de risico’s is gebaseerd op de volgende overwegingen, waarbij een score van een
enkele min (-) wordt gegeven als een risico niet is uit te sluiten, twee minnen (- -) in het geval er een
kleinschalig effect zal optreden en drie minnen (- - -) indien er een duidelijk effect in de biosfeer optreedt.

Uitgangspunt risico beheersingsprotocollen en documenten
Als wordt overgegaan naar waterinjectie in de omgeving van Schoonebeek dan zal met betrekking tot het
monitorings- en inspectieprogramma een raamwerk aan documenten worden opgesteld die goedkeuring
vereisen van de toezichthouder Staatstoezicht op de Mijnen (Sodm). Deze documenten vormen geen
onderdeel van dit onderzoek, maar zullen worden opgesteld in het kader van de vergunningaanvraag. Het
gaat om de volgende documenten:
▪ Uitwerking Waterinjectie Protocol. Dit document biedt invulling aan SodM’s “Protocol aanvraag
    Injectievergunning” waarin de elementen zijn vastgelegd die dienen te worden beschreven.



17-1-2023                 CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                             BF5299-IB-RP-CE-OOS            73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




▪    Overkoepelende Risico Analyse. Dit document biedt een gestructureerde uitwerking van alle risico’s
     die gepaard gaan met waterinjectie en de maatregelen om deze te voorkomen en/of de consequenties
     van ongewenste gebeurtenissen te beperken.
▪    Seismische Dreigingsanalyse. In dit document wordt het risico op aardbevingen beschreven.
▪    Seismisch Risico Beheersplan. In dit document worden de stappen beschreven die genomen zullen
     worden als er aardbevingen optreden, die omvatten ook het insluiten van het veld als er zwaardere
     aardbevingen optreden (Magnitude groter dan 3,0).
▪    Waterinjectie Management Plan. In dit document worden de monitorings- en inspectieactiviteiten
     vastgelegd en waar deze activiteiten worden gerapporteerd. Op basis hiervan wordt slijtage en falen
     van apparatuur en installaties tijdig opgemerkt en kan waterinjectie worden vergeleken met de
     verwachting waardoor afwijkingen proactief worden opgemerkt.

10.2.5 Waterinjectie – risicobepaling lekkage bij de put
Het risico van lekkage bij putten is uitgebreid onderzocht nadat er lekkage was vastgesteld aan
onderdelen van twee injectieputten in Twente. Door het toepassen van meerdere barrières heeft dit niet
geleid tot lekkage naar de biosfeer, en daarmee geen gevaar voor mens en milieu opgeleverd, zoals ook
SodM heeft bevestigd. Wel toont het aan dat beschadiging op korte of langere termijn een serieus risico
vormt, evenals het nut van het toepassen van meerdere barrières en het belang van het controleren van
de integriteit van de barrières.

Nieuwe putten en bestaande putten
Voor het injecteren van productiewater in alternatief 2 en 3 wordt uitgegaan van nieuwe putten. De nieuwe
injectieputten bestaan uit meerdere cilindrische stalen buizen die met cement zijn verankerd. Hierbinnen
bevindt zich een vervangbare injectiebuis met een corrosiebestendige binnenkant (Glass Re-enforced
Epoxy, GRE)20. In de ruimte tussen de injectiebuis en de putwand bevindt zich een vloeistof, evenals
tussen de verschillende andere stalen buizen. Hierin wordt de druk gemeten, waardoor een eventuele
lekkage gedetecteerd wordt voordat deze in de bodem kan komen. Door deze putconstructie wordt in de
ondiepe ondergrond het grondwater gescheiden van het injectiewater door 3 of 4 metalen buiswanden.

Classificatie
Lekkage injectieputten. Als een injectieput lek is, kan injectiewater uit de put naar de omgeving stromen,
of omgekeerd kan water uit de ondergrond naar de put stromen. Dit geldt niet alleen voor de
injectieputten, maar ook de overige putten in het reservoir (zoals de geabandonneerde putten in het
Schoonebeek gasveld21). Bij een lekkage in de put op grote diepte ontstaat een vergelijkbare situatie als
bij een lekkage uit het reservoir (zie hieronder). Als de putlekkage op geringe diepte plaatsvindt, kan het
injectiewater in de biosfeer terecht komen en vermengen met het zoete of brakke grondwater en
uiteindelijk het oppervlaktewater. Zeker als het grondwater en oppervlaktewater functies hebben als
drinkwater voor mens of natuur, is dat (zeer) onwenselijk.

Als de samenstelling van het productiewater zodanig is dat het, vermengd met oppervlaktewater of
grondwater, gevaar voor de gezondheid oplevert, is de score drievoudig negatief (score - - -). Als dit geen
directe gevaren voor de gezondheid of het milieu oplevert, is de score dubbel negatief
(score - -). Door gerichte monitoring kan een lekkage worden getraceerd en gesaneerd, waardoor een
beperkte hoeveelheid injectiewater uit de put weg kan lekken en weggepompt kan worden. In dat geval
zijn de effecten tijdelijk en herstelbaar. De score is dan enkel negatief (score -).


20
   Het is de verwachting dat door te kiezen voor een kunststof (GRE) bekleding van deze stalen injectiebuis het benodigde
chemicaliën gebruik voor corrosie preventie kan worden geminimaliseerd.
21
   Er zijn aan Nederlandse zijde 10 putten geboord tot in het Schoonebeek Zechstein gasreservoir, en 6 aan Duitse zijde. Andere
putten zijn ondieper geboord ten behoeve van de oliewinning uit het bovengelegen Bentheim reservoir.
17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS           74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




Risico
Het injectiewater wordt via de injectiebuis in het reservoir gebracht. Tijdens de injectie zal er onder in de
put een hogere druk aanwezig zijn dan in het reservoir. Omdat de reservoirdruk door de gaswinning
momenteel aanzienlijk lager is dan de oorspronkelijke reservoirdruk is de benodigde druk in de put in de
beginfase waarschijnlijk lager dan de omgevingsdruk boven het reservoir. Echter, op termijn zal de
reservoir druk oplopen, zodat bij een beschadigde put het injectiewater uit de put naar de omgeving van
de put zou kunnen stromen. Lekkage van injectiewater uit de injectieput wordt gezien als een ongewenste
gebeurtenis. De put kan worden aangetast van binnenuit of van buitenaf. Aantasting van binnenuit kan
ontstaan door de samenstelling van het injectiewater, waardoor aantasting van de put ontstaat. Aantasting
van buitenaf kan ontstaan door andere (graaf) werkzaamheden die de put beschadigen of door
bodembeweging, zoals zoutkruip.

Gevolgen van een lekkage uit de put
Als de lekkage relatief ondiep optreedt, kan injectiewater in de biosfeer terecht komen. Op grotere diepte
is er een risico dat het steenzout (haliet) rondom de put wordt aangetast. Dit laatste wordt beschreven in
paragraaf 10.2.6.

Lekkage (relatief ondiep) naar de biosfeer:
• Injectiewater lekt tijdens de injectie uit de put naar de ondergrond, specifiek naar de biosfeer en
   veroorzaakt daar verontreiniging. In het geval van een ondiepe lekkage komt het injectiewater samen
   met het aanwezige grondwater. Deze verontreiniging van grondwater dient voorkomen te worden. De
   bodemlagen in de biosfeer worden deels benut voor de winning van grondwater, voor drinkwater of
   anderszins zoals beregening van agrarische gronden. Het zoete grondwater bevindt zich in de regio
   Drenthe in de regel tot maximaal 150 tot 200 meter diepte.
   De grond dient gesaneerd te worden, waarbij het weggelekte injectiewater wordt opgepompt, zodat er
   geen of beperkte restanten in de bodem aanwezig blijven. Dit risico heeft vanwege de mogelijk
   gevolgen een score - -.

Risico’s oude putten
In de injectie-reservoirs bevinden zich ook andere putten die niet worden gebruikt voor waterinjectie.
Sommige van deze putten zijn definitief geabandonneerd. Tijdens abandonnering is de definitieve
afsluiting van deze putten getest. SodM ziet hierop toe. De afsluiting van deze putten is gegarandeerd
zolang de druk in het reservoir niet te hoog oploopt. Als de druk door waterinjectie toch te hoog op zou
lopen, dan kan er een risico op lekkage ontstaan. Bij het Schoonebeek gasveld is de druk in de
operationele fase laag. Daarom is dit risico opgenomen bij de lange termijn risico’s (volgende paragraaf).

Preventieve maatregelen
Bij het boren van de put wordt rekening gehouden met veiligheidseisen om lekkage te voorkomen. Tussen
de injectiebuis en de putwand bevinden zich zoals bovenstaande beschreven meerdere metalen
buiswanden; de ruimten hiertussen is gevuld met cement of een vloeistof, waarvan de druk aan het
oppervlak wordt gemeten.

Deze verschillende barrières scheiden het injectiewater van de bodemlagen boven het injectiereservoir.
Bij de waterinjectie wordt anti-corrosie middel en indien nodig zuurstofbinder toegevoegd om te zorgen er
geen aantasting van de stalen put plaatsvindt.

Monitoring
Om de conditie van de putten en het reservoir te monitoren vindt elk jaar een aantal activiteiten plaats
volgens het specifiek voor waterinjectie op te stellen Waterinjectie Management Plan.
17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS     75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>                                                   Projectgerelateerd




•    Regelmatige inspectie van de injectieputten. Deze inspectie is gericht op de kwaliteit van de stalen
     verbuizingen in de put en de kwaliteit van de cementlaag waarmee de verbuizing is vastgezet in het
     gesteente.
•    Alle bovengrondse putafsluiters worden getest en onderhouden.
•    De injectiedruk en volumes worden continu gemonitord op de injectiepompen. Deze zijn uitgerust met
     een druk begrenzing, waardoor de druk niet hoger kan worden dan scheurvormingsdruk in de
     afdichtende lagen. Hierdoor wordt de kans op mogelijke scheurvorming in de onder en bovenliggende
     afdichtende anhydrietlagen sterk gereduceerd. Bovendien wordt ervoor gezorgd dat de gemiddelde
     druk in het reservoir niet boven de oorspronkelijke reservoirdruk uitkomt waarmee het risico op
     lekkage via geabandonneerde putten in het Schoonebeek olieveld wordt geminimaliseerd.
•    Daarmee samenhangend worden ook de drukken van de annulaire ruimten buiten de
     injectieverbuizing (tubing) gemeten, zodat een eventuele lekkage in de put tijdig kan worden
     opgemerkt. Ook wordt jaarlijks het vloeistofniveau in annulaire ruimte tussen binnen- en buitenbuis
     gemeten.
•    Door het vergelijken van periodieke logs wordt geobserveerd of er veranderingen optreden in het
     Haliet achter de casing.
•    Periodiek controle van de binnendiameter van de tubing (injectiebuis) en de casing onder de packer
     (afsluiter). Bij overmatige slijtage, wordt deze vervangen door een nieuwe tubing.
•    In de putten worden metingen uitgevoerd op incidentele basis. Jaarlijks wordt een plan gemaakt
     waarin de noodzakelijke metingen aangegeven staan. Ook de kwaliteit van de cementering wordt met
     behulp van een inspectie getoetst. Daarnaast vinden er metingen plaats die de druk in het reservoir
     meten.

Actie bij ongewenste situatie
In het geval de metingen aantonen dat de putdikte van één van de stalen verbuizingen of de
cementintegriteit onvoldoende is, kunnen putwerkzaamheden uitgevoerd worden om de injectieput te
herstellen. Als de put niet meer voldoet en ook niet gerepareerd kan worden, kan de put permanent
worden afgesloten door deze over verschillende diepte intervallen volledig te vullen met verschillende
cement pluggen. Hierdoor kan geen stroming meer in of buitenlangs de put plaatsvinden. Monitoring zorgt
ervoor dat in geval van een lekkage de waterinjectie direct gestopt wordt, waardoor de hoeveelheid gelekt
water beperkt blijft. Indien de put op voldoende afstand van een kwetsbaar gebied staat, zal de
grondwaterstroming naar een kwetsbare zone beperkt blijven als de lekkage binnen een jaar wordt
gesignaleerd. Een lekkage die de biosfeer bereikt kan met behulp van een nieuwe ondiepe put worden
verwijderd.
Tabel 10-5. Korte termijn lekkage risicoscore bij waterinjectie per alternatief.

Alternatief                 Eigenschappen                                  Risico

Alternatief 1: Volledig
zuiveren tot zoet water     Geen waterinjectie.                            Niet van toepassing.
en vast zout

Alternatief 2: Indikken     Injectie van geconcentreerd zout water met     Waterinjectie kan leiden tot lekkage bij aantasting van de
tot brijn en                opgeloste stoffen in het aquifer of het        putten. Effecten kunnen optreden in de biosfeer (score - - ).
waterinjectie               Schoonebeek gasveld.                           Mitigatie door positionering boringen (score -).

Alternatief 3:                                                             Waterinjectie kan leiden tot lekkage bij aantasting van de
                            Injectie van zout water met opgeloste
Waterinjectie in                                                           putten. Effecten kunnen optreden in de biosfeer (score - -).
                            stoffen in het Schoonebeek gasveld.
Schoonebeek gasveld                                                        Mitigatie door positionering boringen (score -).




17-1-2023                 CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                   BF5299-IB-RP-CE-OOS           76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>                                          Projectgerelateerd




10.2.6 Waterinjectie – risicobepaling zoutoplossing
Tijdens de waterinjectie in de Zechstein gasreservoirs komt het injectiewater in het reservoir, in de
omgeving van zoutlagen, zoals verderop beschreven bij de lange termijn risico’s in paragraaf 10.3.
Classificatie
Aantasting van de zoutlaag boven het reservoir. Als er geen scheidende laag (b.v. Anhydriet) aanwezig is
boven het reservoir, kan mogelijk een deel van het zout oplossen. Er moet dan wel circulatie in het
reservoir kunnen optreden, zodat steeds nieuw onverzadigd water het zout kan oplossen. Vanwege de
lage verticale permeabiliteit in het reservoir is dit onwaarschijnlijk. Als het niet duidelijk is of zoutoplossing
daadwerkelijk tot effecten in de biosfeer zal leiden, maar als de mogelijkheid bestaat geeft het een score
van drievoudig negatief (score - - -). Indien zoutoplossing alleen zeer plaatselijk is, bijvoorbeeld bij een
breukzone en er is weinig waterstroming, zal het effect op korte termijn gering zijn, wat een dubbel
negatieve score geeft (score - -). Als zoutlagen aanwezig zijn, maar er geen contact verwacht wordt, is de
risicoscore enkel negatief, omdat het effect niet geheel is uit te sluiten doordat monitoring effectief niet
mogelijk is (score -).

Risico
Het injectiewater bevat zout, maar is niet verzadigd met zout. Er is een risico dat zout uit de zoutlagen in
het water oplost, waardoor de integriteit van de zoutlagen afneemt. Dit kan optreden daar waar de
waterstroming het sterkst is, nabij de injectieput.

Lekkage (relatief dieper) naar zoutlagen:
• Direct rondom een put zou injectiewater via mogelijke scheurtjes in het cement (als deze van een
   slechte kwaliteit is) rondom de verbuizing naar de onder- of bovenliggende steenzoutlaag (Haliet)
   kunnen stromen. Door krimp en rek van de metalen verbuizing als gevolg van operationele activiteiten
   kan in de loop der tijd een klein scheurtje (micro-annulus) ontstaan achter de casing, waardoor er
   injectiewater (laag zout gehalte) in aanraking kan komen met de haliet. Tijdens injectie wordt het
   injectiewater hierin geperst. Bij een injectie stop zakt het water onder invloed van zwaartekracht weg
   naar lagergelegen delen van het reservoir. Het water draineert dan uit deze ruimte. Omdat het
   onverzadigde injectiewater niet continue rond kan stromen leidt dit mechanisme niet tot grootschalige
   zoutoplossing. Het water raakt snel verzadigd en kan niet nog meer zout oplossen.
• Daarnaast kan het injectiewater ook in contact komen met het zout als er een lek in de ondergrondse
   verbuizing is ontstaan. Ook dit mechanisme leidt niet tot grootschalige zoutoplossing omdat het
   onverzadigde injectiewater niet continue rond kan stromen.
• Slechts een combinatie kan een continu stromingspad opleveren wat mogelijk wel tot aantasting van
   de zoutlaag zou kunnen leiden. Zelfs in het slechts denkbare geval waarin er een lek in de verbuizing
   is, gecombineerd met scheurtjes in het cement, dan zal het water het pad van de minste weerstand
   kiezen: de perforaties. Zolang deze toegankelijk zijn zal nagenoeg al het water via de perforaties
   stromen, waardoor eventuele zoutoplossing beperkt wordt. Zoutoplossing kan zoals beschreven
   slechts beperkt optreden, echter het is lastig vast te stellen en mede door die onzekerheid, wordt
   hiervoor een score van - - aangehouden.

Mogelijke gevolgen
Als er zoutoplossing optreedt tijdens de waterinjectie, zal dit ter plaatse van de put tot instabiliteit kunnen
leiden. Oplossing van zoutlagen op afstand van de injectieput kunnen op termijn leiden tot bodemdaling.
Gezien de geringe mate waarin zoutoplossing kan optreden (zie ook de beschrijving bij 11.2.5) leidt dit tot
eens score van - -.



17-1-2023          CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                          BF5299-IB-RP-CE-OOS       77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>                                                   Projectgerelateerd




Preventieve maatregelen
Selectie van het Schoonebeek gasveld met een lateraal continue anhydriet laag ter bescherming van de
bovenliggende halietlaag. Zoutoplossing bij breukzones kan worden voorkomen door de nieuw te boren
putten, zodanig te positioneren dat ze ver genoeg van breuken af liggen. Hoe verder van de injectieput,
hoe lager de stroomsnelheid van het water, waardoor het risico van zoutoplossing wordt geminimaliseerd.

Monitoring
Monitoring van mogelijke zoutoplossing bij breukzones kan niet direct worden geregistreerd. Indirect is het
mogelijk na te gaan of er zoutoplossing heeft plaatsgevonden door meting van bodemdaling boven het
gasveld. Monitoring van zoutoplossing rondom de injectieput is wel mogelijk en wordt uitgevoerd door
periodieke metingen in de injectieput.

Actie bij ongewenste situatie
In het geval tijdens de waterinjectie een duidelijke indicatie ontstaat van mogelijke zoutoplossing, kan
verdere waterinjectie in overleg met SodM worden aangepast.
Tabel 10-6. Korte termijn zoutoplossing risicoscore bij waterinjectie per alternatief.

Alternatief                Eigenschappen                                      Risico

Alternatief 1: Volledig
zuiveren tot zoet water    Geen waterinjectie.                                Niet van toepassing (score 0).
en vast zout

Alternatief 2a: Indikken   Injectie van geconcentreerd zout water met         Boven en onder de aquifer bevinden zich geen
van de waterstroom,        opgeloste stoffen in de aquifer van het            zoutlagen die in oplossing zouden kunnen gaan
brijninjectie in aquifer   Schoonebeek olieveld.                              (score 0)

Alternatief 2b: Indikken
                           Injectie van geconcentreerd zout water met         Waterinjectie kan leiden tot zoutoplossing nabij de
van de waterstroom,
                           opgeloste stoffen in het Schoonebeek               put en bij een breukzone (score - - ). Mitigatie door
brijninjectie in
                           gasveld.                                           positionering boringen (score -).
Schoonebeek gasveld

Alternatief 3:                                                                Waterinjectie kan leiden tot zoutoplossing nabij de
                           Injectie van zout water met opgeloste stoffen
Waterinjectie in                                                              put en bij een breukzone (score - - ). Mitigatie door
                           in het Schoonebeek gasveld.
Schoonebeek gasveld                                                           positionering boringen (score -).




10.2.7 Waterinjectie – risicobepaling aardbevingen
Zowel gaswinning als waterinjectie zorgen voor drukveranderingen in de ondergrond en kunnen in
potentie tot aardbevingen leiden. Bij injectie van water in een reservoir met veel hogere temperatuur, zal
ook de temperatuur van het gesteente afnemen, wat tot spanningsveranderingen zal leiden. Van nature
zijn er spanningen aanwezig in de diepe ondergrond. Een breukvlak dat onder kritische spanning staat,
kan door een veranderde spanningsbalans een kritisch punt overschrijden, waardoor de gesteentelagen
aan weerszijde van de breuk langs elkaar schuiven. Wanneer dit proces plotseling verloopt kan dit
gevoeld worden als een aardbeving.


Classificatie
Aardbevingen (korte en mogelijk lange termijn) kunnen ontstaan ten gevolge van de injectie van
productiewater. Hierdoor verandert de druk en temperatuur in de diepe ondergrond, waardoor aanwezige
breukzones gereactiveerd kunnen worden. Dit kan leiden dit tot een aardbeving. Als er kans is op
dusdanig krachtige aardbevingen dat er mensen gewond kunnen raken (een veiligheidsrisico) en ernstige
17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                      BF5299-IB-RP-CE-OOS            78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>                                               Projectgerelateerd




schade aan gebouwen optreedt, dan is de score drievoudig negatief (score - - -). Indien aangetoond is dat
het aardbevingsrisico sterk verkleind wordt door alleen injectievelden en putten te gebruiken waar de kans
en magnitude van aardbevingen als gevolg van injectie klein is, dan is er sprake van een dubbel
negatieve score (score - -). Het gaat dan om velden en putten die niet in de buurt van grote breukvlakken
liggen of tijdens de periode van gaswinning aardbevingen hebben gekend. Als het aardbevingsrisico
verder verkleind kan worden door een seismisch monitoringsnetwerk en een injectieprotocol, dan is er
sprake van een enkel negatieve score (score -). In het injectieprotocol staat beschreven welke
maatregelen en acties genomen worden bij een waargenomen trilling.
Deze classificatie geeft een eerste indruk. In het geval van een vergunningaanvraag wordt dit in veel meer
detail uitgewerkt voor de specifieke putten en reservoirs en getoetst door SodM.

Risico
De kans op een geïnduceerde aardbeving als gevolg van waterinjectie hangt primair af of er in de
nabijheid van het injectiepunt natuurlijke breuken aanwezig zijn, die onder kritische spanning staan. De
magnitude van een geïnduceerde aardbeving door mijnbouwactiviteiten is gerelateerd aan de oppervlakte
van een breukvlak dat verschuift. De grote breuklijnen zijn zichtbaar op de seismische beelden van de
ondergrond.

De vele aardbevingen in het zeer grote Groningengasveld zijn het bekendste voorbeeld van bevingen als
gevolg van gaswinning. Ook in kleine gasvelden komen soms aardbevingen voor zoals in Annerveen,
Eleveld, Roswinkel en Emmen. In de 11 jaar van waterinjectie in de Twentevelden zijn geen aardbevingen
gemeten.

Boven de velden Schoonebeek gas, Coevorden en Dalen zijn een aantal aardbevingen als gevolg van de
gaswinning geregistreerd. Gedurende de 25 jaar dat er wordt gemeten boven deze velden zijn er 10
kleine aardbevingen geregistreerd tijdens de gasproductie fase, met een maximale magnitude van
Magnitude 2,2. Er is slechts één aardbeving geregistreerd waarbij een mogelijke associatie met
waterinjectie niet uitgesloten kan worden (maar die ook door gasproductie zou kunnen komen).

In 2021 en 2022 is een studie uitgevoerd naar de seismische risico’s door injectie in het Schoonebeek
gasveld. De hoofdconclusie is dat het seismisch risico lager wordt ingeschat dan tijdens de
gasproductiefase22.

Preventieve maatregelen
Wereldwijd is bij de meeste gevallen, waarin waterinjectie tot een aardbeving heeft geleid, de druk in het
injectiereservoir opgelopen tot boven de oorspronkelijke druk. Er ontstaan dan spanningen in de
ondergrond, die daar eerder niet zijn geweest. Als deze spanningen sterk genoeg zijn kunnen eventueel
aanwezige breukvlakken verschuiven met een beving tot gevolg. In Nederland is het daarom niet
toegestaan om de druk te verhogen tot boven het oorspronkelijke niveau. Dit verlaagt het risico op
aardbevingen aanzienlijk.

Waterinjectie moet vermeden worden in de buurt van actieve breuken. Door gebruik te maken van nieuw
te boren putten kan de afstand tot de zichtbare (grotere) breuken worden meegenomen in de keuze waar
de put in het reservoir wordt geboord. Met behulp van de seismische informatie zijn de breuklijnen in kaart
gebracht. De kans bestaat dat kleinere breuklijnen niet zichtbaar zijn in de seismiek, maar hoe kleiner de
oppervlakte van de breuk, hoe kleiner de mogelijke aardbeving zal zijn.



22
     NAM (2022) seismic threat assessment for schoonebeek-zechstein water injection. NAM rapport EP202204200931
17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                BF5299-IB-RP-CE-OOS       79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>                                                   Projectgerelateerd




Daarnaast is een protocol voor seismische activiteit opgesteld op verzoek van SodM. In dit protocol is
vastgelegd hoe het risico op mogelijke bevingen beheerst wordt. Het beschrijft, hoe wordt voorkomen dat
aardbevingen in de eerste plaats optreden en welke acties genomen worden als zich een trilling voordoet,
inclusief het insluiten van het veld bij grote trillingen (groter dan Magnitude 3,0).

Monitoring
In de regio Zuidoost Drenthe is een seismologisch netwerk geïnstalleerd. Recent zijn er meerdere
versnellingsmeters geplaatst die eventuele trillingen beter kunnen waarnemen. Het waarnemen van ook
de kleinere en niet voelbare bevingen verschaft extra informatie over het bevingsrisico als gevolg van de
waterinjectie. Zo kunnen metingen gekoppeld worden aan het seismisch risicomanagement systeem en
kunnen er passende acties genomen worden.

Acties bij aardbeving
Door het seismologisch netwerk worden trillingen direct gedetecteerd. In het seismisch protocol staat
beschreven dat bij trillingen boven een bepaalde grens de injectie verlaagd of gestopt wordt. Dit verkleint
het seismisch risico met de verwachting dat bevingen als gevolg van waterinjectie niet direct tot één grote
beving leiden, maar geleidelijk in intensiteit toenemen.
Tabel 10-7. Korte termijn risicoscore bij waterinjectie per alternatief.

Alternatief                  Eigenschappen                                   Risico

Alternatief 1: Volledig
zuiveren tot zoet water      Geen waterinjectie.                             Niet van toepassing (score 0).
en vast zout

                                                                              Waterinjectie kan leiden tot aardbevingen. Doordat
Alternatief 2: Indikken                                                       het gebied in het verleden in beperkte mate
van de waterstroom,          Injectie van geconcentreerd zout water met       aardbevingen heeft gekend, is op voorhand niet uit
brijninjectie in aquifer     opgeloste stoffen in de aquifer van het olieveld te sluiten dat er (kleine) bevingen gaan optreden
of Schoonebeek               en het Schoonebeek gasveld.                      (score - -). Mitigatie door positionering boringen
gasveld                                                                       (score -). Mitigatie door positionering boringen
                                                                              (score -).

                                                                             Waterinjectie kan leiden tot aardbevingen. Doordat
                                                                             het gebied in het verleden in beperkte mate
Alternatief 3:                                                               aardbevingen heeft gekend, is op voorhand niet uit
                             Injectie van zout water met opgeloste stoffen
Waterinjectie in                                                             te sluiten dat er (kleine) bevingen gaan optreden
                             in het Schoonebeek gasveld.
Schoonebeek gasveld                                                          (score - -). Dit risico kan uiteindelijk verkleind
                                                                             worden als SodM akkoord geeft op de positionering
                                                                             van de injectieputten. (score -)




10.2.8 Verwerking restproducten
In Alternatief 1 en 2 wordt het productiewater gezuiverd voordat het verder wordt verwerkt. Na de
zuivering wordt het water geloosd op het oppervlaktewater of geïnjecteerd in de diepe ondergrond. Naast
de gezuiverde stroom ontstaan altijd reststromen met de geconcentreerde afvalproducten. Bij Alternatief 3
(waterinjectie Schoonebeek gasveld) zou eventueel een beperkte waterzuivering toegepast kunnen
worden, waarna het water in de ondergrond wordt geïnjecteerd.

Bij waterzuivering ontstaan restproducten. Deze restproducten worden bij voorkeur hergebruikt of
afgebroken. Dit is echter niet mogelijk voor alle restproducten. Een deel van de restproducten moet
opgeslagen worden in de biosfeer. Deze stoffen worden vervoerd naar en opgeslagen in een speciale
17-1-2023                  CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                 BF5299-IB-RP-CE-OOS          80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>                                                   Projectgerelateerd




stortplaats, waar de restproducten ‘voor eeuwig’ geïsoleerd moeten blijven van hun omgeving (mens en
milieu). Transport en opslag van deze reststoffen brengt zowel korte en lange termijn risico’s met zich
mee.
• Transport van de restproducten (korte termijn risico). Als een vrachtwagen of schip met restproducten
     een ongeluk krijgt, kunnen de restproducten op de weg, in het water of in de lucht komen. Vooral bij
     lekkage in het water kan een relatief groot gebied vervuild raken. Afhankelijk van de aard van de
     vervoerde reststoffen worden er standaard eisen gesteld aan het vervoer om deze risico’s te
     beperken. In geval van een ongeluk wordt het vervuilde gebied direct gesaneerd, waardoor de
     effecten tijdelijk van aard zijn en herstelbaar. Bij Alternatief 3 is geen zuivering, of een zuivering met
     dusdanig weinig restproducten dat de risico’s tijdens transport nihil worden geacht (score 0). De
     hoeveelheid reststoffen bij Alternatief 1 en 2 is groter. Dit transport brengt een relatief klein risico met
     zich mee, maar kan buiten de mijnbouwlocatie optreden. Het risico tijdens transport krijgt daarom een
     enkel negatieve score (score -). Een gericht risico-verkeersplan zal bij Alternatief 1 van extra groot
     belang zijn om deze transportrisico’s voldoende af te dekken.
• Lekkage van restproducten uit de opslag in het milieu (voornamelijk lange termijn risico).
     Restproducten zonder een hergebruikfunctie en die niet afgebroken kunnen worden, blijven voor
     lange tijd of zelf permanent opgeslagen in de biosfeer. Afhankelijk van de aard van de stoffen zijn er
     verschillende wettelijke eisen aan de opslag om te voorkomen dat de stoffen in het milieu terecht
     kunnen komen. Dit kan plaatsvinden door verwaaiing of lekkage naar de bodem en grondwater.
     Vanwege deze eisen zijn op de korte termijn de risico’s op lekkage dusdanig klein dat hier een
     neutrale score aan wordt toegekend (score 0). De effecten blijven binnen de inrichting van de
     opslaglocatie, worden gemonitord en zijn herstelbaar. Op de (zeer) lange termijn kunnen deze
     opslaglocaties echter degraderen waarbij de stoffen uiteindelijk in het milieu terecht komen. Dit risico
     is opgenomen in het volgende hoofdstuk over lange termijn risico’s.

De risicoscore bij de verwerking van de reststoffen wordt per alternatief samengevat in onderstaande
tabel.
Tabel 10-8. Korte termijn risicoscore bij verwerking reststoffen per alternatief.

Alternatief                Eigenschappen                                            Risico

                                                                                    Het risico van lekkage uit de opslag op korte
                                                                                    termijn wordt als nihil beschouwd. De effecten
                                                                                    zijn tijdelijk, binnen de inrichting en herstelbaar
                                                                                    (score 0). Vanwege de grote hoeveelheid
Alternatief 1: Volledig
                           Transport van 75 ton zout per dag voor                   transportbewegingen van de restproducten is de
zuiveren tot zoet water
                           hergebruik of permanente opslag.                         kans op een ongeluk relatief groot. Daarbij
en vast zout
                                                                                    kunnen restproducten lokale verontreiniging
                                                                                    buiten de mijnbouwlocatie veroorzaken. Met een
                                                                                    gericht verkeersplan zijn deze risico’s te
                                                                                    beperken (score - ).

Alternatief 2: Indikken                                                             Het risico van lekkage uit de opslag op korte
van de waterstroom,                                                                 termijn wordt als nihil beschouwd. De effecten
                           Transport van reststoffen voor hergebruik,
circulaire aanpak,                                                                  zijn tijdelijk, binnen de mijnbouwlocatie en
                           verwerking of permanente opslag. Circa de helft
brijninjectie in aquifer                                                            herstelbaar (score 0). Transport van de
                           van de reststoffen wordt hergebruikt.
olieveld of                                                                         reststoffen is dermate weinig, dat risico’s nihil
Schoonebeek gasveld                                                                 worden geacht (score 0).

Alternatief 3:
                           Bij dit alternatief is geen sprake van
Waterinjectie in                                                                    Geen reststoffen. Effecten zijn nihil (score 0).
                           waterzuivering.
Schoonebeek gasveld


17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                          BF5299-IB-RP-CE-OOS             81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>                                                  Projectgerelateerd




Toelichting risico bij transport van totale hoeveelheid zout bij Alternatief 1
De score van een min voor het risico bij transport van zout met behulp van vrachtwagens is op
bovenstaande gebaseerd. De score geeft aan dat het van belang is bij een detailuitwerking hier aandacht
aan te besteden door alternatieve afvoermogelijkheden uit te werken of een zodanige locatie en route te
kiezen dat de kans op ongelukken geminimaliseerd wordt.

10.2.9 Totaaloverzicht risico’s korte termijn
Tabel 10-9 vat de score op korte termijn risico’s per alternatief en per stap in het verwerkingsproces
samen. Dit leidt tot een totaalscore per alternatief, gebaseerd op de maximale score die optreedt binnen
dat alternatief.
Tabel 10-9. Samenvatting risico’s korte termijn per alternatief.

                                                                                 Alternatief 2b:
                            Alternatief 1: Volledig     Alternatief 2a: Indikken Indikken van de       Alternatief 3:
Risico korte termijn        zuiveren tot zoet water     van de waterstroom,      waterstroom,          Waterinjectie in
                            en vast zout.               brijninjectie in aquifer brijninjectie in      Schoonebeek gasveld
                                                                                 Schoonebeek gasveld

Waterzuivering                           -                            -                   -                        0

Watertransport                          0                             -                   -                        -

Waterlozing                              -                            -                   -                     N.v.t.

Waterinjectie                         N.v.t.                        - - (-)            - - (-)                   - - (-)

Restproducten                            -                            0                  0                         0

Totaal                                   -                         - - (-)             - - (-)                  - - (-)


Uit de tabel blijkt dat bij de volledige zuivering tot vast zout het korte termijn risico een enkele min is. Voor
alle andere alternatieven is er een dubbele min korte termijn risico. Dit betreft het risico van
zoutoplossingen (bij Alternatief 2b en 3) en risico’s bij de put en bij aardbevingen bij verschillende vormen
van waterinjectie. Voor beide risico’s geldt dat de positionering van de nieuw te boren putten er toe kan
leiden dat het risico verminder wordt (score -). Wat betreft de risico’s op korte termijn worden op basis van
deze score geen alternatieven uitgesloten.

10.3        Toetsing risico’s lange termijn
De risico’s op lange termijn hebben betrekking op de periode nadat de activiteiten zijn afgerond. Het is
onwenselijk als volgende generaties rekening moeten houden met beperkingen veroorzaakt door de
uitvoering van de voorgestelde alternatieven.

Doordat de installaties en transportleidingen worden verwijderd, treden hier op lange termijn geen risico’s
op. Dit is wel mogelijk ter plaatse het eventueel opgeslagen restzout (Alternatief 1) en ter plaatse van het
opgeslagen injectiewater in de diepe ondergrond (Alternatief 2 en 3).




17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                               BF5299-IB-RP-CE-OOS          82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>                                                  Projectgerelateerd




Tabel 10-10. Overzicht classificatie risico lange termijn

Classificatie    Omschrijving / gevolgen

                 De kans op een gebeurtenis met negatieve gevolgen is nihil op een maatschappelijk relevante tijdschaal (binnen
0
                 100 jaar)

                 De kans op een gebeurtenis met negatieve gevolgen is niet uit te sluiten op een maatschappelijk relevante
-
                 tijdschaal. Er worden maatregelen genomen om deze kans te minimaliseren

                 De kans op een gebeurtenis met negatieve gevolgen is redelijkerwijs aanwezig op een maatschappelijk relevante
--
                 tijdschaal. Alleen met expliciete voorzorgmaatregelen is het risico verantwoord

                 Zonder aanpassing is de kans op de gebeurtenis met negatieve gevolgen zo groot op een maatschappelijk
---
                 relevante tijdschaal, dat uitvoering niet verantwoord is


Classificatie risico’s lange termijn
De risico’s zijn ingedeeld aan de hand van de onderstaande risicoclassificatie. De classificatie geeft een
indicatie van de omvang van de risico’s. Een belangrijk verschil met de korte termijn risico’s is dat deze
risico’s op een veel grotere tijdschaal spelen. Waar het bij de korte termijn risico’s niet relevant is of de
calamiteit optreedt na 1 of 10 jaar, maakt het bij de lange termijn risico’s wel uit. Bij lange termijn wordt
gekeken naar een periode van meerdere decennia tot meer dan 100 jaar. Hoe verder in de toekomst, hoe
meer andere onzekerheden ook toenemen, waardoor dit specifieke risico in relevantie afneemt. Daarom is
er een andere risicoclassificatie voor de korte en de lange termijn risico’s. Het is een absolute classificatie
van risico’s, waarbij ieder risico negatief is of nihil.

10.3.1 Waterinjectie: opslag water in de ondergrond
In Alternatief 2 en 3 wordt injectiewater opgeslagen in de aquifer van het olieveld of in het Schoonebeek
gasveld. Hier dient het water voor de (zeer) lange termijn te blijven en niet uit de diepe ondergrond naar
de biosfeer te kunnen lekken. Bij de risico-inventarisatie is het van belang onderscheid te maken tussen
het gedrag van vloeistoffen en gassen. Na waterinjectie zal het water onder in het reservoir terecht
komen, terwijl het nog resterende aardgas zich geleidelijk aan boven in het reservoir zal ophopen.

Maatregelen bij waterinjectie om risico’ te beperken
De ondergrondse gasreservoirs, die bestaan uit een poreus gesteentepakket met daarbovenop
afsluitende lagen, zijn geologisch gezien stabiel. Gedurende miljoenen jaren heeft het gas zich onder de
afsluitende laag verzameld en is zo miljoenen jaren in een natuurlijk evenwicht onder hoge druk bewaard
gebleven. De aanwezigheid van het aardgas is bewijs dat stoffen niet uit het reservoir konden
ontsnappen.

Als gevolg van de gaswinning is in het reservoir de druk verlaagd ten opzichte van de oorspronkelijke
evenwichtsdruk. Dit kan leiden tot bodemdaling en zelfs aardbevingen. Door het opnieuw vullen van het
reservoir met injectiewater wordt de drukdaling door de gasproductie in zekere mate gecompenseerd. In
Nederland geldt de regel dat de gemiddelde reservoirdruk door waterinjectie niet hoger mag worden dan
de oorspronkelijke reservoirdruk. Zo wordt voorkomen dat er ondergrondse spanningen ontstaan die voor
de gaswinning niet aanwezig waren. Lokaal mag de druk bij de injectieput wel tijdelijk hoger zijn, maar ook
niet zodanig hoog worden dat afsluitende lagen kunnen worden beschadigd. Deze processen worden
beheerst met het Waterinjectie Management Plan.




17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                  BF5299-IB-RP-CE-OOS          83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




Bodembeweging vooral op korte termijn een risico
Drukverandering als gevolg van de waterinjectie kan bodemtrillingen veroorzaken. Dit is voornamelijk een
korte termijn risico, en is beschreven in paragraaf 10.2.4. In theorie kunnen langzame chemische
processen in de diepe ondergrond ook de drukbalans in de diepe ondergrond verstoren. Calsiet
afzettingen in een natuurlijk breukvlak zouden bijvoorbeeld kunnen oplossen, waardoor de
wrijvingsweerstand in de breuk afneemt en deze kan verschuiven. Zo kunnen ook nog na de waterinjectie
bodemtrillingen ontstaan. Dit wordt echter als een zeer beperkt risico beschouwd en is daarom alleen bij
de korte termijn risico’s beschreven.

De volgende lange termijn gebeurtenissen worden onderstaand nader beschreven:
• Lekkage uit de diepe ondergrond door of langs de afgesloten putten;
• Lekkage uit het reservoir via breuken;
• Aantasting bovenliggende steenzoutlaag door zoutoplossing.


10.3.2 Lekkage via afgesloten putten
De put doorboort de afsluitende laag, zodat de productie van olie of gas mogelijk werd. De doorvoering
van de put door de afsluitende laag vormt over het algemeen het zwakste punt in het opslagreservoir.

Risico
Na gebruik wordt de injectieput afgesloten. Door corrosie over honderden of duizenden jaren kan de
stalen put of de cementpluggen degraderen waardoor potentiële lekkagepaden ontstaan. Bij zowel
bestaande als nieuw geboorde putten moet rekening worden gehouden met de situatie dat na de
waterinjectie het reservoir op een hogere druk wordt afgesloten, dan in de situatie na alleen de
gaswinning of oliewinning. Vanwege deze hogere druk moet de afgesloten put beter bestand zijn tegen
eventuele lekkage van gassen.

In het Schoonebeek gasveld zijn meerdere putten aanwezig. Dus niet alleen de injectieput zelf, maar ook
de overige putten vormen een potentieel lekkage pad waarlangs (gas)lekkage kan ontstaan. Het is dus
van belang dat deze andere putten ook goed afgesloten zijn.

De cementering langs de buitenzijde van de put en de cementpluggen vormen normaal een
ondoordringbare barrière. Lekkage kan echter ontstaan als gevolg van corrosie of slechte plaatsing van
het cement. Stoffen kunnen via deze lekkagepaden naar andere formaties in de ondergrond stromen die
normaal van elkaar gescheiden zijn. De doorvoering van de put fungeert dan als pad waarlangs verticale
migratie van stoffen in de diepe ondergrond mogelijk wordt.
▪ Het geïnjecteerde water kan niet vanzelf omhoog stromen. Water bevindt zich tussen de poriën van
    het gesteente en zal alleen stromen naar een gebied met een lagere hydrostatische druk. Omdat het
    reservoir beneden zijn oorspronkelijke druk wordt afgesloten, heerst er een lichte onderdruk ten
    opzichte van zijn omgeving. Als de afsluitende laag boven het reservoir om een bepaalde reden toch
    niet meer geheel afsluit, dan zal in theorie juist water uit bovenliggende lagen het reservoir instromen.
    Het geïnjecteerde productiewater zal dus niet omhoog kunnen stromen naar de grondwater voerende
    lagen waaruit drinkwater wordt gewonnen.
▪ Omdat gassen lichter zijn dan water, kunnen gassen zoals methaan die nog in het ‘lege’ gasreservoir
    aanwezig zijn omhoog borrelen via lekkagepaden langs de put. Zo kunnen gassen ondiepe
    bodemlagen bereiken en uiteindelijk zelfs in de atmosfeer terecht komen. In watervoerende pakketten
    met drinkwater in Nederland komt een kleine hoeveelheid gassen voor, zoals methaan. Deze gassen
    zijn via een natuurlijk proces in het water gekomen. Dit is niet schadelijk voor de omgeving. Echter is

17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS      84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




     methaan wel een sterk broeikasgas, dat bijdraagt aan de klimaatverandering. Methaanlekkage uit de
     afgesloten put is daarom ongewenst.

In de diepe ondergrond zijn echter verschillende ondoordringbare lagen aanwezig die de opwaartse
gasstroom tegengehouden (zoals zout of kleisteen lagen). De bovenliggende zoutlagen hebben een zelf-
herstellend vermogen doordat zout zich onder hoge druk gedraagt als een dikke vloeistof (zout stroomt
langzaam in de richting van eventuele holtes, zogenaamde ‘zoutkruip’). Daarom is het risico op lekkage
van gassen na correcte abandonnering klein. Maar dat geabandonneerde putten na honderden of zelfs
vele duizenden jaren geen lekkage vertonen is niet geheel uit te sluiten.

Selectie van de putten
Gezien de bovenstaande risicobeschrijving, dienen de putten in het gasveld te voldoen aan een goede
putintegriteit, waarbij de putwand voldoende dikte heeft en de cementering in orde is. Voor het gasveld
Schoonebeek Gas is een uitgebreide putselectie uitgevoerd. Voor herinjectie in het gasveld zullen nieuwe
putten worden geboord, die voldoen aan de gestelde eisen.

Preventieve maatregelen en monitoring
Door op de juiste wijze en volgens de beste standaarden een put af te sluiten wordt het risico op lekkage
van gassen sterk beperkt. In Nederland ziet SodM erop toe dat de put correct afgesloten wordt. Dit geldt
ook voor andere eventueel aanwezige gasputten in het reservoir die niet voor waterinjectie zijn gebruikt.
De put wordt definitief afgesloten met meerdere cementpluggen van meer dan 100 meter en daartussen
zit niet-corrosieve vloeistof. Boven kwetsbare secties wordt de put ook nog lateraal uitgeboord zodat een
holle ruimte ontstaat. Deze gehele ruimte wordt vervolgens gevuld met cement zodat er geen verticale
migratie tussen formaties onder en boven de put mogelijk is (een zogenaamde pancake plug als
preventieve maatregel). Daarnaast wordt de put circa 3 meter onder het maaiveld afgeknipt en
dichtgelast. De bovengrondse locatie wordt verwijderd en teruggebracht naar de oorspronkelijke staat.

Acties in geval van lekkage van gassen
Zodra een lekkage wordt geconstateerd, kan de put worden hersteld om de gasstroom te stoppen. Of op
de zeer lange termijn (ruim 100 jaar) herstelwerkzaamheden aan de put nog mogelijk zijn is echter
onzeker. Ook is dan misschien niet meer bekend wat de oorzaak van de lekkage is, omdat de kennis over
de gasput verloren kan zijn gegaan. Het reservoir wordt als gevolg van de injectie op hogere druk
afgesloten dan na beëindiging van de gaswinning. Hierdoor neemt als gevolg van de waterinjectie het
risico op lekkage van gassen mogelijk toe.

 Uit bovenstaande blijkt dat er op lange termijn vrijwel geen risico is dat het injectiewater omhoogkomt in
 de biosfeer. De kans dat resterend methaan uit het Schoonebeek gasveld alsnog omhoog migreert is
 niet uit te sluiten. Dit risico is aanwezig in de situatie dat er geen waterinjectie plaatsvindt, maar wordt
 verhoogd doordat bij waterinjectie de reservoirdruk zal toenemen.

 Omdat de lekkage van gassen zoals methaan bijdraagt aan het broeikaseffect, krijgt dit risico voor
 Alternatief 2 en 3 een enkel negatieve beoordeling (score -).

10.3.3 Lekkage uit reservoir
Het injectiewater wordt opgeslagen in de aquifer van het olieveld of in het gasveld Schoonebeek. Deze
reservoirs zijn afgesloten door een ondoordringbare laag. De uiteindelijke waterdruk is lager dan de
poriëndruk in het omliggende gesteente. Er is dus een naar binnen gekeerde drukcomponent. Hierdoor is
de kans zeer gering dat het water uit het reservoir stroomt.

17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                        BF5299-IB-RP-CE-OOS      85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




Risico’s
Als er breuken vanuit het reservoir door de afsluitende laag heen lopen kunnen deze (gaan) fungeren als
een migratiepad. Omdat de olie of het aardgas niet heeft kunnen ontsnappen is het in eerste instantie
zeker dat de breuken niet doorlatend zijn en er geen gassen of vloeistoffen doorheen kunnen stromen.
Vanwege de gaswinning en daarna de waterinjectie treden er echter spanningsveranderingen op in het
reservoir. Hierdoor kunnen breuken verschuiven of niet meer geheel afsluiten. Breuken kunnen ook
gevuld zijn met bijvoorbeeld steenzout of kalksteen. Als dit oplost kan ook een lekkagepad ontstaan.
Hierdoor kan het water uit het reservoir in contact komen met het vergelijkbare zoute water uit de
bovenliggende lagen. Vanwege de naar binnen gekeerde drukgradiënt zal water juist het reservoir in
stromen.

Mocht het geïnjecteerde water toch buiten het reservoir kunnen komen, dan bevindt het zich nog steeds
op grote diepte, samen met ander zout formatiewater. Het water wordt dan onderdeel van dat lokale diepe
watersysteem. Op deze diepten bevat het watersysteem zout water en er is weinig tot geen sprake van
watertransport. Gezien de omgevingsdruk zal het productiewater zich gedragen zoals het overige
aanwezige water, met vergelijkbare samenstelling. Dit water zal het zoete grondwater niet bereiken,
anders zou dit ook gelden voor het overige zoute water. Wegens de afwezigheid van zout water aan het
oppervlak is dit niet het geval.

Chemische veranderingen kunnen het reservoir in theorie aantasten. Omdat het injectiewater uit
vergelijkbare formaties in de diepe ondergrond komt is het van vergelijkbare chemische samenstelling.
Reservoir-eigen (compatibele) stoffen in het injectiewater zullen normaal gesproken geen problemen
veroorzaken met betrekking tot de integriteit van het reservoir. Wel zal altijd preventief geverifieerd
moeten worden of er bijvoorbeeld geen geochemische reacties zoals zwelling van kleien of afzetting van
zouten plaats kan vinden, waardoor de productiewaterinjectie kan worden belemmerd. Zoutoplossing
wordt als aparte categorie besproken.

De stoffen die nodig zijn om bijvoorbeeld bacteriëngroei te remmen of corrosie te beperken, beïnvloeden
de integriteit van het reservoir niet. Desondanks wordt het gebruik van chemicaliën (niet bodem-eigen
stoffen) bij de waterinjectie zoveel mogelijk beperkt. Deze chemicaliën blijven door de goede afsluitende
lagen opgesloten in het reservoir.

Preventieve maatregelen en monitoring
Er is een aantal aspecten van het reservoir waarmee rekening gehouden moet worden om te verzekeren
dat het injectiewater permanent opgeslagen blijft in het reservoir. Dit zijn:
▪ Reservoirdruk;
▪ Opslagvolume;
▪ Aanwezigheid van breuken door de afsluitende laag heen;
▪ Zoutoplossing (apart in volgende paragraaf 10.3.4).


Reservoirdruk
Vanwege het gewicht van de bovenliggende gesteentelaag is de druk in de diepe ondergrond hoog. De
afsluitende laag heeft bewezen het aardgas miljoenen jaren vast te kunnen houden bij deze
oorspronkelijke druk. Door de gaswinning is de druk in het ‘lege’ gasveld lager geworden. Zolang tijdens
de waterinjectie de oorspronkelijke druk niet overschreden wordt, kan men aannemen dat het
injectiewater of resterende gassen niet kunnen ontsnappen uit het reservoir.




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                      BF5299-IB-RP-CE-OOS    86
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




Opslagvolume
Het reservoir wordt niet verder gevuld dan tot het niveau waar het aardgas zich heeft geaccumuleerd. Als
de druk namelijk hoger oploopt kan het injectiewater in sommige gevallen langs de zijkant van het
reservoir stromen.

Breuken
Doorlatende breuken kunnen fungeren als migratiepad door de afsluitende laag. Zoutlagen vormen de
ideale afsluiting van reservoirs omdat deze zich plastisch gedragen. Eventueel ontstane breuken sluiten
zich weer in de zoutlaag. Klei(steen)lagen vertonen deze zelfhelende eigenschappen minder.

 Hoewel niet uit te sluiten, is de kans op lekkage van water uit het reservoir gering en als het optreedt,
 zal het water mengen met vergelijkbaar water in de diepe ondergrond. Deze diepe watersystemen zijn
 stabiel en het is daarom zeer onwaarschijnlijk tot niet mogelijk dat het water vervolgens naar hoger
 gelegen bodemlagen in de biosfeer zal migreren op een maatschappelijk relevante tijdschaal.
 Dit risico krijgt geen negatieve beoordeling (score 0).

10.3.4 Zoutoplossing
In Alternatief 2b en Alternatief 3 wordt het injectiewater opgeslagen in het Schoonebeek gasveld, in de
Zechstein 2 carbonaat formatie. Boven deze formatie bevindt zich een afschermende anhydriet laag.
Daarboven komt een dik pakket steenzout (haliet) voor, met daar boven het overliggende Trias Hoofd-
Kleisteen Laagpakket van meer dan 200 m dik. Het injectiewater is relatief zout water, maar het is nog
lang niet verzadigd met zout. Water verzadigd met zout bevat 356 g NaCl per liter bij een temperatuur van
0°C. Het injectiewater bevat 28,3 gram per liter opgeloste zouten. Indien het injectiewater in contact komt
met het steenzout, kan een deel van het steenzout oplossen in het injectiewater. Dit is een ongewenste
situatie. Bij Alternatief 2a met opslag in de aquifer van het olieveld speelt dit risico niet, omdat de
zoutlagen veel dieper liggen dan de aquifer.

Als dit toch gebeurt, raakt het injectiewater met zout verzadigd en stopt de oplossing alsnog. Indien er
stroming ontstaat in het reservoir, zal het zout verzadigde injectiewater worden vervangen door nog niet
verzadigde injectiewater, waardoor het proces van zoutoplossing verder kan gaan. Tijdens water de
waterinjectie treedt vooral nabij de injectieputten waterstroming op. Op de lange termijn kan waterstroming
ontstaan, omdat water dat het zout oplost zwaarder wordt dan het overige water. Hierdoor zakt het in het
reservoir naar beneden en wordt het vervangen door niet verzadigd water. Zo kan in theorie een convectie
cel binnen het reservoir ontstaan, waardoor steeds onverzadigd water naar de zoutlaag getransporteerd
wordt.

Bij een direct contact tussen injectiewater in het gasreservoir en steenzout kan zodoende zoutoplossing
optreden. De mate waarin dit wordt voortgezet is afhankelijk van de stroming in het reservoir. Dit kan
optreden nabij een injectieput en daar waar verticale stroming in een reservoir mogelijk is. Op termijn zal
het resterende aardgas in het reservoir migreren naar de bovenzijde van het gasveld en zodoende een
laag vormen tussen het steenzout en het geïnjecteerde water.

NAM heeft meerdere onderzoeken uitgevoerd naar mogelijk oplossing van steenzout en de effecten
daarvan. (Halite dissolution modeling, 2016). Uit de modelstudies bleek daarom dat deze risico’s nihil zijn
bij de juiste reservoir keuze. Uit een tweede studie (Subsidence caused by Halite dissolution due to water
injection into depleted Carbonate gas reservoirs encased in Halite) is gebleken dat in het geval dat op
termijn het injectiewater door zoutoplossing toch volledig zoutverzadigd zou worden, dit tot een bepaalde
mate van regionale bodemdaling zou kunnen leiden, wat naar verwachting geen schade of milieurisico’s
tot gevolg zal hebben.
17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS     87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




De aanwezigheid van ondoorlaatbare en onoplosbare anhydriet- en kleilagen vormt een natuurlijke
barrière tussen het injectiewater en het steenzout, wat daardoor niet in oplossing kan gaan. Het
Schoonebeek gasveld is voorzien van een anhydrietlaag. In het gasveld is echter een breukzone
aanwezig waar direct contact is tussen het reservoir en het steenzout. De injectieputten dienen op
voldoende afstand van deze breukzone geplaatst te worden.

 Zoutoplossing is een ongewenste gebeurtenis die kan optreden waar het injectiewater in het
 Schoonebeek gasveld in direct contact staat met steenzout, ter plaatse van de breukzone. Hier zal
 zoutoplossing optreden, wat een negatieve score voor Alternatief 2b en 3 oplevert (score - -).
 Door de injectieputten op afstand te plaatsen van de breukzone, zal de toestroom van onverzadigd
 injectiewater worden geminimaliseerd. De lange termijn risico’s van zoutoplossing zoals bodemdaling
 kunnen daarmee geminimaliseerd worden. Met deze mitigerende maatregel is er een enkel negatieve
 score (score -).



10.3.5 Verwerking restproducten: opslag in stortplaatsen aan maaiveld
In Alternatief 1 en 2 is sprake van waterzuivering. Bij waterzuivering ontstaan restproducten. De meeste
restproducten kunnen verwerkt worden door afvalverwerkers, zoals dit ook gebeurt bij andere
waterzuiveraars in Nederland. De restproducten worden dan verbrand of hergebruikt. Dit levert geen
lange termijn risico’s op (score 0).

Bij Alternatief 1 Vaste zoutproducten, worden zodanig grote hoeveelheden zout geproduceerd, dat dit niet
naar gewone verwerkers afgevoerd kan worden. Mogelijk kan dit zout direct hergebruikt worden, maar de
kans is groot dat het langdurig of permanent opgeslagen moet worden in een speciale stortplaats. De
opslag van dit zout in de biosfeer geeft daarom een langdurige belasting van de omgeving. Op de lange
termijn bestaat het risico dat deze stortplaatsen degraderen en er reststoffen vanuit de stortplaatsen in de
bodem kunnen infiltreren en zo tot milieuschade leiden. De kans dat dit gebeurt wordt op de (zeer) lange
termijn als redelijk groot beschouwd. Alleen met expliciete voorzorgmaatregelen en een lange termijn
beheerbeleid van de stortplaats is dit risico te verantwoorden.

 Bovengrondse zoutopslag leidt ertoe dat op termijn de kans op lekkage van zout in het milieu
 aanzienlijk is. Dit is een ongewenste gebeurtenis, wat een negatieve score voor Alternatief 1 oplevert
 (score - -).
 Door zoutopslag in de ondergrond op te slaan, bijvoorbeeld in mijnen, kan dit risico worden vermeden.
 Het is echter op voorhand niet duidelijk of deze oplossing beschikbaar is. Met deze mitigerende
 maatregel is er een enkel negatieve score (score -).




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS     88
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>                                                 Projectgerelateerd




10.3.6 Overzicht risico’s lange termijn
De onderstaande tabel vat de score per alternatief en lange termijn risico samen. Dit leidt tot een
totaalscore per alternatief, gebaseerd op de maximale score die optreedt binnen dat alternatief.
Tabel 10-11. Samenvatting risico’s lange termijn per alternatief.

                                                                                Alternatief 2b:
                            Alternatief 1: Volledig    Alternatief 2a: Indikken Indikken van de       Alternatief 3:
Risico lange termijn        zuiveren tot zoet water    van de waterstroom,      waterstroom,          Waterinjectie in
                            en vast zout.              brijninjectie in aquifer brijninjectie in      Schoonebeek gasveld
                                                                                Schoonebeek gasveld

Lekkage putten                        N.v.t.                        -                    -                      -

Lekkage reservoir                     N.v.t.                        0                   0                      0

Zoutoplossing                         N.v.t.                        0                 - - (-)                - - (-)

Restproducten                         - - (-)                       0                   0                      0

Totaal                                - - (-)                       -                 - - (-)                - - (-)



Het lange termijn risico op lekkage van gassen uit de put kan tot een negatief effect leiden. De kans dat
deze risico’s zich voordoen op een maatschappelijk relevante tijdschaal is echter klein, indien de
voorzorgsmaatregelen worden toegepast. Daarmee krijgen deze risico’s een enkel negatieve beoordeling
(score -).

De lange termijn risico’s op lekkage uit het reservoir worden als nihil beschouwd, vanwege de strenge
selectie van de opslagreservoirs en voorzorgsmaatregelen bij injectie. Daarom krijgt dit risico een neutrale
beoordeling (score 0).

Het lange termijn risico ten gevolge van zoutoplossing wordt bij waterinjectie in het Schoonebeek gasveld
als negatief beoordeeld vanwege het mogelijke directe contact met het steenzout (score - -). Indien
mitigerende maatregelen worden toegepast, door de nieuwe putten op voldoende afstand van de
breukzone te plaatsen, ontstaat een lagere score, mede doordat het effect van bodemdaling beperkt zal
blijven (score -).

Uit de tabel blijkt dat bij de volledige zuivering tot vast zout en lozing van schoon water het lange termijn
risico dubbel negatief is (score - -), vanwege de grote opslag van de restproducten. Met mitigerende
maatregelen van ondergrondse opslag is dit te beperken (score -).

 Wat betreft de lange termijn risico’s worden op basis van deze scores geen alternatieven uitgesloten.




17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                              BF5299-IB-RP-CE-OOS       89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>                                       Projectgerelateerd




11          Kosten
Onderstaand is een indicatie van de kosten per alternatief weergegeven. Bij meer gedetailleerde
uitwerking zal een begroting met grotere betrouwbaarheid mogelijk zijn. In de huidige situatie is uitgegaan
van robuuste oplossingen, waarbij mogelijke kostenbesparingen bij optimalisatie zijn gemeld. Het huidige
kostenniveau is als maatgevend gebruikt, voor een komende productieperiode van 10 jaar.

Doel van het kostenoverzicht is een indruk te krijgen van de absolute kosten die bij de verschillende
keuzes horen. Daarnaast maakt het kostenoverzicht de verschillen tussen verschillende alternatieven
duidelijk. Daarmee kan worden gekomen tot een afweging van kosten ten opzichte van risico of
milieueffect.

11.1        Methodiek om kosten en baten te bepalen
Investeringskosten en operationele kosten
Voor het vaststellen van de kosten voor de verschillende waterzuiveringsopties heeft Royal
HaskoningDHV gebruik gemaakt van beschikbare kostenmodellen. Dit heeft betrekking op zowel de
investeringskosten als de operationele kosten. Royal HaskoningDHV heeft hiervoor gebruik gemaakt van
beschikbare kostenmodellen uit de Nederlandse waterindustrie, gebaseerd op eerder uitgevoerde
projecten. Voor specifieke onderdelen zoals de MVR en kristallisatie unit zijn prijzen bij internationaal
werkende leveranciers van dergelijke installaties opgevraagd.

De investeringskosten en operationele kosten voor het watertransport en de waterinjectie zijn intern door
NAM bepaald, op basis van eerdere door NAM uitgevoerde projecten. Het zijn relatief grove inschattingen,
die in de praktijk nog aanzienlijk af kunnen wijken. Echter, het is de verwachting dat de orde grootte wel
juist is en dat de onderlinge verschillen daadwerkelijk zullen optreden.

Voor de operationele kosten geldt dat de gehele periode van 2022 tot circa 2050 naar verwachting circa
28 jaar zal duren. Als indicatie van de kosten is nu rekening gehouden met een periode van 10 jaar. Dit is
een benadering van de netto-contante-waarde methode, waarbij de huidige kosten en toekomstige kosten
kunnen worden vergeleken.

Voor de alternatieven bestaan de aanlegkosten uit het ontwikkelen en realiseren van een waterzuivering,
het realiseren van een leidingtracé en het aanleggen van watertransportleidingen, het realiseren van
lozingspunten en daar waar waterinjectie wordt voortgezet in andere velden, het aanpassen van de
benodigde locaties en boren van nieuwe putten.

Baten
Naast kosten zijn er voor de oliewinning Schoonebeek baten in de vorm van de oliewinning. Deze worden
voor alle alternatieven gelijkgesteld, ervan uitgaande dat hetzelfde volume olie winbaar is. Doordat deze
baten niet onderscheidend zijn, heeft dit geen invloed op de afweging tussen alternatieven.

De geraamde kosten in relatie tot eerdere ramingen
De kostenraming is op hoofdlijnen uitgevoerd, wat inhoudt dat de meest kostbare aspecten geraamd zijn,
nog zonder engineering van alle onderdelen. Dat houdt in dat er onzekerheid bij de onderdelen van de
kostenraming. Dit is de standaard werkwijze in de industrie waarbij geleidelijk aan de kosten met verdere
uitwerking ook steeds gedetailleerder in beeld komen.

Ten opzichte van de eerdere kostenraming blijken alle alternatieven inmiddels tot hogere kosten te leiden.
Dit wordt veroorzaakt door:
17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                      BF5299-IB-RP-CE-OOS     90
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>                                        Projectgerelateerd




•    Technische aanpassing van de alternatieven. Zo wordt er nu uitgegaan van nieuwe injectieputten in
     plaats van aanpassing en hergebruik bestaande putten.
•    Marktontwikkelingen waarbij materiaalkosten snel gestegen zijn ten gevolge van krapte op de
     internationale markt en de relatief hoge inflatie. Door de hoge energieprijzen is er veel vraag naar olie
     en gas diensten (engineering, constructie, boringen). Ook zijn de prijzen van staal en apparatuur sterk
     gestegen.

11.2        Aanlegkosten
De aanlegkosten bestaan voornamelijk, afhankelijk van het alternatief, uit de kosten voor een
waterzuivering, aanleg nieuwe transportleidingen en aanpassing bij de injectielocaties, inclusief boren
nieuwe putten.

Bouw van een waterzuivering
De kosten voor de aanleg van een waterzuivering verschillen per alternatief. De waterzuivering bestaat
veelal uit meerdere stappen, die sterk verschillend kunnen zijn in kosten. Voor Alternatief 1 waarin een
MVR en een kristallisatiestap worden gebruikt, zullen de aanlegkosten het hoogst zijn. Voor Alternatief 2
waar gebruik wordt gemaakt van membraanzuivering om het productiewater in te dikken liggen de kosten
lager. Voor Alternatief 3 is geen zuivering voorzien en zijn de kosten het laagst.

Aanleg transportleidingen
Het aanleggen van transportleidingen heeft betrekking op de afvoer van water:
• Van bestaande pijpleiding naar injectielocaties waarvoor GRE-leidingen worden gebruikt;
• GRE-transportleidingen van de OBI naar de waterzuivering en van daar naar de ultra puur
    waterfabriek
• Van waterinjectie skids naar de injectieputten waarvoor roestvaststaal gebruikt wordt.
• Naar oppervlaktewater om zoet water af te voeren.

De kosten van de aanleg van nieuwe GRE-transportleidingen zijn onder meer afhankelijk van de lengte
van het tracé en het aantal kruisingen met wegen en vaarten.

Boren putten
Voor waterinjectie zijn nieuwe waterinjectieputten nodig. Kosten hiervoor zijn circa € 15 miljoen per put.
Het aantal putten hang af van het te injecteren watervolume. Voor Alternatief 3, waterinjectie in
Schoonebeek gasveld, zullen 4 nieuwe putten nodig zijn. Voor brijninjectie in het Schoonebeek gasveld
zijn maar 2 injectieputten nodig omdat de volumestroom lager is (Alternatief 2b). Voor Alternatief 2a, waar
de brijn wordt geïnjecteerd in de Schoonebeek aquifer zijn 2 injectieputten nodig en 2
waterproductieputten om de Schoonebeek oost reservoirdruk in de aquifer op pijl te houden.

Aanpassing waterinjectielocaties
Voor de ombouw van een gaswinlocatie en gaswinputten naar een injectielocatie met waterinjectieputten,
dienen, naast het boren van nieuwe injectieputten, ook waterinjectieskids geplaatst en geïnstalleerd
worden. De locatie zelf dient aangesloten te worden op de watertransportleiding.

Aanpassingen Schoonebeek putten en leidingen
Voor Alternatief 1 is het de bedoeling dat na de waterzuivering schoon water beschikbaar is voor
hergebruik bij stoomproductie of voor lozing op het oppervlaktewater.




17-1-2023          CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                       BF5299-IB-RP-CE-OOS      91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>                                      Projectgerelateerd




De hoeveelheid mee geproduceerd H2S kan leiden tot aantasting van de leidingen tussen de
productieputten en de OBI. In de huidige situatie wordt H2S in het oliewatermengsel geneutraliseerd door
het toevoegen van H2S-binder. Het oliewatermengsel bevat in plaats van H2S dan veel H2S-binder.

Er is geen effectieve waterzuivering bekend om de H2S-binder weer te verwijderen, zodat het als
hulpmiddel in het productiewater aanwezig blijft. Dit is een onwenselijke situatie, omdat daarmee het
resterende water niet herbruikbaar is. Het gebruik van H2S-binder kan worden voorkomen door de
leidingen tussen de productieputten en de OBI te vervangen door leidingen met H 2S resistent materiaal.

Het geheel vervangen van de leidingen in het Schoonebeekveld door leidingen die resistent zijn voor
hogere H2S-gehaltes, zal naar verwachting circa € 161 miljoen kosten. Het vervangen van roestvrijstalen-
leidingen leidt tot kosten in de aanlegfase. Deze kosten worden apart getoond naast de feitelijke kosten
voor de verwerking van productiewater.

11.3        Operationele kosten
Tijdens de uitvoering van het project zijn er operationele kosten (OPEX). Deze bestaan bij de
waterzuivering voor een belangrijk deel uit energiekosten en kosten voor chemicaliën. Bij het
watertransport zijn er naar verwachting weinig kosten. Bij waterinjectie kunnen energiekosten voor komen,
in verband met de benodigde injectiedruk. De afvoer van reststoffen geeft kosten, tenzij deze nuttig
hergebruikt kunnen worden. Daarnaast zijn er kosten voor onderhoud en beheer bij alle onderdelen.

11.4        Kosten per alternatief
Kosten Alternatief 1
• De kosten voor de aanpassing van de infield leidingen (tussen de productieputten en de OBI) komen
   uit op € 161 miljoen;
• De totale aanlegkosten voor de waterzuivering, de overige installaties en benodigde leidingen komen
   uit op € 131 miljoen;
• De operationele kosten bestaan uit kosten voor de waterzuivering, onderhoud, energie en
   chemicaliën, afvoer van het zoute restproduct geraamd op € 38,4 miljoen/jaar en voor een
   maatgevende periode van 10 jaar zijn de kosten € 384 miljoen;
• De kosten voor Alternatief 1 komen daarmee op € 676 miljoen.

Kosten Alternatief 2a
• De totale aanlegkosten komen uit op (€ 131 miljoen aanpassing voor de waterzuivering en installatie
   pijpleidingen en € 60 miljoen voor twee nieuwe injectieputten en twee nieuwe productieputten) circa
   € 191 miljoen;
• De jaarlijkse productiekosten komen daarmee op € 8,6 en voor een maatgevende periode van 10 jaar
   zijn de kosten € 86 miljoen;
• De kosten voor Alternatief 2a komen daarmee op € 277 miljoen.

Kosten Alternatief 2b
• De totale aanlegkosten komen uit op (€ 102 miljoen aanpassing voor de waterzuivering en
   pijpleidingen en € 30 miljoen voor twee nieuwe injectieputten) circa € 132 miljoen;
• De jaarlijkse productiekosten komen daarmee op € 7,8 en voor een maatgevende periode van 10 jaar
   zijn de kosten € 78 miljoen;
• De kosten voor Alternatief 2b komen daarmee op € 210 miljoen.


17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                     BF5299-IB-RP-CE-OOS    92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




Kosten Alternatief 3
• De totale aanlegkosten komen uit op (€ 21 miljoen aanpassing van de injectielocaties en pijpleidingen
   en € 60 miljoen voor vier nieuwe injectieputten) circa € 81 miljoen;
• De jaarlijkse productiekosten komen daarmee op € 5,9 miljoen, en voor een maatgevende periode
   van 10 jaar zijn de kosten € 59 miljoen;
• De kosten voor Alternatief 3 komen daarmee op € 140 miljoen.



11.5         Overzicht berekende kosten
In onderstaande tabel zijn de mogelijke kosten voor aanpassingen in het Schoonebeek veld aangegeven.
Deze kunnen variëren, afhankelijk van de inschatting van materiaaleigenschappen. Daarnaast zijn de
aanlegkosten en operationele kosten weergegeven.
Tabel 11-1. Overzicht geraamde kosten van de alternatieven, uitgedrukt in miljoen €.

                                                                                 Alternatief 2b:
                                                                                 Indikken van de
                             Alternatief 1: Volledig    Alternatief 2a: Indikken                     Alternatief 3:
                                                                                 waterstroom,
Kosten                       zuiveren tot zoet water    van de waterstroom,                          Waterinjectie in
                                                                                 brijninjectie in
                             en vast zout.              brijninjectie in aquifer                     Schoonebeek gasveld
                                                                                 Schoonebeek
                                                                                 gasveld

Schoonebeek
                                       161                        N.v.t.                N.v.t.                 N.v.t.
pijpleidingen

Aanlegfase                             131                        191                    132                    81

Operationele fase                      384                         86                     78                    59

Indicatie totaalkosten                 676                        277                    210                    140


Uit de vergelijking blijkt dat Alternatief 3 de laagste aanlegkosten heeft. Bij de overige alternatieven
bedragen de aanlegkosten tussen € 131 miljoen en € 191 miljoen. De operationele kosten van
Alternatief 1 zijn aanzienlijk hoger dan bij de overige alternatieven. Uit de resultaten zoals gepresenteerd
in tabel 11.1 blijkt dat de kosten hoger zijn dan eerder geraamd. Ook blijkt dat relatief gezien de kosten
voor Alternatief 3 het laagste zijn.




17-1-2023             CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                BF5299-IB-RP-CE-OOS        93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




12          Conclusie CE-toetsing

12.1        Conclusie
In deze rapportage is beschreven hoe is gekomen tot drie realiseerbare alternatieven voor de verwerking
van productiewater dat ontstaat bij de oliewinning Schoonebeek. Er is uitgegaan van het optimaal
functioneren van de oliewinning waarbij dagelijks 6.500 m3 productiewater ontstaat. Waterinjectie in de
Twentevelden wordt stopgezet en is niet meer als optie in de afweging meegenomen.

De selectie van een uitgebreide lijst, selectie op basis van vooraf gestelde criteria en nadere uitwerking
van kansrijke opties, is uitgevoerd conform eerdere afwegingen in het MER 2006, de Herafweging 2016
en de Herafweging 2022. Het alternatief waarbij gezuiverd zoutwater wordt afgevoerd naar de Ems valt op
politieke redenen af. De variant waarbij herinjectie plaatsvindt in het olieveld Schoonebeek valt om
technische redenen af. Dit heeft geleid tot de volgende realiseerbare alternatieven:
▪ Zuivering van de gehele waterstroom tot schoon zoetwater en vaste zoute restproduct;
▪ Indikken van het mee geproduceerde water, waarbij een brijn ontstaat dat wordt geïnjecteerd in de
     diepe ondergrond en schoon water dat kan worden benut voor stoomproductie;
▪ Injectie van het meegeproduceerde water in de diepe ondergrond.

De drie alternatieven zijn vergelijkbaar met de eerder omschreven alternatieven in het MER van 2006, in
de Herafweging 2016 en de Herafweging 2022. Er zijn echter optimalisaties toegepast in het ontwerp,
waarvan de belangrijkste zijn:
▪ Bij het indikkingsalternatief wordt gebruik gemaakt van membraantechnologie. Deze is inmiddels
    zodanig aantoonbaar ontwikkeld dat deze inzetbaar is zuiveringstechniek. De ingedikte waterstroom
    zal als brijn worden geïnjecteerd in de aquifer van het olieveld Schoonebeek of in het Schoonebeek
    gasveld;
▪ Het de waterinjectie wordt uitgegaan van waterinjectie in het Schoonebeek gasveld, waarbij op twee
    locaties per locatie twee nieuwe injectieputten worden geboord;
▪ Het gebruik van mijnbouwhulpstoffen is verder geoptimaliseerd.

De CE-toetsing is uitgevoerd op de aspecten milieu, risico’s en kosten.
▪ De milieutoetsing heeft plaatsgevonden op twee manieren, in het verlengde van de Herafweging
   2016. Het energieverbruik, de benodigde chemicaliën het de hoeveelheid te verwerken reststoffen zijn
   voor de alternatieven bepaald. Daarnaast is een uitgebreide LCA-toetsing uitgevoerd, waarmee de
   milieueffecten gekwantificeerd zijn.
▪ Bij de risico’s zijn de gebeurtenissen van de afgelopen jaren meegewogen in het classificeren van de
   mogelijke risico’s. Dit heeft betrekking op lekkages bij de transportleiding en een injectieput, waarbij
   geen negatieve effecten zijn opgetreden voor mens en milieu, maar de kans dat deze situaties
   optreden blijkbaar groter zijn dan eerder ingeschat.
▪ Ten aanzien van de kosten geldt dat er geen alternatieven zijn afgevallen in de afweging op basis van
   kosten. Bij de uiteindelijke afweging welk alternatief wordt toegepast, speelt dit uiteraard nog wel een
   rol. Er zijn commerciële randvoorwaarden waarbinnen NAM de oliewinning Schoonbeek meerjarig kan
   voortzetten. Deze randvoorwaarden hebben betrekking op de minimale hoeveelheid te produceren
   olie en de aanvullende kosten (voor de aanleg en operationeel) waarbij de productie nog rendabel
   is23.


23
   NAM meldt: Bij het benoemen van extra kosten dient bedacht te worden dat de huidige oliewinning is gestart met een aanzienlijke
investering die in de loop van het project terugverdiend zal moeten worden. Daarnaast is er onzekerheid ten aanzien van de olieprijs.
Een hoge huidige olieprijs moet in relatie gezien worden tot een veel lagere prijs een aantal jaren geleden. Door deze twee factoren
is het investeringsbudget voor NAM beperkt.
17-1-2023               CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                                   BF5299-IB-RP-CE-OOS          94
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>                                                Projectgerelateerd




12.2         Overzichtstabel classificatie aspecten CE-toetsing
Tabel 12-1. Samenvatting classificatie aspecten CE-toetsing

                             Alternatief 1:           Alternatief 2a:       Alternatief 2b:       Alternatief 3:
Milieu
                             Vast zout                Indikken - olieveld   Indikken - gasveld    Waterinjectie


Totaal Milieu                          --                        -                    -                      -
Energieverbruik                         --                        -                    -                      -

Reststoffen                             --                        -                    -                     0

Chemicaliën                             0                         -                    -                      -

Milieu-LCA                             --                        -                    -                      -
Menselijke gezondheid                   --                        -                    -                     0

Ecosysteem                              --                       0                    0                       -

Voorraden grondstoffen                  --                        -                    -                      -

Risico korte termijn                    -                      - - (-)              - - (-)                - - (-)

Waterzuivering                           -                        -                    -                     0

Watertransport                          0                         -                    -                      -

Waterlozing                              -                        -                    -                   N.v.t.

Waterinjectie                         N.v.t.                   - - (-)              - - (-)                - - (-)

Restproducten                            -                       0                    0                      0

Risico lange termijn                  - - (-)                    -                  - - (-)                - - (-)

Lekkage putten                        N.v.t.                      -                    -                      -

Lekkage reservoir                     N.v.t.                     0                    0                      0

Zoutoplossing                         N.v.t.                     0                  - - (-)                - - (-)

Restproducten                         - - (-)                    0                    0                      0

Kosten (miljoen euro)                  676                      277                  210                    140

Schoonebeek pijpleidingen              161                     N.v.t.               N.v.t.                 N.v.t.

Aanlegfase                             131                      191                  132                    81

Operationele fase                      384                      86                    78                    59




17-1-2023              CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                           BF5299-IB-RP-CE-OOS        95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>                                         Projectgerelateerd




12.3        Afweging alternatieven
Vast zout alternatief
Uit de overzichtstabel komt naar voren dat Alternatief 1 van zuivering tot vast zout relatief minder scoort
dan de andere alternatieven. Het leidt tot hogere kosten en heeft relatief veel milieueffecten, mede
doordat er veel stoffen uit de diepe ondergrond worden onttrokken en vervolgens verwerkt moeten worden
in de biosfeer. De risico’s zijn beperkt, behalve dat mogelijk een lange termijn risico overblijft als het vaste
zout niet in een ondergrondse opslag kan worden ondergebracht.

Vergelijking Indikkingsalternatief en Waterinjectie alternatief
Alternatief 2 voor indikking in combinatie met brijninjectie (Circulair alternatief) en Alternatief 3 voor
waterinjectie scoren op veel punten vrijwel gelijk. Doordat voor beide alternatieven nog optimalisaties
mogelijk zijn, is het van belang genuanceerd om te gaan met verschillen.

Op milieuaspecten is het verschil tussen beide gering, waarbij waterinjectie iets beter scoort op
energieverbruik, gebruik chemicaliën en reststoffen. De LCA geeft aan dat Alternatief 2 Indikken beter
scoort op het ecosysteem, maar iets slechter op menselijke gezondheid.

Ten aanzien van risico’s geldt voor beide alternatieven dat er onzekerheden zijn met betrekking van de
ondergrondse processen, maar dat dat deze niet tot grote risico’s leiden op korte of lange termijn. Op
voorhand is het voor komen van aardbevingen of trillingen niet uit te sluiten. Hiervoor zal met behulp van
een seismische risico analyse en selectie van de nieuw te boren putten moeten worden gekomen tot een
configuratie waarbij de kans op aardbevingen of trillingen geminimaliseerd wordt. Bij de variant met opslag
van brijn in de aquifer van Schoonebeek oost, is er geen risico van zoutoplossing.

Het belangrijkste verschil zit in de te verwachten kosten en in de realisatieperiode. Voor het Alternatief 2
indikken bedraagt de berekende kosten voor een periode van 10 jaar € 277 miljoen, respectievelijk
€ 210 miljoen, terwijl dit voor het Alternatief 3 waterinjectie in 10 jaar tijd € 140 miljoen bedraagt. Voor
realisatie van de alternatieven wordt minimaal 4 jaar verwacht voor het indikkingsalternatief tegen
ongeveer 1 jaar voor het waterinjectie alternatief.

Een belangrijk voordeel van het Alternatief 2 indikken is dat er netto geen of weinig water uit het
watersysteem wordt onttrokken. Door het afgescheiden water weer te hergebruiken voor de
stoomproductie, is nog slechts een beperkte hoeveelheid water nodig van de NieuWater fabriek bij de
RWZI Emmen. Het is ook mogelijk het schone water te gebruiken voor lozing op het oppervlaktewater
waarbij de activiteit van NieuWater doorgang kan vinden. Dit voordeel doet zich eveneens voor bij
Alternatief 1 waarbij vast zout wordt verkregen en schoon zoetwater. Het Onderzoek Oliewinning Drenthe
gaat verder in op dit aspect.




17-1-2023         CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                         BF5299-IB-RP-CE-OOS      96
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>                                  Projectgerelateerd




Lijst met afkortingen

EZK         Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
GRE         Glass Re-enforced Epoxy (corrosieresistent materiaal)
IGF         induced gas flotation
LCA         Levenscyclus analyse (Life Cycle Analysis)
MKBA        Maatschappelijke Kosten en Baten Afweging
MVR         Mechanical Vapour Recompression
NAM         Nederlandse Aardolie Maatschappij
NSF         nutshell filtration
OBI         Olie Behandelings Installatie
RHDHV       Royal HaskoningDHV
RIVM        Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
RWZI        Rioolwaterzuiveringsinstallatie,
SG          Stoomgeneratie,
SodM        Staatstoezicht op de Mijnen
TNO         Kennisinstituut Toegepast Natuurkundig Onderzoek
TU Delft    Technische Universiteit Delft
TVR         Thermal vapour recompression
UPWF        Ultra-puur waterfabriek,
WTU         Water Treatment Unit (waterzuivering)
WMD         drinkwaterbedrijf WMD Drinkwater N.V.




17-1-2023    CE-TOETSING DRENTHE ALTERNATIEVEN                      BF5299-IB-RP-CE-OOS   97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>