<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>            De Drentse Energiedeal
                             10 miljard voor Drenthe;
                  Samenwerkingsovereenkomst voor de
      expeditie naar energieneutraal wonen in Drenthe
Versie: 3.0 - Ter besluitvorming
Datum: 8 september 2016
                                                      1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>SAMENVATTING
Wij komen in actie. In actie tegen het huidige fossiele energiegebruik. Ondanks inspanningen
geven bewoners nog altijd fors geld uit aan fossiele energie. Gemiddeld € 150 per maand. In de
meeste gevallen gebruiken bewoners nog steeds aardgas of grijze stroom, met de nodige CO2
uitstoot als gevolg. Dat kan en moet anders. Daarom starten wij, samenwerkende partijen in en
voor Drenthe, de deal: “10 miljard voor Drenthe, expeditie naar energieneutraal wonen in
Drenthe”, waarbij de komende jaren de focus ligt op acties die zijn gericht op een duurzaam en
gereduceerd energieverbruik voor iedere Drent!
Als we niets doen, dan geven alle huishoudens in Drenthe tot 2040 samen bijna 10 miljard euro (!) uit aan hun
fossiele energierekening. Dat geld verdwijnt in de meeste gevallen uit Drenthe, naar (buitenlandse)
energiebedrijven die voor een groot deel hun energie opwekken uit fossiele bronnen. Met deze energiedeal
willen we dat geld ombuigen en inzetten in Drenthe. Inzetten op verregaande energiebesparing, duurzame
energie en het verlagen van de CO2 uitstoot voor woningen. Daarmee bereiken we, naast de
klimaatdoelstellingen uit onder andere het Energieakkoord, dat we woonlasten beter kunnen beheersen of
zelfs verlagen en dat de werkgelegenheid een forse stimulans krijgt. Drenthe en haar woningen worden
toekomstbestendiger.
Wij vinden dat het voor iedereen die in Drenthe woont mogelijk moet zijn om te investeren in
energiebesparing en het opwekken van duurzame energie. Met deze deal breken we daar een lans voor! Niet
alleen sturen op het verbeteren van energielabels, maar ook op het daadwerkelijk verlagen van ieders fossiele
energieverbruik en het regelen van faciliteiten die daarvoor nodig zijn.
Met de samenwerkende partners in deze deal, zoals gemeenten, woningcorporaties, collectieven,
energiecoöperaties, milieuorganisaties, marktpartijen, kennisinstellingen en ondersteuners, starten we met dat
doel de ‘Expeditie Energieneutraal Wonen Drenthe’.
Expeditie
Een expeditie is een ontdekkings- of onderzoeksreis. Een avontuur dat we met elkaar durven aan te gaan en
waarin we lef tonen om nieuwe dingen te ontdekken. Want dat is wel nodig. Met de huidige kennis en
middelen halen we ons ultieme doel, energieneutraal wonen in Drenthe, namelijk niet. Daarom gaan we aan de
slag om gezamenlijk op te trekken in kennisontwikkeling, kennisdeling en het realiseren van concrete
projecten. We moeten nieuwe methoden en middelen ontdekken die nodig zijn om ons doel te bereiken,
waardoor het gebruik van fossiele energie straks geschiedenis is.
De expeditie is geen onderlinge wedstrijd of iets om elkaar op af te rekenen. We werken vanuit de houding om
elkaar te helpen, samen stappen vooruit te maken en kansen beter te benutten. Ieder mag in zijn of haar eigen
tempo - met oog op versnelling - op weg naar het einddoel. Vanuit eigen ervaring, kennis, tempo en ambitie
werken we in teams samen om elkaar verder te helpen en te inspireren. Te leren, te ontdekken, soms een stap
terug te moeten doen, maar altijd met ons einddoel helder voor ogen en het doel om vooruit te komen.
Dromen, durven en doen!
De werkwijze van deze expeditie is dynamisch. Immers, we moeten ons kunnen aanpassen aan de
omstandigheden die we tegenkomen, in positieve en in negatieve zin. In deze samenwerkingsovereenkomst
zijn de basisafspraken en doelen van de deal beschreven. In de bijlagen lichten we toe hoe we starten en op
welke wijze we samenwerking tot stand brengen in verschillende teams en verschillende groepen. Nieuwe
partijen blijven na ondertekening van harte welkom, mits zij deze deal onderschrijven en eveneens een actieve
bijdrage leveren.
Samen op expeditie voor energieneutraal wonen in Drenthe!
                                                                                                              2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>IN AANMERKING NEMENDE
De samenwerkingspartners, hierna te noemen partijen, welke de inhoud van deze overeenkomst
onderschrijven, steunen en zelf een actieve bijdrage leveren, nemen het navolgende in aanmerking.
    A. Partijen komen in actie voor het SER Energieakkoord (2013) en hebben de visie dat energieneutraal
       wonen bijdraagt aan een duurzame toekomst. Partijen werken daarom op actieve wijze samen.
       Samenwerking vindt op een zodanige manier plaats, dat een versnelling van het
       energiebesparingstempo wordt bereikt. Binnen de samenwerking werken vragende en aanbiedende
       partijen op een open en transparante manier met elkaar samen, met als doel de route naar een
       energieneutraal wonen te ontdekken en te versnellen.
    B. Gemiddeld heeft ieder huishouden in Drenthe een fossiele energierekening van 150 euro per maand
       (prijspeil 2015). Tot 2040 is dat een gezamenlijke uitgavenpost van bijna 10 miljard euro voor alle
       bewoners in Drenthe. Partijen hebben de visie dat dit geld anders en meer lokaal ingezet kan worden,
       met als doel het fossiele energieverbruik te vervangen voor duurzame energie en energiebesparing in
       het vastgoed.
    C. Energierekeningen op basis van fossiele energiebronnen vormen op lange termijn een steeds
       toenemend en onvoorspelbaar deel van de totale woonlasten voor bewoners, waardoor de
       betaalbaarheid van wonen wordt bedreigd. Dit kan leiden tot energiearmoede.
    D. Partijen hebben de visie dat voor iedereen die in Drenthe woont het mogelijk moet zijn in zijn of haar
       eigen tempo te investeren in energiebesparing en het opwekken van duurzame energie.
    E. Partijen zijn bereid concreet in actie te komen en starten vanuit deze samenwerkingsovereenkomst
       een gezamenlijk programma, de ‘Expeditie Energieneutraal Wonen Drenthe’, waarin zij hun visie ten
       uitvoer brengen met verschillende oplossingen en middelen welke bijdragen aan de doelen.
    F. Met het ombuigen van het huidige fossiele energieverbruik sturen partijen op de (toekomstige)
       betaalbaarheid van energie en daarmee de totale woonlasten. Bovendien worden milieudoelstellingen
       geholpen door het verminderen van het gebruik van aardgas en ‘grijze’ stroom. De CO2 uitstoot in de
       Drentse woonomgeving kan eveneens worden gereduceerd tot nul.
    G. In Drenthe zijn vele initiatieven op het gebied van energiebesparing en duurzame energie voor de
       gebouwde omgeving actief. Dat koesteren de partijen en dat willen zij versnellen en versterken met
       deze samenwerkingsovereenkomst. Er worden dus geen bestaande aanpakken ‘overgenomen’ of in
       een keurslijf gezet.
    H. Het Drents Energie Loket (DEL) een lopend samenwerkingsverband is, waarin een groot aantal partijen
       zijn betrokken. De leden en partners richten zich gezamenlijk op het doel om particuliere
       woningbezitters te ondersteunen en te ontzorgen bij het nemen van energiebesparende maatregelen
       en daarmee uitvoering geven aan de afspraken uit het nationale Energieakkoord.
    I. De provincie Drenthe en alle 8 woningcorporaties in 2015 een energieconvenant sloten voor de
       periode 2015 – 2020.
    J. Lokale prestatieafspraken over energiebesparing in woningen tussen gemeenten, verhuurders en
       vertegenwoordigers van huurders worden met deze samenwerkingsovereenkomst gefaciliteerd.
    K. Verhuurders kunnen hun meerjarenprogramma met betrekking tot energiebesparing door
       samenwerking goed uitvoeren en door extra mogelijkheden zelfs versnellen of koppelen aan andere
       initiatieven.
    L. Vertegenwoordigers van huurders (huurdersorganisaties) zoeken als vrijwilligers nadrukkelijk steun en
       samenwerking in de financiering en versterking van hun initiatieven. Zij kunnen dit niet alleen.
                                                                                                              3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>M. Partijen willen vooral DOEN. Aan de slag met diverse bekende en nog onbekende middelen om de
   route naar een energieneutrale woonomgeving te volbrengen. Doen, testen, fouten maken, leren en
   weer doen. Samen op zoek naar de juiste middelen welke bijdragen aan een energieneutrale
   woonomgeving.
N. Bewoners en woningeigenaren kunnen echt DOEN, doordat partijen (bouw)processen zodanig
   veranderen, dat zij daarmee inspelen op de (latente) behoefte van bewoners, maar ook vraag weten
   te creëren met aantrekkelijke (innovatieve) producten en proposities die bijdragen aan de route naar
   energieneutraal wonen.
O. Bij de verschillende partijen is al veel kennis aanwezig en is veel ervaring opgedaan. Door deze te
   bundelen en actief uit te dragen c.q. onderling uit te wisselen kunnen er grotere stappen worden
   gemaakt.
P. Financiële mogelijkheden van partijen en bewoners kunnen beperkt zijn. Zij dragen naar vermogen en
   mogelijkheden bij om de doelstellingen te bereiken.
                                                                                                        4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>OVEREENKOMST
Partijen komen door ondertekening en deelname aan deze overeenkomst het volgende overeen.
      1.    Doelen
            1.1 Hoofddoel 2040
            Partijen werken samen aan het volgende hoofddoel en stellen daarmee een hogere ambitie dan die
            van het nationale Energieakkoord:
             “In 2040 is iedereen die in Drenthe woont voor zijn/haar woongenot niet meer afhankelijk van fossiele
              energiebronnen, zoals aardgas, kolen en olie. In 2040 wonen mensen in Drenthe energieneutraal en
                                  zijn woningen direct of indirect zelfvoorzienend op energiegebied.”
            1.2 Tussenliggende doelen
            Om houvast te geven aan de nog wat onzekere route naar het hoofddoel, stellen partijen
            tussenliggende doelen vast, waarop monitoring zal plaatsvinden. Monitoring is een sturingsmiddel,
            geen controlemiddel, waarmee partijen kunnen bijsturen om het einddoel uiteindelijk te bereiken. Zij
                                                                                                                  1
            stellen de volgende tussenliggende doelen vast, uitgedrukt in een percentage reductie van fossiele
            energie (elektra en aardgas) ten opzichte van 2015:
                  2020: 16% (nagenoeg aansluitend op de doelstelling van het SER Energieakkoord )
                                                                                                                      2
                  2025: 36%
                  2030: 61%
                  2035: 86%
                  2040: 100% (doelstelling energieneutraal)
            1.3 Subdoelen
                 1) Partijen dragen bij aan subdoelen in het kader van ecologische en economische ontwikkeling
                      in Drenthe.
                 2) Met de expeditie werken partijen aan verdere bewustwording bij bewoners en nemen hen
                      mee op de reis naar energieneutraal wonen in Drenthe. Partijen dragen dat stevig en
                      overeenkomstig uit via de gezamenlijke communicatiekanalen van de expeditie en hun eigen
                      kanalen.
                 3) Partijen maken het mogelijk dat de besparing die wordt gerealiseerd op de fossiele
                      energierekening met financieringsinstrumenten geïnvesteerd kan worden in de
                      verduurzaming van woningen en daarmee op lange termijn bijdraagt aan de betaalbaarheid
                      van energielasten van bewoners.
                 4) Naar wens en mogelijkheden kunnen verhuurders en particuliere woningeigenaren de
                      reductie gedeeltelijk inzetten voor het verlagen van de woonlasten en daarmee verbeteren
                      van de woonquote.
                 5) Partijen dragen met verschillende aanpakken direct bij aan de werkgelegenheid in Drenthe,
                      voor toekomstbestendige banen en vernieuwend ondernemerschap.
1
  Reductie kan bestaan uit energiebesparing en het inzetten van hernieuwbare energiebronnen.
2
  In het SER Energieakkoord 2013 is een energiebesparing van gemiddeld 1,5% per jaar afgesproken + een toename van het aandeel
hernieuwbare energieopwekking naar 14% in 2020 (was 5,8% in 2015). Deze twee doelstellingen vormen samen een reductie van 15,7%
ten opzichte van 2015.
                                                                                                                                5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>       6) Partijen streven naast een energieneutrale aanpak ook naar een milieuneutrale aanpak voor
            woningverbetering en de nieuwbouw van woningen. Dit draagt eveneens bij aan
            klimaatdoelstellingen.
2. Inzet partijen
   2.1 Toetreding partijen
       1) Gestreefd wordt naar een open, transparante en dynamische samenwerking. Het staat
            nieuwe partijen daarom vrij toe te treden tot de expeditie, waarbij zij zijn gehouden aan de
            inhoud, uitvoering en vordering van deze samenwerkingsovereenkomst.
       2) Nieuwe partijen worden schriftelijk of elektronisch bekend gemaakt aan alle bestaande
            partijen.
   2.2 Collectieven
       1) Collectieven, in de sfeer van energiecoöperaties, dorps- of buurtorganisaties en andere
            burgerinitiatieven dragen bij aan de actieve deelname van bewoners.
       2) Collectieven zijn in de expeditie actief in het creëren van draagvlak en bewustwording onder
            bewoners van zowel koop- als huurwoningen, op een manier zodat zij de huidige (fossiele)
            energierekening willen inleveren tegen duurzame en aantrekkelijke oplossingen van partijen.
       3) Zij en bewoners van eerste projecten of proeftuinen vormen een ambassadeursrol naar de
            grote groep bewoners en laten met partijen zien wat (de route naar) energieneutraal wonen
            bewoners kan bieden in de sfeer van kostenbesparingen, extra comfort en aantrekkelijke
            product-markt-combinaties.
       4) Zij organiseren overleg en onderzoek onder de bestaande en potentiële deelnemers of leden
            om te identificeren waar men behoefte aan heeft in relatie tot energiebesparing, woonlasten
            beheersing, woonproblemen en comfortverbetering. Op basis hiervan kunnen partijen een
            betere inschatting maken van het type aanpak en de oplossingen welke voor bewoners
            passend zijn.
       5) Collectieven maken verbinding tussen geïnteresseerde bewoners en het aanbod van
            proposities. (Delen van) het aanbod van marktpartijen kunnen onderdeel worden van het
            aanbod dat collectieven aan leden en potentiële leden bieden.
       6) Met collectieven kunnen marktpartijen een extra aantrekkelijk aanbod maken, welke op
            individueel bewoners niveau niet mogelijk is. Collectieven maken het daarnaast mogelijk om
            op een grotere schaal (buurt/wijk/dorp) oplossingen te creëren voor de vervanging van
            fossiele energiebronnen, zoals het delen van zonne-energie op plekken waar bewoners dat
            zelf niet kunnen opwekken.
       7) Zij zetten zich in om publiciteit te genereren rondom de mogelijkheden om (delen van) de
            fossiele energierekening in te zetten voor investeringen in duurzame oplossingen. Deze
            oplossingen kunnen individueel en collectief van aard zijn.
       8) Collectieven spelen een belangrijke rol in het ontwikkelen en realiseren van
            financieringsconcepten voor particuliere woningeigenaren, in samenspraak met gemeenten,
            provincie en financiële instellingen.
       9) Wanneer actief met energieprojecten in een buurt, onderzoeken collectieven de
            mogelijkheden om ook andere partijen te mobiliseren, met als doel om in samenwerking tot
            een bredere wijkgerichte aanpak gericht op het gebied van energiebesparing te komen.
                                                                                                         6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>2.3 Huurdersorganisaties
    1) Huurdersorganisaties, de Woonbond en andere vertegenwoordigers van huurders dragen bij
        aan de actieve deelname van bewoners, welke huurder zijn van corporatiewoningen of
        andere huurwoningen. Met deelname van de huurders wordt nog concreter en actiever
        voldaan aan hun rol in de tripartite samenwerking van gemeenten – woningcorporaties –
        huurders in de zin van Woningwet.
    2) Huurdersorganisaties zijn in de expeditie actief in het creëren van draagvlak en
        bewustwording onder bewoners van huurwoningen, op een manier zodat zij de huidige
        (fossiele) energierekening willen inleveren tegen duurzame en aantrekkelijke oplossingen van
        partijen.
    3) Zij en bewoners van eerste projecten of proeftuinen vormen een ambassadeursrol naar de
        grote groep bewoners en laten met partijen zien wat (de route naar) energieneutraal wonen
        bewoners kan bieden in de sfeer van kostenbesparingen, extra comfort en aantrekkelijke
        product-markt-combinaties.
    4) Met de Woonbond zorgen vertegenwoordigers van huurders voor het opleiden van
        energiecoaches onder de huurders zelf, welke ingezet worden voor de bewustwording bij
        huurders, maar ook bij particuliere woningeigenaren indien dat in bijvoorbeeld gemengde
        buurten wenselijk is. Hiervoor wordt onder andere samenwerking gezocht met het Drents
        Energieloket.
    5) In de Drentse regio’s worden energiecafés georganiseerd, naar voorbeeld van de landelijke
        energiecafés van de Woonbond. Met dit middel dragen zij eveneens actief bij aan de
        bewustwording onder bewoners.
    6) Huurdersorganisaties dragen bij aan het creëren van collectieven van bewoners die met
        besparingen op hun energierekening gezamenlijk duurzame alternatieven willen inkopen in
        huur-, lease- of ZAV-constructies. Met verhuurders treden zij hierover in overleg, onder
        andere om te komen tot concreet beleid met betrekking tot de ZAV-constructies (Zelf
        Aangebrachte Voorzieningen).
2.4 Verhuurders
    1) Door deelname aan de expeditie geven woningcorporaties uitvoering aan het
        ‘energieconvenant 2015 – 2020’ met de provincie.
    2) Met de expeditie zijn de woningcorporaties in Drenthe in staat om de prestatieafspraken en
        de eigen meerjarenplanning met betrekking tot de verduurzaming van sociale huurwoningen
        goed uit te voeren en indien nodig te versterken, vernieuwen en/of versnellen.
    3) Verhuurders streven er naar om het eigen voorraadbeleid te toetsten op het gebied van
        energieneutraliteit in 2040 en het in kaart brengen welke voorzieningen of instrumenten
        nodig zijn om dit doel te bereiken. Hierin kunnen verschillende scenario’s in beeld worden
        gebracht, zoals sloop-nieuwbouw, stapsgewijze verbetering en verbetering in één stap naar
        energieneutraal (nul op de meter).
    4) Door middel van projectdeals brengen verhuurders concrete projecten en daarmee
        huurwoningen in welke binnen de eigen organisatie zijn aangemerkt c.q. geschikt worden
        geacht voor woningverbetering op het gebied van duurzaamheid en energie. Zij faciliteren
        hiermee de expeditie en het bereiken van de doelen. Naar eigen vermogen en mogelijkheden
        investeren verhuurders in de aanpak en streven hiermee de (toekomstige) betaalbaarheid
        van wonen na.
                                                                                                   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>    5) Verhuurders spannen zich in voor het creëren van draagvlak en bewustwording onder
       huurders en marktpartijen, op een manier zodat zij de huidige (fossiele) energierekening
       willen inleveren tegen duurzame en aantrekkelijke oplossingen van partijen. Bewoners
       nemen hierover een zelfstandig besluit.
    6) Wanneer actief met energieprojecten in een buurt, onderzoekt verhuurder de mogelijkheden
       om ook andere partijen te mobiliseren, met als doel om in samenwerking tot een bredere
       wijkgerichte aanpak gericht op het gebied van energiebesparing te komen.
    7) Verhuurders werken mee aan de noodzakelijke vernieuwende aanpakken welke bijdragen
       aan een kwantitatief en kwalitatief resultaat voor bewoners en het bereiken van het
       hoofddoel en subdoelen. Zo nodig nemen zij hiervoor het initiatief. Zij werken samen in
       projecten, pilots en/of proeftuinen om gezamenlijk te leren, kennis te bundelen, ervaring op
       te doen en deze actief uit te dragen. Hierdoor wordt voor partijen zichtbaar welke middelen
       bruikbaar of minder bruikbaar zijn om op een goede manier bij te dragen aan de doelen.
    8) Ieder jaar, te starten in 2016, is elke verhuurder deelnemer in een projectdeal en/of initiatief
       met betrekking tot het totale programma van de expeditie.
2.5 Marktpartijen
    1) De marktpartijen in en om de Drentse regio, zoals bouwers, installateurs,
       belangenbehartigers namens marktpartijen en anderen staan voor een grote en uitdagende
       opgave om de huidige fossiele energierekening van bewoners in Drenthe om te zetten naar
       concrete duurzame productoplossingen in de zin van energiebesparing en – opwekking tot
       aan Nul Op de Meter (NOM) en energieleverende woningen.
    2) Marktpartijen ontwikkelen hiervoor producten, concepten en totaaloplossingen (proposities),
       welke zijn gebaseerd op de (latente) behoefte van bewoners en woningeigenaren. Zij streven
       het doel na om met partijen onweerstaanbare product- marktcombinaties te ontwikkelen
       voor bewoners en eigenaren in woningverbetering en energieneutrale nieuwbouw. Met als
       resultaat: bewuste, tevreden en enthousiaste bewoners. Marktpartijen zetten zich in om de
       betaalbaarheid te bevorderen en woonlasten te beheersen of te verlagen. Zij dragen bij aan
       de bewustwording van bewoners.
    3) Proposities voor woningverbeteringen met betrekking tot beperking en op termijn totale
       uitfasering van fossiele energiebronnen voldoen aan de volgende criteria voor partijen:
       1. Zijn op zijn minst woonlastenneutraal voor bewoner (huurder of particuliere
            woningeigenaar);
       2. Hebben een sluitende business case voor woningeigenaren;
       3. Hebben perspectief op een gezond bedrijfsresultaat voor de marktpartijen.
    4) Met het oog op bovenstaande investeren marktpartijen in innovaties en product- en
       procesontwikkeling, op een manier waardoor de doelen van deze expeditie vanuit aanbod
       zijde gerealiseerd worden. Marktpartijen beseffen zich dat zij zich hierdoor moeten bezinnen
       op de structuur van de keten.
    5) Proposities hoeven zich niet alleen te richten op het hoofddoel en de tussenliggende doelen
       van de expeditie. Marktpartijen kunnen desgewenst ook andere verbeteringen en
       woonproducten aanbieden, welke inspelen op de (latente) behoefte of woonproblemen van
       bewoners/eigenaren en het aanbod als geheel aantrekkelijker maken.
    6) Om woonlasten, kwaliteit, gezondheid, service en comfort te kunnen garanderen werken
       marktpartijen vanuit de expeditie aan langdurige prestatiegaranties.
                                                                                                        8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>    7) Marktpartijen streven naar het verbeteren van de omstandigheden in en rond woningen op
        het moment dat woningverbeteringen worden uitgevoerd. Met procesinnovaties en meer
        klant-en-klare (geïndustrialiseerde) producten worden drempels en overlast voor bewoners
        tot een minimum beperkt. Het proces moet daarvoor snel zijn, met een goede communicatie
        en het managen van verwachtingen.
2.6 Gemeenten
    1) De gemeenten zorgen voor het borgen van de lokale afspraken op het gebied van duurzaam
        wonen, waaronder de prestatieafspraken met corporaties en huurdersorganisaties.
        Daarnaast spelen gemeenten een belangrijke rol in het vastleggen van afspraken met andere
        partijen.
    2) Zij dragen bij aan het soepel laten verlopen van vergunningaanvragen ten behoeve van
        activiteiten welke bijdragen aan energiebesparing en opwekking van duurzame energie.
        Indien wenselijk en mogelijk zetten zij zich individueel of met andere overheden gezamenlijk
        in om eventuele barrières weg te nemen.
    3) Gemeenten faciliteren en verbinden initiatieven door financiële bijdragen en/of andere
        fysieke inzet in projectdeals. Deze inzet kan bijvoorbeeld bestaan uit ondersteuning en het
        beschikbaar stellen van andere dan financiële middelen.
    4) Gemeenten zetten in op handhaving energieprestatienormen en/of slimmere methodes voor
        toezicht op energieprestatienormen.
    5) De gemeenten spannen zich in voor het creëren van draagvlak en bewustwording onder
        verhuurders, marktpartijen en bewoners van zowel koop- als huurwoningen, op een manier
        zodat zij de huidige (fossiele) energierekening willen inleveren tegen duurzame en
        aantrekkelijke oplossingen van partijen. Bewoners nemen hierover een zelfstandig besluit.
    6) Wanneer actief met energieprojecten in een buurt, onderzoekt gemeente de mogelijkheden
        om ook andere partijen te mobiliseren, met als doel om in samenwerking tot een bredere
        wijkgerichte aanpak gericht op het gebied van energiebesparing te komen.
    7) Ieder jaar, te starten in 2016, is elke gemeente deelnemer in een projectdeal en/of initiatief
        met betrekking tot het totale programma van de expeditie.
2.7 Provincie
    1) Provincie neemt de taak op zich de ‘Expeditie naar energieneutraal wonen in Drenthe’ te
        leiden en het totale proces te regisseren. Evenals gemeenten faciliteert en verbindt de
        provincie Drentse initiatieven, echter met meer de nadruk op regionale initiatieven. Provincie
        maakt kennisdeling mogelijk en zorgt samen met de betrokken partijen er voor dat projecten
        of andere initiatieven zichtbaar worden. Jaarlijks zorgt de provincie voor een update van de
        expeditie en eens in de vijf jaar voor een algehele evaluatie (tussenkamp expeditie).
    2) De provincie stelt voor de jaren 2016 tot en met 2019 vanuit haar Investeringsagenda een
        bedrag van € 6.500.000,-- beschikbaar voor de ‘Expeditie naar energieneutraal wonen in
        Drenthe’. In potentie kunnen partijen met deze provinciale middelen tot en met 2020 ruim €
        300 miljoen lostrekken. Dit is de reductie van 16%¹ in deze periode in geld uitgedrukt.
        ¹Dit is het deel van de fossiele energierekening wat partijen in deze eerste periode willen
        ombuigen naar duurzame maatregelen en besparingen voor woningen.
    3) Van deze middelen wordt € 2.250.000,-- als ‘reserveopvang revolverend financieren’
        beschikbaar gesteld, met als doel € 15 miljoen aan revolverende middelen in te kunnen
                                                                                                      9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>          zetten. Op een manier dat het voor bepaalde categorieën particuliere woningeigenaren
          haalbaar(der) wordt om een laag rentende lening af te sluiten om te investeren in het
          verbeteren van de energie-efficiëntie van hun woning. Daarnaast wordt nagegaan of het
          mogelijk is dergelijke leningen ook voor huurder-bewoners beschikbaar te stellen ten
          behoeve van Zelf Aangebrachte Voorzieningen (ZAV’s).
     4) Het tweede deel van de middelen, € 4.250.000,-- wordt beschikbaar gesteld ten behoeve van
          stimulerings- en innovatiesubsidies door middel van projectdeals binnen de expeditie,
          aanvullend op bestaande regelingen als EFRO en Interreg. Tevens wordt een deel hiervan
          door de provincie beschikbaar gesteld ten behoeve van procesondersteuning voor de
          expeditie. Gerichte communicatieplannen worden uit deze middelen gefinancierd.
     5) Een deel van de middelen wordt ingezet om lagere rente (maximaal 1,5%) te realiseren
          binnen het Nationaal Energiebespaarfonds (NEF) en om een ‘Provinciaal Waarborgfonds
          Drenthe’ in te stellen om het voor externe financiers minder risicovol te maken om te
          investeren in omvangrijke Nul Op de Meter (NOM) renovaties van appartementencomplexen
          (VvE-en) en collectieven van particuliere woningeigenaren.
2.8 Drents Energie Loket (DEL)
     1) Particuliere woningeigenaren vormen een belangrijke doelgroep binnen de expeditie
          energieneutraal wonen. In Drenthe is 65% van de woningen particulier eigendom. De
          bestaande samenwerkingsalliantie van het DEL ondersteunt en ontzorgt deze groep
          bewoners bij het nemen van maatregelen richting energieneutraal. Blijvende samenwerking
          tussen overheden, bedrijfsleven, particuliere- en maatschappelijke organisaties is daarvoor
          van groot belang.
     2) Stimulering van vraag, verbetering van aanbod en het organiseren van
          financieringsmogelijkheden zijn cruciale succesfactoren. Het DEL draagt daar actief aan bij.
     3) Op een onafhankelijke en niet commerciële manier coördineert en begeleidt het DEL vanuit
          deze perspectieven acties richting energieneutraal wonen. Zij draagt via campagnes mede bij
          aan het stimuleren van vraag, ontzorgt particuliere woningeigenaren via haar loketfunctie en
          bundelt via haar bedrijfspartners een goed en gecertificeerd aanbod.
     4) Het DEL werkt bij het streven naar haar doelen daarnaast samen met het Servicepunt Lokale
          Energie en de Drentse Energie Organisatie (DEO). Zij organiseert tevens uitwisseling van
          kennis en kunde tussen deze partijen.
     5) De partijen binnen de samenwerkingsalliantie van het DEL evalueren momenteel de
          ervaringen en resultaten. Zij bespreken in gezamenlijkheid het vervolg en de toekomstige
          aanpak van deze samenwerking. Daarbij is 2017 aangeduid als overgangsjaar en zal in dit
          najaar de besluitvorming over verdere toekomst worden voorbereid.
2.9 Ondersteuners
Partijen in de sfeer van kennisdragers, onderwijsinstellingen, brancheverenigingen en ngo’s zetten zich
in om vanuit de bij hen aanwezige en te ontwikkelen kennis bij te dragen aan de expeditie. Zij zorgen
als het ware voor een goede uitrusting. Andersom dragen de andere partijen bij aan onderzoek en
kennisontwikkeling bij de ondersteuners in de sfeer van stage- en afstudeerplekken en onderzoek in
praktijkcases.
Ondersteuners dragen bij aan:
1) De verbondenheid van partijen met een bepaalde achtergrond en de afstemming van
     (verschillende) belangen.
                                                                                                       10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>   2) De kennisontwikkeling welke nodig is om de doelen te realiseren en met marktpartijen
       aantrekkelijke en goede proposities te ontwikkelen. Hiermee zorgen zij voor het vernieuwen,
       versnellen en verbreden van innovatie en kunnen partijen verder kijken dan de eigen capaciteiten.
   3) Onderzoek en onderwijs onder en aan partijen, zodat zij zich op een gelijkmatige en gelijknamige
       wijze kunnen ontwikkelen.
   4) Onderzoek en evaluatie met betrekking tot de haalbaarheid van het hoofddoel en tussenliggende
       doelen.
   5) Het uitvoeren van de expeditie op een duurzame manier.
   6) Kennisdeling, bijeenkomsten, symposia en andere manieren om partijen te stimuleren en te
       ondersteunen.
   7) Het spreken van dezelfde taal met betrekking tot duurzaamheid in het algemeen en specifiekere
       onderwerpen rondom energieneutraal wonen.
3. Looptijd
   1) Deze overeenkomst treedt in werking indien en zodra partijen deze hebben ondertekend. De
       overeenkomst loopt zolang partijen dat nodig achten om vanuit de samenwerking zijn of haar
       bijdrage te leveren aan het hoofddoel.
   2) Partijen streven naar een langdurige samenwerking, waardoor ruimte ontstaat te investeren in
       aanpakken en oplossingen welke op langere termijn succesvol en breed uitgerold kunnen worden.
   3) Als nulmeting voor het huidige fossiele energieverbruik in Drenthe wordt het jaar 2015
       aangehouden op basis van de gegevens uit ‘Energie in Beeld’ (concrete gegevens van
       meterstanden in Drenthe, met inachtneming van de Wet Bescherming Persoonsgegevens).
       Partijen evalueren minimaal eens in de vijf jaar de voortgang, te starten in 2020.. Tijdens deze
       evaluatie vindt toetsing op basis van de tussendoelen plaats. Partijen maken indien nodig
       aanvullende afspraken indien tussenliggende doelen (nog) niet gehaald zijn, ten einde het
       volgende tussenliggende doel en uiteindelijk het hoofddoel te bereiken.
   4) Elk jaar maken partijen inhoudelijke afspraken over de uit te voeren initiatieven, proeftuinen en
       projecten voor het opvolgende jaar. Elke vijf jaar wordt deze samenwerkingsovereenkomst
       inhoudelijk (indien nodig) herzien op basis van de kennis op dat moment en evaluatie.
   5) Wijzigingen en tussentijdse beëindiging van deze overeenkomst kan uitsluitend geschieden indien
       partijen daar mee instemmen. Wijzigingen kunnen slechts schriftelijk worden overeengekomen.
   6) Tussentijdse eenzijdige opzegging door één der partijen kan slechts schriftelijk geschieden door
       mededeling aan overige partijen. De opzegging kan pas worden geeffectueerd indien betrokken
       partijen in gezamenlijk overleg eventuele problemen hebben besproken en zich hebben
       ingespannen deze op te lossen.
   7) Partijen zullen zich inspannen om te voorkomen dat er geschillen ontstaan ter zake de
       totstandkoming, uitleg of uitvoering van deze overeenkomst.
4. Uitvoering en support van de expeditie
   Een expeditie is een ontdekkings- of onderzoeksreis. Een avontuur dat partijen met elkaar durven aan
   te gaan en waarin partijen lef tonen om nieuwe dingen te ontdekken. Het is de route van ‘bewust
   worden’ naar ‘bewust doen’. Om de expeditie te starten en tot uitvoering te brengen, maken partijen
   de volgende afspraken.
                                                                                                        11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                 1) Provincie neemt, in ieder geval in eerste instantie, regie in het leiden en faciliteren van de
                      basisfaciliteiten voor de expeditie.
                 2) Een nader in te stellen expeditieteam draagt als programma/regieteam zorg voor de eerste
                      coördinatie en ondersteuning van de expeditie als geheel. Zij verkennen de route en stippelen
                      deze uit.
                 3) Partijen maken vanuit het expeditieteam nadere afspraken over het exacte proces en het
                      programma van de expeditie: de inrichting van het basiskamp. Dat doen zij uiterlijk 1
                      december 2016.
                 4) Partijen nemen het initiatief om per team van partijen met dezelfde achtergrond een
                      versnellingsteam in te stellen. Hierbij gaat het om een versnellingsteam verhuurders,
                      huurders, collectieven, markt en kennisdragers. De ‘teamleiders’ van deze teams nemen
                      zitting in het expeditieteam.
                 5) Partijen nemen het initiatief om op basis van het onderwerp ontwikkelkampen in te richten,
                      bijvoorbeeld voor Nul Op de Meter (NOM), stapsgewijze aanpak of collectieve aanpak. Elk van
                      partijen schuift op basis van eigen beleid en ambitie vrijwillig aan en draagt vervolgens actief
                      bij aan de positieve (kennis)ontwikkeling van het betreffende onderwerp in het kamp.
                 6) Partijen hebben de intentie om gezamenlijk zorg te dragen dat de expeditie over voldoende
                      middelen beschikt, door het beschikbaar stellen van menskracht en/of financiële middelen.
                      Het expeditieteam doet hiervoor uiterlijk 1 december een concreet voorstel.
                 7) Partijen, onder aanvoering van het expeditieteam, stellen uiterlijk 1 december 2016 een
                      gezamenlijke routekaart voor de eerste fase tot en met 2020 op. Deze routekaart geeft inzicht
                      in het ‘wie, wat en wanneer’.
                 De beoogde organisatiestructuur van de expeditie is te vinden in bijlage C.
      5.    Afdwingbaarheid
            1) Met deze overeenkomst wordt niet beoogd in rechte afdwingbare rechten en plichten in het
                 leven te roepen. Partijen spreken in deze overeenkomst intenties naar elkaar uit en maken in
                 verschillende samenstellingen projectdeals waarin contractuele afspraken met (al dan niet in
                 rechte afdwingbare) rechten en plichten worden opgenomen.
            2) Partijen zijn zich bewust van hun rol en verantwoordelijkheid en hun invloed op het succes van de
                 samenwerking, de expeditie en haar doelen.
      6.    Wettelijke kaders
            1) Investeringen van woningeigenaren passen binnen de wettelijke kaders en kaders opgelegd door
                 toezichthouders.
            2) De initiatieven welke voortkomen uit deze samenwerkingsovereenkomst voldoen aan de
                 relevante wettelijke kaders, waaronder die in relatie tot mededinging en staatssteun.
Aldus opgemaakt te Assen, 7 oktober 2016
Bijlagen:
A – Definities
B – Overzicht deelnemende partijen
C – Toelichting op de organisatie, het proces en het programma van de expeditie
D – Overzicht projectinitiatieven Expeditie Energieneutraal Wonen Drenthe
                                                                                                                     12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>