<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                                                                     1




         Trots op de Raad
       Samenspel in het Aanzien van de Raad
                 Eindrapportage




Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                                     2




Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                     3



               Trots op de Raad
          Samenspel in het Aanzien van de Raad




      Een serie van 6 discussiebijeenkomsten
           over het aanzien van de raad.
                   Deelnemers:
      raadsleden, griffiers en burgemeesters.




   “Een trotse raad zorgt goed voor zichzelf”




Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                                  4




C OLOFON
Dit is een uitgave van Raadslid.Nu, Nederlandse Vereniging voor Raadsleden
In samenwerking met de Vereniging van Griffiers en het Nederlands Genootschap van Burgemeesters
Met dank aan het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Verslagen en samenvatting: Gemma Schoot, gS bedrijfsjournalistiek en communicatie




                   Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                           5




Inhoud


Ten Geleide                                                                          7

Deel I: Samenvatting                                                                 8

              Vooraf                                                                 8
              Afzien?                                                                8
              Aanzien?                                                               9
              Conclusie en aanbevelingen                                            12
              Tips voor verbeteren aanzien                                          14
              Bijdragen bestuurskundigen                                            16

Deel II: Verslagen Trots op de Raad

              Capelle aan den IJssel                                                20
              Bijdrage bestuurskundige Niels Karsten                                22

              Goirle                                                                25
              Bijdrage bestuurskundige Linze Schaap                                 27
              Bijdrage oud-griffier Nico van Mourik                                 28

              Heerenveen                                                            31
              Bijdrage bestuurskundige Bart-Jan Heine                               35

              Amstelveen                                                            38
              Bijdrage historicus Geerten Waling                                    41

              Heumen                                                                44
              Bijdrage politicoloog Monique Leyenaar                                47

              Ommen                                                                 51
              Bijdrage bestuurskundige Bas Denters                                  54

Deel III: Deelnemerslijsten                                                         57




                      Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                     6




Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                                7



Ten Geleide
Wat ziet u als oorzaken van het afgenomen aanzien van de raad en hoe kunnen we het aanzien van de
gemeenteraad verbeteren? Gemeenteraadsleden uit vrijwel het hele land hebben voor en na de zomer van
2017 over deze twee kernvragen gediscussieerd. Zij deden dat in zes bijeenkomsten onder de titel ‘Trots op de
raad’ die gehouden zijn in Capelle aan den IJssel, Goirle, Heerenveen, Amstelveen, Heumen en Ommen.
Steeds was er een bestuurskundige aanwezig om achtergrondkennis te delen, kritische reflectie te bieden en
om andere oplossingsrichtingen aan te bieden.

De serie bijeenkomsten is onderdeel van het project Aanzien van het Samenspelprogramma Lokale
Democratie in Beweging. Dit programma is eigendom van de vijf beroeps- en belangenverenigingen in de
lokale democratie en van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties. De organisatie van de bijeenkomsten was zelf ook een samenspel van de direct
betrokken beroepsverenigingen: Raadslid.Nu - de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden, de Vereniging
van Griffiers en het Genootschap van Burgemeesters, onder regie van Raadslid.Nu. De drie verenigingen
leverden ook de gespreksleiders. De opkomst was in totaal ongeveer 180 deelnemers, gemiddeld 30 per keer.

Aanzien of Afzien?
Het rapport ‘Aanzien of Afzien?’ (Den Haag, 12 januari 2015), geschreven door dr. Lex Cachet en Niek Verkaik
MSc (OBMC Consulting) in opdracht van Raadslid.Nu, vormde het vertrekpunt voor de bijeenkomsten. Cachet
en Verkaik onderzochten in hoeverre het raadslidmaatschap wordt gekenmerkt door aanzien of door afzien.
Op zijn zachtst gezegd staat het aanzien onder druk, concludeerden ze. De onderzoekers noemden meerdere
oorzaken: de raad is niet meer vanzelfsprekend gezaghebbend, de nadruk ligt op schandalen, er spelen
politieke crises, de raad kan door complexe regelgeving en regionalisering problemen niet meer oplossen.
Geen wonder dat het raadslidmaatschap ‘afzien’ is. Bovendien worden raadsleden voor hun inzet op vele
fronten te mager gewaardeerd, ofschoon zij zelf hun werk iets hoger waarderen dan de inwoners. Cachet en
Verkaik geven een top-12 van aanbevelingen waarmee het aanzien van de raad is te verbeteren. De top-3
daaruit is: korter en effectiever vergaderen, betere ondersteuning van de raad in regionale samenwerking en
betere communicatie over wat de raad doet en wat de bevoegdheden van de gemeenteraad zijn.

Opbrengst uit de zes discussiebijeenkomsten
Bijna drie jaar later komt uit de zes discussiebijeenkomsten een vergelijkbaar beeld naar voren. De algemene
conclusie is: waar de gemeenteraad een echt open contact heeft met de samenleving gaat het goed.
Raadswerk is dan ‘machtig mooi en eervol werk’. Waar dat niet zo is en het vertrouwen lager is, zijn er een
aantal oorzaken zoals: een laag vertrouwen in het politieke-bestuurlijke systeem, onbekendheid bij de burger
met het politieke bedrijf en de verzwaring van taken die de drie grote decentralisaties en toenemende
regionalisering met zich meebrengen. Wat de oplossingen betreft: in alle zes bijeenkomsten bleek dat
raadsleden vanuit hun passie voor het lokale bestuur hun eigen rol en verantwoordelijkheid nemen. Ze
experimenteren met burgerparticipatie en communiceren met inwoners, proberen de vergadertechniek die
zichzelf in stand houdt te doorbreken en actiever dan wel initiatiefrijker te zijn in hun kader stellende rol aan
de voorkant van het besluitvormingsproces. Overduidelijk is daarbij dat raadsleden meer ondersteuning nodig
hebben: in professionalisering, vergoeding en tijd, naast aandacht voor de dilemma’s buiten hun invloed om
maar waar ze lokaal wel op worden aangesproken. Daarnaast is er meer aandacht nodig voor bestuurlijke en
politieke vernieuwing.
In deze eindrapportage vindt u het verslag van de afzonderlijke bijeenkomsten, voorafgegaan door een
beschouwende samenvatting daarvan.

Henk Bouwmans, directeur Raadslid.Nu, Nederlandse Vereniging voor Raadsleden
Mede namens Vereniging van Griffiers en Nederlands Genootschap van Burgemeesters

                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 8



Deel I: Samenvatting
VOORAF

‘Het raadslidmaatschap is machtig mooi en eervol werk’, zei een deelnemer in Ommen.
Een collega vertelde daarop wat hij daarvoor ooit als compliment van een inwoner kreeg: ‘Mooi dat je het
doet, ik zou het niet kunnen.’
Er schuilt toch iets van bewondering in dit tweede citaat. Alsof deze inwoner inderdaad begrijpt hoe
ingewikkeld maar noodzakelijk het werk van raadsleden is. Alsof deze inwoner onder de indruk is van de
motivatie en bevlogenheid waarmee raadsleden hun rol als volksvertegenwoordiger vervullen, in de beperkte
tijd die zij ervoor beschikbaar krijgen en naast hun baan en privéleven.

A FZIEN?

Is het raadslidmaatschap inderdaad ‘afzien’ geblazen, zoals Cachet en Verkaik met een knipoog suggereren in
de titel van hun essay ‘Aanzien of afzien’? In de bijeenkomsten is de vraag zo niet gesteld. Maar de startvraag
voor de discussie– Wat ziet u als oorzaken van het afgenomen aanzien? – maakte wel veel reacties los over de
veeleisende rol van het raadslidmaatschap binnen het lokale bestuur. Als veeleisend wordt het werk door ieder
raadslid wel ervaren, of hij of zij nu meer van het onvermoeibare en blijmoedige, of zorgende type is, meer
activistisch en strategisch is aangelegd, of volksvertegenwoordiger is vanuit een roeping (raadslid ben je 24
uur per dag zeven dagen per week). Raadsleden ervaren kleinere en grotere dilemma’s. We noemen er drie.
Ten eerste ‘keuzestress’ vanwege de weinige tijd die raadsleden aan het complexer geworden raadswerk
kunnen besteden, ten tweede de taakverzwaring door de decentralisaties en toenemende
gemeenschappelijke regelingen, en ten derde: als kaderstellende en controlerende raad positie verwerven
binnen het lokale bestuur. We lichten de drie dilemma’s hieronder toe.

     (1) Keuzestress vanwege te weinig tijd voor het complexer geworden raadswerk
Als je het goed wilt doen, en dat wil ieder raadslid, heb je aan de gemiddelde tijdsbesteding van 15,9 uur per
week niet genoeg. Het blijft schipperen met de tijd en de aandacht die raadsleden moeten verdelen over
vergaderen en stukken doornemen aan de ene kant en contact onderhouden met de lokale samenleving aan
de andere kant. Door de drie decentralisaties en de toename van het aantal intergemeentelijke
samenwerkingsverbanden is die tijdsdruk alleen maar groter geworden. Raadsleden en raden lossen dat
verschillend op. Taken onderling verdelen, je beperken tot hoofdlijnen van het beleid, als raad speerpunten
afspreken en daar alle energie in steken. Hoe effectief dit ook kan zijn, het blijft knagen dat je niet alles kunt
doen wat je zou willen doen. Sommigen hebben het unheimische gevoel dat ze het college niet scherp genoeg
kunnen controleren als je niet alle details over een onderwerp paraat hebt. Met name kleine fracties en
eenmans/eenvrouwsfracties hebben veel op hun bord, zonder veel ondersteuning van een kleine, dus beperkt
bezette griffie.

Verschil in vergoeding tussen grote en kleine gemeenten
Raadsleden zijn vrijwel zonder uitzondering enthousiast en vol passie voor het raadswerk. Maar met de
toegenomen werkdruk en taakverzwaring begint de lage vergoeding vooral voor raadsleden uit de kleinste
gemeenten te knellen. Een raadslid, een eenvrouwsfractie in Mook en Middelaar, noemt het verschil in
vergoeding met buurgemeente Nijmegen zelfs ‘bizar’. Deze laatste klacht komt lang niet zo sterk naar voren
uit de enquête die Cachet en Verkaik hielden voor hun essay. Slechts 6% van de respondenten vond de hoogte
van de raadsvergoeding bepalend voor de kwaliteit van hun werk. Inmiddels, november 2017, blijkt uit het
jaarlijkse waarderingsonderzoek van Raadslid.Nu (i.s.m. Overheid in Nederland) dat een ruime meerderheid
van de raadsleden het eens is met het raadslid uit Mook en Middelaar. Of ze nu in een grote of kleine
gemeente in de raad zitten, 71% van de raadsleden vindt dat de verschillen in vergoeding kleiner mogen zijn.

                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   9


     (2) Verzwaring van de taken door decentralisaties en gemeenschappelijke regelingen
Tweede opvallend geluid in de bijeenkomsten is de verzwaring van het werk die raadsleden ervaren door de
drie decentralisaties, en door het toenemende aantal samenwerkingsverbanden voor bijvoorbeeld regionaal
gebundelde inkoop in het kader van de Wmo en Jeugdzorg en de gemeenschappelijke regelingen (GR’en).
Cachet en Verkaik signaleerden het ook. Het levert allemaal meer werk op dat daarmee complexer wordt,
terwijl het om terreinen gaat waar de raad als politiek orgaan geen greep op heeft. De raad staat in de
bovenregionale besluitvorming op afstand en dat zien raadsleden als een aantasting van de democratische
legitimatie. Voor de burger betekent die regionale besluitvorming helemaal niets, stelde iemand in
Amstelveen. Zijn gemeente (niet Amstelveen) zit in zeven GR-en. Bij een andere gemeente is het een hele
‘lappendeken’ die naar aanleiding van een motie in kaart is gebracht. Vergaderen over GR-stukken wordt hier
tijdverspilling genoemd. “De besluiten zijn al genomen.” In Capelle aan den IJssel werd het probleem zo
samengevat: “Het is regionaal besturen en lokaal verantwoorden.”
Een griffier in Amstelveen bekeek de worsteling met GR’en van de positieve kant. Het daagt je uit om
overtuigd te raken dat je niet alles hoeft te weten en te lezen van veiligheidsregio’s en GR-en. “Dat krijg je tijd-
technisch niet voor elkaar. Ook de organisatie niet die de stukken moet aanleveren.” Een van de dingen die je
wel kunt doen, is speerpunten vaststellen en daar het college op controleren.

     (3) Als kaderstellende en controlerende raad positie verwerven binnen het lokale bestuur
Positie verwerven in het krachtenveld tussen raad, college en ambtenarenapparaat is nog zo’n vraagstuk. Ook
al kwamen er geslaagde voorbeelden naar voren tijdens de bijeenkomsten, het blijft voor raadsleden een
heikel punt om zich als raad te laten gelden in zijn kaderstellende rol en dus ook vanaf het begin van de
besluitvormingsprocessen betrokken te zijn. In alle bijeenkomsten kwam dit wel naar voren. In Heumen werd
daarbij een gewetensvraag opgeworpen, midden in een discussie over burgerparticipatie. Als de raad niet
vanaf de kaderstelling betrokken is, ligt dat dan aan een weeffout in het politiek-bestuurlijke systeem
(“Projecten lopen ambtelijk al jaren en op het laatst komen ze in de raad.”)? Of heeft de raad zelf verzuimd om
vooraf afspraken te maken? In de discussie klonk ontmoediging door: wat doe je als het college alles
dichttimmert en de raad vier jaar lang niks meer te vertellen heeft? Voor initiatieven van burgers is er dan geen
ruimte meer. Wat levert burgerparticipatie dan op? Er werd stevig op gereageerd: “Kom dan met een initiatief
voorstel. Daarmee laat je je bevolking zien wat je waard bent.”

A ANZIEN?

Wielrenners staan alleen al in aanzien bij hun publiek doordat ze diep gaan en afzien. Helaas werkt het in de
regel niet zo bij het publiek van de raadsleden, de inwoners van de gemeente. Gevraagd naar wat zij terug
horen of merken van inwoners, en wellicht ook van hogere bestuurslagen, geven raadsleden een gemengd
beeld. De geluiden en ervaringen van inwoners blijken te variëren van negatief gekleurd, dubbel tot soms ook
positief.

De negatieve reputatie is samen te vatten tot de raad als een ‘amorfe groep’ die veel en lang vergadert zonder
veel respect voor elkaars standpunten, te weinig zijn eigen agenda bepaalt en te weinig invloed heeft op het
college van B&W. ‘De besluiten zijn toch al genomen’, zo is de beleving van inwoners. Wat heeft stemmen en
inspreken dan voor zin? Het spreekt allemaal niet tot de verbeelding. Wat niet bepaald helpt is dat in ‘Den
Haag’ en bij de provincies met enig dedain naar raadsleden wordt gekeken. Deze ervaring kwam in Capelle aan
den IJssel naar voren. Wat dat betreft zou het wél helpen, vond iemand, als onderwerpen veel meer op
gemeentelijk niveau aan de orde kwamen.
Dan het dubbele beeld. Aan de ene kant hebben inwoners niet zo’n hoge pet op van de raad. Aan de andere
kant: als er belangen in het geding zijn, weten zij raadsleden snel te vinden en ook te waarderen om hun
kennis en inzet. Ook hebben burgers weinig vertrouwen in de raad, maar stellen zij het aan de andere kant
weer wel op prijs dat het moeilijke raadswerk überhaupt gedaan wordt. “Het raadswerk is a dirty job that needs


                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                               10


to be done”, zegt bestuurskundige Bas Denters in Ommen. “60% van de bevolking vindt dat raadsleden
voldoende functioneren: een zesje.”
De reputatie wordt positief, zo blijkt uit de discussies, zodra de raad meer in contact met inwoners weet te
opereren en samen met hen ‘dingen voor elkaar krijgt’.

Oorzaken afgenomen aanzien
In de discussies bleek dat raadsleden in de praktijk goed merken dat in hun rol niet meer zoals vroeger per
definitie gezag en aanzien oplevert. Het ‘institutionele aanzien’ verdween geleidelijk op de grote
democratiseringsgolf, sinds de jaren 60. De gezagsposities zijn geërodeerd, zoals bestuurskundige Bart-Jan
Heine het zei in zijn bijdrage, en hij noemde dit als een van de achterliggende oorzaken van het afgenomen
aanzien van de raad. “In onze tijd is dan eindelijk het antiautoritaire denken overal doorgedrongen. Ook in de
politiek”, aldus Heine. Raadsleden, politici en gezagsdragers in het algemeen, zullen het moeten verdienen.
“Het is de prijs van de democratisering.”

Drie ontwikkelingen op de achtergrond
Cachet en Verkaik wijzen erop dat het in de ‘(post)moderne samenleving’ niet meer of steeds minder
vanzelfsprekend is om op basis van geloof, traditie of positie gezag te hebben en aanzien te genieten. Zij
werpen daarbij de vraag op “of de raad de afgelopen decennia wel in de gelegenheid is geweest dergelijk
functioneel aanzien te verwerven of te versterken.” Cachet en Verkaik denken van niet, als zij de context
waarin raadsleden werken erbij betrekken en dan vooral inzoomen op de volgende drie ontwikkelingen:
 De nadruk en alertheid van het publiek en de media op integriteit. Schandalen en politieke crises worden
     breed uitgemeten. Het leidt tot ontevredenheid bij de inwoners en doet afbreuk aan het aanzien van de
     lokale politiek.
 De gemakkelijke benaderbaarheid van raadsleden door de opkomst van nieuwe (sociale) media. Dat
     maakt de verhoudingen in de samenleving nog horizontaler dan ze al waren door de democratisering
     sinds de jaren 60. ‘Bestuurden’ spreken hun bestuurders makkelijker aan op hun verantwoordelijkheid,
     maar overschrijden ook makkelijker de grens naar ‘online beschimping of geweld’ als bestuurders de
     problemen niet ‘even kan oplossen’.
 Dit probleemoplossend vermogen van raadsleden is afgenomen door complexer wet- en regelgeving,
     regionalisering van gemeentelijke taken en bezuinigingen op ondersteuning en opleiding van de raad. Dit
     laatste was er allemaal wel voor het college en de ambtelijke organisatie.

Tijdens de zes discussiebijeenkomsten werden deze ontwikkelingen ook aangeraakt, kriskras door de
gesprekken heen over onderwerpen als burgerparticipatie, dualisme, NIMBY, het opgelegde beleid van het
Rijk of de kwaliteit van de besluitvorming. Al kozen de raadsleden andere bewoordingen. Raadsleden merken
zelf wat het effect is van integriteitskwesties: ze worden allemaal over één kam geschoren. Raadsleden
hebben te maken met ‘kapotmaakmedia’ die van een rel ‘een feuilleton in vier afleveringen’ maken.
Raadsleden zien hoe regionale samenwerking ten koste gaat van de volksvertegenwoordigende taak van de
raad en van de democratische legitimatie. (Cachet en Verkaik spreken van het democratisch gehalte dat te
wensen over laat).
Bestuurskundige Linze Schaap voegde nog een trend op de achtergrond toe: de overheid is de burger als klant
gaan beschouwen. “Overheidsinstellingen zijn bedrijven geworden met accountmanagers, enzovoort. Maar
het is kolder”, stelt hij. Volgens hem staat de politieke klasse niets in de weg om dat meteen weer om te
draaien en de burger weer als staatsburger tegemoet te treden en gebruik te maken van zijn creatieve kracht.
Wat raadsleden zelf verder noemen is een ‘mismatch’ op sociale media tussen inwoners en raad. Twitter
bijvoorbeeld is lang niet zo wijdverbreid onder inwoners. Die zitten eerder in Whatsapp-groepen en op
facebook. Dat zijn de sociale media die raadsleden meer zouden moeten benutten.




                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                              11


Laag systeemvertrouwen
Een andere factor die volgens raadsleden van invloed is op het afgenomen aanzien, is dat burgers weinig
vertrouwen hebben in het politiek-bestuurlijke systeem. Het ‘systeemvertrouwen’ is laag, zoals het in
Heerenveen werd genoemd. De burgers herkennen in het samenspel van raad, college en
ambtenarenapparaat de raad niet goed. Hoe kunnen zij de raad dan beoordelen op zijn daden? Voor hen is
bestuur en ambtenarij ‘één pot nat’. Volgens een raadslid heeft die beleving te maken met niet waargemaakte
beloftes. ‘Ze beloven van alles maar ze doen niks. De raad heeft toch niks te vertellen.’ Zo parafraseerde hij de
beleving van inwoners. Volgens een ander heeft het ook te maken met coalitievorming, waardoor de oppositie
weinig wordt gegund. Coalitie en oppositie houden elkaar in de houdgreep van de ‘oude politiek’. Het effect
daarvan is dat een kwart de dienst uitmaakt. “Het collegeprogramma gaat voor. Daarom haken mensen af.”
Het managen van verwachtingen is daarom belangrijk. De raad kan in zijn eigen verantwoordelijkheid iets
anders besluiten dan burgers willen.

De kwestie is vergelijkbaar met wat Cachet en Verkaik het afgenomen ‘probleemoplossend vermogen’ van de
raad noemen. In het lokaal bestuur is volgens hen “de feitelijke macht en invloed steeds meer verschoven van
parttime raadsleden naar fulltime bestuurders en van generalistische politiek-bestuurlijke amateurs naar
specialistische professionals. (..) Feitelijk heeft de raad macht en invloed afgestaan aan het college van B&W
en het college aan het ambtelijk apparaat.”

Zo slecht is het vertrouwen van de burger nou ook weer niet, stelde politicoloog Monique Leyenaar in
Heumen. Van hen heeft 53% vertrouwen in het functioneren van de raad, zei ze. De raad scoort daarmee wat
het vertrouwen betreft hoger dan de Tweede Kamer (45%). Het probleem zit (volgens bestuurskundige Niels
Karsten, in Capelle aan den IJssel) juist bij raadsleden zelf. Nog geen 30% van de burgers heeft vertrouwen in
politici, en ook politieke partijen scoren laag. Net als Cachet en Verkaik zegt Karsten dat raadsleden hun gezag
op eigen kracht moeten verdienen. ‘Gezag’ staat daarbij voor ‘inhoudelijke overeenstemming’ met de burger.
Voor 100% is niet nodig maar er moet begrip zijn voor elkaars overwegingen. Daar schort het volgens Karsten
aan. Er is ‘gezagsafstand’ en raadsleden moeten die overbruggen.

Onbekendheid bij de burger met het lokale bestuur
Raadsleden hebben bij de bijeenkomsten behoorlijk de hand in eigen boezem gestoken. Zonder met de vinger
te wijzen, ervaren ze het als belemmerend voor het aanzien dat burgers zo weinig bekend zijn met het lokale
bestuur. Ze weten niet goed wat er ‘op het gemeentehuis’ gebeurt.
Het werd in verband gebracht met landelijke beeldvorming tijdens de gemeenteraadsverkiezingen. Voor het
lokale interesseren burgers zich minder. Gebrek aan pers is nog een oorzaak, en als die verslag doet, is het de
vraag of mensen echt wel behoefte hebben aan informatie over de raad.
Weer een ander ziet burgers zaken organiseren zonder dat het in de gemeenteraad komt. Partijpolitiek
hebben ze daar niet bij nodig. “De vraag is hoe je hiermee omgaat. Loslaten, denk ik.” Raadsleden zien de
kracht van burgers, zoals zij ad hoc in actie kunnen komen voor een rechtvaardige zaak (bijvoorbeeld
collecteren voor de kankerbestrijding).




                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 12


CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

Wat draagt er nou bij om het aanzien van de raad te versterken? Wat staat raadsleden nu te doen?
Het speelveld ziet er niet fraai uit, zoals oud-griffier Nico van Mourik het omschreef (Goirle). Dat speelveld
staat vol burgers die van politici en bestuurders het beeld overhouden ‘dat ze in mooie auto’s rijden en in
glimmende gebouwen werken’. Die burgers zijn nog boos ook. “Of betekent dat ‘buitengewoon betrokken’?
Hoe kan die burger nu zo boos zijn? We hebben het goed in dit land.”

Als dit het – gechargeerd geformuleerde – speelveld is, is communiceren wel de eerste conclusie waar je aan
denkt als je meer aanzien wilt verwerven. Raadsleden zeggen dit zelf ook. Het was een terugkerend thema op
de bijeenkomsten. Maar de druk op raadsleden, die het werk in al zijn complexiteit er als ‘goedwillende
amateurs’ naast doen, blijkt nog steeds groot. Dat rechtvaardigt meer ondersteuning op verschillende fronten,
de tweede conclusie. De derde conclusie die valt te trekken is dat meer aandacht voor bestuurlijke en politieke
vernieuwing welkom zou zijn. Hieronder gaan we iets meer in op de drie conclusies.

    (1) Communicatie, communicatie, communicatie
De eerste algemene conclusie van Cachet en Verkaik luidt: aanzien verwerven is een kwestie van goed
communiceren met de burger. Hetzelfde kunnen we concluderen uit de zes discussiebijeenkomsten. Het is
‘communicatie, communicatie, communicatie’, aldus iemand in Goirle. Ook al word je er murw van.
Nu is communicatie een breed begrip, ook in de context van het raadswerk: communicatie als vak, onderling
communiceren, maar ook communiceren met de burger (de boze, de idealistische, de ondernemende) in
diverse situaties (van participatietrajecten, inspreekmomenten tot gesprekken op de zaterdagochtendmarkt
en op debatavonden).

Samengevat zijn de drie belangrijkste aanbevelingen over communicatie die in de zes bijeenkomsten naar
voren kwamen:
 Communiceren is méér dan uitleggen. Het is ook luisteren en ingaan op de beleving van inwoners.
    Voorbeeld in Goirle: je kunt inwoners niet voortdurend bezweren dat het industrieterrein formeel veilig is
    terwijl zij toch bang blijven. Over dit laatste moet het gesprek dan gaan.
 Verwachtingenmanagement op verschillende momenten in het proces van beleidsvorming en
    beleidsuitvoering, en op meerdere terreinen, bijvoorbeeld op dat van burgerparticipatie: maak de burger
    duidelijk dat de raad anders kan beslissen dan de burger wil. De raad moet verantwoording afleggen, de
    burger hoeft dat niet.
 Doe aan strategische raadscommunicatie en dwing daarvoor de middelen voor af. De kanttekening
    hierbij is dat volgens sommigen strategische communicatie eerder iets is voor de afzonderlijke
    raadsfracties.

     (2) Meer ondersteuning nodig
In alle zes bijeenkomsten bleek dat raadsleden vanuit hun passie voor het lokale bestuur hun eigen rol en
verantwoordelijkheid nemen. Raadsleden experimenteren met burgerparticipatie en communiceren met
inwoners (de successen worden gevierd), doen aan verwachtingenmanagement, ze ontwikkelen samen met
inwoners visies op de toekomst, ze proberen manieren uit om het vergadercircus te doorbreken, ze
ontwikkelen samen met het ambtenaren en college om aan de voorkant van het besluitvormingsproces al
betrokken te zijn, ze nodigen burgers uit in de raad.
Maar overduidelijk is daarbij dat raadsleden meer ondersteuning nodig hebben: in professionalisering,
vergoeding en tijd, naast aandacht voor de dilemma’s buiten hun invloed om maar waar ze lokaal wel op
worden aangesproken. Dit komt overeen met de tweede algemene conclusie van Cachet en Verkaik, namelijk
dat er met meer ondersteuning winst geboekt kan worden bij het versterken van het aanzien. Daarbij gaat het
om betere randvoorwaarden die raadsleden in staat stellen om hun werk (nog) beter te doen: “De meer
instrumentele en responsieve of vertegenwoordigende kanten van het raadslidmaatschap.”

                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                                             13



     (3) Meer aandacht voor bestuurlijke en politieke vernieuwing
De derde conclusie die getrokken kan worden is dat meer aandacht voor bestuurlijke en politieke vernieuwing
welkom is. Cachet en Verkaik noemden dit niet met zoveel woorden. Wel stelden ze “dat ons staatsbestel
gebaat is bij een goed werkende lokale democratie, waarbij het samenspel tussen de gemeentelijke
bestuursorganen (raad, college, burgemeester, maar ook gemeentesecretaris en griffier) van wezenlijk belang
is.” Mooi vonden ze het dat er al gezamenlijk initiatieven waren genomen.

Tijdens de zes discussiebijeenkomsten bleek dat raadsleden over vernieuwing nadenken, zoekende zijn en
dingen uitproberen in de praktijk. Daarbij gaat het onder meer over de rolverdeling (iemand constateerde zelfs
‘concurrentie’) tussen de gemeenteraad en het veel meer geprofessionaliseerde college van B& W en het
ambtenarenapparaat. Maar ook over het dualisme en de manier waarop de gemeenteraadsverkiezingen zijn
georganiseerd plus de beeldvorming door de landelijke politiek daarbij. Dat er behoefte is aan vernieuwing
van het systeem, is wel duidelijk geworden in de bijeenkomsten. Bijvoorbeeld omdat de menselijke factor uit
het systeem is verdwenen door de technocratisering van het beleid, zoals een raadslid oordeelde. Of omdat,
volgens een ander, het systeem is ingehaald door de tijd.
Er wordt verschillende gedacht over hoe die vernieuwing eruit moet zien. Iemand in Heerenveen vond dat het
systeem helemaal om moet, omdat mensen afhaken doordat de politiek haar beloftes niet nakomt. Een
griffier vond juist dat je meer de mogelijkheden binnen het huidige systeem moet benutten: “Richt je
aandacht meer op het proces.” Ook de meningen over het dualisme lopen uiteen: van ‘het is mislukt’ en ‘het
spelletje komt niet uit de verf’ tot ‘je moet het juist beter benutten’. De discussies hierover waren op sommige
momenten fel. Cachet en Verkaik vonden al dat het tijd wordt dat er een ‘maatgevende brede evaluatie’ komt
van het dualisme dat in 2002 werd ingevoerd.

De drie belangrijke aanbevelingen als het gaat om vernieuwing die naar voren kwamen, zijn:
 Alle ruimte voor vernieuwing – ook radicalere vormen – benutten binnen het huidige systeem en binnen
    het ‘speelveld’ van Van Mourik. Raden en raadsleden kunnen daar direct mee aan de slag, samen met de
    griffie.
 Vernieuwing van het kiesstelsel, bijvoorbeeld het districtenstelsel (aanbeveling van politicologe Monique
    Leyenaar).
 Verspreiding van de gemeenteraadsverkiezingen over een heel jaar, per provincie en steeds op de eerste
    dag van de maand. Daardoor is er een heel jaar lang aandacht op de lokale politiek en houd je de
    landelijke beeldvorming beter buiten de deur (aanbeveling van historicus Geerten Waling).

Trots op de raad?
‘Trots op de raad’. Wat betekent die term eigenlijk voor raadsleden? Op de man/vrouw af gevraagd, bleken
sommige raadsleden best trots te zijn als er goed wordt gediscussieerd in de raad, als er respect is voor een
andere mening, als coalitie en oppositie constructief met elkaar omgaan.
Maar trots zijn heeft ook te maken met het zelfbewustzijn van de raad, zei iemand, ondanks het feit dat het
college en het ambtenarenapparaat een kennisvoorsprong op raadsleden hebben. Professionalisering van de
raad is nodig. ”Een trotse raad zorgt goed voor zichzelf.”




                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                                                                           14


TIPS VOOR VERBETEREN AANZIEN

Tijdens de zes bijeenkomsten hebben raadsleden veel leerzame tips en aanbevelingen genoemd voor het
versterken van het aanzien van de raad. We zetten ze hieronder gerubriceerd op een rij.

Wat kunnen raadsleden/kan de raad zelf doen om het gezag te vergroten?
 Gezag ontleen je aan je persoonlijke contacten. Je moet mensen meenemen vanaf het begin. Middelen
    voor strategische raadscommunicatie afdwingen (om meer in contact te komen met burgers en
    ondernemers). Maak hier in kaderstellende fase afspraken.
 Ga met die stip op de horizon aan de gang, maak je langetermijnvisie met bewoners.
 Zorgen dat de raad er al aan de voorkant van het besluitvormingsproces bij is, bij de kaderstelling.
 Doorbreek de vergaderdynamiek die zichzelf in stand houdt. Denk na over een praktische invulling van de
    veranderende rol van de raad.
 Bezoek als raadsleden alle kernen. Stel een fractiespreekuur in.
 Doe aan verwachtingenmanagement in contact met de burger. De raad kan iets anders besluiten dan de
    burger graag gezien had. Doe dus geen beloftes, zeg wel wat je wilt bereiken.
 Meer het politieke debat voeren en erover communiceren met de achterban, voer nagesprekken over de
    afwikkeling van onderwerpen.
 Ga uit van je idealisme, anders moet je nooit in de politiek gaan.
 Over GR’en: controleer het college op speerpunten, twee keer per jaar. En houd je college aan de
    informatieplicht naar de raad.

Over burgerparticipatie
 Vertegenwoordigers van alle belangen zelf een oplossing laten bedenken. ”De deur gaat pas van het slot
    als ze die hebben gevonden.”
 Benut de Civocracy-aanpak, een methode voor het online verzamelen van input voor besluitvorming.
 Gebruik een digitaal burgerpanel. Alleen niet te pas en te onpas, beperk het tot drie à vier keer per jaar.
 Organiseer dorpstafels en rondetafelgesprekken. Daar hoor je wat burgers willen en verwachten en kun je
    de verwachtingen managen.
 Denk na over je rol als raad en als raadslid bij de toekomst van de burgerparticipatie. “Zit je er voor het
    grote verhaal?”

Over het systeem van het lokaal bestuur
 Maak onderscheid tussen wat de raad als collectief doet en wat raadsleden als lid van een partij doen.
 Verander het systeem niet, maar benut meer de mogelijkheden daarbinnen. Met focus op proces.
 Maak als systeem, dus niet alleen als raad, het maatschappelijk effect van beleid goed duidelijk.
 Beter dan systeemverandering is verbetering van je grondhouding: meer ethos en pathos. “We zitten te
    veel in logos”.

Wat kunnen griffiers doen om het aanzien van de raad te vergroten?
 De raad in positie brengen.
 Stimuleren dat raadsleden zo vroeg en open mogelijk in gesprek gaan met burgers.

Wat kan de burgemeester doen om het gezag van de raad te vergroten?
 Stimuleer dat het aanzien gediend is met meer loyaliteit aan de raad als geheel. Beeldvorming over
    raadsleden door wethouders: moet positiever, anders ‘krijg je een raar beeld’.
 De burgemeester kan zijn grote zichtbaarheid gebruiken om de rolverdeling tussen raad en college
    duidelijk te maken.




                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                              15


Burgers kunnen ook een rol spelen voor meer aanzien van de raad. Al moet je ze daar een handje bij helpen:
 Aansturen op wisselwerking als je inwoners ontmoet.
 Kennis opdoen over het lokaal bestuur. Haal daarom schoolklassen en ouders naar de raad. Geef kinderen
    op de basisschool al les over het politieke bedrijf. Plant het zaadje vroeg.
 Organiseer een Dag van de Toekomst, het programma Gast bij de Raad of de cursus Politiek Actief van
    ProDemos. Daar trek je nieuwe belangstellenden mee.

Boodschap voor ‘Den Haag’
 Zorg voor meer ondersteuning van de raadsfractie. “De griffie heeft ook niet alles.”
 Integriteitstoets voor raadsleden, i.v.m. de toenemende invloed van de onderwereld.
 Betere vergoeding en rechttrekken van de ongelijkheid in scholingsvoorzieningen. Er is nu een te groot
   verschil tussen landelijke en lokale partijen. Betekent: maak meer opleidingsbudget vrij.
 Stimuleer het raadswerk met betere beloning en privileges om actief te kunnen zijn in de lokale politiek.
 Voor de griffie: handvatten voor vernieuwing van de besluitvorming. Die is sinds 1980 nog steeds
   hetzelfde, terwijl de samenleving is veranderd.

Top-12 van aanbevelingen uit het essay ‘Aanzien of afzien?’
Ter vergelijking hieronder de top-12 van aanbevelingen zoals die uit de enquête van Cachet en Verkaik naar
voren komen, in hun essay ‘Aanzien of afzien?’. Met daar achter het rapportcijfer dat de respondenten gaven:
 Korter en effectiever vergaderen                                                             7,3
 Betere ondersteuning van de raad in relatie tot regionale samenwerking                       7,2
 Betere communicatie over wat de raad doet en wat zijn bevoegdheden zijn                      7,0
 Vergroten trainings- en opleidingsmogelijkheden voor raadsleden                              6,7
 Betere ondersteuning van de raad door het versterken van de griffie                          6,7
 Bedreiging van raadsleden tegengaan en bespreekbaar maken                                    6,7
 Het thema integriteit periodiek met de gemeenteraad bespreken                                6,5
 Hogere raadsvergoedingen                                                                     6,4
 Versterken van de rekenkamerfunctie ter ondersteuning van de gemeenteraad                    6,4
 Introductie van regeling voor onbetaald urenverlof voor werknemers in bedrijfsleven die
    raadslid worden (gelijk aan regeling voor ambtenaren)                                      6,3
 Beschikbaar stellen van informatie over het stemgedrag van raadsleden                        6,1
 Periodiek overleg tussen de gemeenteraad en lokale en regionale media                        6,0




                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                                              16


BIJDRAGEN BESTUURSKUNDIGEN

Tijdens de zes bijeenkomsten reflecteerden bestuurskundigen uit de omgeving op de praktische inbreng van
de raadsleden. Dat waren: Niels Karsten (Capelle aan den IJssel), Linze Schaap (Goirle), Bart-Jan Heine
(Heerenveen), Geerten Waling (Amstelveen), Mounique Leyenaar (Heumen) en Bas Denters (Ommen).
Hieronder geven wij de kernpunten weer van hun inbreng.

Niels Karsten, Capelle aan den IJssel




Bestuurskundige Niels Karsten volgde de discussie over het aanzien van de raad in Capelle aan den IJssel
vooral vanuit het perspectief van leiderschap in het lokaal bestuur. Karsten doet hier aan Tilburgse School voor
Politiek en Bestuur onderzoek naar. Het gezag van de raad en van raadsleden staat onder druk, merkt Karsten.
De oorzaak ligt niet bij de representatieve democratie – die als ideaalmodel brede steun krijgt – maar bij
raadsleden zelf. Kijk maar naar het algemene vertrouwenscijfer in politici en in politieke partijen, dat onder de
30% ligt. Vanzelfsprekend gezag krijgen is er tegenwoordig niet meer bij. Ook internationaal.

Zoek inhoudelijke overeenstemming met burgers, zet een stap méér
Conclusie: raadsleden moeten hun gezag op eigen kracht verdienen. En lees het woord ‘gezag’ daarbij vooral
als het bereiken van inhoudelijke overeenstemming. “Het is niet nodig dat we het 100% met elkaar eens zijn,
maar we moeten wel begrip hebben voor elkaars overwegingen. Daar schort het aan: er is een mismatch
tussen overtuigingen van de burger en de opvattingen van de gemeenteraad. Er is gezagsafstand.”

Zet daarom als raadsleden een stap méér: ga meer de wijken in, want wie dat niet doet kan de opvattingen
van burgers niet kennen en bereikt geen inhoudelijke overeenstemming. Ja, het wordt ingewikkeld als de raad
er minder toe doet door regionalisering van het lokale bestuur. Toch is er wel degelijk beleidsruimte en kun je
met goede raadscommunicatie veel bereiken.

Linze Schaap, Goirle




Het betoog van dr. Linze Schaap, eveneens verbonden aan de Tilburgse School voor Politiek en Bestuur, had
een dubbele boodschap over het geringe aanzien van de raad: ‘U kunt er niets aan doen’ en ‘U kunt wel
degelijk zelf iets aan doen’. Raadsleden kunnen er bijvoorbeeld niet veel aan doen dat veel is veranderd in de
samenleving. Zo wordt het beleid vooral in Den Haag en in de EU gemaakt, en anders wordt het wel bepaald


                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                                                17


door globalisering. Burgers zijn mondiger, bozer, kritischer, meer betrokken dan vroeger. En dan is er de
ontwikkeling van ‘de burger als klant van de overheid’. Toch heb je het als lokale bestuurders in je macht om
inwoners als burgers te beschouwen en gebruik te maken van hun creatieve kracht.

Wordt kwaliteitsbewaker van de lokale democratie
Politici zeggen wel: ‘het politieke primaat is van ons’. Dat is niet juist, aldus Schaap, de samenleving heeft het
primaat, politici hebben slechts een mandaat van de kiezer. Dat schept de verplichting om, als je ruimte biedt
voor burgerparticipatie, meteen duidelijk te maken wat burgers zelf mogen beslissen. “Anders is teleurstelling
gegarandeerd.” Maak ook vooraf duidelijk dat het de raad is die het uiteindelijke besluit neemt, op grond van
zijn mandaat. Schaap adviseert: “Wordt vooral kwaliteitsbewaker van de lokale democratie.”

Leg bij verkiezingen werkelijk lokale keuzes voor aan burger
Een complicerende factor is dat verkiezingen vooral over landelijke vraagstukken gaan. Gemeenten krijgen de
gevolgen op hun bord. “Grijp de verkiezingen aan als een moment waarop je de burger werkelijk lokale keuzes
voorlegt.”

Bart-Jan Heine, Heerenveen




Bestuurskundige Bart-Jan Heine ging in op het lage ‘systeemvertrouwen’ van burgers. Hij plaatst dit in de
bredere context van de democratisering van de samenleving sinds de jaren 60. Sindsdien erodeerde het gezag
van de instituties, totdat in onze tijd het antiautoritaire denken overal is doorgedrongen. Ook in de politiek.
Autoriteiten, ook raadsleden, moet hun positie continue bewijzen tegenover steeds mondiger burgers. “Het is
de prijs van de democratisering.”

Heine benoemt meer factoren, ‘metaprocessen’, die het raadswerk en de relatie met de burger bemoeilijken:
 Een grote drang om bestuurskracht te ontwikkelen. Dat lokt schaalvergroting uit, samenwerkings-
    verbanden (GR’en). Maar waar in dit plaatje zit dan de controlerende gemeenteraad, en de burger?
 Veel beleid wordt in ‘Den Haag’, ‘Brussel’ of in regionale samenwerking gemaakt. Waarover leg je als raad
    dan verantwoording af aan de burger?
 Burgerparticipatie wordt nogal eens vanuit het bestuur van bovenaf georganiseerd. Waar blijft dan de
    gemeenteraad? Nog een verantwoordingsprobleem dus.
 Beeldvorming door de landelijke politiek bij gemeenteraadsverkiezingen. Daardoor is het voor de lokale
    politiek lastig in te schatten of de lokale kiezer het beleid wel of niet steunt.

Verantwoordelijkheden anders organiseren
Hoe kunnen de verantwoordelijkheden van de raad anders georganiseerd worden? ‘Meer uitleggen’ en ‘meer
directe democratie’? De democratie heeft misschien meer baat bij actieve en betrokken burgers. Zoals die er
al zijn in het verenigingsleven.




                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                                                                                18


Geerten Waling, Amstelveen




                           Foto Frank Ruiter


Postdoc-onderzoeker Waling (Universiteit Leiden) zet het raadswerk in historisch perspectief. Gemeenten zijn
de wortels van de Nederlandse democratie, die tot in de Middeleeuwen reiken. Toen al kregen bestuurders
protesten en opstanden voor de kiezen. Net als vandaag, zie de heftige reacties op de komst van nieuwe azc’s.
Maar: hij onderschrijft dat gemeenteraden van alle kanten onder druk staan: legitimiteitsproblemen,
versnippering die zorgt voor verdeeld in raden en effectieve controle van B&W en ambtenaren bemoeilijkt,
weinig greep op gemeenschappelijke regelingen, experimenteren met nieuwe vormen van democratie op
aandringen van BZK. En dat allemaal in 16 uur en met weinig ondersteuning.

Voor de problemen reikt Waling een aantal oplossingen aan. Enkele daarvan zijn:
 Een hogere beloning en meer ondersteuning. Richt een gemeenteraadsacademie op.
 Subsidieer de lokale pers die er ‘erbarmelijk’ aan toe is, voor minstens tien jaar, en waarborg daarbij de
   kritische onafhankelijkheid van de pers. Winst: meer journalistieke controle van de raad, raadsleden
   worden geholpen bij het controleren van de uitvoerende macht, grotere zichtbaarheid van raadsleden.
 Spreid de lokale verkiezingen over een jaar uit, per provincie. Voordeel: een jaar lang gecoördineerde
   aandacht voor de lokale politiek, zonder overstemd te worden door landelijke kopstukken.

Tot slot benadrukt Waling dat strijd eigen is aan democratie. “Democratie doet altijd pijn en is lelijk. Maar dat
is het mooie eraan.”

Monique Leyenaar, Heumen




Hoogleraar Monique Leyenaar (Radboud Universiteit) noemt als oorzaken van het aangetaste aanzien 0.a.:
 Het dualisme dat niet uit de verf komt zoals het bedoeld is.
 De partijpolitieke fragmentatie die de blik eerder op interne verhoudingen richt dan op de buitenwereld.
 De kritische burger die ook via burgerparticipatie een stem krijgt.
 Representativiteit van de raad, waarin meer ouderen lid zijn en bijvoorbeeld veel minder laagopgeleide
   mensen. Ook de manvrouwverhouding is scheef (28% is vrouw).
 De hoge werkdruk, en de lage vergoeding. 40% van de partijen kan moeilijk kandidaten vinden.


                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                                                19



Bij burgers is het imago van raadsleden overigens niet zo heel slecht, stelt Leyenaar. Uit een random
steekproef bleek dat 53% vertrouwen heeft in het functioneren van de raad. Toch blijven er genoeg punten
van zorg over. Bijvoorbeeld hoe je de niet-stemmers betrekt. En wat te doen met excessen op
inspraakavonden, waarbij burgers de grenzen van de liberale democratie overschrijden?

Radicale oplossingen
Panklare oplossingen zijn er niet. Zeker niet als Leyenaar in aanmerking neemt dat bestuurlijke en politieke
vernieuwing al honderd jaar erg geleidelijk gaat. Tijd dus om over radicalere oplossingen na te denken. Zoals:
 Institutionaliseer de steunfracties. Maar bewaak dat “het niet te veel incrowd wordt.”
 Autonome, lokale verkiezingen op een zelf gekozen moment. Voor meer zichtbaarheid van raadsleden.
 Een ander kiesstel (het districtenstelsel bijvoorbeeld) maar door een gemeente zelf te bepalen.

Bas Denters, Ommen




Bas Denters, bestuurskundige aan de Universiteit Twente, herkende in de ervaringen van de deelnemers
dezelfde klem die een van zijn voorgangers uit vroeger tijden, Gerrit van Poelje (1884-1976), al signaleerde,
namelijk dat de raad steeds meer klem zou komen te zitten tussen het professionele bestuur en een steeds
mondiger wordende bevolking.

Richt je als raad op je specifieke deskundigheid: gebruik je voelhorens in de samenleving
Denters adviseert de raad dan ook om niet het werk van het college of het ambtenarenapparaat over te doen.
Daar zitten de ‘bureaucratische competenties’. Raadsleden hebben als ‘amateurs met voelhorens in de
samenleving’ hun eigen specifieke deskundigheid: kennis van de leefwereld van burgers en hoe je hier
aansluiting bij kunt vinden. Daar moeten raadsleden zich op laten voorstaan. Ze moeten als
vertegenwoordigers van de inwoners vragen stellen ‘waar de bureaucratie zich ongemakkelijk bij voelt’. Dat is
een collectieve verantwoordelijkheid van de raad.

Zoek nieuwe vormen om het debat met de samenleving te voeren
Hoe kunnen raadsleden meer uit die klem komen en rol meer waarmaken? Ofwel: hoe kunnen ze hun
voelhorens in de samenleving beter benutten? Dat is hard nodig. Sinds de jaren 70 en 80 al zijn politieke
partijen volgens hem steeds minder platform voor politiek debat geworden. Zoek dus naar nieuwe vormen
voor dat politieke debat en leer van de ervaringen. Dat gebeurt al, en als Denters die ontwikkeling overziet, is
hij er overwegend positief over. “We vinden de lokale democratie nu opnieuw uit.”




                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                                                               20



Deel 2: Verslagen van de bijeenkomsten Trots op de Raad

Capelle aan den IJssel
        Datum: 3 juli 2017
        Aantal deelnemers: 20 (onder wie 2 raadsadviseurs, 1 burgerraadslid, 3 griffiers, 1 burgemeester)
        M.m.v.: Niels Karsten, bestuurskundige Tilburg University
        Gespreksleider: Ruud van Bennekom, directeur Genootschap van Burgemeesters



HET AANZIEN VAN DE RAAD

Gedachten van inwoners en andere bestuurslagen over de raad
Ruud van Bennekom start met een inventariserend rondje: hoe denken inwoners, politiek Den Haag, de
provincie over de raad en het raadswerk? Een greep:
 Veel inwoners zijn onbekend met de raad
 Ze beschouwen de raad als een amorfe groep
 Inwoners bezoeken de vergaderingen veel minder omdat alles ook via live streaming is te volgen
 Negatieve oordelen van inwoners die ‘het meest vocaal’ zijn, voeren de boventoon
 De raadsvergadering is een lange zit, is lastig te volgen en dat spreekt niet erg tot verbeelding.

Vanuit ‘Den Haag’ en de provincies blijkt enig dedain een bekend gegeven te zijn voor raadsleden. Het zou
helpen als onderwerpen veel meer op gemeentelijk niveau aan de orden kwamen.

Oorzaken van het afnemende aanzien van de raad
Wat zien de gespreksdeelnemers als oorzaken van de afnemende reputatie van de raad? Wat is de invloed van
aspecten als de toegenomen taken, de media?

Iedereen onderschrijft wel dat er met de verzwaring van de taken veel op raadsleden af is gekomen. De
volksvertegenwoordigende taak van de raad heeft daaronder te leiden en daardoor is de raad ook minder
zichtbaar. Dat maakt het ook lastig om mensen en partners in de gemeente aan je te verbinden. ‘Vinden ze het
leuk?’, vraagt dit raadslid zich daarbij geregeld af.

Daarnaast kost het raadswerk zelf veel tijd. De verbinding naar buiten toe, ‘buiten naar binnen halen’, schiet
erbij in. Een gepensioneerd raadslid vertelt dat hij daardoor de enige in de fractie is die wekelijks naar
bedrijven en instellingen kan gaan. Ook stukken lezen vreet tijd. “Maar daar kies je toch zelf voor?”, vraagt
Ruud van Bennekom. “Als ambtenaar had ik het het lastigst als raadsleden naar buiten waren geweest, en die
stukken niet hadden gelezen.” Hoe dan ook, raadsleden doen het werk naast hun hoofdtaak/baan. Wie
meedraait in een grote fractie heeft het misschien gemakkelijker. Het blijft belangrijk om te kiezen wat je wel
en niet leest. Een raadslid: “200 pagina’s over financiën doorlezen is niet zinvol. Sommigen slaan hier in door.”

Een ander vertelt dat het competenties zijn die je geleidelijk opbouwt. Bij hem zit het misschien in de genen.
Zijn vader was gemeentesecretaris, zijn grootvader zat in de raad. Maar de meeste raadsleden laten zich
volgens hem meeslepen in de details. “Maar mensen spreken je hier per definitie niet op aan. Dus op welk
detaillistisch niveau wil je je bezighouden? Op dat van de straat, de wijk? Lastig, want de inwoner kijkt daar
wel naar. Je moet keuzes maken en de instrumenten gebruiken die je hebt.”
Overigens is de status van raadslid nu heel anders dan vijftig jaar geleden omdat we nu heel anders aankijken
tegen het begrip autoriteit.


                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 21


Dualisme
Een van de drie aanwezige griffiers vindt dat het helpt als het dualisme tussen raad en college meer vorm
krijgt. “We moeten meer het onderscheidende laten zien. Welk doel dien je als raadslid als je vragen stelt?”
Anderen beamen het: we stellen te veel technische vragen, terwijl we juist meer het politieke debat moeten
voeren. Vraag je dus af: hoe ga ik deze stukken lezen, wat zijn de hoofdlijnen, wat wil ik ermee bereiken?
Toch blijven er punten waar de raad echt op door moet vragen.

NIMBY
Zijn inwoners vervreemd van de politiek? Duidelijk is dat zodra het politieke gedoe de overhand krijgt, de
kiezers afhaken. Het is overigens vaste praktijk dat de gemiddelde burger de overheid niet nodig heeft als het
goed gaat. Maar is er een probleem, dan weet hij de politiek te vinden, het ‘NIMBY-idee’ (not in my backyard).
Het gaat erom de mensen enthousiast te krijgen voor andere dingen dan alleen de zaken die in hun eigen
kringetje spelen. En omdat veel meer burgers tegenwoordig veel beter geïnformeerd zijn dan vroeger, moet je
kennis van zaken hebben als je met hen in gesprek wil.

Macroniveau: de drie decentralisaties (3D)
Heeft de raad door de drie decentralisaties niet juist méér betekenis gekregen? Is de raad nu niet belangrijker
geworden?
Het is maar hoe je het bekijkt. Een griffier memoreert dat er veel gebeurt in samenwerkingsverbanden en daar
heb je als raad maar een klein stukje van. “Daar is het imago niet beter of slechter van geworden.”
Het verandert ook niets aan het gegeven dat de burger pas in actie komt als het hem persoonlijk raakt, als hij,
bijvoorbeeld, minder hulp uit de WMO krijgt. Maar de meeste mensen zullen nooit te maken krijgen met de
WMO. Meer betrokken burgers bij de raad is dan ook geen effect dat je van de WMO kunt verwachten.
“Is dat niet gek?”, vraagt Ruud van Bennekom. “Want de gedachte was toch dat gemeente door 3D van meer
betekenis kan zijn.”
“Nee”, is het antwoord. “Het wordt heel lastig om daarin te kunnen sturen.”
“Het is dus regionaal besturen en lokaal verantwoorden”, vat Ruud van Bennekom samen.
 “Mensen vinden dat ik maar een vreemde hobby heb”, zegt een raadslid.

Andere vorm van betekenis van de raad: opkomen voor individuele gevallen
Een van de deelnemers probeert zich voor te stellen hoe het voor een inwoner moet zijn dat hij voor 3D-zaken
bij de gemeente moet aankloppen en niet meer bij instanties op Rijks of op provinciaal niveau. Verder: als de
inwoner niet krijgt wat hij wil, heb je een probleem. Een raadslid kan een inwoner heel concreet kan helpen.

Een griffier vindt dit heel gevaarlijk. Raadsleden moeten zich niet bemoeien met individuele gevallen, maar
met beleid. Anders komt je integriteit in het geding.
Integriteit blijft natuurlijk het uitgangspunt, stelt de uitdager. Maar opkomen voor individuele gevallen is geen
slechte zaak, vooral als dat de aanleiding is voor nader onderzoek. “Dat dit contact er is vind ik prachtig”, vindt
dit raadslid. “Dat is heel iets anders dan dat je in de raad individuele problemen gaat proberen op te lossen.”
Een ander vindt dat ze niet kan vluchten voor een kiezer. “Ik probeer daarbij wel te voorkomen dat ik
onderdeel van het probleem wordt.”

“Het is dus heel verschillend hoe je je rol ziet. Je bent niet de advocaat van individuele gevallen”, vat Ruud van
Bennekom samen.
“Het gaat om de balans”, reageert een raadslid. “Je kunt een individueel geval gebruiken als voorbeeld waarin
een regeling niet goed is of niet goed werkt. Daarmee plaats je het voorbeeld in een breder perspectief en ben
je er dan ook breder voor de kiezers, inclusief de individuele gevallen.”




                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                                                                               22


Grote kwesties zoals de opvang van vluchtelingen
De klacht is dat de raad er te weinig tot niet aan te pas is gekomen. Iemand noemde het voorbeeld van
Steenwijk. “Maar dat was vooral een directe aanval op de democratie, op de assembleefunctie van de raad.
Dat had niks te maken had met politieke vertegenwoordiging.”

Rol van de media
De deelnemers merken dat de berichtging over de raad in de media oppervlakkiger is geworden nu regionale
en lokale redacties zijn gedecimeerd. Enkele deelnemers twitteren, een ander heeft twitter juist afgezworen
en beperkt zich tot Facebook. Weer een ander zit ook op Instagram. “De tijd is voorbij dat mensen iets komen
brengen. Wij betrekken mensen via sociale media. Dat is onontbeerlijk als je wilt overleven als partij.”
Hoe storend, vervelend en zelfs schadelijk berichten van zogenaamde ‘kapotmaakmedia’ soms ook zijn, men
realiseert zich dat sociale media belangrijker zijn geworden dan de geschreven pers. “Sociale media brengen
mij meer dan de krant”, zei iemand. Maar hoewel er minder journalisten zijn, vinden deelnemers het toch
relevant om de verbinding met de kranten te onderhouden.

Een deelnemer typeert het gebruik van sociale media als ‘zenden’. “De boodschap wordt verkeerd begrepen
en daar wordt weer iets anders overheen gestuurd. Dat werkt niet. Het kan luisteren niet vervangen.”

Dit is het moment waarop een raadsadviseur communicatie haar positieve ervaringen deelt rond actieve
raadscommunicatie naar buiten. De enige burgemeester onder de deelnemers sluit zich bij haar aan. Hij schat
in dat er kansen liggen voor strategisch communicatiebeleid van de fractie: “Gebruik sociale media als
strategisch middel om je boodschap over te brengen. Het merendeel van de jongeren zitten op sociale media.”



REFLECTIE EN FEEDBACK NIELS KARSTEN – GESPREK OVER HET VERBETEREN AANZIEN VAN DE RAAD


Bestuurskundige Niels Karsten deelde zijn gedachten over het besprokene van voor de pauze. Dat leverde stof
tot verdere uitwisseling op over de vraag hoe het aanzien van de raad valt te verbeteren. Karsten werkt als
universitair docent aan de Tilburg School of Governance. Hij doet vooral onderzoek naar lokaal politiek-
bestuurlijk leiderschap.

Karsten heeft voor de pauze vooral zitten luisteren vanuit het perspectief van leiderschap in het lokaal bestuur.
Waarom wordt dat lokale leiderschap niet gezien, waar zit dat probleem van het aanzien van de raad?
De representatieve democratie kan het niet zijn. Dat ideaalmodel wordt door de meeste mensen breed
gesteund. De meerderheid van de bevolking heeft ook vertrouwen in de gemeenteraad. Bij ingewikkelde
kwesties willen burgers meepraten, maar het aangewezen orgaan om de besluiten te nemen, dat is voor hen
uiteindelijk veelal toch de raad.

Volgens Karsten zit het probleem juist bij raadsleden zelf. Nog geen 30% van de burgers heeft vertrouwen in
politici, en ook politieke partijen scoren laag. De steun voor lokale politici is wel beter dan voor de landelijke
collega’s. Een bredere maatschappelijke ontwikkeling is daar debet aan, ook internationaal, waarbij politici en
bestuurders niet meer vanzelfsprekend gezag genieten. Tegenwoordig moeten ze hun gezag dag in dag uit op
eigen kracht verdienen, als individu.

Dat roept de vraag op hoe ze dat gezag kunnen verdienen. “Wat zijn de bronnen waar u dat uit haalt, en waar
ligt voor uzelf de ruimte om dat te versterken?” Karsten memoreert hierbij dat men bij het woord ‘gezag’
pleegt te vergeten dat het gaat over inhoudelijke overeenstemming. “Het is niet nodig dat we het 100% met
elkaar eens zijn, maar moeten wel begrip hebben voor elkaars overwegingen. Daar schort het aan: er is een
mismatch tussen overtuigingen van de burger en de opvattingen van de gemeenteraad. Er is gezagsafstand.”


                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                                                             23


Wie zegt dat hij er niet aan toekomt de wijk in te gaan, kan die opvattingen dan ook niet kennen. Verkiezingen
schieten hierin te kort. Er moet dus echt een stap meer worden gezet.
Nog veel ingewikkelder is het als de raad er niet meer toe doet. Als de politieke actie zich verplaatst naar de
regio en naar intergemeentelijke samenwerkingsverbanden. Waarom zou de burger dan nog geïnteresseerd
zijn in de raad?

Dus waar maakt de raad het verschil? Ondanks de 3D is de raad er kennelijk niet goed in geslaagd duidelijk te
maken waar hij over gaat en waar hij het verschil maakt. Dat is ook iets voor raadscommunicatie: er is wel
degelijk beleidsruimte, maar hoe maak je dat duidelijk aan burgers?

Tot slot nog een lastig punt: het lokaal bestuur wordt vaak aangevallen door mensen die menen dat er alleen
maar gelijke voorzieningen in het land mogen zijn en verschillen tussen gemeenten niet geaccepteerd worden.
Dat is toch vreemd, vindt Karsten, omdat er weldegelijk grote verschillen zijn. “We moeten duidelijker maken
dat verschillen er juist wel toe doen. Daar slagen we maar matig in. Ik durf de stelling aan dat we verdedigers
van diversiteit tussen gemeenten nodig hebben. Ook daarmee kunnen het lokaal bestuur en de gemeenteraad
aan gezag winnen.”

Gesprek over het verbeteren aanzien van de raad
De deelnemers praten door over de vraag van Karsten: wat zijn voor mij de bronnen van persoonlijk gezag? En
hoe verbeteren we het aanzien van de raad en het lokaal bestuur als geheel?

De deelnemers noemen diverse bronnen van gezag, activiteiten waarmee zij meer gezag kunnen verdienen:
 Gezag ontleen je aan je persoonlijke contacten. Nu wordt het samenspraakproces te laat ingezet. De
    reactie van inwoners is dan: alles is al in kannen en kruiken, ik heb toch niets te vertellen
 Je moet mensen meenemen vanaf het begin. Als het besluit al genomen is, gaan inwoners ageren
 Vooral luisteren, zie de opvang van vluchtelingen. Dan kunnen inwoners makkelijker leven met het
    uiteindelijke besluit.

Ruud van Bennekom: “Ik zie nooit een verkiezingsprogramma waar vraagtekens in staan. Zou je als partijen
ook meer uitnodigend kunnen zijn?”
Nee, vindt men. Daar zit altijd spanning in. Je bent in de politiek vanuit een visie. Je bent geen
boodschappenjongen van de burger.

Middelen voor strategische raadscommunicatie afdwingen
Wat heb je nodig om meer in contact te komen met inwoners en ondernemers, zodat zij weten wat er speelt
en raadsleden leren kennen, en je zelf minder in je werk op het gemeentehuis wordt gezogen?
De aanwezige burgemeester noemt nog eens het belang van strategische raadscommunicatie daarbij. Daar
kunnen raadsleden in hun kaderstellende rol aan de voorkant afspraken over maken. Sterker: “Dat moet je
gewoon afdwingen aan het begin van de raadsperiode.”
Hij krijgt hier uiteenlopende reacties op:
 Strategische communicatie is meer een zaak van fracties afzonderlijk. Ik wil zelf het verschil maken
 De factor tijd blijft belangrijk. Raadsleden met een volledige dagtaak hebben gewoon weinig tijd om de
     boer op te gaan
 Belangrijkste is: doe wat je zegt en zeg wat je doet (aldus een griffier) en leg daar rekenschap over af.
 Bezoek de plekken waar mensen samenkomen voor hobby of sport. “Ik zie de helft van de
     hockeywedstrijd niet maar ik hoor wel wat er op het sportpark speelt. En ik heb een ambassadeur. Je haalt
     maar je kunt ook brengen.” Karsten Karsten haalt de Raad voor het openbaar bestuur (Rob) aan die juist
     adviseert dat niet als afzonderlijke partij alleen te doen
 Schitterend idee, maar gezien de politieke verschillen lastig uit te voeren
 Het is de dood in de pot, waarom houd je dan nog verkiezingen? Politiek bestaat bij verschillen.

                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                                                                                              24


Een alternatief kan zijn een maatschappelijke verkenning door een deel van de raad, namens de raad. Een van
de deelnemers heeft daar een keer aan meegedaan. Het ging daarbij om de thema’s jongeren, ouderen,
wonen en participatie. De vertegenwoordigers van de politieke partijen hebben daartoe een verhaal
voorbereid. Doel was om tot iets gezamenlijks te komen voor de stad (Capelle).

Cursus Lokale Politiek van Prodemos
Wat helpt nog meer om het aanzien van de raad te versterken?
Eén deelnemer meent dat het de burger niet interesseert. Anderen doen suggesties als:
 De cursus Lokale politiek van Prodemos. Iemand vertelt dat zijn gemeente de cursus tot twee keer toe
    heeft aangeboden, daar kwamen per keer 35 inwoners op af. Een waardevol initiatief, was de ervaring.
    Een kans om jongeren bij de politiek te betrekken. De griffier vermoedt dat inwoners wel naar de cursus
    kwamen omdat die door een neutrale organisatie wordt georganiseerd
 Organiseer bijeenkomsten voor inwoners over de raad. Of organiseer een raadsspel voor de hoogste
    groepen van de basisscholen. Een ervaring van ouders: “Onze kinderen gingen thuis als raadsleden met
    elkaar in debat.”

Verdedigers van de raad
Als de raad op zoek wil naar verdedigers of ondersteuners, stel dan wel bewust aan de orde wat je wilt
aanpakken als raad, adviseert Karsten Karsten. Een deelnemer zou graag zien dat de VNG eens nadenkt over
ondersteuning van de fracties. “Al is het maar een bureau binnen de gemeente, de griffie heeft ook niet alles.
Het gaat om heel brede kennis en informatie.”
“Maat wat weerhoud je ervan dat in de komende periode zelf te gaan regelen? Angst voor de kiezer? Jullie zijn
toch aan de knoppen?” Aldus de burgmeester. Maar een deelnemer stelt dat raadsleden die inkleuring zelf
moeten uitmaken.

Leestip: het boek ‘Pionieren in participatieland’, een uitgave van Berenschot en NGB.
Ga daarvoor naar: http://www.burgemeesters.nl/pionieren




                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                                            25



Goirle
        Datum: 3 juli 2017
        Aantal deelnemers: circa 40 (raadsleden, griffiers, twee burgemeesters, een communicatieadviseur)
        M.m.v.: bestuurskundige Linze Schaap van Tilburg University en oud-griffier Nico van Mourik
        Gespreksleider: Hester Tjalma, bestuursadviseur bij de Vereniging van Griffiers




WELKOMSTWOORD BURGEMEESTER MARK VAN STAPPERSHOEF

Mark van Stappershoef heet de deelnemers van harte welkom. Hij vertelt hoe hij sinds zijn aantreden in
september 2016 met college, raad en inwoners de lokale democratie een boost geeft, mede geïnspireerd door
het rapport van de commissie Van der Donk (Op weg naar meervoudige democratie, juni 2016).

Want ook in Goirle is de opkomst bij de verkiezingen laag. Dat wil niet zeggen dat burgers niet betrokken zijn.
Dat zijn ze best, alleen uit dat actieve burgerschap zich steeds meer buiten het gevestigde systeem, zoals Van
der Donk stelde. Mensen kiezen voor andere vormen van invloed (sociale media, protestacties, belangen-
groeperingen). “Burgers voelen zich niet meer vertegenwoordigd. Besluiten van de raad worden ingehaald
door andere krachten.” Zoals bleek uit de heftige onrust rond de opvang van vluchtelingen. Bestuurders
schrokken ervan dat zo veel mensen niet weten hoe de gemeentelijke besluitvorming werkt, en die ook niet
willen afwachten.
Mark van Stappershoef maakt zich geen illusies dat dit in ‘ons goede Goirle’ niet mogelijk is. Daarom riep hij
de inwoners in de lokale weekkrant op om ‘verschillig’ te zijn en te gaan stemmen, bij de Tweede Kamer-
verkiezingen en in 2018 bij de gemeenteraadsverkiezingen. Na die oproep ontstonden er spontane initiatieven
voor bijeenkomsten en debatten. De gemeenteraad startte het programma ‘Gôolse democratie’ om de lokale
democratie toegankelijker te maken, te verlevendigen en verstevigen. Ze proberen daarbij allerlei manieren
uit, inclusief sociale media. “Ons doel is een verschillige raad voor verschillige inwoners.”


                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                                                                                                26



ANALYSEGESPREK OVER HET AANZIEN VAN DE RAAD

De gespreksdeelnemers noemen meerdere problemen en oorzaken van het geringe aanzien van de raad. En
passant komen ze soms ook al met een oplossing:

Kennisachterstand bij de burger over het politieke bedrijf
De kracht van burgers is er wel degelijk. Er zijn mensen die zich inzetten, dus daar ligt het niet aan, aldus een
raadslid uit Bernheze waar burgers een recordbedrag voor kankerbestrijding hebben opgehaald. Het punt is:
mensen zien het verschil niet tussen een college- en een raadsbesluit. Ze lezen iets in de krant, en reageren
daarop zonder kennis van zaken. Misschien moeten we nadenken over hoe we het anders organiseren.
Je kunt beter iets doen aan de kennisachterstand bij de burger over het politieke bedrijf, zegt een collega.
“Plant het zaadje al op de basisschool. Die kennis en belangstelling groeien vanzelf door in het latere leven.”

Mismatch op sociale media tussen inwoners en raad
Veel is te wijten is aan de mismatch op sociale media tussen inwoners en raad. Twitter wordt alleen in een
interne cirkel gebruikt. Daar bereik je de burger niet mee. Die zit in whatsapp-groepen en op facebook. Nodig
ze via facebook uit om te reageren, ook tijdens de raadsvergadering. “Er zijn bij ons in Gilze en Rijen twee
raadsleden dit af en toe doen.”

Contactmoeheid burger, complexiteit samenleving
De burger is ‘contactmoe’. Hij maakt zich druk over dingen waarvan hij denkt: dat zou toch geregeld moeten
zijn. Denk aan openbaar vervoer, zorgverzekering, sociale voorzieningen, participatie, schulden. Het is
allemaal even complex. “Dat is een belangrijke oorzaak. Ik weiger te geloven dat het allemaal aan de raad ligt
maar het straalt wel af op de lokale politiek. Dus hoe kunnen we dat contact met de burger toch organiseren?”

Verwachtingen
De verwachtingen die gecreëerd zijn vanaf de jaren 70. Voor die tijd dacht de burger: ‘Ik snap er niks van maar
de politiek zal het wel weten’. Daarna zijn we steeds meer gaan vragen wat de burger er zelf van vindt, en dat
komt door onze ‘compromissendemocratie’. We luisteren naar burger, maar geven hem geen
verantwoordelijkheid. De reclameachtige aanpak is buitenkant (‘kom allemaal stemmen!). Je moet burgers
duidelijk maken dat politiek compromissen sluiten is en verantwoordelijkheden overdragen. Dat moet de
belangrijkste politieke vernieuwing in Nederland zijn.
Politici proberen er oprecht iets mee te doen, reageert een ander. Bij een ingewikkeld verkeersprobleem gaan
ze alle belangengroeperingen af. Maar wat ze niet doen is: ze bij elkaar brengen en hen zelf een oplossing
laten uitdenken. (“De deur gaat pas van het slot als ze de oplossing hebben”, zegt hij, bij wijze van spreken).

Meerdere soorten burgers
‘De’ burger, daar heb je er meer van: de boze, de idealistische, de ondernemende. Die moet je op hun eigen
manier aanspreken. Verder: de media maken van een rel vaak een feuilleton in 4 afleveringen. Dat leidt af van
de inhoud. Verder denken we bij democratie aan stembusdemocratie. Maar het is ook stemmen met de voe-
ten (protesteren). “Je vindt democratie overal in de maatschappij, daarvoor kun je ook structuren bedenken.”

Geen vertrouwen, integriteit
 Voor herstel van vertrouwen helpt het niet als de provincie de bevolking kan negeren bij het plaatsen van
   windmolens (in Moerdijk zijn er plannen hiervoor). Wat wel helpt is steeds maar weer uitleggen. Ook als
   het gaat om dingen als 40 euro minder reinigingsrechten. “Je wordt er wel eens murw van. Maar het is
   steeds communicatie, communicatie en communicatie.”
 Een positief geluid over onderling vertrouwen tussen raad en bevolking komt uit Vught. Hier kregen zij
   het gezamenlijk voor elkaar dat een afslag van de Betuwelijn door Vught verdiept werd aangelegd.

                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                                                                                27


    Hetzelfde gebeurt nu met de Rijksweg N65 door Vugt. De raad heeft de burgers expliciet gevraagd mee te
    gaan met een demonstratie bij het Provinciehuis. Als er niet voldoende burgers zouden komen, zou de
    raad geen verdere actie ondernemen. Er komt nu een aankoopregeling van 1100 woningen aan het spoor
    en aan de voor 1600 huizenbezitters aan de N65 (naar het voorbeeld van de ‘Moerdijkregeling’). Verder
    haalde de raad van Vught debat.nl erbij, “want we zijn niet al te plezierig om te volgen. Dus er is hoop!”
   Er is ook boosheid over bijvoorbeeld ‘zakkenvullers’. Integriteit is in elke bestuurslaag is belangrijk. Als we
    ons dit met zijn allen ter harte nemen, dan komt het ook goed.

Kwaliteit van de besluitvorming en de uitvoering van het besluit
 De kwaliteit van de besluitvorming wordt beter als je het maatschappelijk effect van beleid goed duidelijk
   maakt. Dat doe je met zijn allen, niet alleen als raad maar als het hele systeem. Het is te makkelijk om
   alleen de raad te pakken.
 Een raadslid uit Goirle vindt dat het vooral over het hele proces gaat, van agenda tot besluit. “Dat is voor
   de burger nu een black box. Wij moeten ook duidelijk de geschiedenis van die onderwerpen duidelijk
   maken. Vaak is dat een rijdende trein. Voor wie het vanaf het begin volgt is dat geen punt, voor anderen
   wel. De uitvoering van het besluit is vaak te traag. Dat veroorzaakt ook teleurstelling.”



REFLECTIE EN FEEDBACK VAN LINZE SCHAAP

De discussie over de complexe positie van raadsleden/de raad tot nu toe inspireerde bestuurskundige dr. Linze
Schaap tot enkele punten van reflectie en feedback. Schaap is verbonden aan de Tilburgse School voor
Politiek en Bestuur. Een opmerking vooraf: “Aan de ene kant wil ik u geruststellen: u kunt er niets aan doen.
Aan de andere kant: ik ga u tegen de schenen schoppen.”

Burger als klant
Het is waar, erkent Schaap, de samenleving is veranderd. Je kunt je als lokaal politicus niet meer alleen op je
eigen gemeente richten, het beleid wordt elders gemaakt: in Den Haag, in Europa, en anders wordt het wel
bepaald door globalisering. “Daar kunt u niets aan doen.”
Wat lokale politici ook niet kunnen veranderen is dat burgers mondiger, bozer, kritischer, meer betrokken en
wat al niet meer zijn geworden. Schaap schetst dat overheid en politiek zelf ook oorzaak zijn van de
teleurstelling die veel burgers voelen. De overheid is burgers als klant gaan beschouwen. En hét kenmerk van
klanten is dat zij de dingen gewoon geregeld willen hebben. Daar betalen ze voor. Je ziet het ook in het
onderwijs, in de zorg. “Overheidsinstellingen zijn bedrijven geworden met accountmanagers, enzovoort. Maar
het is kolder”, stelt Schaap. En volgens hem staat de politieke klasse niets in de weg om hier meteen al iets
aan te veranderen: “Zie de burger weer als burger, spreek ze weer aan als de staatsburgers die ze in feite zijn,
maak gebruik van hun creatieve kracht. Dat ligt wel degelijk in uw macht als lokale bestuurders.”

Over democratie
Schaap hoort politici vaak zeggen: ‘het politieke primaat is van ons’. Maar volgens hem is dat is een onjuiste
veronderstelling: “De samenleving heeft het primaat, u hebt slechts een mandaat van de kiezer. Het komt
regelmatig voor dat burgers hun best doen en voorstellen doen, dat raadsleden goed luisteren, maar dat de
raad toch anders besluit. Soms kan dat niet anders, je kunt het niet iedereen naar de zin kunt maken. Maar als
je ruimte biedt voor burgerparticipatie, maak dan meteen duidelijk, wat burgers zelf mogen beslissen, anders
is teleurstelling gegarandeerd.”
De lokale politiek laat burgers meepraten, maar daarbij is het hun niet duidelijk tot op welk moment in het
proces dat meepraten geldt. Schaap adviseert om dat van tevoren vast te stellen en daarbij burgers ook
duidelijk te maken dat het de raad is die het uiteindelijke besluit neemt, op grond van zijn mandaat. Tenzij je
een deel van de verantwoordelijkheid afstaat aan burgers. Hoe dan ook, het advies is: “Wordt vooral
kwaliteitsbewaker van de lokale democratie en denk niet dat het allemaal in de raad moet gebeuren.”

                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                                                                                                     28


Veel partijen, weinig verschillen
Volgens Schaap maken lokale politici het de lokale kiezers wel erg moeilijk. Al die partijen waar uit te kiezen
valt. Landelijk zijn de verschillen kleiner geworden, lokaal is dat nog veel sterker het geval. In Brabant zijn er
raden met 10 fracties, de raad in Almelo heeft er 14. Welke burger wordt daar nog wijs uit?
Verkiezingen gaan, helaas, vooral over landelijke vraagstukken (zorg, economisch en sociaal beleid). Het
lokale bestuur krijgt de gevolgen, de uitwerking, op zijn bord. “Maar daar kunt u wat aan doen. Grijp de
verkiezingen aan als een moment waarop je de burger werkelijk lokale keuzes voorlegt.”

Eerste reactie uit de zaal, voor de pauze, van een raadslid uit Bergeijk: “Veel raadsleden blijven in het
negatieve hangen. We mogen ons best op de borst kloppen over zaken die we goed geregeld hebben. Voor
mij liggen de bevoegdheden bij raad, ook over onderwerpen als de herinrichting van een straat. Want waar ligt
de grens? Ik ben gekozen, de bewoners van de straat niet. En minder partijen: is dat wel zo democratisch?



NICO VAN MOURIK OVER DE RAAD – GESPREK OVER HET VERGROTEN VAN HET AANZIEN VAN DE RAAD

Nico van Mourik over de raad
Oud-griffier Nico van Mourik – hij is nu Directeur Omgevingsdienst Midden- en West-Brabant (OMWB) – nam
de uitnodiging voor deze bijeenkomst graag aan, “want de gemeenteraad is de meest deerniswekkende groep
in het land.” De oud-griffier kiest voor de stijlfiguur van de overdrijving, op luchtige toon gebracht. “Denkt u
zich eens in: u besteedt 20 tot 30 uur per week aan iets waar u lang niet altijd gelukkig van wordt.”

Die deerniswekkende status komt volgens hem door ten minste drie dingen:
1. Door die ‘domme dualisering’. Voor die tijd ging de raad nog ergens over. Helaas, de invoering van het
    duale stelsel in 2002 was een foutje van toenmalig minister Klaas de Vries. “U zit er maar mee.”
2. Doordat de raad uitvoerder van Rijksbeleid is. Maar waar is naast dit medebewind de autonomie
    gebleven, de vrijheid om zelf dingen op gemeenteniveau te regelen?
3. Door de diverse onderwerpen die gemeenten in gemeenschappelijke regelingen behartigen.

“Het beeld dat de burgers nu overhouden van politici en bestuurders is dat ze in mooie auto’s rijden en in
glimmende gebouwen werken. Zie daar uw speelveld, raadsleden. En dan komt de burger langs en zegt: ik ben
boos. Of betekent dat ‘buitengewoon betrokken’? Hoe kan die burger nu zo boos zijn? We wonen toch in het
meest georganiseerde land van Europa? We hebben goed in dit land.”

Wat ziet Van Mourik de raad nu doen, in reactie op dit klimaat? Hij ziet dat de raad zich naar binnen keert in
plaats van naar buiten. De raad sluit zich op in het gemeentehuis, ploegt serviel de stukken door, urenlang.
“Niet doen, mensen, de accountant heeft het al 26 keer omgedraaid. U verdient er geen enkele stem mee.”

Relevanter is het volgens hem om het volgende te doen:
 Kijk naar de outcome, de uitkomst, van gemeentelijk beleid voor de burger. Zo poetst u de oude
    ombudsfunctie op. U vertegenwoordigt het volk, bent er de stem van. De outcome vind je ‘op straat’.
 Ontwikkel een visie op uw lokale gemeenschap. Ga daarvoor naar bewoners en vraag hoe zij erover
    denken, stem af en motiveer waarom u erover in gesprek gaat: namelijk omdat u wilt laten zien waar u
    over vijf jaar met de lokale gemeenschap wilt staan, wat u wilt realiseren.
 Naar aanleiding van ‘Geldermalsen’, waar het meer over algeheel ongenoegen ging dan over de opvang
    van vluchtelingen: welke ongenoegens leven er in uw gemeente? Zoek ze op, luister ernaar. En incasseer
    af en toe een tik op uw hoofd.
 Vibreer intussen mee op de vitaliteit van vitale gemeenschappen die elke samenleving heeft. Praktisch
    betekent vibreren: mobiliseren en organiseren.


                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                                                            29


   Ga met burgers in gesprek over de onderwerpen waarover zij zich zorgen maken: leefbaarheid, veiligheid
    en gezondheid. Dat zijn de inhoudelijke ingangen. Ga ook naar de onderkant van de samenleving, waar de
    mensen niets weten over de decentralisaties in het sociale domein: de participatiewet, de WMO, de
    jeugdzorg. Het zullen ook emotionele gesprekken zijn. Neem vervolgens de oogst, datgene wat
    herkenbaar is in het dorp, mee in het politiek debat.
   “Inspireer de wethouder en hij is het schoothondje van de raad.”

Gesprek over het vergroten van het aanzien van de raad
De positieve ervaringen met ‘de straat op gaan’ komen nu los:
 In Bergen op Zoom halen we al persoonlijke verhalen op. Maar op een gegeven moment kom je in de
    politieke besluitvorming en dan gaat het ook over verdeling van middelen. Dan heb je als raadslid een
    andere functie dan die van de ombudsman. Het is belangrijk om dan verwachtingenmanagement toe te
    passen. Zeg tegen de burger: wees realistisch, de raad kan iets anders besluiten dan jij wilt.
 In Hilvarenbeek bezoeken raadsleden alle kernen. Ze halen zoveel mogelijke ideeën bij burgers op, om te
    realiseren op de korte en lange termijn. De fractie heeft ook een spreekuur. “Iedere partij kan dat
    voorbeeld volgen.”
 In Goirle voert men nagesprekken over de afwikkeling van onderwerpen. “Ook heel leerzaam.”

Vertegenwoordigers van alle belangen zelf een oplossing laten bedenken
Gespreksleider Hester Tjalma peilt hoe men denkt over de optie van ‘vertegenwoordigers van alle belangen bij
elkaar zetten en zelf een oplossing laten bedenken (‘de deur pas van het slot als ze die hebben gevonden’).

Het Moerdijkse raadslid: “Wat je ook doet, hoe je het ook uitlegt, de mensen geloven het niet meer. Ik hoor al
40 jaar klachten over gezondheid. Ik heb al zoveel branden meegemaakt hier. Ook al staat er in een rapport
dat er niet meer kankergevallen in Moerdijk zijn: sommigen blijven erover doorgaan.”
Volgens Nico van Mourik is daar het probleem juist, dat het industrieterrein wel formeel veilig kan zijn, maar
de burger is toch bang. “Daar moet het gesprek over gaan. Wij zitten altijd in de fuik van de
beleidsontwikkeling, we hebben het daardoor te weinig over de beleidsuitvoering: hadden burgers kunnen
verwachten dat het resultaat van het beleid was dat ze toch een bepaald risico lopen, dat ze bang zijn?”

Een ander ziet eerder de politieke partijen als fundamenteel deel van het probleem. “Het is de verhouding
kiezer – verkozene. Ik ben afhankelijk van de gunst om verkozen te worden. Die verhouding kun je nooit
waarmaken. Voor de verkiezingen buitelen we allemaal weer over elkaar heen om die gunst. Terwijl onze rol
juist is: zorgen dat de belangen aan tafel zitten, zorgen voor een goed proces van afwegen. Dus het probleem
ligt in politieke kringen, bij degenen die herkozen willen worden.”
Nico van Mourik scherpt het aan: “Maak duidelijk onderscheid tussen wat de raad als collectief doet en wat het
raadslid annex lid van een partij doet. Een aantal dossiers moet je niet op raadsniveau behandelen. De
burgemeester belooft dat jongeren in Goirle een spannend leven krijgen, maar de raadsleden moeten dat voor
elkaar krijgen.”

Beleidsvoorbereiding door de ambtenaren. Rol voor de raad?
In dit licht vindt iemand het gek dat de professionals, de ambtenaren, de voorbereiding doen. Hij leest de
stukken wél allemaal, al was het maar om iets van de controlerende taak te kunnen uitvoeren. “Die moet
sterker. Ik ben begonnen vanwege het dualisme waardoor de verhoudingen duidelijk zijn.” De voorbereiding
door de professionals mag voor hem overigens transparanter. In dat proces wordt de emotie van de burger
nog te weinig meegenomen. Een ander vindt dat het juist de taak van de raad is om zowel de rationele als de
emotionele belangen wegen. Dat betekent niet dat je je ook in de beleidsvoorbereiding met het proces moet
bemoeien. “Je taak als raad is belangen aan tafel organiseren. Aan het eind ga je die belangen afwegen. Dat is
iets anders dan voor 80% van je tijd in de raadszaal betogen wat je vindt.”


                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                                                                             30


Professionalisering, faciliteren
Voor een raadslid uit Oirschot illustreert de discussie de complexiteit van het onderwerp. Het thema Trots op
raad heeft voor hem ook met zelfbewustzijn van de raad te maken. Ja, college en ambtenaren hebben een
kennisvoorsprong. Maar de raad laat zich in de hoek van dossiers lezen drukken. “Ik wil wel de straat op, maar
niet rollebollend. Het gevaar daarvan is verkeerde beeldvorming. Hoe deerniswekkend is dat dan?”
Hij noemt het woord professionalisering van de raad. “Een vies woord eigenlijk, want je bent een afspiegeling
van de inwoners. Toch moet je je durven faciliteren. Wat heeft de raad om te kunnen functioneren tegenover
dat college en die ambtenaren? Daar betrek ik ook de griffier bij, als mentor en adviseur van de raad. Zorg voor
opleidingsbudget. Wethouders mogen declareren, wij niet. We zorgen verdomd slecht voor onszelf.”

Moet de raad als geheel naar buiten of niet?
De man uit Oirschot vindt dat je beide moet doen. Schuif af en toe de politiek aan de kant en werk als raad
samen. Laat een externe wat meer werk doen en geef jezelf daar budget voor. “In Oirschot hebben we een
raadsprogramma, als voorstel aan het bestuur. Dan ben je niet gebonden aan coalitieakkoord dat gaat schu-
ren als zand in een zwembroek. Voorkom in ieder geval politieke uitglijers waarvoor je wordt weggestuurd.
Iedere partij gaat zijn eigen achterban informeren bij verkiezingen. Je moet een breed politiek debat hebben.”
“De raad moet de ballen hebben om, alles gehoord hebbende, te zeggen: dit is het besluit. Dat is je functie.
Dat moet je durven te verdedigen.”

Rol van de media
Hierover zeiden raadsleden onder andere:
 Je moet zorgen dat de media de raad niet in een ijzeren greep houden.
 Er ligt natuurlijk een rol voor media en raad. Maar fakenieuws, dat is ook een eigen verantwoordelijkheid
     van de lezer. “Dat spanningsveld is niet helemaal te vermijden.”
 We hebben gelukkig een vrije pers, maar ik mis vaak een gedegen analyse van een gebeurtenis. Sommige
     gemeenten huren een journalist in. Maar is die net zo onafhankelijk als de verslaggever van de pers?

Nog enkele voorbeelden van gemeenten (behalve Goirle) die de inwoners opzoeken
 In Cranendonck overwegen ze de Civocracy-aanpak, een methode voor het online verzamelen van input
    voor besluitvorming.
 In Oisterwijk werken ze met een digitaal burgerpanel. Ze betrekken de uitkomsten bij de besluitvorming.
    Waarschuwing: je kunt het 3 tot 4 keer per jaar doen, niet te pas en te onpas.
 In Moerdijk organiseren ze dorpstafels. Daar blijkt soms dat burgers te veel willen. Als dan de raad anders
    besluit omdat het te veel kost, en je eigen wethouder het niet goed doet, dan moet je de wethouder
    wegsturen. En de consequentie van 2 zetels verlies nemen.”

Gespreksleider Hester Tjalma rondt het gesprek over het aanzien van de raad af. Ze meldt dat de Raad voor
het openbaar bestuur gaat kijken hoe een raadsprogramma leidend kan zijn in plaats van een
coalitieprogramma. Dat kan iets zijn om na de verkiezingen mee aan de slag te gaan. De laatste
samenvattende, twee vragen die ze de deelnemers wil meegeven zijn: hoe politiek wil je zijn, en hoe ga je het
gesprek met de inwoners aan?




                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                                                                               31



Heerenveen
        Datum: 6 juli 2017
        Aantal deelnemers: circa 25 (raadsleden, 5 griffiers, twee burgemeesters)
        M.m.v.: bestuurskundige Bart-Jan Heine, promovendus aan de Universiteit Leiden en docent aan de
        Thorbecke Academie van NHL Hogeschool, en Wim-Jan Renkema, voorzitter CvB Onderwijsgroep
        Primus/Scholennetwerk De Basis
        Gespreksleider: Henk Bouwmans, directeur Raadslid.Nu, vereniging van gemeenteraadsleden




A NALYSEGESPREK OVER HET AANZIEN VAN DE RAAD

Startvraag van gespreksleider Bouwmans is: wie is trots op het feit dat hij lid is van raad?
Er blijkt een breed gedeeld gevoel van grote trots te zijn bij de deelnemers. Enkele reacties:
 Ja, ik ben er trots op. Ik voel mij een volksvertegenwoordiger. Ik wil het mogelijk maken dat mensen het
     beter krijgen. Ik wil iets betekenen voor mensen in het sociale domein.
 Ik ben blij dat ik de mensen kan vertegenwoordigen. Ik ben altijd beschikbaar voor inwoners, trek veel
     stemmen bij de verkiezingen.
 Ik ben trots op álle raadsleden. Ze durven hun nek uit te steken om iets te betekenen voor de
     samenleving.

De griffier van Littenseradiel, dat nu midden in een herindelingsproces zit, ziet dat raadsleden zich ongelooflijk
inzetten voor hun inwoners. Ze heeft er veel respect voor. De meesten doen dit naast hun eigenlijke werk.
Voor enkelen, vier of vijf raadsleden, is het raadswerk de hoofdtaak, zij hebben er geen baan naast.

Maar nu het aanzien van de raad. Uit het onderzoek ‘Aanzien of afzien?’ uit 2014 bleek dat 60% van de
raadsleden vond dat het aanzien van de raad (sterk) is afgenomen. De gespreksdeelnemers in Heerenveen
vinden het moeilijk in te schatten of dat aanzien is gestegen of gedaald:
 Je hebt zo weinig referentiekader.
 Buiten dit huis wordt er anders over gedacht. Als je het opkomstpercentage als indicatie neemt: bij ons
    was dat 3 jaar geleden 49%. Ik hoop dat het in 2018 hoger uitkomt en dus het aanzien is gestegen.
 Het maakt verschil als de verkiezingen over gemeentelijke herindeling gaan, dan is de opkomst iets lager.

Wat zegt het opkomstpercentage over het gezag van de raad?
Een fractievoorzitter plaatst de kanttekening dat in zijn geboorteplaats, het gelovige en gezagsgetrouwe
Staphorst, de opkomst altijd hoog is. Zelf denkt hij dat het merendeel van de mensen het geloof in het open-

                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      32


baar bestuur kwijt is. “Wij zijn niet in staat uit te leggen hoeveel zaken wij via de collectieve lijn regelen. Dat
lukt ons zelfs niet bij een eenvoudig voorbeeld als een mooie weg, met een overzichtelijke rotonde, parallel
aan een waterverbinding. Toch kom je een en al negativiteit tegen, als je door het landelijk gebied rijdt.”

Oorzaak: ‘systeemvertrouwen’ is laag
Renkema merkt als buitenstaander op dat er een flinke gevoelslading aan het begrip aanzien vastzit. Op zijn
vraag “wat we precies wat bedoelen met het begrip”, reageert een raadslid: “Ik werk vanuit een visie op het
leven en de op de maatschappij. Dat heeft niet zoveel te maken met raadslid zijn. De raad is onderdeel van het
stadhuis. Inwoners weten dat ik iets doe op het gemeentehuis.”
Een ander onderschrijft dat laatste: “Inwoners maken geen onderscheid tussen bestuur en ambtenarij. Ze
vinden het één pot nat.” Hij noemt als oorzaak het lage ‘systeemvertrouwen’, ook als het om de provincie
gaat. “Het heeft te maken met niet waargemaakte beloftes. ‘Ze beloven van alles maar ze doen niks’. Maar ik
denk dat je met hele kleine ingrepen, met direct acteren, al snel iets van dat vertrouwen kunt herstellen.”
Weer een ander herkent het ook. Hij hoorde bij de cursus Politiek Actief van ProDemos, opmerkingen van
burgers, zoals: ‘die raad heeft toch niks te vertellen, die doet toch wat het college wil?’ “Voor de burger komt
al het beleid inclusief de besluiten en de uitvoering uit het gemeentehuis.”

Laag systeemvertrouwen komt door coalitievorming
Volgens de fractievoorzitter van een lokale partij is dat systeemvertrouwen zo laag door coalitievorming. “Als
er niks aan de oppositie wordt weggegeven, gaat de burger steigeren. Een kwart maakt de dienst uit, de rest is
teleurgesteld, het collegeprogramma gaat voor. Daarom haken mensen af. Ze hebben geen zin om een hele
avond op de publieke tribune te zitten ‘want er is toch al beslist.’ Dat systeem moet dus om.”
Een ander raadslid is het hier niet mee eens. Haar ervaring is dat er heel veel raadbreed wordt aangenomen.
“De oppositie stemt vaak mee.” Een collega ziet daarentegen dat de raad juist lang niet altijd het college volgt.
“Alleen: ik heb soms het idee dat het niet al te veel uitmaakt.”

Het draagt allemaal niet erg bij aan het gezag van de raad, zo luidt de tussentijdse conclusie. “De burger ziet
het niet”, zegt iemand. “Bepaalde plannen, het maakt niet uit van welke partij burgers zijn, de ene helft is het
ermee eens, de andere niet. Het oordeel blijft dat de raad het verkeerde besluit heeft genomen.”

Is communicatie iets van de raad zelf? En wat betekent dat voor het gezag van de raad?
Ontmenselijking
De vraag van Bouwmans roept uiteenlopende reacties en tegenreacties op. Een raadslid hekelt de
getalsmatige aanpak van de communicatie over bijvoorbeeld klachten van burgers over het verkeer. “We
inventariseren klachten en die moeten binnen een bepaald aantal vallen. Maar die cijfermatige benadering
ontmenselijkt. Daarmee lopen we in onze eigen val. Want elk getallensysteem sluit menselijkheid uit.”
Anderen herkennen het. “Gelijk afschaffen”, zegt een fractievoorzitter. Hij spreekt liever met mensen dan dat
hij stukken leest. Hij ergert zich aan mensen in hogere salarisschalen die alsmaar achter hun beeldscherm
zitten. “Ze oordelen vanuit hun ivoren toren over zaken, op allerlei gebied, waarvoor ze nooit ter plekke zijn
geweest.”

Een ander raadslid meldt positieve ervaringen op het vlak van communicatie met inwoners. Ze noemt
bewonersavonden, waar plannen worden gepresenteerd over bijvoorbeeld de inrichting van de wijk. “Veel
mensen komen hun zegje doen. Dat gaat goed hier. Het levert positieve reacties op, men voelt zich gehoord.
Of het ook zo wordt uitgevoerd is op die momenten nog niet duidelijk.”
De fractievoorzitter is niet overtuigd. Het gaat hem te vaak over ‘heel kleine initiatiefjes’. “Die zijn voor
mensen inderdaad belangrijk. Ze weten alleen niet hoe ze het in het proces moeten brengen. En die
communicatie laat volgens mij zwaar te wensen over.”
“Agendeer dan zelf onderwerpen”, werpt iemand tegen. “Wij zijn nu samen met vier verschillende partijen in
de raad bezig met laaggeletterdheid. De griffie helpt ons daarmee. Dat gaat sowieso lukken.”

                      Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      33


Concurrentie tussen ambtelijk apparaat en gemeenteraad
Door een opmerking van een burgemeester komt het thema ‘concurrentie tussen ambtelijk apparaat en
gemeenteraad’ op tafel. Hij ziet een trend dat burgers meer naar ambtenaren stappen dan naar de raad. “Wij
proberen dat te voorkomen. Want hoe relevant is de raad nog als het om kleine dingen gaat? Wat moet je als
raad met een scheve stoeptegel?”
“Niks”, zegt een fractievoorzitter. “Maar ik maak dingen mee, bijvoorbeeld over ruimtelijke ordening, waarbij
ik me afvraag hoe ambtenaren tot hun uitleg van een bestemmingsplan kunnen komen. Dan zie je dat het
geloof in de waarde van het dat plan afbrokkelt.” Hij vertelt dat hij wel eens te rade gaat bij vrienden in het
vastgoedrecht. “Daar kom ik een heel eind mee. Maar verder: laat je niet afbluffen. Want zelfs als je twee
juristen naar een plan laat kijken, krijg je twee verschillende visies.” (*) Een ander concludeert dat je in geen
geval als raadslid de concurrentie met ambtenaren moet aangaan. “Dat verlies je geheid.”

                                 (*) Leestip van deze fractievoorzitter: Anne Vondeling, Tweede Kamer, lam of leeuw? 1976


Oplossing tussendoor: burgerparticipatie en de rol van de raad daarin
Het gesprek tot nu toe verleidt de deelnemers al tot oplossingen. Zoals:
 We moeten kijken naar de toekomst van de burgerparticipatie. Hoe zie je daarbij de rol van de raad en je
    eigen rol als raadslid? Hoe ga je die burgerparticipatie inrichten? Zit je er voor het grote verhaal?
 Een griffier adviseert niet meteen in andere systemen te denken, maar andere mogelijkheden binnen het
    huidige systeem te zoeken. “Richt je aandacht meer op het proces.” Ze noemde als voorbeeld het proces
    bij een plan voor de buitenruimte. “Als het plan door de wijk wordt gedragen, is dat ook democratisch. De
    raad is weliswaar gekozen, en moet het besluit nemen, maar je hebt nóg een rol, namelijk in de wijk.”
 Feedback van Renkema: “Doe samen de goede dingen, dan kun je veel korter en leuker vergaderen.” Dit
    was zijn conclusie na een leerzaam optreden in een gemeenteraad waar hij een toelichting gaf. Hij was
    pas twee uur later aan de beurt dan gepland, door ‘gekissebis over de inhoud en de procedure’ ten koste
    van het toetsen van het proces en de kwaliteit van het bestuur, en van het ambtelijk apparaat.

Regionale samenwerking, Gemeenschappelijke Regelingen (GR)
Bouwmans brengt een nieuw onderwerp in. Volgens het rapport ‘Maak Verschil’ van de Studiegroep Openbaar
Bestuur – in opdracht van Raadslid.Nu – zou elk raadslid een regionale oriëntatie moeten hebben. Is regionale
samenwerking een probleem voor de raad?
 Een griffier begrijpt de zorg, maar vindt dat je ervan mag uitgaan dat er voldoende toezicht is op regionale
    samenwerking. “Als je goed nadenkt voordat je een GR aangaat, dan begrijp ik die zorg juist niet.”
 Wij zitten middenin in een gemeentelijke herindeling (Franekeradiel). Het algemeen gevoel daarbij is dat
    we op afstand van het beleid komen. De wethouder zit in bestuur van de regionale samenwerking. Wat hij
    daar doet is lastiger te volgen. De VNG zegt: ga dan ook als raden in die regio samenwerken. Maar dat is
    hier nog een brug te ver, al vind ik wel dat het nodig is. Mijn conclusie is: denk tien keer na voordat je
    eraan begint, want je geeft inderdaad invloed weg.
 Bij ons (Dantumadiel) speelt herindeling ook al jaren. Met vier raden moeten we grip krijgen op de
    ambtelijke fusieorganisatie. Ik heb geprobeerd de samenwerking via een LinkedIn-groep van de grond
    krijgen, maar het is niet gelukt.
 Een burgemeester doet een suggestie. Vraag aan raadsleden waar ze wat over te vertellen willen hebben
    en op welk niveau. En kijk ook naar het proces. Doet het bestuur wat ze gevraagd wordt te doen en doen
    ze dat op een goede manier?
 Een raadslid meent dat er ‘geheime onderwerpen’ zijn die men met veel drama verhult. De informatie uit
    dat overleg is slecht, dus we kunnen überhaupt niet reageren en controleren. Hetzelfde zie je bij
    veiligheidsregio’s.




                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                                                                               34


Ook dit alles helpt niet erg om het gezag van de raad te vergroten. Regionalisering wordt vaak als regentesk
uitgelegd door de bevolking, zegt iemand. De gespreksdeelnemers noemen wat wel helpt:
 Je moet op gelijk niveau gaan staan. Heel vaak lopen wij als amateurs achter de muziek van de
    professionals/ambtenaren aan. Als je voelt dat er iets niet lekker zit en je zoekt het uit, dan krijg je geen
    antwoord en dan kan ik als raadslid niets. Het is vervelend dat ze er niet uit zichzelf mee over de brug
    komen. Vervolgens zie je in de krant oneliners die de lading niet dekken. De journalistiek speelt vaak
    gemene zaak in dit soort situaties.
 Je moet vasthoudend zijn. Ga naar de griffie voor hulp. Wij hebben raadswerkgroepje dat GR-en afgaat.
    Zo kwamen we erachter dat een verandering van kostensystematiek 30% meer gaat kosten. De raad wist
    van niets! Dus geef het niet te snel uit handen.
 Feedback van Renkema: een voorbeeld uit het onderwijs. “Voorheen was het gemeentebestuur bevoegd
    gezag, nu hebben scholen een bestuurder en raad van toezicht. De hele samenleving komt in onze
    scholen binnen. De gemeenteraad zien we niet. Toch is het belangrijk, vooral in krimpgebieden, om met
    scholen met elkaar te praten over die krimp. Dit soort bijeenkomsten zou de raad met meer organisaties
    in het publieke domein kunnen beleggen.”
 Bij ons in de raad werken we met rondetafelgesprekken. Daarin gaat het nooit over de begroting. Het is
    puur uit belangstelling voor wat er leeft er, voor de bottlenecks, ook over krimp. Aan die gesprekken doen
    burgers mee en diverse organisaties waaronder LTO. Voor elk agendapunt nodigen we de
    belanghebbenden uit. Het is een informele manier waarop we ons laten voorlichten.
 Een griffier brengt nog in dat 80% van wat je doet, wordt bepaald door beeldvorming, slechts voor 20 %
    door de inhoud. Die getalsverhouding kun je beïnvloeden.

Relatie tussen de politieke factor en het proces
De procesrol blijkt men belangrijk te vinden. Politiek als zodanig doet er wat dat betreft niet meer toe. Maar,
vraagt Bouwmans, zijn de politieke partijen daarmee uitgespeeld? Waar ligt dan de loyaliteit, bij de raad of
een politieke partij? En wat is dan de relatie tussen die politieke factor en het proces? Enkele reacties:
 Als die procesgerichte benadering doorzet, is het volgens mij nog steeds van belang dat een politicus van
    GroenLinks anders naar een onderwerp kijkt dan een VVD-er. Ze benaderen andere mensen om te che-
    cken of ze tevreden zijn. Politiek krijgt dan misschien een andere inhoud (instemmende geluiden, red.).
 Wij hebben ons bezig gehouden met een aanpak tegen vrouwenhandel. Alle politieke partijen waren
    betrokken bij de besluitvorming. Toen zeiden er een paar: ‘Nu moet er nog een politiek sausje overheen’.
    Dat slaat natuurlijk nergens op. Je bent het met zijn allen eens over de aanpak! Ik ben bewust bij een
    lokale partij gegaan, maar tegelijkertijd hebben we toch een gemeenschappelijk belang voor de burger?
    Het is slecht voor het aanzien. Logisch dat er niemand meer op de publieke tribune zit.”

Conclusie voor de pauze
De deelnemers ronden de discussie af met enkele opmerkingen over en weer over het aanzien dat in ieder
geval niet wordt bepaald door functionarissen (de ambtenaar, de burgemeester, het raadslid). “Als je de
inhoud kunt uitleggen ben je verder dan wanneer je benadrukt wie heeft het nu verwezenlijkt”, zegt iemand.
En dan kan het best zo zijn dat de burgemeester misschien de eerste de beste functionaris is die mensen
kennen van het gemeentehuis, “wat de burgemeester doet, wordt ook bepaald door de raad.”
Een ander onderschrijft het, maar benadrukt dat de raad kaderstellend bezig moet blijven en de uitvoering aan
de professionals moet overlaten. “De ene keer is dat B&W, de andere keer zijn dat de ambtenaren.”




                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                                                                                               35


BART-JAN HEINE OVER DE RAAD – GESPREK OVER HET VERGROTEN VAN HET AANZIEN VAN DE RAAD

Bart-Jan Heijne
Voor bestuurskundige Bart-Jan Heine werd al snel in de discussie duidelijk dat het beeld redelijk negatief is: “Ik
heb niemand horen zeggen dat het aanzien van de raad is gestegen.” Integendeel: “De verkiezingsopkomst
daalt, het ‘systeemvertrouwen’ daalt en het kennisniveau bij de burger over de lokale politiek is bijzonder
laag.”
Op het lage systeemvertrouwen gaat Heine door. Hij plaatst dit in de bredere context van de democratisering
van de samenleving sinds de jaren 60. Heine: “Al die instituties die van oudsher gezag hadden, al die
gezagsposities zijn sinds de jaren 60 geërodeerd. In onze tijd is dan eindelijk het antiautoritaire denken overal
doorgedrongen. Ook in de politiek. Het aanzien van de paus, de bisschop en de pastoor was lang volstrekt
vanzelfsprekend. Maar die tijd is voorbij en dit geldt nu ook voor de burgemeester, de wethouder en het
gemeenteraadslid. Elke autoriteit moet zijn positie continue bewijzen tegenover een steeds mondiger burger.
Raadsleden zullen hun aanzien dus zelf moeten verdienen. Het is de prijs van de democratisering.”

Metaprocessen
Maar Heine benoemt meer factoren, ‘metaprocessen’, die het werk van raden en raadsleden en de relatie met
de burger bemoeilijken:
 Het lokale bestuur is veel complexer geworden: “We zijn geëvolueerd van een passieve naar actieve
    verzorgingsstaat. Het kenmerkende vroeger was de hangmat, nu is het de trampoline. Dat maakt dat
    bestuurders het ambitieniveau hoger leggen.”
 Er is een grote drang om bestuurskracht te ontwikkelen. Dat lokt schaalvergroting uit, van gemeentelijke
    herindelingen tot samenwerkingsverbanden zoals de Gemeenschappelijke Regelingen (GR). “Maar hoe
    organiseer je daarbij toezicht en controle? Waar in dit plaatje zitten de gemeenteraad en de burger? Zijn
    zij niet te veel op afstand komen te staan?”
 Veel beleid wordt in ‘Den Haag’, ‘Brussel’ of in regionale samenwerking gemaakt. Als er dan onrust is bij
    burgers, bijvoorbeeld over de komst van een windmolenpark of over het asielbeleid, dan is het voor de
    lokale politiek lastig om positie in te nemen en de burger een stem te geven. “Er is dus een
    verantwoordelijkheidsprobleem: waarover leg je als raad verantwoording af aan de burger?”
 Burgerparticipatie wordt nogal eens vanuit het bestuur wordt georganiseerd. “Waar blijft dan de
    gemeenteraad? Nog een verantwoordingsprobleem dus.”
 Beeldvorming door de landelijke politiek bij gemeenteraadsverkiezingen die overal gelijktijdig plaats
    vinden. “Als GroenLinks in een gemeente goed scoort, komt dat dan echt door de lokale GL-politici, of
    door het Jesse Klaver-effect?” Hierdoor is het voor de lokale politiek lastiger in te schatten in hoeverre de
    lokale kiezer het beleid steunt of niet steunt.

Verantwoordelijkheden anders organiseren
Volgens Heine moeten we gaan nadenken hoe we onze verantwoordelijkheden anders kunnen organiseren.
Hij ziet de oplossing niet een-twee-drie: “Moet de bestuurdersklasse het allemaal beter uitleggen? Moet er
meer directe democratie komen? Betrokkenheid van burgers bij de lokale politiek is belangrijk, maar als de
burger niet meer betrokken raakt, dan zal die ambtelijke organisatie gewoon nog door draaien.”
Het is volgens Heine nog maar de vraag of meer uitleggen en meer directe democratie meer begrip voor
bepaalde beleidskeuzes bij de burger opwekt. “Ja, we hebben mondige burgers, er zijn veel mensen actief in
het verenigingsleven. Maar heeft de raad, de democratie, niet net zo goed actieve en betrokken burgers
nodig? Ik ben benieuwd naar uw oplossingen.”




                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                                                                                           36


Gesprek over het vergroten van het aanzien van de raad
Wat kunnen raadsleden doen om het aanzien van de raad te vergroten? Enkele reacties:
 Moeilijke vraag. Je moet in de eerste plaats je werk goed doen en je met de grote vragen bezighouden.
   Zorg er verder voor dat de dingen waar je wat over te zeggen hebt inderdaad bij jou terechtkomen. Daar
   moet je scherp en vasthoudend in zijn. Laat ook aan de burger laten zien wat je doet, communiceer.
 Doe geen beloftes, maar zeggen wat jij als raadslid wilt bereiken. Blijf bij jezelf en houd het persoonlijk,
   want dan is het herkenbaar voor de burger. Nodig burgers uit en laat zien hoe we werken en wat het
   belang ervan is. Echt contact maken is heel belangrijk en dat is meer dan burgerparticipatie organiseren.
   Het is ook de simpele vraag stellen: wat heb je nou zelf gedaan. Zonder vuile handen gebeurt er niks.
 Geef als raadslid mensen met grote problemen de kans geven zich uit te spreken op het inloopspreekuur.
   Dat werkt verbindend. Andere raadsleden zien dat en zo groeit een bredere verbinding met de raad die
   vervolgens met het onderwerp aan de gang kan gaan.
 Veel raden zijn nog niet klaar voor veranderingen en initiatieven in samenleving. Het lijkt alsof de raad
   minder belangrijk wordt en voorbij wordt gestreefd door andere lokale gremia. De raad moet hierop
   reageren met: verwachtingenmanagement, kaders stellen waarbinnen het initiatief wordt vormgegeven,
   durven loslaten. Dat zal meer respect van inwoners oogsten.
 Volgens een griffier: zoek het in de praktische hoek en ga minder vergaderen. Er is nu een
   vergaderdynamiek die zichzelf in stand houdt. Doorbreek dat. Als onze rol verandert, laten we het daar
   dan hebben over de nieuwe invulling daarvan. Het garandeert geen aanzien, maar misschien moet je het
   lef hebben om erover te praten, zonder dat je de oplossing weet.
 Feedback van Renkema: wat een raadslid ook doet, hij of zij heeft te maken met een spanning tussen
   proces en inhoud. Je krijgt daar meer grip op als je duidelijk bent over je rolopvatting. Waar ga je over?
   Stel doelen en geef groepen in de samenleving de ruimte om daarin dingen te bewerkstelligen, om hún rol
   in te nemen. Maar zeg als raad niet achteraf dat je het liever anders wilde hebben.
 We hebben regels en procedures, maar positief blijven communiceren is ook belangrijk. Vooral in het
   heetst van de strijd, als raadsleden nogal eens vergeten hoe die strijd op de buitenwereld overkomt. Die
   scheert je over één kam. Daarnaast: wethouders praten soms heel negatief over raadsleden (ze zeuren en
   stellen al die vragen). Van wethouders verwacht ik dat ze zich in positieve zin blijven uiten over
   raadsleden. Wan je krijgt een raar beeld.

Wat kan de burgemeester betekenen voor het aanzien van de raad?
 De raad moet het juist zelf aanpakken. Willen we als politici weer volwassen worden, dan moet je het niet
   laten gebeuren dat de technocratisering je buiten spel zet. Voorbeeld? Een verkeersplan. Bedenk wat je er
   belangrijk aan vindt, maak een top-3 van items en ga dán de stukken lezen. Staat je top-3 er niet in dan
   heb je een punt. Het leuke is: de burgemeester waardeert dat, dat zie je aan zijn gezicht. Er ontstaat meer
   dialoog, een prettiger cultuur, en je vergadert effectiever. “Met dit herontdekken van de narrativiteit
   hebben we nog wel een weg te gaan.”
 Dat een burgemeester zich in de samenleving profileert als voorzitter van de raad is wel belangrijk. Onze
   burgemeester (die van Heerenveen: Tjeerd van der Zwan) is kampioen in twitteren. De burgemeester
   speelt wel een belangrijke rol. De pastoor en de dominee zijn ingehaald door de burgemeester bij wie de
   burger nu komt uithuilen, bij wijze van spreken.
 Hoe deze burgemeester als boegbeeld optreedt, dat is gewoon super. Dat valt zelfs mij als buitenstaander
   op. Maar ik kijk naar zichtbaarheid en bekendheid als raadslid. Onze gemeente heeft 26 dorpen en ik ga
   alle plaatselijke belangen af. Het aanzien kan ik er niet aan afmeten, maar wel de zichtbaarheid,
   bekendheid en waardering. Naar buiten als raad is: laat zien dat je samen dingen regelt.
 Het aanzien is gediend met meer loyaliteit aan de raad als geheel. De burgemeester kan dat stimuleren.




                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      37


Structuurverandering nodig voor nieuwe rol van raadsleden/raad?
Zijn er wellicht structuurveranderingen nodig voor een andere rol van raadsleden/de raad?
Nee, vindt een raadslid. “Het gaat om grondhouding, om ethos en pathos. Nu zitten we te veel in logos.
Wethouders en burgemeesters zouden het zich ook ter harte kunnen nemen. Pak het samen op, maar verval
niet in structuurdiscussies want dan lekt energie weg.” Volgens Heine kan structuur inderdaad belemmerend
werken voor zo’n attitude. “Dat zie je in het sociale domein.” Wat er ook belemmerend voor werkt is
schaalvergroting, de tendens om gemeenten samen te voegen tot meer dan 100.000 inwoners.

Tot slot de vraag wat inwoners kunnen doen om het aanzien van de raad te vergroten.
Een raadslid zou wensen dat inwoners meer belangstelling voor raad tonen en ideeën inbrengen dan nu
gebeurt. “Ik weet dat ze heel vindingrijk zijn, maar je hoort ze heel weinig, behalve als er iets in de achtertuin
staat te gebeuren.”
Een collega legt de bal juist bij het raadslid. “Het ligt aan het raadslid zelf”, stelt zij bevlogen. “Ga erop af als je
signalen hoort. Dat zijn de momenten dat je initiatieven van burgers hoort en daar komt heel veel uit.”




                      Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   38



Amstelveen
         Datum: 11 juli 2017
         Aantal deelnemers: circa 30 (raadsleden, 4 griffiers, 1 burgemeester)
         M.m.v.: Geerten Waling, historicus en postdoc-onderzoeker naar democratie, legitimiteit en
         vertrouwen, Universiteit Leiden
         Gespreksleider: Henk Bouwmans, directeur Raadslid.Nu, vereniging van gemeenteraadsleden



WELKOMSTWOORD VAN BURGEMEESTER MIRJAM VAN ‘T VELD

Mirjam van ’t Veld over het begrip ‘aanzien van de raad’: “Voor mij schept het woord afstand tegenover
mensen, alsof het staat voor macht en status verwerven.” Dat moet het juist niet zijn. “Integendeel, de raad is
de ogen en oren van de wijk.” Natuurlijk naast hun controlerende taak van de raad als hoogste orgaan.
Is de raad daarbij niet te vaak bezig met incidenten, en punten en komma’s?, vroeg ze zich af. Het gaat toch
over je rol naar buiten en de toekomst? Van ’t Veld doet raadsleden daarom de suggestie om in gedachten
weer eens terug te gaan naar het moment dat ze in de politiek gingen, naar de ambitie en de motivatie van
toen. “Het is zo mooi om volksvertegenwoordiger te zijn.”
Zelf is ze ook raadslid geweest en gelooft ze nog altijd in: het verschil maken. “Door zichtbaar en
aanspreekbaar te zijn, dingen goed uit te leggen, zelf met initiatieven te komen, in goed samenspel met de
portefeuillehouder.” En om mensen in de samenleving betrokken te houden, kan het in de eerste fase van zo’n
initiatief beter zijn om het te depolitiseren. Al blijft het eigen politieke gezicht natuurlijk belangrijk. Ze kent de
frustratie als die politieke profilering je acht jaar na dato nog wordt nagedragen in de beeldvorming. Ze ziet
dat nog steeds gebeuren. “Maar waar willen we nou uitkomen?”, werpt ze daarop tegen. “Laat zien dat we het
langetermijnbelang van de hele gemeente in de gaten houden, over de grenzen van politieke partijen heen.”



ANALYSEGESPREK OVER HET AANZIEN VAN DE RAAD

Startvraag van gespreksleider Bouwmans is: bent u trots op uw eigen raad? De antwoorden zijn gevarieerd:
 Niet altijd trots (raadslid). Soms staan oppositie en coalitie behoorlijk tegenover elkaar. Dan luisteren ze
    niet naar elkaar. De standpunten verhardden zich vooral over het centrumplan. Dat is jammer, omdat
    tegenstellingen doorwerken richting bevolking.
 Wel trots (burgerraadslid). Ik zie goede discussies in de raad. Er wordt best naar elkaar geluisterd. Respect
    hebben voor een andere mening is belangrijk.
 Trots op de raad ‘omdat ik trots ben op de mensen’ (burgerraadslid). Als je naar de mensen kijkt, kom je
    echt in contact en kan je nog trotser worden.
 Niet zo trots (fractievoorzitter van een lokale partij). Onlangs zei een inwoner tegen mij: ‘Tot dit moment
    dat ik met u sta te praten, heeft de politiek nog nooit geluisterd.’
 Trots (raadslid). Ik heb veel gemeenten gezien en op die van ons kun je trots zijn. Oppositie en coalitie
    gaan constructief met elkaar om, er is een opbouwende sfeer, er is daadkracht. Belangrijker vind ik dat we
    vanuit de geluiden van buiten hier politiek bedrijven en dat de buitenwacht de raad ervaart als
    verbindend. Alleen: ik heb alleen niet altijd het gevoel dat de buitenwereld trots is op de politiek in
    Nederland. We hebben dus nog veel uit te leggen.
 Je bent ineens onderdeel van wat er op dat gemeentehuis gebeurt. Er is veel communicatie nodig om dat
    generaliserende beeld bij te stellen en te specificeren.
 Langzaamaan een klein beetje (raadslid uit Bloemendaal, waar jarenlang een bestuurscrisis heerste). We
    zijn door een diep dal gegaan. De raad was gericht op de waan van de dag, nam zijn rol niet. Dat zijn we nu
    wat aan het afleren.

                      Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                                                                                               39


Relatie opkomst gemeenteraadsverkiezingen – mate van trots zijn (bij burger) op de raad
Bouwmans vraagt hoe in de diverse gemeenten van de aanwezigen de opkomst was bij de vorige
raadsverkiezingen in 2014. Een raadslid uit Hollands Kroon noemt 55% (was in werkelijkheid 53,74%, red.).
Maar of ze zich daarmee voldoende gelegitimeerd voelt? “Het moet wat beter. In een gemeente met 22
kernen is het moeilijk je plekje te vinden en contact te maken buiten het gemeentehuis.” De oorzaak wijt ze
aan het oordeel van inwoners over de raad ‘die maar wat doet en nooit doet wat wij willen’.
Een ander heeft de opkomst niet zo paraat maar denkt dat die doorgaans wordt bepaald door wat de
bevolking bezighoudt. “Verder denken mensen: ‘het zal allemaal wel’. En die 55%: dat zie ik als een matige
waardering, een 5,5.”
Een griffier komt met een ander geluid: in haar gemeente is de opkomst stabiel hoog. Maar of inwoners
daarom ook trots zijn op de raad? Voor haar zegt de stabiele opkomst meer iets over hoe de gemeenschap
georganiseerd is en minder over de lokale democratie. “Het zegt alleen dat je goed afgespiegeld bent.”

Het raadslid uit Bloemendaal herinnert zich een hoge opkomst in 2014: 60-65% (was in werkelijkheid 67%,
red.). Hij ziet dat niet als een teken van trots bij de bevolking, maar als een roep van de kiezers voor
verandering van het in crisis verkerende lokaal bestuur. “De lokale democratie functioneert nu, maar wat eruit
kwam, was een raad die zich nog niet weet te concentreren op wat nodig is en zichzelf tot de orde te roept.”

Bekendheid van burger met lokaal bestuur – streven van raad naar verbinding
Dat de burger niet erg bekend is met het lokaal bestuur blijkt een algemeen ervaringsfeit van de
gespreksdeelnemers. Het komt ook naar voren uit peilingen (‘bedroevende cijfers’ zegt een raadslid). Het
heeft ermee te maken, dat, volgens de fractievoorzitter van een ouderenpartij, kiezers bij lokale verkiezingen
altijd naar het landelijke beeld kijken. “Burgers weten eigenlijk helemaal niet hoe het werkt lokaal. Mijn indruk
is dat het ze niet zo interesseert. Daarom ben ik voorzitter van de katholieke bond voor ouderen geworden.
Daar doe ik mijn woordje en nu beginnen ze een beetje te begrijpen hoe het zit.”
Een fractievoorzitter van een lokale partij illustreert de situatie treffend: “Ik kreeg onlangs van een inwoner
een wedervraag: ‘welke gemeenteraad’? “Mensen kennen geen enkele naam en dat is aan ons te wijten. We
zijn te veel binnen.”
“Klopt”, zegt een raadslid van PACT Aalsmeer, een progressieve combinatie van lokale en landelijke
progressieve partijen. “Je bent hoogstens herkenbaar als je langs het voetbalveld staat. Dat komt mede
doordat er maar heel weinig pers is. Terwijl er genoeg media zijn. Ook op evenementen. Maar het is de vraag
of mensen dan behoefte hebben aan informatie over de raad.”

Ligt het aan verkeerde marketing? Nee, zegt iemand. In zijn waarneming kunnen burgers zelf wel dingen
organiseren. “Ze pakken zaken op zonder dat het in de gemeenteraad komt. Partijpolitiek hebben ze daar niet
bij nodig. De vraag is hoe je hiermee omgaat. Loslaten, denk ik. Dat gaat ook spelen met de omgevingswet.”

De raad hoeft het inderdaad niet allemaal alleen te doen, zonder burgers, vult een ander aan. Maar zoek die
burger dan wel actief op. “Wij houden politieke cafés over bijvoorbeeld het sociale domein, of zwembaden.
Dan ben je in gesprek met inwoners en de resultaten kun je op sociale media zetten. Als je op die manier
contact zoekt, raken ze meer betrokken bij de gemeenteraad zelf, waar meer dingen gebeuren dan ze
aanvankelijk dachten. De verbinding ontstaat vanuit de onderwerpen die dichtbij mensen liggen.”

De tussentijdse conclusie luidt, dat raadsleden nog te weinig verbinding hebben met inwoners en dat dit niet
helpt om de burger meer kennis over het lokale bestuur bij te brengen. Iemand verbaast zich zelfs over
raadsleden die hun gezicht niet laten zien. “Hoe kun je je beoordelingen maken als je niet weet wat er zich
werkelijk afspeelt? Dat voelen mensen. Als iemand in het park tegen mij zegt: ‘ik heb al 10 keer gevraagd of de
gemeente die kuilen komt repareren, maar het helpt toch niet’. Als je zo iemand concreet gaat helpen om het
aan te kaarten, komt er een gesprek op gang en krijg je een heel andere beeld.”


                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 40


Een ander, uit dezelfde gemeente, is het er niet mee eens. “Het kan niet zo zijn dat je een doorgeefluik bent
van de samenleving om vanuit een belang iets te regelen. We staan met beide benen in de samenleving, we
hebben de mogelijkheden om daarmee verbindingen te leggen, maar de afweging vindt hier in de raad plaats.
‘Ik regel het wel in de raad’: dat is de verkeerde functie.”
Een fractievoorzitter (zelfde gemeente) relativeert: “Niet iedereen hoeft fan van de raad te zijn. Leve de
burger. Bewoners moeten het gevoel hebben dat de raad randvoorwaardelijk en faciliterend is in vormgeving
van samenleving.”
Een andere fractievoorzitter neemt overigens waar dat bij initiatieven van burgers ook al ‘politiek’ plaatsvindt.
“Dan is het goed als wij er een beetje boven hangen om de geluiden op te vangen”, zegt hij. “Maak dus bewust
gebruik van je functie om de geluiden te wegen en er iets van te vinden.” Hij onderschrijft de conclusie van
Bouwmans dat de raad, als ‘netwerk’, midden in de netwerksamenleving staat.

Tijdsbeslag
Stukken lezen, raads-, commissie- en fractievergaderingen ideeën ophalen en contacten leggen in
samenleving, nóg meer in die samenleving zijn, grip krijgen op regionale samenwerking, deskundigheids-
bevordering over allerlei thema’s: het lekenbestuur is met een baan ernaast niet te doen in die 16 uur, vindt
men. (“Je komt hijgend met een lege maag in de vergadering, de laatste moties moet je nog ter plekke lezen.”
“Het wreekt zich.”)

En toch doen ze het. De een, omdat zij wist dat ze er de tijd voor zou hebben. De ander, ook zonder baan,
fractievoorzitter van GroenLinks, vindt dat je evenwel niet de illusie moet koesteren dat je in 40 uur wél alles
kunt realiseren wat je zou willen. Hij zegt: ”Ik zie mezelf als een goedwillende amateur in een systeem dat is
ingehaald door de tijd. Ik voel me vertegenwoordiger van iedereen, niet alleen van GroenLinks-stemmers. We
gaan ook de deuren langs. Dat is heel louterend. Maar wat je daar leert is, dat de meeste mensen het wel best
vinden allemaal. Verder ben ik een optimist hoor! Ik ben ‘24 uur per dag’ bezig met het raadslidmaatschap. Ik
voel het als een roeping. Maar ik wil niet vergeten dat ik nog meer ben dan alleen raadslid. En dan kom ik op
trots: ik kan en mag verbinden wat er ‘op straat’ speelt met mijn rol als raadslid. Zo heeft het waarde wat ik
doe. Het heeft geen waarde wanneer ik het raadslidmaatschap als een ding zie.”

Wat helpt om de tijdsdruk te spreiden?
 Spreek af wie wat doet, vooral in een kleine fractie. In grotere fracties kun je je meer specialiseren.
 In Amstelveen woont een raadslid zonder baan bijeenkomsten e.d. bij in de stad.
 De spitsuurgezinnen komen niet op participatieavonden. Bereik ze via sociale media.

Grip op regionale samenwerking. Is dat ook een probleem?
Ja, het is een probleem, maar je kunt het ook van de positieve kant bekijken. Eerst de problematische kant.
Veel raden worstelen ermee, weet een griffier. Het komt er allemaal bij. “Er wordt veel van je verwacht, zeker
als je er grote belangen bij hebt. Bij ons is het een sluitstuk. De vraag is hoe je het slim aanpakt.”
Het hoort erbij, er is nu eenmaal veel meer bovenlokale samenwerking dan vroeger, zegt een ander. “Maar de
burger heeft er geen idee van. Nee, voor het aanzien betekent dit onderwerp niets.”
Intussen zit de raad er mooi mee, merkt iemand op. De raad wordt erop aangesproken, op al die GR-
regelingen, terwijl B&W verantwoordelijk is. “Vaak moet je het uit de pers vernemen, als je erop wordt
afgerekend. We zijn op afstand gekomen.” Zijn gemeente zit in zeven GR-en. Bij een andere gemeente is het
een hele ‘lappendeken’ die naar aanleiding van een motie in kaart is gebracht.

De positieve kant van de worsteling met GR-en is, aldus een griffier, dat het er een is die je uitdaagt om
overtuigd te raken dat je niet alles hoeft te weten en te lezen van veiligheidsregio’s en GR-en. “Dat krijg je tijd-
technisch niet voor elkaar. Ook de organisatie niet die de stukken moet aanleveren.”




                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                                                              41


Suggesties om ermee om te gaan, zijn:
 De griffier: stel de speerpunten vast en ga daar je college op controleren, twee keer per jaar. Vraag je af
   wat voor gemeente je wilt zijn in het kader van wat er op je afkomt, zoals de omgevingswet. Bij ons lukt
   het niet ieder portefeuilleoverleg voor te bereiden.”
 Houd je eigen college aan de informatieplicht naar de raad. Om het vergaren van informatie over GR-en
   zelf te organiseren is een hele opgaaf. En aanwezig zijn bij het portefeuilleoverleg: is dat je rol wel?
 Accepteer dat 16 uur nooit genoeg is en ga dan kijken wat je wél in die tijd kan doen. Maak een keuze. Als
   die buslijn naar Amsterdam heel belangrijk is, is dat een speerpunt.

Maakt de raad voldoende gebruik van expertise?
De teneur is dat het beter zou kunnen, zoals is op te maken uit de reacties:
 We doen veel dubbel. Vaak zijn het niet zulke politieke kwesties (opheffen van een halte). Toch zit je met
    de werkelijkheid dat het georganiseerd is langs het systeem van de lokale democratie.
 We behandelen alle onderwerpen op dezelfde manier, dat is niet efficiënt. Als we dat veranderen, krijg je
    misschien wel de publieke tribune vol.
 Wij gaan met die die stip de horizon aan de gang, samen met de samenleving, op themabijeenkomsten.
    Een langetermijnvisie moet je met bewoners maken.
 Er moet meer aandacht zijn voor de opleiding van raadsleden (instemmende geluiden, red). Dat is meer
    dan na installatie een rondje in de samenleving maken en denken dat je dan iedereen gehad hebt. Verder
    moeten we focussen op datgene waar de raad echt over moet gaan. Sommige dingen horen echt in
    uitvoeringsorganisatie. Nu heb je het gevoel dat je over alles gaat en dan is 40 uur nog te weinig.

Tot slot voor de pauze nog twee verbetersuggesties in de sfeer van bestuurlijke vernieuwing:
 Dat de raad misschien wel achterhaald is, hoor ik bij ons ook wel. Je kunt denken aan een raad die een
    paar keer per jaar bijeenkomt. De rest gebeurt door het ‘bedrijf’ dat de zaken runt.
 Bestuurlijke vernieuwing speelt natuurlijk in alle raden (griffier aan het woord). Dat betekent niet dat je de
    raad moet opheffen. Wel relevant is: hoe organiseer je de lokale politiek? We doen nu experimenten.



GEERTEN WALING OVER DE RAAD – GESPREK OVER HET VERGROTEN VAN HET AANZIEN VAN DE RAAD

Geerten Waling
U bent veel belangrijker dan u denkt, u staat in een eeuwenoude traditie! Dat is de boodschap van historicus
Geerten Waling die eerst de lokale besluitvorming in historisch perspectief zet. Gemeenten zijn zelfs de
wortels van de Nederlandse democratie, die tot in de Middeleeuwen reiken. Toen al werden stads- en
dorpsbelangen behartigd voor de goede zaak. Toen al kreeg het laagdrempelige, decentrale bestuur van
waterschappen en vroedschappen protesten en opstanden voor de kiezen. Net als vandaag, zie de heftige
protesten tegen azc’s. “Het moderne Nederland is ontstaan als een decentraal georganiseerde lappendeken
van jurisdicties en instituties. De besluitvorming wordt dan ook ondergewaardeerd: zij is de oorsprong en ook
de ruggengraat van de Nederlandse democratie.” Waling leest het voor uit zijn boek Zetelroof.

Waling merkte het (de onderwaardering) aan de manier waarop voor de pauze de problemen van
gemeenteraden werden besproken. “Soms leek het wel gesprekstherapie. Vergeef me het woord.” Maar: hij
onderschrijft de problemen. Gemeenteraden staan van alle kanten onder druk. Hij somt op:
 Legitimiteitsproblemen van het gemeentebestuur. Ook al hebben raden de decentralisering van de zorg
    goed opgevangen, en is het lokale bestuur nog zo veerkrachtig.
 Verdeeldheid door versnippering. Dat staat effectieve controle van B&W en ambtenaren in de weg.
 Weinig greep op gemeenschappelijke regelingen.
 Het ministerie van BZK dat wil dat raden experimenteren met nieuwe vormen van democratie.
 De karige ondersteuning van raden.

                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   42



Waling wil ook naar de positieve kanten kijken en reikt aan de hand van drie thema’s enkele oplossingen aan.

1: Het raadswerk
 16 uur per week is te weinig. Cursussen timemanagementcursus en prioriteiten stellen, prima om te doen.
    Maar beter is: een betere beloning en meer ondersteuning.
 Ook nuttig: de oprichting van een gemeenteraadsacademie. Door trainingen te volgen sta je sterker in de
    schoenen tegenover de professionals.
 Gemeenteraden verkleinen, zoals de VNG-Denktank o.l.v. Kasja Ollongren vorig jaar voorstelde in het
    rapport Maatwerkdemocratie? De raad als adviescommissie: Waling is er niet voor. “Is dat nog een
    afspiegeling van de bevolking? Je kunt beter betaalde fractiemedewerkers aanstellen voor de inhoudelijke
    voorbereiding van raadsvergaderingen. Dan neem je het werk van de raad serieus.”

2: Zichtbaarheid
Voor hun zichtbaarheid zouden gemeenteraadsleden de pers meer en beter kunnen benutten. Die lokale pers
is er erbarmelijk aan toe. Je zou ze daarom kunnen subsidiëren. Lokale omroepen, kranten, websites en
nieuwe media zijn van levensbelang om de gemeenteraad te controleren, maar ook om de raad te helpen bij
het controleren van de uitvoerende macht. Daarbij helpen ze tevens lokale politici om meer zichtbaar te
worden. “Het zijn de platforms voor het publieke debat en waar u zich kunt laten zien. In verkiezingstijd, maar
ook daarbuiten. Leg subsidies voor zeker 10 jaar vast. Of zoek naar andere waarborgen zodat kritische
journalistiek vrijuit haar werk kan doen, zonder politici naar de mond te praten uit angst hun subsidie kwijt te
raken. Dit is nuttiger dan het uitgeven van ‘gelikte blaadjes’ van de gemeentelijke communicatieafdeling.”

3: Opkomst bij verkiezingen
Krijg je bij lokale verkiezingen een hogere opkomst als ze op dezelfde dag worden gehouden als de Tweede
Kamerverkiezingen, zoals steeds opnieuw wordt geopperd? Waling ziet meer in spreiding over een jaar, per
provincie, standaard op de eerste dag van de maand. “Je hebt dan in een jaar steeds gecoördineerde aandacht
voor de lokale politiek waar al een derde van de raadszetels bezet worden door lokale partijen. De Pechtolds
en de Buma’s, zullen er een beetje van in paniek raken.” Wat je van de landelijke politici wel kunt leren, is je
sociale media slimmer inzetten. En misschien helpt experimenteer met digitaal stemmen ook. “Dat is lokaal
beter te overzien, en de Russen kijken vast niet mee op het decentrale niveau.”

Democratische strijd
Waling vond het verhaal van burgemeester Van ’t Veld mooi en visionair. Zelf ziet hij het begrip aanzien
anders. Hij vindt het juist goed dat het gaat over macht en status. “Depolitiseren en voorrang geven aan de
lange lijnen, is mij te technocratisch gedacht. Democratie is ook strijd tussen tegengestelde belangen. Die
belangen botsen in de raadzaal, de arena waar gevochten kan worden met woorden. Democratie doet altijd
pijn en is lelijk. Maar dat is het mooie eraan. Het is nooit af, er is continu debat. Natuurlijk moet je ook efficiënt
beleid kunnen maken. Maar het gaat bij het behartigen en afwegen van belangen van burgers niet altijd om de
efficiëntste manier. Het kan niet altijd zonder botsingen.”

Gesprek over het vergroten van het aanzien van de raad
Burgemeester
Wat kan de burgemeester als voorzitter van de raad en het college betekenen voor het aanzien? Dat wordt uit
de antwoorden niet helemaal duidelijk. De eerste die reageert, vindt het burgemeesterschap een ‘schizofrene
functie.’ “Op het moment dat hij meer afstand neemt van de raad is hij meer van het college, en wanneer hij
meer afstand neemt van het college is hij meer van de raad. Het ambt wordt daardoor politieker dan vroeger.”
Anderen beamen het. Wel duidelijk vindt men de rol van burgervader die de stad vertegenwoordigt, ‘een
zelfstandige functie’. “In de ogen van inwoners heeft hij altijd schonere handen dan de politiek. Politici,
raadsleden, zitten in achterkamertjes, terwijl de burgemeester koffie drinkt met bejaarden en volledig is te

                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                                                                                                              43


vertrouwen. In Amstelveen betrekt onze burgemeester ons bij die bus door de wijken. Dat is ook een kans om
die rolverdeling duidelijk te maken.”
Een ander zegt dat zijn burgemeester dorpsgesprekken voert, samen met collegeleden. Raadsleden mogen
daarbij aanwezig zijn. “Zo verschillend vullen burgemeesters het in. Ook al heb je hem zelf voorgedragen.”

Raadsleden
Wat kunnen raadsleden zelf betekenen voor het aanzien van de raad?
 Zoals Geerten Waling zei: meer botsen om te komen tot datgene wat goed is voor de samenleving. Meer
   politiseren en minder polariseren. We zitten tenslotte altijd in een kring, de oervorm van democratie.
 Meer het politieke debat voeren en daarover communiceren naar achterban. Toch heb je coalities nodig
   om besluiten te kunnen nemen. Nu gebeurt dat voor een deel al in commissiebehandelingen en gaat het
   in de raadsvergadering in zeven van de tien 10 agendapunten om hamerstukken.
 Wij (Hollands Kroon) hebben geen commissies. We houden openbare beeldvormende vergaderingen die
   over onderwerpen gaan, waar steeds meer mensen op afkomen. Dat werkt beter, merk ik.
 Griffie moet samen met raad en college faciliteren, en behoeve van de inwoners.

Griffiers
Wat kunnen griffiers doen?
 Veel, maar de raad moet het vooral zelf doen. Wat ik kan doen, is de raad in positie brengen. Zorgen dat
     ze tijdig op hoogte zijn en goede kaders kunnen stellen. En ook zorgen om ‘in de samenleving’ te zijn.
 Ik vind het lastig. In mijn geval heeft dat te maken met een zeer conservatieve raad. De raad moet willen
     inzien dat het ook anders kan. Ik zie veel in zo vroeg en open mogelijk in gesprek gaan met burgers. Dat
     probeer ik wel te stimuleren.

De fractievoorzitter van een ouderenpartij gaat door op het kaders stellen. Hij vindt het wat paradoxaal dat hij
een ‘kadernota’ van ambtenaren krijgt, die hij als kaderstellend raadslid moet beoordelen. Een raadslid van
Hollands Kroon deelt een alternatieve werkwijze in haar gemeente: “Wij stellen de kaders samen met de
ambtelijke organisatie. We hebben er zelfs kpi’s bij bedacht om te kunnen controleren. Nu we met de
omgevingsvisie bezig zijn, rijst de vraag of dit niet naar het college moet. Het blijft altijd een beetje een
wisselwerking. Kaders stellen is politiek, afwegen doe je in de begroting.”

Inwoners
Op de vraag wat inwoners kunnen doen om het aanzien te vergroten, zijn de reacties gemengd. Enerzijds is
het de ervaring dat burgers zich nauwelijks laten betrekken bij de raad. Anderzijds brengt men tips naar voren:
 Het aanzien wordt mede bepaald door de wisselwerking met de burger. Als je inwoners ontmoet, kun je
    op die wisselwerking aansturen. In die zin heeft de burger zeker een rol.
 Meer raadscommunicatie kan helpen om de burger het gevoel te geven dat hij iets kan betekenen, breder
    dan alleen in het geweer komen als er iets ‘in de achtertuin’ staat te gebeuren.
 Haal klassen met jongeren in de raad. Wij hebben daarvoor een spel aangekocht. Kinderen vinden het
    prachtig, ouders worden meegetrokken. Inwoners komen er zo achter dat ze wel degelijk invloed hebben.
    Ergens rond hun 20ste raken we ze weer kwijt en dat is heel jammer.

Een laatste bemoedigende opmerking van gespreksleider Bouwmans: er wordt gewerkt aan een
opleidingsprogramma voor raadsleden.




                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                                                                              44



Heumen
        Datum: 7 september 2017
        Aantal deelnemers: circa 40 (raadsleden, 5 griffiers, 2 commissieleden, 1 burgemeester, 1
        geïnteresseerde)
        M.m.v.: Monique Leyenaar, hoogleraar Politicologie, Radboud Universiteit
        Gespreksleider: Hester Tjalma, bestuursadviseur bij de Vereniging van Griffiers



WELKOMSTWOORD VAN BURGEMEESTER MARRIËT MITTENDORFF

Burgemeester Marriët Mittendorff heet iedereen van harte welkom. Ze vertelt dat het ook in Heumen heel
moeilijk is om mensen enthousiast te krijgen voor de politiek en dat heeft te maken met het aanzien van de
politiek. “Hoe kunnen we op een positieve manier raadsvergaderingen houden, in een goede sfeer en op een
passende toon? Dat is de grote vraag. We werken eraan, maar het zou mooi zijn als de omgeving er ook zo
naar zou kijken.”



ANALYSEGESPREK OVER HET AANZIEN VAN DE RAAD

Startvraag van gespreksleider Hester Tjalma is: waar loopt u tegenaan, welke aspecten vindt u lastig om mee
om te gaan in het licht van de veranderingen in het lokaal bestuur ten opzichte van zo’n twaalf jaar geleden?
De vraag maakt uiteenlopende reacties los waaruit zich vrij snel een discussie ontspint over burgerparticipatie
en de klassieke variant daarvan: inspraak. Andere thema’s die daarna kriskras door de discussie heenlopen
zijn: een spanningsveld tussen plattelandsgemeenten en grote stad, de democratische legitimatie van
regionale samenwerking, tijdgebrek en tijdsdruk, pijnpunten als gevolg van de grote transities en het ‘coalitie-
oppositie-denken’. Ook klinkt er ontmoediging door.

Enkele eerste reacties:
 Het is die enorme bezuinigingsslag en daarnaast de groei van het aantal gemeenschappelijke regelingen
   (GR’en). Daardoor komt de democratische legitimatie onder druk komen te staan, want de politieke
   besluitvorming verambtelijkt daardoor ook steeds meer. Wat betekent dat voor het raadslid?
 Bij de transities: daarbij heb je in het sociale domein als raadslid nog steeds de kaderstellende rol
 Het gevolg is we gaan alleen nog over een scheve stoeptegel.

Sommigen nemen al een voorschot op een oplossing:
 Moet je aansluiting zoeken omdat je het alleen niet kunt, moet je per se herindelen?
 We kunnen toch ook gebruik maken van de kennis van de burger zelf. Misschien is een kennispool
   mogelijk, dan kun je alles in eigen hand houden en zelfstandig blijven.

Spanningsveld tussen plattelandsgemeenten en grote stad
Een raadslid uit een plattelandsgemeente bij Tiel, een oude rot in het vak, ervaart een spanningsveld tussen
grote steden en plattelandsgemeenten. “Wij hebben daarom gekozen voor een plattelandsmodel, dicht bij de
mensen. Toch zijn we straks 26 kernen groot met 26.000 mensen. We zijn zelfs in Sud West Fryslan geweest
om ons te oriënteren. De uitwerking is een heel boeiend proces. Maar nu komt het probleem: we doen het er
maar bij en dat wordt steeds moeilijker. Dat is een groot verschil met de jaren negentig toen ik ook raadslid
was.”




                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                                                                                                             45


Denktank
Een ander raadslid deelt een effectieve aanpak in haar gemeente waar ze een denktank heeft die vier tot vijf
keer per jaar met inwoners een avond organiseert. “Alle invalshoeken van inwoners komen daar aan de orde.
Daardoor kunnen wij een beter besluit nemen.”
Een collega uit Berg en Dal vindt eveneens dat je er een positieve draai aan moet geven. Ze vindt dat je moet
kijken naar wat er goed gaat. “Als ik naar huis fiets en onderweg bij de huizen naar binnen kijk, dan zie ik
mensen die rustig tv zitten te kijken. En over die spanning met de grote stad: wij zijn ook een
plattelandsgemeente, bij Nijmegen. Maar wij ervaren dat Nijmegen wel degelijk rekening met ons houdt.”

GR: tijdverspilling
Een raadslid (eenmansfractie) uit Bernheze pakt het ook positief op. Hij toont zich strijdbaar, maar toch moet
hem eerst iets van het hart: hij vindt discussiëren over de begroting en de stukken van de GR een verspilling
van tijd. “Je kan er wat vinden maar als er twintig gemeenten deel van uitmaken, zijn de besluiten al genomen.
Wij vonden bijvoorbeeld de leerplichtambtenaar niet nodig maar hij komt er toch.”

Raad en burger vroegtijdig betrekken
Twee andere pijnpunten formuleert het raadslid uit Bernheze positief. Hij wil dat de raad veel eerder bij
majeure projecten wordt betrokken, in plaats van dat hij er uit de pers over moet vernemen. Ook de burger
moet eerder worden meegenomen en hij noemt het voorbeeld van een groot zonnepanelenpark, Zonneweide.
“Het plan lag er al, was al vastgesteld in het college, en daarna werd de burger pas wat gevraagd. Resultaat: de
burger is boos. Dan is de vraag: hoe gaat de raad ermee om. En dan heb je te maken met de tegenstelling
coalitie-oppositie. Ik bepleit: burger, kom naar de raadzaal en laat voelen hoe je erover denkt.”
Hetzelfde geldt bij de grote transities, vindt hij. “Den Bosch en Oss doen voor ons de inkoop voor de
Jeugdzorg en de Wmo. Het vreemde in die transities is dat de burger zijn klacht niet bij de zijn eigen gemeente
terecht kan, maar daarvoor naar de zorgverzekeraar moet. Uiteindelijk komt het wel weer bij de gemeente
terecht. Dat moet natuurlijk meteen in de eigen gemeente kunnen. Dat is beter voor de binding met de
burger.”

De ‘ervaren rot’ valt hem bij op het punt van participeren. “De inspraaktijden zijn slecht. We moeten ons goed
realiseren dat de raad de bevolking vertegenwoordigt. Hoe doe je dat? Diverse vormen van burgerparticipatie
hebben in het verleden tot teleurstellingen geleid. Je moet kijken waar de wezenlijke discussie plaatsvindt en
je dan pas afvragen of en welke vorm je toepast.”
Hij voegt er een opmerking aan toe over respect voor de raad. “Dat laat te wensen over. Maar de raad is ook
veel te afwachtend. De raad bepaalt zijn eigen agenda niet. Het gros loopt achter het college aan en dat
veroorzaakt desinteresse.”

Werkdruk en vergoeding
Een ander raadslid, een ‘eenvrouwsfractie’, brengt de werkdruk in de discussie. Ze vindt het lastig: “Je hebt je
werk, het raadswerk, je gezin. Het is niet gek dat je daardoor meer ouderen in raad ziet. Ik mis de jongeren.”
Een collega uit Mook en Middelaar, eveneens een eenvrouwsfractie, valt haar bij. “Ik doe alle portefeuilles. Het
verschil in vergoeding met Nijmegen is dermate groot, dat is bizar.”
De gespreksleider meldt dat die vergoeding voor raadsleden van kleine gemeenten nu wordt verhoogd.

Burgerparticipatie
Er komen nu meer opmerkingen los over burgerparticipatie en de rol van de raad daarin. Een raadslid vertelt
dat ze met het BOB-model werkt (beeldvorming, oordeelsvorming, besluitvorming). “Voordat we besluiten
nemen, zoeken we actief naar mensen die iets zinnigs kunnen zeggen over het onderwerp. Ik heb een
steunfractie van tien mensen, een mix. Die fractie heb ik zelf opgebouwd. Tegen hen zeg ik: voed mij. En dan
merk je dat mensen echt wel met politiek bezig willen zijn.”


                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                                                                                                               46


Een commissielid uit Bronckhorst vindt dat het ervan afhangt hoe flexibel de raad, college of
ambtenarenkorps daarbij is. “Het kan zijn dat het college alles dichttimmert en de raad vier jaar lang niets
meer te vertellen heeft. En als burgers zelf met initiatieven komen, kan er ook niks meer gedaan worden. Dan
lijkt burgerparticipatie mooi, maar het levert niets op.”
“Kom dan met een initiatief voorstel”, zegt een ander. “Daarmee laat je je de bevolking zien wat je waard
bent.”
“Je wordt wel ontmoedigd door de huidige gang van zaken.”
“Volhouden, u wint ooit!”, zegt de oude rot.

Fout in het systeem?
De oude rot vindt overigens dat de dorpsraad een fopspeen is. “Die kan alleen functioneren als hij de ruimte
krijgt. Dus moet de raad veel meer actief zijn aan de voorkant bij de kaderstelling.”
Een ander wijt het aan een fout in het systeem: “Projecten lopen ambtelijk al jaren en op het laatst komen ze
in de raad.”
Het maakt een discussie los over de vraag of de raad nu niet betrokken wordt vanwege een weeffout in het
systeem of doordat de raad zélf verzuimt om vooraf afspraken te maken. Enkele opmerkingen hierover:
 Bij ons in Bronckhorst heeft de raad vanaf het begin meegedacht over de inrichting van het sociale
     domein. De raad stelde zich proactief op.
 Als je kaders stelt weet je ook wat je moet controleren. Maar de raad richt zich te veel op de uitvoering.
     Kijk bij de controle ook naar je eigen kaders en toets die eerst. Want misschien zijn die kaders niet goed.
 Alles wordt voorgekauwd. De oppositie komt er niet aan te pas. Elke vergadering kun je met punten
     komen, maar er wordt niets mee gedaan. Burgers spreken in en tien minuten later wordt er beslist.

Verwachtingenmanagement bij burgerparticipatie
Een fractievoorzitter uit Culemborg vindt dat je bij burgerparticipatie vooraf ‘het verwachtingspatroon moet
afspreken’. “Zo gauw je met een burgerinitiatief (hij noemt als voorbeeld het plaatselijke zwembad) bezig
gaat, dan heeft het college er niks meer over te zeggen. De raad moet in het initiatief deel nemen op een
aantal momenten, omdat je verantwoording moet afleggen. Dat hoeft de burger niet.” Hij verduidelijkt de rol
van de raad: “De raad moet daarbij meer een geheel gaan vormen en het coalitie-oppositie-denken loslaten.
Nu is het bij ons zo dat in die commissievergadering nog maar acht raadsleden aan tafel zitten. Verder zijn het
allemaal burgers.”

Een ander merkt daarbij nog op dat het ambtelijk apparaat is vergrijsd. Hij signaleert dat het ook voor
ambtenaren moeilijk is om de ontwikkelingen bij te houden. Hij illustreert het aan de hand van de
Omgevingswet: “We kregen als gewoonlijk een heel dik pakket, met piketpaaltjes erbij plus de boodschap:
zoek het maar uit. Toen hebben we discussies geëntameerd met de ambtenaren onder leiding van Co
Verdaas. En daarbij realiseerden zij zich dat ze het op een nieuwe manier eigenlijk niet kunnen.”

Verharding sociale media
In de laatste minuten voor de pauze gaat het nog kort over de verharding op sociale media, die, volgens een
griffier, raadsleden opjagen en wegzetten als onbetrouwbare tweedehandsautohandelaar (met excuus aan
eventueel aanwezige autohandelaren). “Ik moet me op verjaardagen verdedigen.”

Een ander vindt: niet op reageren. Want: “De kiezer stemt op u maar een dag later vindt hij u een verrader.”
Hij vindt het veel belangrijker om te focussen op de vraag: hoe ziet de gemeente er over tien jaar uit? “De
toekomst is veel belangrijker dan het nu. Durven wij met de burger een groep vormen om daarover te praten,
bijvoorbeeld over duurzame energie in de toekomst? Daar moet je goed over nadenken. Het vraagt een
andere mindset. Ik zit zelf in een coalitiepartij, maar dat akkoord is vijf jaar gelden gemaakt. Intussen is de
wereld is veranderd. Dat moeten we ons realiseren. Anders zitten we in de vorige eeuw politiek te bedrijven.”


                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                                                                                                                47


Weer een ander vindt óók dat je de dingen niet te veel moet problematiseren. ‘Er zijn veel problemen, maar ik
zie echt wel wat positiefs. Je moet blijven proberen. Doen wij ook, bijvoorbeeld met een werkgroep
bestuurlijke vernieuwing, met ambtenaren erbij. Langzaam begint dat nu wel te leven.”



MONIQUE LEYENAAR OVER DE RAAD – GESPREK OVER HET VERGROTEN VAN HET AANZIEN VAN DE RAAD

Monique Leyenaar
Monique Leyenaar is hoogleraar Politicologie aan de Radboud Universiteit. Ze doet vooral onderzoek naar de
politieke vernieuwing en politieke participatie. Ze completeert het beeld over de oorzaken van het aangetaste
aanzien van de raad, geeft cijfers uit onderzoek en prikkelt de aanwezigen met radicale oplossingen.

Oorzaken aangetaste aanzien
Leyenaar stipt nog even twee oorzaken die voor de pauze kort voorbijkwamen: het dualisme dat niet uit de
verf komt zoals het bedoeld is, en de geringe invloed op de besluitvorming in (noodzakelijke) samenwerkings-
verbanden (GR’en) van gemeenten. Ze noemt verder:
 De partijpolitieke fragmentatie. “Daardoor krijg je meer focus op interne verhoudingen en minder op de
     gerichtheid naar buiten. Ik ben benieuwd of dat ook voor u geldt.”
 De kritische burger. “Burgerparticipatie op deze schaal is iets van de laatste 25 jaar en het is nog lang niet
     duidelijk hoe de diverse varianten ervan zich verhouden tot de klassieke gemeenteraad.”
 Representativiteit van de raad, waarin je meer ouderen aantreft en bijvoorbeeld veel minder
     laagopgeleide mensen. “Is de raad zo nog een afspiegeling van de inwoners? Worden wel alle geledingen
     in de lokale samenleving gehoord?” Dat geldt ook voor de scheve manvrouwverhouding in de raad. Op dit
     moment is 28% vrouw.

Individuele raadsleden
Inzoomend op individuele raadsleden noemt Leyenaar de hoge werkdruk die door de helft van de raadsleden
wordt ervaren. Het gaat dan vooral om interne activiteiten zoals vergaderen en stukken lezen. Uit de literatuur
komt ook het beeld naar voren dat raadsleden minder gezag hebben. “Ze trekken het zich aan dat de helft van
de kiezers thuisblijft.” Ze ervaren druk van de (sociale) media die erboven op zitten met hun negatieve toon.
En dat allemaal voor een lage vergoeding. 43% van de raadsleden vindt dit een probleem. “Geen wonder”,
zegt Leyenaar. “De gemiddelde zittingsperiode van een raadslid is minder dan één periode. 40% van de
partijen zegt dat het moeilijk is om kandidaten te vinden. Meer dan de helft van de aangetreden raadsleden is
nieuw zo blijkt uit recent onderzoek.”

Burgers
Hoe zien burgers het raadslid? Niet als zakkenvullers. Zó slecht is het imago ook weer niet. Er is onderzoek
gedaan onder 2190 mensen (random steekproef). Van hen heeft 53% vertrouwen in het functioneren van de
raad. De raad scoort daarmee wat het vertrouwen betreft hoger dan de Tweede Kamer (45%). Leyenaar
vertelt ook over onderzoek onder politiek geïnteresseerde burgers, de bekende insprekers bijvoorbeeld. Hoe
geïnteresseerd ze ook zijn, 90% van hen wil zich niet kandidaat stellen. De redenen: kritiek van burgers (31%),
hoge werkdruk (25%), negatieve aandacht van sociale media (20%), de lage vergoeding (8%).

Ondanks het gevarieerde beeld blijft er toch genoeg over om ons zorgen over te maken, vindt Leyenaar.
Bijvoorbeeld hoe je de niet-stemmers betrekt. De opvatting dat wie thuis blijft, wel tevreden zal zijn, is haar te
makkelijk: “Thuis blijven is een teken van ontevreden zijn. We moeten dus ons best blijven doen.”
En wat te doen met excessen in de uitingen van burgers op inspraakavonden, waarbij de grenzen van de
liberale democratie worden overschreden? Wat drijft hen daartoe? De Raad voor het Openbaar Bestuur
onderzoekt nu de achtergronden en motieven van ‘die boze burger’.


                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                                                                                                               48


Bestuurlijke en politieke vernieuwing
Welke oplossingen zijn er denkbaar ter vergroting van het aanzien van de raad? In ieder geval geen panklare,
aldus Leyenaar. Als ze om te beginnen honderd jaar bestuurlijke en politieke vernieuwing overziet, dan valt
het haar op dat geen van de oplossingen die zijn bedacht, erg radicaal zijn. “Het gaat allemaal erg geleidelijk.
Sinds de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen onder de 50% dook, zijn er tal van voorstellen voor
burgerparticipatie gedaan. Maar het blijft vooralsnog bij experimenten. Het lijkt alsof we maar niet door de
experimenteerfase heen komen. Dat probleem breng ik onder uw aandacht. Door steeds maar te
experimenteren en bepaalde vormen niet langer en vaker in te zetten blijft het leereffect uit. Ook wij als
burgers moeten leren participeren. Daarom bepleit ik: spreek in de raad af dat referenda, burgerjury’s,
visitaties en dergelijke minstens een jaar of acht in worden gezet en steeds goed worden geëvalueerd.”

De bestuurlijke indeling van het land staat op dit moment opnieuw hoog op de agenda. Het kabinet wil door
fusies komen tot gemeenten van minimaal 100.ooo inwoners (en daarnaast vijf provincies). En alweer vordert
de discussie hierover niet echt, vindt Leyenaar. “Politici moeten er meer vaart achter zetten en ook de plek van
dorpsraden in gemeenten meenemen in de discussie. Want het gaat om opschaling en tegelijk om
downsizing.”
Een raadslid in de zaal merkt op dat de provincie nu een uitermate grote rol speelt bij herindelingen. “Bij ons in
de regio kan de ene gemeente met 10.000 inwoners zelfstandig blijven. Wij met 30.000 moeten opschalen,
maar die kleine mag zelfstandig blijven. Dat wringt.”

Radicalere oplossingen
Leyenaar veronderstelt dat de aanwezigen ongetwijfeld haalbare oplossingen zullen uitwisselen. Maar Het
kan volgens haar geen kwaad om de komende tijd ook over radicalere oplossingen na te denken. Ze noemt
een aantal mogelijkheden:
 Institutionaliseer de steunfracties. Veel lokale partijen werken ermee. Maar als je het doet, moet je goed
    bewaken dat “het niet te veel incrowd wordt.”
 Gekozen burgemeester
 Autonome, lokale verkiezingen op een zelf gekozen moment. Dat vergroot de zichtbaarheid van
    raadsleden
 Een ander kiesstel, het districtenstelsel bijvoorbeeld. En dan het kiesstelsel door een gemeente zelf laten
    bepalen.

Gesprek over het vergroten van het aanzien van de raad
Bij het uitwisselen van ideeën voor het vergroten van het aanzien van de raad bleek de democratische
legitimatie opnieuw een terugkerend thema. Het werd aangeraakt vanuit verschillende invalshoeken: de
betekenis van dorpsraden, het vertrouwen/wantrouwen tussen raadsleden en burgers, de raad die zijn
kaderstellende rol wel/niet goed uitvoert, de raad die verantwoordelijkheden loslaat maar nog wel gehouden
is om verantwoording af te leggen. Er waren daarnaast geluiden van ontmoediging te horen, waar niettemin
direct bemoedigende reacties op kwamen, variërend van ‘Blijf positief!’ tot probleemoplossende suggesties.

Dorpsraden
Iemand vertelt dat er in zijn gemeente vijf kernen zijn, waarvan er vier een dorpsraad hebben. Nu er sprake van
is de dorpsraden meer zelfstandigheid te geven en een eigen budget – waar het college tegen is – komt in
deze gemeenten ook de vraag op naar de democratische legitimiteit van de dorpsraad. “Vaak zijn het clubjes
van ons kent ons. Zijn zij wel representatief?”
Een ander herkent de vraag: “Als er een heikel onderwerp aan de orde is, zoals als een azc of een blijf-van-
mijn-lijf-huis, wordt de democratische legitimiteit aan orde gesteld. Meestal valt het wel mee, is mijn ervaring.
De raad blijft verantwoordelijk.”




                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                                                                                                              49


Nee, de dorpsraden zijn niet passé, vinden raadsleden na een vraag van de gespreksleider. “Het is maar net
hoe de gemeente ermee omgaat”, zegt iemand. “Soms worden ze gezien als loopjongen. Dat is niet al te leuk.
Als je dorpsraden anders behandelt, dan zou het best leuk zijn om je ervoor in te zetten.”
Weer een ander vindt het prima zolang een dorpsraad goed functioneert. “Maar je hebt ook wijken waar je ze
niet van de grond krijgt. In het ene dorp bloeit het en in het andere niet. Wat doe je als raad met de
toenemende verschillen?”

Vertrouwen/wantrouwen
De eenmansfractie uit Bernheze vindt dat de politiek eens meer vertrouwen in de burger moet hebben. Bij
hem in de kernen geven genoeg inwoners blijk van ‘actief burgerschap’, op tal van terreinen waaronder
woningbouw en verkeer. Maar: “Wanneer die burgers met initiatieven komen, worden ze afgeserveerd. Als
burgers meer vertrouwen in ons hebben, zouden ze ook anders meedenken.”

De raad die zijn kaderstellende rol wel/niet goed uitvoert
Volgens de fractievoorzitter uit Culemborg – waar burgers het initiatief namen tot vernieuwing van het
zwembad – is het voor het aanzien van de raad belangrijk dat de raad bij burgerinitiatieven vooraf
voorwaarden stelt. “Want wat is anders je rol als raad? Wij hebben bij dat initiatief voor het zwembad geen
voorwaarden gesteld. Gevolg is dat de verenigingen die bij het initiatief betrokken zijn de beste tijden
bezetten en de niet-georganiseerde zwemmer de tijden daaromheen krijgt. Dat hadden we als raad moeten
voorzien.”

Een eenvrouwsfractie heeft juist ervaring met burgers die verbaasd reageerden toen ze bevraagd werden over
een nieuw tracé in de gemeente: ‘Hoezo komen jullie niet met een plan?!’ Ze vat haar ervaringen vanaf dat
moment samen: “Zodra de burger snapt dat ze echt bevraagd worden, wordt het leuk. Je moet het proces
neerzetten. En daarin burgers de kans geven om te leren.”

Een griffier brengt een andere uitdaging voor de raad in. “Stel, je moet iets uitvoeren binnen de kaders maar je
vindt het niet mooi. Bijvoorbeeld een bouwproject waarbij burgers mee mogen praten over de kaders. En dat
vervolgens de architecten drie varianten ontwerpen waaruit de burgers variant B kiezen. Dan hoop ik dat de
raad ervan afblijft en de keuze respecteert.”
Het voorbeeld brengt de ‘oude rot’ tot de opmerking dat de eerste bijeenkomst met burgers het allermoeilijkst
is. “Raadsleden moeten dan hun mond houden. Maar kunnen ze dat wel? Als je dat kan, dwing je respect af. Ik
heb het nog nooit meegemaakt dat een raad zei: goed punt, we doen de boeken dicht.”
Verder komt hij nog even terug op de kaderstellende raad. Hij vindt dat de raad veel te wéinig kaders stelt.
“Straks komt het nieuwe coalitieakkoord. Als dat er ligt, moet de raad zeggen: wij gaan kaders stellen op basis
van het tijdschema, het financieel schema. Waarom doet men dat niet, zeg ik tegen raadsleden?”

Een raadslid uit Bronckhorst belicht de zaak van een andere kant: de kaders op papier versus de werkelijkheid.
Ze vertelt over de krimp in de Achterhoek en dat dit het sterkst in Bronckhorst speelt. “Er is geen plek voor
jongeren, omdat we ons keurig aan de woningbouwkaders hebben gehouden. Alleen: de uitvoering klopt niet
met de werkelijkheid. Jongeren trekken naar Doetinchem.”

Ontmoediging/bemoediging
“Zie je wel, het dualisme is mislukt.”
“Als je maar wilt samenwerken, en meer commitment probeert te krijgen”, zegt iemand motiverend.
“Maar daar moet het juiste klimaat voor zijn.”

“Zou het kunnen helpen als de raad de coalitie opdraagt om een kort coalitieprogramma te maken?”, vraagt
de gespreksleider. “Met daarin processtappen die duidelijk maken wanneer de raad en wanneer de burger aan
zet is?

                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 50


De oude rot in het vak vindt het voor het aanzien van de raad wel belangrijk. Want: “Dat Calimero-gedrag,
daar knapt het publiek op af.”
Aan de andere kant, meent het raadslid uit Bronckhorst: “We geven heel veel aandacht aan mensen die
klagen. Mensen kunnen het heel ver spelen. Veel initiatieven kunnen daardoor geen doorgang vinden.”
Maar een ander vindt: “We moeten durven loslaten. En tot het besef komen dat, als er iets niet goed gaat in
onze ogen, dat we respecteren wat de wil van de burger is. Daar moeten we goed over nadenken.”

Ideeën voor het vergroten van het aanzien van de raad die zijn genoemd
 Stel een denktank in en organiseer discussietafels met burgers
 Organiseer een Dag van de Toekomst. Bij ons kwamen daar ook mensen op af die je anders niet ziet
 Organiseer het programma Gast bij de Raad (waarbij een groep inwoners wordt uitgenodigd in de raad)
 Spreek af dat je bij ‘grote’ onderwerpen twee derde van de raad mee moet krijgen. Daarmee maak je de
    klassieke tweedeling oppositie–coalitie kleiner. Boze mensen komen altijd wel in de pers. We pakken het
    nu anders aan, we kijken meer naar de nuance
 Organiseer de Cursus Politiek Actief van ProDemos. Dat hebben we in Bronckhorst een paar keer gedaan
    en er was grote belangstelling voor. De opbrengst: zes nieuwe commissieleden. We kregen dus met
    cursus meer mensen enthousiast voor de politiek
 Ervaring van een student/commissielid: ook bij ons heeft die cursus goed gewerkt. Daarnaast: verkoop het
    raadslidmaatschap positiever (en zeg dus niet direct at het 60 uur in week kost). “Ik word zelf moe van de
    negativiteit over raadslidmaatschap. Voor mij is het een ideaal studentenbaantje, twee avonden in de
    week. Leeswerk doe ik in de trein naar school.”
 Ga uit van je idealisme, anders moet je nooit in de politiek gaan. Belangrijk is je inzet, hoe ga je met
    mensen om. Je zit er voor de bevolking, als je dat in het oog houd kom je een heel eind
 Als je met elkaar samenwerkt in het belang van de burgers, dan hebben ze meer interesse. Dus meer naar
    de burger, en meer gezamenlijk beslissingen nemen.

Tot slot
Hoe dan ook, we moeten ons realiseren dan de doorsneeburger er misschien helemaal geen behoefte aan
heeft om betrokken te zijn bij de politiek, zegt een raadslid bij wijze van reality check. En dan die boze burger.
Die kan hij echt niet rijmen met Nederland dat doorgaat als een van de gelukkigste landen van de wereld. “Ik
kom weinig echt chagrijnige mensen tegen. Mensen die lijden, die moet je helpen.”

Toch ziet een ander veel mensen die de politiek in willen, terwijl ze aan het begin van hun carrière staan en een
jong gezin hebben. “Het is alleen jammer dat ze, voor zover ze in het bedrijfsleven zitten, minder worden
gefaciliteerd. Ze krijgen geen verlof voor raadswerk.”
Daar wordt aan gewerkt, meldt de gespreksleider. Zo is in Rotterdam een proef is gestart in samenwerking
met het bedrijfsleven. Werknemers kunnen daarbij raadslid worden terwijl de werkgever hun loon
doorbetaalt. Doel: versterken van de raad die in Rotterdam over miljoenenprojecten beslist.

Ze concludeert dat er best veel oplossingen zijn genoemd om uit de houdgreep te raken en burgers te
betrekken. “Blijf uitwisselen met elkaar in de regio.”




                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  51



Ommen
         Datum: 26 september 2017
         Aantal deelnemers: circa 30 (raadsleden, 5 griffiers, 1 steunfractielid)
         M.m.v.: Prof. dr. Bas Denters, bestuurskundige, Universiteit Twente
         Gespreksleider: Ruud van Bennekom, directeur Genootschap van Burgemeesters


ANALYSEGESPREK OVER HET AANZIEN VAN DE RAAD

De gespreksleider opent de bijeenkomst met een korte uitleg van het waarom van de serie
discussiebijeenkomsten over het Aanzien van de raad. Dan stelt hij zijn startvraag: welke geluiden horen jullie
van inwoners hier in de regio over dat aanzien, hoe word je erover aangesproken? De reacties zijn gevarieerd.
Geregeld wordt het negatieve imago verpakt in opmerkingen over hoe het beter kan of moet:
 Het beeld is dubbel. Inwoners hebben er over het algemeen geen hoge pet van ons op. Maar zodra we een
     onderwerp als recreatiewoningen aanpakken, weten de mensen je ineens wel te vinden. Dan word je wel
     gewaardeerd om wat je weet en kunt zeggen.
 Ik zie meerdere knelpunten. 1) Er is te vaak te weinig respect voor elkaars standpunten, te veel
     scherpslijperij en afgunst. Ik ben ook raadslid in de Euregioraad en merk dat de omgangsvormen van mijn
     Duitse collega’s anders zijn; daar is meer respect voor elkaar. 2) Integriteit moet hoog in het vaandel
     staan. 3) Je moet actief en zichtbaar zijn, maar wel in de tijd die je te besteden hebt. Als je nog volop in het
     arbeidsproces bent, moet je dus selectief zijn. De kracht zit in taken verdelen en anderen wat gunnen.
 De besluitvorming duurt en duurt maar. Hoe kunnen we dat proces anders organiseren? We moeten meer
     de samenwerking met bewoners zoeken. Zoals wij nu bijvoorbeeld doen met het ‘Ommer Podium’, een
     idee van onze raadswerkgroep Burgerparticipatie. Burgers kunnen daar initiatieven presenteren. Ik zie
     dan iedere keer weer energie ontstaan. Dat geeft mij als raadslid ook energie.
 Voor mij spelen twee dingen een rol. Ten eerste het contact met bewoners. Bewoners kwamen in groten
     getale naar bijeenkomsten over een bestemmingsplan en een verkeersweg, maar toch zeggen ze: ‘Het is
     al in kannen en kruiken.’ Ze hebben weinig vertrouwen. En ten tweede zit het dualisme niet goed tussen
     de oren bij raadsleden, ook niet bij het college. Het is qua tijd bijna onmogelijk om je erin te verdiepen. Nu
     ik niet meer werk, kan ik er 20-30 uur aan bezig zijn. Dat is een kwaliteitsslag.
 Een griffier: we worden gezien als zakkenvullers. Dat was vroeger niet zo. Mijn missie is: zeg steeds dat
     het gewoon niet waar is. Dat moeten we met z’n allen uitstralen.
 Vertrouwen missen we, maar aanzien hebben we geloof ik wel, valt mij op nu ik – als zestiger – in mijn
     eerste periode ben. Volgens mij geldt dit aanzien de raad als instituut. Ik vind het wel plezierig, al wil ik
     zelf niet op een voetstuk staan. Men zegt ook: ‘Mooi dat je het doet, ik zou het niet kunnen’.
 Het is machtig mooi werk, een eer om te doen. Maar problemen zijn er wel: de complexiteit van het werk,
     die in een kleine gemeente even groot is als in een grote, terwijl er even veel professionaliteit van je wordt
     verwacht. De beloning is alleen in grote gemeenten substantieel.
 Het is inderdaad eervol werk, maar ik vind combinatie met een baan juist mooi. Het zou spijtig zijn als het
     raadslid voorbehouden zou zijn aan gepensioneerden en anderen zonder baan of werkkring. En over dat
     contact met inwoners: het punt is vooral aansluiting te krijgen met mensen die níet naar bijeenkomsten
     komen maar wel een mening hebben.
 Ik ben ambtenaar en krijg tijd voor het raadswerk. Over inspraakavonden: die worden regelmatig goed
     bezocht. Ik voel me gelukkig als ik kan helpen. We zijn in de provincie bezig met serious game als middel te
     ontwikkelen om inwoners te betrekken.

Hoe naar buiten te treden?
De gespreksleider brengt een nieuwe vraag in: hoe treed je naar buiten en hoe word je daarmee ervaren, hoe
dwing je respect in het maatschappelijk verkeer? Het brengt een discussie op gang over het raadswerk als

                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   52


ambacht, een ambacht dat ieder raadslid in de vingers moet zien te krijgen. Een raadslid zegt bijvoorbeeld dat
hij voor dat ambacht een tekort aan kennis heeft die hij in ‘15,9 uur per week’ niet bij kan spijkeren. “Daarom
is het heel erg zoeken om op gelijk niveau en professioneel met de wethouder mee te praten over de
vraagstukken. Er is ondersteuning nodig. We moeten te veel zelf doen. Deskundigen erbij halen zou helpen,
zoals rondom sociale media en uitwisseling met inwoners. Daar is een heel terrein te winnen.”

80 kinderen aan de Omgevingswet
Een ander gaat er gedeeltelijk in mee: “Iedereen veronderstelt dat je meteen na de verkiezingen competent
bent. Dat is niet zo. Dus de introductie voor raadsleden moet meer aandacht krijgen.” Zelf leerde hij de eerste
vier jaar vooral hoe het niet moet, en pas in tweede periode hoe het wel moet. Overigens, de organisatie weet
zelf ook niet goed hoe burgers ergens bij te betrekken. Dat merkte hij toen hij met de omgevingswet bezig
was en uiteindelijk zelf aan de slag ging, met een doelgroepenaanpak waar hij eigenlijk ‘wars’ van is: “Nu
organiseer ik het zelf in mijn dorp en ineens heb ik 80 kinderen die met de Omgevingswet aan de gang gaan!
Honderden burgers hadden zich aangemeld, maar er gebeurt niets mee. Dan haken burgers af.”

In het diepe springen
Zoveel raadsleden, zoveel leerstijlen. Een ander raadslid lid sprong de eerste periode gewoon in het diepe,
want niets werkt zo goed als dat. “Je bent bovendien niet de enige die nieuw is. Je kunt er niet voor naar
school, maar het is echt niet nodig om alles tot achter de komma te willen weten. Deskundigen in het veld
weten waar het over gaat. En bedenk dat wethouders ook amateurs zijn. De ambtenaren zijn de professionals.
Kaders stellen en controleren is het enige wat we moeten doen. Wat je daarboven zelf aan kennis en kunde
meebrengt is meegenomen.”
“Maar dat is achterover leunen”, zegt iemand.
“Nee, juist niet. Kom dan zelf met iets, benut het dualisme!”

Informatiehaalplicht
Een ander herinnert zijn collega’s eraan dat het college een informatieplicht heeft. Maar raadsleden hebben
een informatie-haalplicht, vindt zij. “Benader dus die ambtenaar, ga op onderzoek uit op internet.” Volgens
haar gebeurt dit te weinig en dat heeft te maken met cultuur: “Informatie geven is delen van de macht. Dat wil
niet iedereen, ervaar ik soms. Toch: als je met een paar collega’s samen komt, doen ze het wel.”

Het ‘spelletje’
Iemand die al lang in de raad zit, zegt het ‘spelletje’ inmiddels te kennen. Of je nu in een grote of kleine
gemeente zit, de context en de sfeer zijn belangrijk, zegt hij. “Als het spel verkeerd gespeeld wordt, dan voert
de tegenstelling coalitie–oppositie de boventoon. Het gaat er om met elkaar een betere stad of dorp te
maken. In een goede sfeer en die ontstaat door met elkaar samen te werken. Discussietechnieken leren helpt
ook. Maar je hebt er die zich eraan onttrekken. Dat zijn opportunisten. Maar de meesten zijn idealisten. Zie
het raadswerk dus als een spel. Als je het goed speelt en in dialoog blijft, dan kom je verder.”
“Het spel krijgt meer smoel als je niet meer op de persoon speelt maar op de inhoud”, vult een collega aan.

Een ander stelt er zijn negatieve ervaring tegenover. “De deals zijn al gesloten. Dat vrije spel van u komt niet
van de grond doordat we het dualisme niet goed invullen. Daardoor ontstaat er ook geen goede dialoog.”
“Ja”, beaamt het raadslid/Euregioraadslid. “Het dualisme is mislukt. Collegeleden vergeten het, alles wordt
dichtgetimmerd en dat haalt de spanning en creativiteit weg om andere werkwijzen te bedenken.” Hij geeft
een leestip: ‘Tegen de Verkiezingen’ van David van Reybrouck aan, waar veel inspiratie uit te halen is.

Hoe reageren raadslieden als ze op campagne zijn op vragen van burgers?
De gespreksleider weet nog uit zijn tijd als ambtenaar dat raadsleden die de stukken niet van a tot z lazen
maar wel scherpe vragen stelden aan het college, het hem knap lastig konden maken: hij moest de


                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>                                                                                                               53


beantwoording voorbereiden. Als de deelnemers straks op verkiezingscampagne gaan, hoe gaan ze dan om
met vragen van mensen op markt over allerlei details, terwijl ze zich zelf tot de grote lijnen beperken?

De reacties zijn uiteenlopend. Een raadslid zegt: “Ik wacht echt niet totdat we weer op de markt staan. Wij
gaan al jaren regelmatig langs scholen, ondernemersverenigingen, maatschappelijke organisaties. Dan heb je
je informatie zo bij elkaar. Mijn ervaring is dat burgers echt niet verwachten dat ik meteen alles weet. Ik erken
het gewoon, zeg dat ik het ga uitzoeken en mijn antwoord zal mailen.”
Het raadslid/Euregioraadslid adviseert gebruik te maken van de kennis in het veld. Daarvoor is het nodig dat je
zichtbaar bent in de samenleving. “Dan ben je makkelijker bereikbaar.” Zelf is hij selectief, hij kiest zijn
bijeenkomsten en toetst de relevantie ervan aan ‘wat hij ermee kan voor het totale verhaal’ van zijn
raadswerk. Iemand anders zoekt in situaties ‘op de markt’ naar het belang dat achter bijvoorbeeld de klacht of
ontevredenheid zit. “Dan kom je in dialoog, terwijl je je tegelijkertijd niet mee laat slepen. Daar moeten we
veel zelfbewuster in worden.”

Ontwikkelen van de raad als collectief
Hoe zit het in de raden van de deelnemers in Ommen met het ontwikkelen van nieuwe manieren om het
collectieve van de raad vorm te geven? Denk aan bijvoorbeeld raadsakkoorden, in interactie met de bevolking.
Het is iets waarover je al vóór de verkiezingen moet nadenken, vindt een griffier. Een raadslid vertelt dat haar
partij een keer een puur inhoudelijk amendement tegen de coalitie had ingediend. De raad stemde unaniem
vóór, terwijl we er eigenlijk geen fiducie in hadden. De wethouder was er niet blij mee maar moest het
natuurlijk wel uitvoeren.”

Ervaringen op inspreekmomenten
Daarna kwamen een paar ervaringen met inwoners op inspreekmomenten naar voren, zoals:
 Insprekers met veel kennis over het onderwerp. Die halen de raad op dat punt soms in. Ze erkennen ons
    dan niet meer als hoogste orgaan. Daar moeten wij als raadsleden tegenover stellen dat wij ook andere
    belangen meewegen, belangen waar die insprekers minder oog voor hebben.
 Mensen die met verbaal geweld hun mening naar voren brengen. Tegenover hen moet je je rug recht
    houden. Ik zeg dan bijvoorbeeld: ‘Ik hoor wat u zegt, maar het is aan ons om een besluit te nemen.’ Als je
    maar goed het waarom uitlegt en wat het algemeen belang is.
 Verbaal geweld sterkt mij juist om de andere kant (waar de ruwe inspreker niet voor gekomen is) gedegen
    naar voren te brengen. Dat vereist moed en je loopt misschien risico. Maar je zit er toch om het algemeen
    belang te dienen? Je moet in geen geval in gelijke taal terugpraten. Dan neem je het
    volksvertegenwoordigerschap te letterlijk. En vereng het ook niet tot de ‘stoeprandkwestie’.
 Wij delen dergelijke ervaringen met elkaar en dat werkt steunend.

Tussentijdse reactie van Bas Denters, bestuurskundige aan de Universiteit Twente
“Zover de ruimte er is kun je niet open genoeg zijn om over lastige zaken, zoals de vestiging van asielzoekers,
te beginnen, helder en duidelijk: ‘Wij als gemeenschap moeten hier samen uit komen, hoe doen we dat het
beste?’ Maar doorgaans wordt er een blauwdruk gepresenteerd, waar mensen met weinig enthousiasme op
reageren of waartegen ze zelfs te hoop lopen. Dan wordt het ‘bestuurders tegen inwoners’ en is je kans op een
gesprek verkeken. De dwang vanuit het Rijk bij de opvang van asielzoekers was niet ideaal. Maar dat neemt
niet weg dat je binnen dat gegeven als gemeenschap je eigen oplossing kunt zoeken. Dan wordt de toon van
het debat een andere.”

De pers en sociale media
Hoe onderhouden de deelnemers de contacten met de pers? In een tijd waarin journalisten in de raadszaal
geen vanzelfsprekendheid meer zijn en de artikelen over de raadsvergaderingen te wensen over laten? En hoe
gaan ze om met sociale media?


                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>                                                                                                               54


Contacten met de pers moet je sowieso hebben, vindt men. Je moet alleen goed met je fractie afstemmen wat
de pers meedeelt. Je kunt dan meteen goed zichtbaar zijn. En je moet ook iets brengen, niet alleen vragen.
Het raadslid/Euregioraadslid heeft positieve ervaringen met die aanpak.
Enkele verspreide ervaringen met de pers en sociale media:
 Wij vullen de leemte op met persberichten, die het ‘lokale suffertje’ vrijwel letterlijk overneemt.
 De krant belicht vaak een ander aspect van het onderwerp dan ik had gewild.
 De journalist van Tubantia wil wel voor 22.00 uur uitsluitsel, zodat hij het mee kan nemen in de krant van
    de volgende dag. Verder komt het ook voor dat journalisten van te voren iets schrijven waardoor je ’s
    avonds raadsvragen krijgt en de vergadering anders verloopt.
 Als je afgaat op de vaak ongenuanceerde koppen en berichten, lijkt het wel of ze je onderuit willen halen.
 Een griffier over twitteren tijdens de raad: Ik vind het vaak niet juist, maar het is niet in de hand te houden.



BAS DENTERS OVER DE RAAD – GESPREK OVER HET VERGROTEN VAN HET AANZIEN VAN DE RAAD

Bas Denters
Prof. dr. Bas Denters, bestuurskundige aan de Universiteit Twente, moest tijdens de discussie erg denken aan
een van zijn voorgangers uit vroeger tijden: Gerrit van Poelje (1884-1976). Van Poelje werkte zijn hele
loopbaan in het openbaar bestuur, was buitengewoon-hoogleraar bestuurswetenschappen en schreef
meerdere boeken, waaronder een standaardwerk over het gemeenterecht (1930). “Van Poelje zei: ‘De
gemeenteraad achterhaalt zichzelf over niet al te lange tijd’. Hij constateerde toen al dat de raad steeds meer
klem zou komen te zitten tussen het professionele bestuur en een steeds mondiger wordende bevolking”,
aldus Denters.

Raad, richt je op je specifieke deskundigheid: voelhorens in de samenleving
Diezelfde klem komt ook in de discussie naar voren, merkt Denters op. Hij vindt dat je het debat in het juiste
perspectief moet plaatsen: “Raadsleden hoeven niet het werk van het college over te doen. De
bureaucratische competenties zitten in het stadhuis en bij de ingehuurde consultants. Als raad heb je de
specifieke deskundigheid, kennis van de leefwereld van de burgers en hoe je daar aansluiting bij vindt.
Raadsleden zijn amateurs met voelhorens in samenleving. Laat je daarop voorstaan, en ga niet wedijveren
met college of ambtenarij, maar stel de vragen waar de bureaucratie zich ongemakkelijk bij voelt. Het
vertegenwoordigen van de belangen van de inwoners is een collectieve verantwoordelijkheid van de raad als
geheel. Ieder heeft daarbij een eigen invalshoek en contacten met bepaalde segmenten van de lokale
samenleving. Al die geluiden moeten worden gehoord en in de besluitvorming meegewogen. Het college
moet zich bewust zijn van de waarde van deze specifieke deskundigheid van de raad. Het is een input die de
eigen ambtelijke specialisten niet kunnen leveren.”

Hoe kan de raad die voelhorens in de samenleving beter benutten?
Denters ziet raadsleden zoeken naar manieren om uit de klem te komen en hun rol waar te maken. Hoe kan de
raad die voelhorens in de samenleving beter benutten? Denters – nu partijloos – was zelf bestuurslid van een
politieke partij, in de jaren 70 en 80. Toen al werden politieke partijen steeds minder een platform van politiek
debat. Hij vindt dat raadsleden moeten zoeken naar nieuwe vormen om dat debat te voeren. Zoals het eerder
genoemde Ommer Podium. Hij noemt zelf nog ‘Borne 2030’, een toekomstvisie die in dialoog met de
samenleving is geformuleerd. Het proces begon in maart 2010 met het vaststellen van onder andere de
proceskaders. Daarna was er een startbijeenkomst met vertegenwoordigingen uit de Bornse samenleving.
Daarna volgden drie fasen: de regiegroep maakte vier scenario’s, iedereen boven de 15 jaar mocht zich in een
burgerraadpleging hierover uitspreken. Het winnende scenario werd uitgewerkt en later vastgesteld in de raad
(september 2011), die deze visie vervolgens gebruikte als oriëntatiekader bij de kaderstelling en controle.
“We vinden de lokale democratie nu opnieuw uit”, besluit Denters. “De ervaringen overziend, ben ik er over-
wegend positief over. En de negatieve ervaringen: daar moeten we van leren en er ons voordeel mee doen.”

                     Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                                                                                                            55



Gesprek over het vergroten van het aanzien van de raad
Het betoog van Denters roept bij de deelnemers vragen op over de rol van de raad bij de diverse nieuwe
vormen van lokale democratie. Denters doet daarom geregeld mee aan het gesprek over de vraag wat er nu
helpt om het aanzien van de raad te vergroten. Samengevat komen ze uit op een wisselwerking tussen raad,
college plus ambtenarenapparaat en samenleving, die procedureel goed en fair is.

Verschuiving rol van de raad: meer procedureel
Een van de eerste reacties is van een raadslid uit Ommen. Ze vertelt over een inspiratiedocument, het ‘Ommer
Motief 2030, Houvast voor toekomst.’ Het document is de neerslag van gesprekken waarin inwoners en
ondernemers konden aangeven hoe ze de toekomst zagen, wat ze als taken van de gemeente beschouwen en
wat zelf zouden kunnen oppakken. Waar zit hierbij nu de verschuiving in de rol van de raad?
Volgens Bas Denters wordt de rol van de raad meer procedureel. De raad moet zich daarbij, aan de voorkant,
bij het kaders stellen, helder zijn. Als men burgers om een inbreng vraagt dan moet je aangeven wat je daar als
raad en bestuur vervolgens mee doet: is de inbreng louter een advies, of neemt de raad het over mits men zich
aan bepaalde voorwaarden houdt? Die voorwaarden kunnen procedureel zijn (iedereen moet hebben kunnen
meepraten) of inhoudelijk (het mag niet meer kosten dan een bepaald bedrag of het mag geen overlast
veroorzaken). De raad kan ook borgen dat de uitkomsten beargumenteerd worden teruggekoppeld aan de
mensen. Ook bij NIMBY-achtige zaken, waarbij je bijvoorbeeld ook een ‘fairness-regel’ kunt hanteren: “Maak
aan inwoners duidelijk dat iedere buurt/wijk zijn portie ongemak krijgt, en dat bestuur en buurt samen
proberen het zo te aan te pakken dat zij met de betrokken bewoners praten over de manier waarop ze dat
ongemak het beste kunnen inpassen. Dat zijn spelregels die je als raad kunt afspreken”, aldus Denters.

Ideaalbeeld
Het vergt wel de nodige moed, zo merkt iemand op. En het is bovendien een ideaalbeeld, vindt een ander:
“Het ideaal van ‘de som is meer dan het geheel der delen’. Maar de werkelijkheid is platter. Komt de nadruk
dan op het woordje som of op delen te liggen? Dat wil wel eens verschillen per onderwerp. Lokaal is vaak het
optreden van poppetjes dominant. De maatschappij verandert. En als we zo doorgaan met op de oude manier
vergaderen en zenden, dan is de raad een sterfhuis. Daar zij we wel van doordrongen. We moeten dus
moderniseren en onze boodschap niet alleen in de zaaltjes maar ook in de geëigende media uitdragen.”

Denters beaamt het, het is een ideaalbeeld. “Democratie in zijn volle omvang zullen we in dit ondermaanse
nooit kunnen bereiken. Maar we kunnen het wel proberen! Wetend dat we zullen falen. En dat is geen excuus
om het niet te proberen.”
Hij adviseert om vooral verschillende kanalen en nieuwe methoden – iedere methode op zich kent zo zijn
eenzijdigheden – en bereik zo zoveel mogelijk inwoners, ook jongeren. “En vergeet ook het persoonlijke
contact niet, dat is toch de meest effectieve vorm van communicatie.”
En dan de kaderstelling: dat betekent volgens Denters een andere manier van werken voor de raad, maar ook
voor het college en de ambtenarij. “Zij hebben ook een verantwoordelijkheid, maar ze vergeten nogal eens de
raad erbij te betrekken als zij in gesprek gaan met de samenleving. Vervolgens verwachten ze dat hun
voorstel, eenmaal in de raad op de agenda, alleen maar bijval zal oogsten. Vanuit de gezamenlijkheid van het
lokale bestuur kan men zich dat niet permitteren. Wees dus alert, raadsleden!”

Ervaringen en tips voor meer aanzien
De gespreksleider vraagt naar positieve ervaringen uit de praktijk en tips voor meer aanzien. Men noemt:
 De raad moet er aan de voorkant al bij zijn. Dan kom je ook bij de burger. Wij volgen een drietrapsraket: 1)
    een open podium over een onderwerp, 2) de raad gaat erover praten 3) het college werkt het uit. Bij ons
    werkt-ie best. Het is leuk. Bij onderwerpen waar je aan de voorkant niet bij betrokken bent, zoals een
    asielzoekerscentrum, is het moeilijk.


                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                                                                                              56


   In Coevorden zoeken wij het in vernieuwing van onze kaderstellende rol vooraf. Dat is best lastig. Want
    veel raadsleden houden hun kruit droog totdat ze het voorstel van het college krijgen. We laten nu
    burgers het ouderenbeleid mede bepalen. Het college volgt dat. In de besluitvorming is het beleid bij wijze
    van spreken een hamerstuk omdat het op de goede manier tot stand is gekomen. Het dringt nu ook door
    tot het ambtelijk apparaat. Dat zien we aan de startnotities. Die gaan nu meer over het proces.
   Een griffier waarschuwt dat je het zo nooit voor alle beleidsterreinen kunt doen, qua tijd. Je moet dus
    kiezen. De raad mag van de griffie vragen dat de stukken, voordat ze naar de raad gaan, zijn beoordeeld
    op hoe ze tot stand zijn gekomen. ‘We hebben met buurt overlegd’ is te mager.

Spanning tussen enerzijds collegeprogramma’s en verkiezingsprogramma’s, en anderzijds kaders van de raad
o.b.v. uitwisseling met samenleving en actualiteit
De zestiger die nog niet zo lang in de raad zit, brengt een nieuw vraagstuk in. Hoe verhoudt zich het
collegeprogramma tot het bijsturen door de raad? Hij zegt: “Als je in de coalitie komt, kun je tijdens de rit
kijken of je dat collegeprogramma kunt bijsturen. Maar daarnaast kun je als raad je eigen raadsprogramma
maken, samen met burgers. Maar hoe je dat in de begroting mee kunt krijgen, is nog de vraag. Je bent voor de
lopende periode namelijk te laat. Je moet het doorschuiven naar de volgende.”
Een ander vult zijn betoog aan met de opmerking dat je daarnaast als raad het college ook iets wilt meegeven
om aan te werken. Maar dan zonder dat je elke keer weer iets anders vraagt van het college.
Denters herkent het probleem: “Verkiezingsprogramma’s zijn sneller achterhaald door de tijd, zie
decentralisaties, de immigratiecrisis. Je moet je dus met open vizier afvragen waarom we die programma’s
maken. De burger vraagt van de raad en van het college een open vizier en flexibiliteit. Overigens: Borne 2030
was niet opgenomen in het collegeprogramma/beginselprogramma.”

Boodschap voor ‘Den Haag’
Wat hebben raadsleden nodig aan ondersteuning van ‘Den Haag’: de wetgever, de VNG?
 Stel een integriteitstoets voor raadsleden in. Dit i.v.m. de toenemende invloed van de onderwereld.
 Betere vergoeding en rechttrekken van de ongelijkheid in scholingsvoorzieningen. Er is nu een te groot
   verschil tussen landelijke en lokale partijen.
 Stimuleren van het raadswerk, door betere beloning en privileges om actief te zijn in de lokale politiek.
 Griffier: geef ons handvatten voor vernieuwing van de besluitvorming. Die is sinds 1980 nog precies
   hetzelfde, terwijl de samenleving enorm is veranderd.

Advies van Denters: wees een bruggenbouwer
Denters heeft nog een advies, op basis van een onderzoek waarbij hij 500 burgers vroeg wat zij verwachten
van raadsleden. Denters: “Ze vonden dat raadsleden fungeren als democratische bruggenbouwers binnen het
gemeentelijke bestuur. Zorg dus dat je als raad de kanalen schept om die speciale functie te kunnen vervullen.
Denk ook na hoe je burgers een stem kunt geven in de regionalisering, bijvoorbeeld over een onderwerp als de
economische toekomst van de Achterhoek. Vind een vorm om die regionale processen aan te sturen.”
Tot slot: de burger is kritisch maar ook dankbaar, blijkt uit ander onderzoek. “Van de bevolking vindt 60% dat
raadsleden voldoende functioneren: een zesje. Samengevat: het raadswerk is a dirty job that needs to be done.”

De gespreksleider tipt de aanwezigen nog op de dag van de lokale democratie op 17 november, in
Nieuwegein. Hij wenst iedereen succes: “Keep up the dirty work!”




                    Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>                                                                                                        57


Deel III: Deelnemerslijsten

22 juni, Capelle aan den IJssel
Aanwezigen
Mark             den       Boer                  Raadslid                      Molenwaard
Liesbeth                   Hartog                raadsadviseur communicatie    Krimpenerwaard
Pieter                     Holkamp               Raadslid                      Capelle aan den IJssel
Arnold           de        Man                   Raadslid                      Strijen
Marianne                   Metz                  raadsadviseur                 Krimpenerwaard
Thea             de        Mik                   Griffier                      Capelle aan den IJssel
Bram                       Oostdijk              Griffier                      Cromstrijen
Jan                        Oosterkamp            Raadslid                      Strijen
Gregor                     Rensen                Burgemeester                  Brielle
Paulien                    Rijsdijk-Mudde        Raadslid                      Strijen
Jan Willem                 Schotel               Raadslid                      Zoetermeer
Leo                        Stehouwer             Raadslid                      Cromstrijen
Leo              van       Steijn                Griffier                      Brielle
Sybren           van der   Velden                Raadslid                      Wijk bij Duurstede
Karin                      Weemhoff              Burgerraadslid                Capelle aan den IJssel

Afmeldingen
Ton                        Büchner               Raadslid                      Oude IJsselstreek
Leon                       Erwich                Raadslid                      Lansingerland
Frans                      Hoogendijk            Raadslid                      Vlaardingen
Karin                      Kayadoe               Raadslid                      Ridderkerk
Petra            van       Nes- de Man           Raadslid                      Ridderkerk
Saskia                     Oudshoorn             Raadslid                      Krimpen aan den ijssel
Wim                        Voeten                Griffier                      Etten-Leur
Loes             Van       Wetten                Raadslid                      Korendijk
Chrysto                    Wormskamp             Raadslid                      Oude IJsselstreek


3 juli, Goirle
Aanwezigen
Jos                        Abrahams              Raadslid                      Hilvarenbeek
Gon                        Boers                 Raadslid                      Hilvarenbeek
Roel                       Bouwman               Raadslid                      Sint-Michielsgestel
Pieter           de        Bruijn                Raadslid                      Gilze en Rijen
Gerhard                    Brunsveld             Bestuurssecretaris            Raadslid.Nu
Pernell                    Criens                Raadslid                      Goirle
Cees             Van       Dijk                  Raadslid                      Tilburg
Ton                        Dijkmans              Raadslid                      Cranendonck
Carinne                    Elion-Valter          Raadslid                      Bergen op Zoom
Liselotte                  Franssen              Raadslid                      Goirle
Erik                       Groothoff             Raadslid                      Nuenen
Margret                    Hesselmans            Raadslid                      Hilvarenbeek
Gosse                      Hiemstra              Raadslid                      Littenseradoel
Cees             van       Hoof                  Raadslid                      Hilvarenbeek
Maarten                    Hooijmaijers          Raadslid                      Oosterhout
Cees                       Huijssoon             Raadslid                      Moerdijk
Bart             van de    Hulsbeek              Raadslid                      Sint-Michielsgestel
Maarten          van der   Hulst                 Raadslid                      Geldermalsen (West


                 Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>                                                                                               58


                                                                            Betuwe)
Twan                    Jansen                Raadslid                      Bergeijk
Sjoerd                  Jaspers               Communicatieadviseur          Goirle
Cees          de        Jong                  Raadslid                      Baarle-Nassau
Henk                    Klösters              Raadslid                      Vught
H.                      Kranen                Raadslid                      Nuenen
Ger                     Laheij                Burgerlid                     Moerdijk
Marloes                 Laurenssen            Griffier                      Nuenen
Iwan                    Luijendijk            Raadslid                      Valkenswaard
Jozef         van der   Maas                  Raadslid                      Hilvarenbeek
                                                                            Openbaar Lichaam Sint
Militza                 Maduro                plv. griffier                 Eustatius
Jim                     Mollet                Raadslid                      Koggenland
Mark          van       Oosterwijk            Raadslid                      Goirle
Ryan                    Palmen                Burgemeester                  Hilvarenbeek
Frank         van       Raak                  Raadslid                      Alphen-Chaam
Frank                   Smit                  Raadslid                      Bergeijk
Jochem                  Spoorendonk           Raadslid                      Grave
Johan                   Swaans                Raadslid                      Goirle
Bianca                  Taapken               Raadslid                      Oisterwijk
Ricus                   Tiekstra              Griffier                      Moerdijk
Wim           in 't     Veld                  Raadslid                      Alphen-Chaam
Floor                   Vermeulen             Griffier                      Vlissingen
Wim                     Voeten                Griffier                      Etten-Leur
Han                     Vonk                  Raadslid                      Heusden
Laurens       van       Voorst                Raadslid                      Meierijstad
Godfried                Wasser                Griffier                      Veldhoven
Ron                     Waverijn              Griffier                      Veere
Berry         van 't    Westeinde             Griffier                      Goirle
Nelleke       van       Wijk                  Griffier                      Oisterwijk
Marianne      De        Wild                  Raadslid                      Heusden
Hanneke                 Willemstein           Raadslid                      Alphen-Chaam
Marcel                  Zoontjens             Raadslid                      Hilvarenbeek
Loes          Van       Zwieten               Raadslid                      Drimmelen



6 juli, Heerenveen
Aanwezigen
Tom                     Bakker                Raadslid                      Dantumadiel
Mirjam        van       Bergen                Griffier                      Ooststellingwerf
Godfried                Didden                Raadslid                      Sudwest Fryslan
Henk                    Dongstra              Raadslid                      Ooststellingwerf
Govert                  Geldof                Raadslid                      Franekeradeel
Jan                     Harmsma               Raadslid                      Opsterland
Gosse                   Hiemstra              Raadslid                      Littenseradiel
Fimke                   Hijlkema              Griffier                      Littenseradiel
Sytze                   Holtrop               Raadslid                      De Fryske Marren
Jolien                  Houtman               Griffier                      Nieuwegein
Gert-Jan      van       Ingen                 Raadslid                      Buren (Bij Tiel)
Ine                     Jansen                Griffier                      Heerenveen
Peter         de        Jonge                 Burgemeester                  Hoogezand-Sappemeer
Hans                    Kastermans            Griffier                      Grootegast/Vlagtwedde


              Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>                                                                                               59


Ton                     Mulder                Raadslid                      Weststellingwerf
Dinie                   Mulder                Raadslid                      Smallingerland
Roelof                  Offringa              Raadslid                      Heerenveen
Harry                   Oosterman             Burgemeester                  Ooststellingwerf
Marcel        van       Opzeeland             Raadslid                      Opsterland
Anton                   Pieters               Raadslid                      Smallingerland
                                                                            Gemeente
Marlene                 Postma                Raadslid                      Weststellingwerf
Wim                     Stapel                Raadslid                      Steenwijkerland
Teun                    Stoker                Raadslid                      Weststellingwerf
Jochem Jan              Zijlstra              Raadslid                      Menameradiel



11 juli, Amstelveen
Aanwezigen
Henk                    Bouwmans              Directeur                  Raadslid.Nu
Rob                     Ellermeijer           Raadslid                   Amstelveen
Ferry         van       Groeningen            Raadslid                   Amstelveen
Jacqueline              Hocker                Raadslid                   Amstelveen
M.                      Hoek                  Raadslid                   Koggenland
Jan                     Houtenbos             Raadslid                   Bergen (NH)
Olaf          van       Kolck                 Griffier                   Aalsmeer
Martin                  Kortekaas             Raadslid                   Amstelveen
Jim                     Mollet                Raadslid                   Koggenland
Karin         Van der   Pas                   Griffier                   Kaag en Braassem
Rik                     Rolleman              Raadslid                   Aalsmeer
Gert Jan                Slump                 Raadslid                   Amstelveen
Vivianne                Smit                  oud Raadslid               aalsmeer
Jacqueline              Solleveld olthof      Burger raadslid            Amstelveen
Cor                     Spinhoven             Raadslid                   Amstelveen
Maurits       van       Tol                   Raadslid                   Bloemendaal
Liesbeth                van Heezik            Griffier                   Zeewolde
Marina        Van der   Velde-Menting         Burgemeester               Kaag en Braassem
Anne-Mieke    Van der   Vet                   Raadslid                   Amstelveen
Liesbeth                Vlietstra-Wouterse    Raadslid                   Hollands Kroon
Geerten                 Waling                wetenschapper
Vivian                  Smit                  Onderzoeker
Marnix                  Philips               Griffier                   Amstelveen
Frank                   Speel                 Programma Lokale Democratie
Mirjam        in 't     Veld                  Burgemeester               Amstelveen

Afwezigen
Wilma                 Alink-scheltema         Raadslid                      Aalsmeer
Nahid                 Aoulad Bouchta          Raadslid                      Uithoorn
Moussa                Aynan                   Raadslid                      Haarlem
Harry         van den Bergh                   Raadslid                      Amstelveen
Ron           de      Haan                    Raadslid                      Castricum
Gudy          van den Hogen                   Raadslid                      Edam-Volendam
Henk          van der Meulen                  Griffier                      Kampen
Annemiek              Paping                  Raadslid                      Bergen NH
Fred                  Schenk                  Raadslid                      Bunnik
Kees                  Sietsema                Raadslid                      Edam-Volendam


              Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>                                                                                               60


Balth        de        Winter                Griffier                      Leerdam

7 september, Heumen
Aanwezigen
Cybelle                Abell                 Griffier                      Rhenen
Robert                 Bosch                 Raadslid                      Voorst
Han                    Braam                 Raadslid                      Culemborg
Jo                     Coerwinkel            Raadslid                      Berg en Dal
Joyce        le        Comte                 Griffier                      Renkum
Ad                     Coppens               Fractiemedewerker             Heumen
Freek                  Diersen               Raadslid                      Aalten
Asje         van       Dijk                  Burgemeester                  Barneveld
Rieks                  Dikkers               Raadslid                      Heumen
Susan                  Doorenbos             Raadslid                      Mook en Middelaar
Jack         van der   Dussen                Raadslid                      Bernheze
Hans         de        Goede                 Raadslid                      Epe
Paul         ten       Haaf                  Raadslid                      Beuningen
Genevieve    van       Helden                Geïnteresseerde               Tilburg
Henk         van       Heusden               Raadslid                      Geldermalsen
Annemarie    van der   Houwen                Commissielid                  Bronckhorst
Ria                    Jansen-Vullers        Raadslid                      Wijchen
François               Jongen                Raadslid                      Mook en Middelaar
Dorien       van der   Kamp                  Griffier                      Westervoort
Johan        de        Kievit                Raadslid                      Wijchen
Ad           de        Kort                  Raadslid                      Sint Anthonis
Tine                   Kuiper                Commissielid                  Wijchen
Marcel                 Leferink              Raadslid                      Bronckhorst
Rob                    Martinus              Raadslid                      Beuningen
Michael                Mekel                 Adviseur Rob                  Rob
Theo                   Noy                   Raadslid                      Heumen
Zainab                 Osman                 Raadslid                      Wijchen
Martien                Pardoel               Raadslid                      Druten
Ben                    Peters                Raadslid                      Grave
Tony                   Peters-Duits          Raadslid                      Beuningen
Jan Jaap               Rochat                Griffier en Vught             Zundert en Vught
Wil                    Scheepens             Griffier                      Ambulant
Dini                   Uitdehaag             Raadslid                      Druten
Jules        van der   Vliet                 Griffie                       Tiel
Rona                   Vree                  Raadslid                      Berg en Dal

26 september, Ommen
Aanwezigen
Alice                  Makkinga              Raadslid                      Ommen
Alwin                  Mussche               Raadslid                      Staphorst
André                  Bus                   Raadslid                      Steenwijkerland
Anja                   Cats-Schoenmakers     Raadslid                      Haaksbergen
Arie                   Mentink               Raadslid                      Dinkelland
Arthur       ten       Have                  Griffier                      Zwolle
Bé                     Veen                  Raadslid                      Staphorst
Ben          nee       Litjens               Raadslid                      Grave
Bram                   Donkers               Raadslid                      Borne
Dick                   Remmers               Raadslid                      Ommen

             Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>                                                                                                  61


Dolf                        Warris                Raadslid                      Oss
Freek                       Diersen               Raadslid                      Aalten
Gertjan                     Zuur                  Raadslid                      Coevorden
Gert-Jan                    Fokkema               Griffier                      Meppel
Hans                        Odink                 Raadslid                      Hardenberg
Jan                         Schokker              Raadslid                      Raalte
Jan                         Spijkerboer           Raadslid                      Epe
Maaike                      Rodel                 Raadslid                      Oldenzaal
Margreet                    Bosma                 Raadslid                      Zwartewaterland
Mark                        Turksma               Raadslid                      De Wolden
Ralph                       Kronieger             Raadslid                      Olst-Wijhe
René                        Tenkink               Griffier                      Ommen
Richard           de        Ruiter                Raadslid                      Ommen
Rik                         Pape                  Raadslid                      Twenterand
Ruben                       Middag                Steunfractielid               Hellendoorn
Sake-Christiaan             Stelpstra             Raadslid                      Hardenberg
Vincent                     Smit                  Griffier                      Epe
Frank                       Droste                Griffier                      Hardenberg




                  Eindrapportage Samenspelproject ‘Trots op de raad’ - december 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>