<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Werkregio FLUVIUS

Samen werken aan klimaatbestendigheid
REGIONALE ADAPTATIESTRATEGIE EN
UITVOERINGSAGENDA
2022-2027




13 oktober 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                          2
COLOFON


Uitgave

Werkregio Fluvius


Nelen & Schuurmans
Zakkendragershof 34-44
3511 AE Utrecht
www.nelen-schuurmans.nl



In opdracht van

Werkregio Fluvius
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere
wijze dan ook zonder voorafgaande toestemming van de opdrachtgever. Noch mag het zonder dergelijke toestemming worden gebruikt voor
enig ander werk dan waarvoor het is vervaardigd.




INHOUDSOPGAVE

VOORWOORD                                                                                                                           5
01 | DIT IS FLUVIUS                                                                                                                 6
1.1 Kenmerkend voor Fluvius                                                                                                         7
1.2 Waarom dit plan?                                                                                                                7
1.3 Ons proces                                                                                                                      8
1.4 Onze verantwoordelijkheid voor klimaatadaptatie                                                                               10
1.5 Meerwaarde van RAS en RUA                                                                                                     11
1.6 Status van RAS en RUA                                                                                                         11
1.7 Samenhang met ander beleid                                                                                                    11
1.8 Opbouw van deze strategie                                                                                                     13
1.9 Leeswijzer                                                                                                                    13
02 | VISIE, STRATEGISCHE EN OPERATIONELE DOELEN                                                                                   14
2.1 Visie                                                                                                                         15
2.2 Strategische en operationele doelen                                                                                           15
2.2.1 Leefbare steden en dorpen                                                                                                   15
2.2.2. Klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkelingen                                                                               16
2.2.3 Betrokken en actieve mensen                                                                                                 16
2.2.4 Adaptief landelijk gebied                                                                                                   17
2.2.5 Robuuste vitale functies                                                                                                    18
2.2.6 Proces                                                                                                                      18
03 | EFFECTEN EN AANDACHTSPUNTEN                                                                                                  19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>3.1 Inleiding                                                      20




                                                                        4
3.2 Hevige neerslag                                                20
3.3 Langdurige droogte                                             24
3.4 Extreme hitte                                                  27
3.4 Overstromingen                                                 30
04 | REGIONALE UITVOERINGSAGENDA KLIMAATADAPTATIE 2022-2027 32
4.1 Inleiding                                                      33
4.2 Uitvoeringsagenda voor samenwerking binnen werkregio Fluvius   33
4.3 Stakeholder agenda werkregio Fluvius                           40
05 | IMPLEMENTATIE                                                 44
5.1 Inleiding                                                      45
5.2 Onze manier van werken                                         45
5.4 Benodigde personele inzet Fluvius-partners                     46
5.5 Benodigde middelen uitvoeringsagenda werkregio Fluvius         46
5.6 Kostenverdeling en kostendekking                               47
5.7 Monitoring en sturing                                          48
5.8 Toelichting programmamanagement Fluvius                        48
BIJLAGE I | LOKALE UITVOERINGSPROJECTEN                            50
BIJLAGE II | LOKALE UITVOERINGSPROJECTEN                           52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>VOORWOORD




                                                                                               5
“Voor u ligt de Regionale Adaptatie Strategie (RAS) en Regionale Uitvoeringsagenda (RUA).
Partijen uit de regio werken samen aan de klimaattaken in samenwerkingsverband Fluvius. Dit
zijn de provincies Drenthe en Overijssel, Waterschap Drents Overijsselse Delta en de
gemeenten De Wolden, Hoogeveen, Meppel, Midden-Drenthe, Westerveld en
Steenwijkerland. De organisaties binnen Fluvius hebben intensief samengewerkt aan dit
document. Bij deze mijn dank aan de inzet van velen die dit samen tot stand hebben gebracht.

Het is de verwachting dat we de komende jaren vaker te maken gaan krijgen met
weersextremen, als gevolg van een veranderend klimaat. Denk aan meer hitte, droogte,
wateroverlast en overstromingen. De partijen binnen Fluvius zijn aan het werk om zich aan te
passen aan klimaatverandering.

We moeten op een andere manier gaan kijken naar de ruimtelijke omgeving. Deze
aanpassingen noemen we klimaatadaptatie en is de verantwoordelijkheid van iedereen. Samen
met de partijen uit Fluvius hebben verschillende stakeholders daarom meegedacht en
meegewerkt aan een klimaatbestendige en waterrobuuste omgeving.

Op basis van klimaatstresstesten zijn de afgelopen periode klimaatdialogen geweest met
verschillende stakeholders. Deze dialogen zijn gevoerd om te achterhalen waar de risico’s en
kansen van klimaatadaptatie liggen. De uitkomsten van de dialogen zijn verwerkt in de doelen
zoals ze beschreven zijn in de RAS en worden uitgewerkt in projecten zoals deze zijn
opgenomen in de RUA.

Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) is de basis geweest voor dit document. Het DPRA
gaat uit van de trits WETEN-WILLEN-WERKEN. De RAS heeft betrekking op het Willen, de RUA
op Werken. Dus nu: samen aan de slag!”

Met vriendelijke groet,

Wethouder Doeven/voorzitter Fluvius
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                      6
01 | DIT IS FLUVIUS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1.1 Kenmerkend voor Fluvius




                                                                                                 7
“Rivier” of “waterstroom”; dat betekent het Latijnse woord “Fluvius”. Dit is ook de naam voor
de samenwerking in waterketen-taken van gemeenten Midden -Drenthe, Hoogeveen, De
Wolden, Westerveld, Meppel en Steenwijkerland en het Waterschap Drents Overijsselse Delta.
De werkregio Fluvius werkt samen in de aanpak van klimaatadaptatie met provincies Drenthe
en Overijssel. In dit plan bedoelen we met de werkregio Fluvius dus de waterketen-partners én
provincies Drenthe en Overijssel.

Fluvius heeft een prachtig en gevarieerd landschap van natuur- en landbouwgebieden. Een
groot deel van de regio is Natura 2000 gebied. De regio omvat oude veenontginningen rond
Hoogeveen, de hoge zandgronden van het Drents Plateau, kleine dorpjes als Pesse, Diever en
Muggenbeet maar ook de steden Meppel, Hoogeveen en Steenwijk. Het watersysteem van
Fluvius bestaat uit kanalen en beken zoals de Reest, de Vledder Aa, het Noord-Willemskanaal
en de Hoogeveense vaart. De regio is geliefd om te wonen en te werken, maar ook om te
ontspannen en tot rust te komen. De vele campings, hotels en B&B’s geven blijk van een grote
aantrekkingskracht voor binnen- en buitenlandse toeristen. Natuurgebieden als het
Dwingelderveld, het Drents-Friese Wold en de Weerribben-Wieden zijn Nationale Parken en
behoren tot de belangrijkste natuurgebieden van Europa. De landbouw in het gebied bestaat
uit veeteelt met gras- en maïsland en akkerbouw met granen, aardappels en bloembollen.
Kortom, een veelzijdige regio om trots op te zijn!

1.2 Waarom deze strategie?
Deze veelzijdige regio heeft te maken met het veranderende klimaat en de bijbehorende
weersextremen. Zo krijgen we vaker te maken met hevige regenval, langdurige droogte,
hittestress en hoge piekafvoeren in de beken. De schade door wateroverlast in de regio kan bij
het huidige klimaat tot aan het jaar 2050 oplopen tot 250 miljoen euro, en bij sterke
klimaatverandering tot 400 miljoen euro1. Daarbij komt nog de verwachte materiële en
immateriële schade door hitte, droogte en overstromingen. Aanpassen aan deze
klimaatverandering is noodzakelijk.

Klimaatadaptatie is het proces waarbij de samenleving zich aanpast om de schadelijke
gevolgen van klimaatverandering te voorkomen of te beperken en kansen die
klimaatverandering biedt te benutten.

In de werkregio Fluvius maken we al werk van klimaatadaptatie, maar nog niet structureel. In
deze Regionale Adaptatiestrategie (RAS) en Regionale Uitvoeringsagenda 2022-2027 (RUA)
beschrijven we hoe we binnen werkregio Fluvius willen werken om onze werkregio
klimaatbestendig te maken en wat we daarvoor de komende jaren concreet gaan doen. Met
deze RAS en RUA geven we invulling aan het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) uit 2018,
waarin overheden en het bedrijfsleven de ambitie hebben uitgesproken om klimaatadaptatie

1   (https://klimaatschadeschatter.nl/).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>vanaf 2020 te verankeren in het denken en handelen, met als doel een klimaatbestendig en




                                                                                              8
waterrobuust Nederland in 2050. In het DPRA zijn zeven ambities geformuleerd (Figuur 1).




F IGUUR 1 D E 7 AMBITIES VANUIT DE DPRA

De zeven ambities vanuit de DPRA vragen om een cyclisch proces. Dit betekent dat iedere zes
jaar de RAS en RUA zullen worden geactualiseerd vanuit de nieuwste inzichten over
klimaatverandering, monitoring en evaluatie. Jaarlijks wordt de RUA geëvalueerd en
geactualiseerd om goed aan te sluiten bij de dagelijkse praktijk in de werkregio Fluvius.

1.3 Ons proces
De stuurgroep Fluvius is opdrachtgever voor het opstellen van een RAS en RUA. De stuurgroep
bestaat uit wethouders van elk van de Fluvius-gemeenten en dagelijkse bestuurders van
waterschap en provincies. RAS en RUA zijn opgesteld door ambtenaren van de werkregio
Fluvius in samenwerking met adviesbureau Nelen & Schuurmans en Make Sense project- en
procesmanagement.

We hebben ons proces om tot een RAS en RUA te komen ingericht op basis van de zeven
ambities vanuit DPRA
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                   9
                                 In 2019 zijn de kwetsbaarheden als gevolg van de toenemende
                                 kans op weersextremen voor werkregio Fluvius in kaart gebracht
                                 met een klimaatstresstest. Hierbij zijn kaarten ontwikkeld op
                                 basis van de toen meest actuele KNMI klimaatscenario’s voor
                                 2050 met de verwachte effecten van hevige neerslag, langdurige
                                 droogte, extreme hitte en overstromingen2.



                                In 2020 zijn met verschillende stakeholders gesprekken gevoerd
                                over de risico’s van de te verwachten effecten in de werkregio.
                                Deze zogenaamde risicodialogen zijn gevoerd met de Land en
                                Tuinbouworganisatie (LTO-Noord), de Natuur- en Milieufederatie
                                Drenthe (NMFD), de Veiligheidsregio’s, de Gemeentelijke
                                Gezondheidsdienst (GGD), WMD Drinkwater en woningcorporatie
                                Actium.



Op 11 maart en 8 april 2021 zijn risicodialogen voor zowel interne stakeholders (ambtenaren
van gemeenten, waterschap en provincies) als bovengenoemde externe stakeholders
gehouden. Tijdens deze regiobrede risicodialogen zijn we in gesprek gegaan over de te
verwachten effecten van klimaatverandering in werkregio Fluvius. Hierbij hebben we gekeken
welke effecten we (niet) accepteren, welke opgaven we prioriteit willen geven in de aanpak,
waar we op willen samenwerken, welke maatregelen we willen treffen en wie daarin welke rol
pakt.



                                 Deze gesprekken vormen mede de basis voor deze RAS en RUA
                                 2022-2027. Van april tot juni is de RAS en RUA op drie momenten
                                 voorgelegd aan de stuurgroepleden; hun feedback is
                                 meegenomen in deze definitieve versie van de RAS en RUA.




2   https://fluvius.klimaatatlas.net
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                10
1.4 Onze verantwoordelijkheid voor klimaatadaptatie
Om ons aan te passen aan het veranderende klimaat en de grotere weersextremen in de
toekomst, moet iedereen zijn steentje bijdragen. Binnen de werkregio Fluvius nemen de
partners daarom verschillende verantwoordelijkheden op het gebied van klimaatadaptatie op
zich:

              ✓    Signaleren van kwetsbaarheden, kansen en gezamenlijke belangen.
              ✓    Agenderen bij stakeholders en betrokkenen.
              ✓    Ontwikkelen van gezamenlijke richtlijnen voor klimaatadaptatie.
              ✓    Uitvoeren van projecten in eigen organisatie.
              ✓    Monitoren van de voortgang.

In deze verantwoordelijkheden maken we onderscheid in regionale en lokale opgaven. In de
RAS werken we alleen de regionale opgaven nader uit. Een regionale opgave voor
klimaatadaptatie is3:

              ✓    Een opgave die qua impact en/of gewenste aanpak een gemeentegrens
                   overstijgt.
              ✓    Een opgave waarvan de aanpak opschaalbaar is naar de regio, en daarmee
                   een groter bereik krijgt.

De voor klimaatadaptatie noodzakelijke maatregelen en inzet spelen op verschillende
schaalniveaus, van regionaal tot lokaal. Een voorbeeld van een regionale maatregel is het
water vertraagd afvoeren en bergen om overstromingen elders te voorkomen. Een lokale
maatregel is het terugdringen van de betegeling in tuinen om piekbuien beter te kunnen
opvangen. Een regionale maatregel kan daarentegen wél zijn om gezamenlijk een regeling op
te stellen voor het terugdringen van betegeling in tuinen (samenwerken in werkwijze).

In dit plan kiezen we er bewust voor om de opgaven op te nemen die regionaal spelen, en/of
opgaven waarop we regionaal willen samenwerken. Aanvullend op deze RAS en RUA kunnen
gemeenten nog ieder hun eigen aanvullende lokale adaptatiestrategie en uitvoeringsagenda
opstellen, waarin de aanpak van specifieke lokale opgaven worden opgenomen.




3 Wat lokaal kan, moeten we zeker lokaal doen. Elke partner maakt eigen beleidsafspraken, die
in het eigen beleidskader worden opgenomen, zodat maatwerk geborgd is. Bij de aanpak van
klimaatadaptie komen we in veel gevallen sámen verder dan ieder voor zich. Door regionaal
samen te werken kunnen we de vaak beperkte middelen, zowel in geld als in capaciteit,
maximaal benutten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>1.5 Meerwaarde van RAS en RUA




                                                                                                11
Werkregio Fluvius heeft besloten om regionaal op te trekken en gezamenlijk een RAS en RUA
op te stellen. Hieronder zetten we de belangrijkste redenen op een rij:

    ✓    Stroomgebiedsbenadering – Klimaatverandering en extremere
         weersomstandigheden houden zich niet aan grenzen. We brengen daarom de
         effecten voor de hele werkregio in kaart en denken bij het ontwerpen van
         maatregelen ook vanuit het hele gebied.

    ✓    Financieel voordeel – Wanneer we samen optrekken hoeft niet iedere partner zelf
         het wiel uit te vinden. Kennis wordt gedeeld en de opgave wordt efficiënter
         uitgevoerd. Dit levert financieel voordeel op.

    ✓    Aanvragen impulsgelden Rijk – Het aanvragen van impulsgelden (subsidie) kan
         alleen vanuit de werkregio Fluvius.

    ✓    Meekoppelkansen– Op regionaal niveau kunnen we kansen voor klimaatadaptatie
         waar mogelijk koppelen aan opgaven op andere beleidsterreinen, zoals ruimtelijke
         ordening, regionaal waterbeheer en natuur- en landschapsbeheer.

    ✓    Gezamenlijke richtlijnen – Door het ontwikkelen van gezamenlijke richtlijnen creëren
         we een ‘level playing field’ voor klimaatadaptatie. Denk aan een gezamenlijke
         klimaatadaptieve richtlijn voor nieuwbouw en afstemming over prestatie-afspraken
         met woningcorporaties.

    ✓    Vliegende start – Door samen op te trekken creëren we ook een vliegende start voor
         lokale uitvoeringsagenda’s van de partners.

1.6 Status van RAS en RUA
In deze RAS en RUA Fluvius worden verschillende doelen en maatregelen beschreven. De
ambities die in dit document zijn opgenomen, zijn een inspanningsverplichting. Pas wanneer
ambities verankerd worden in ruimtelijk beleid per organisatie (zoals Omgevingsplan,
waterschapsverordening, provinciale structuurvisie) zullen deze ook een juridische betekenis
en status hebben.

De RAS kan daarmee worden beschouwd als een strategisch beleidsdocument en verbindt de
overheden zelf.

1.7 Samenhang met ander beleid
Binnen de werkregio Fluvius spelen ook andere opgaven, die raken aan klimaatadaptatie. Bij
het opstellen van de RAS en RUA hebben we de verbinding gezocht met aanverwant beleid.
We noemen puntsgewijs het relevante regionale beleid.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Omgevingsvisies provincies Drenthe en Overijssel




                                                                                              12
De provinciale omgevingsvisies (POVI’s) bieden een integrale visie op het gebied. Ze bieden
kaders waar en hoe ruimtelijke ontwikkelingen plaatsvinden. In de RAS en RUA worden
regionaal afspraken gemaakt over een basisveiligheidsniveau voor nieuwe ontwikkelingen en
aandachtspunten bij locatiekeuze. Deze worden geborgd door ze op te nemen in de POVI’s van
de beide provincies.

Gemeentelijke omgevingsvisies- en plannen
Een gemeentelijke omgevingsvisie (GOVI) is een instrument uit de Omgevingswet waarin
aandachtspunten voor klimaatadaptatie in de ruimtelijke inrichting uit de RAS verankerd
kunnen worden. De GOVI stelt de kaders voor het gemeentelijke omgevingsplan (GOP) en de
daarin op te nemen regels voor de fysieke leefomgeving. Een van de onderdelen is een
basisveiligheidsniveau voor nieuwbouw, maar ook randvoorwaarden voor klimaatadaptatie in
bestaand gebied moeten hierin een plek krijgen.

Watervisie van Waterschap Drents Overijsselse Delta
Een toekomstbestendig watersysteem houdt rekening met de verwachte klimaatverandering.
Aandachtspunten en kansen die volgen uit de RAS en RUA sluiten aan op de Watervisie.

Gemeentelijke rioleringsplannen gemeenten
Maatregelen voor een klimaatbestendige openbare ruimte kunnen vaak gecombineerd worden
met de vervanging of renovatie van riolering. Bij deze grootschalige projecten kan relatief
eenvoudig extra wateropvang of infiltratie worden gerealiseerd. Verbinding met de
gemeentelijke rioleringsplannen (GRP’s) is daarom wenselijk.

Duurzaamheidsbeleid gemeenten
Duurzaamheid gaat over energietransitie, circulaire economie, biodiversiteit, maar ook over
klimaatadaptatie. Maatregelen voor klimaatadaptatie kunnen worden gecombineerd met
andere duurzaamheidsdoelen.

Programma Zoetwatervoorziening Oost-Nederland
Het programma Zoetwatervoorziening Oost-Nederland (ZON) richt zich op de
zoetwatervoorziening bij droogte en is dus zeer relevant nu we verwachten dat langdurige
droge perioden in de toekomst vaker zullen voorkomen. Ambities en maatregelen uit de RAS
en RUA kunnen via het ZON programma tot uitvoering komen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW)




                                                                                                13
DAW is een initiatief van LTO Nederland, op uitnodiging van de Rijksoverheid. Samen met de
Unie van Waterschappen hebben zij afspraken gemaakt met als doel een bijdrage te leveren
aan de wateropgaven in agrarische gebieden en het realiseren van een economisch sterke en
duurzame landbouw.

Europese Kaderrichtlijn Water (KRW)
De KRW streeft ernaar dat uiterlijk in 2027 al het water in Europa schoon en gezond is. Het
gaat hierbij om zowel grond- als oppervlaktewater. Verder focust de KRW zich op alle aspecten
van waterkwaliteit, zowel gelinkt aan chemie als aan ecologie. Specifiek voor grondwater
wordt er ook gekeken naar de hoeveelheid en geschiktheid voor drinkwaterwinning. Bij alle
maatregelen die er rondom grond- en oppervlaktewater worden genomen in het kader van de
RAS, moet er rekening worden gehouden met de richtlijnen vanuit het KRW.

1.8 Opbouw van deze strategie
We bouwen deze strategie op vanuit een visie voor de toekomst van de werkregio Fluvius.
Deze leidt tot strategische doelen die we willen behalen in 2050, en tot operationele doelen
die we willen behalen in de looptijd van voorliggende strategie (2022-2027).

Deze opbouw is te vergelijken met een boom, waarbij de visie de stam is, elk strategisch doel
een dikke tak vanuit de stam, en elk operationeel doel een kleinere tak vanuit een specifiek
strategisch doel.

In Bijlage I vindt u de samenvattende doelenboom in één figuur, de basis voor de RAS.

1.9 Leeswijzer
Hoofdstuk 2 beschrijf de lange-termijn koers: De visie en strategische doelen voor 2050. Deze
werken we uit tot operationele doelen voor de kortere termijn (2022-2027). In hoofdstuk 3
beschrijven we vervolgens de effecten van klimaatverandering voor werkregio Fluvius en de
specifieke regionale aandachtspunten die dit oplevert. In hoofdstuk 4 hebben we aan deze
aandachtspunten concrete maatregelen gekoppeld, die tezamen de eerste RUA vormen voor
de periode van 2022 tot 2027. Hoofdstuk 5 geeft een overzicht van de implementatie-
voorwaarden van deze strategie (mensen en middelen).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>02 | VISIE, STRATEGISCHE EN
OPERATIONELE DOELEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>2.1 Visie




                                                                                                15
Onze visie op klimaatadaptatie in de regio is:

In 2050 is onze regio klimaatbestendig en waterrobuust ingericht
Wij streven naar een veilige, gezonde, aantrekkelijke en economisch robuuste regio ondanks
de verwachte klimaatverandering en -extremen in 2050 (hevige neerslag, langdurige droogte,
extreme hitte en overstromingsrisico’s).

2.2 Strategische en operationele doelen
2.2.1 Leefbare steden en dorpen
             Strategisch doel - We willen gezond en prettig wonen en werken ondanks het
             veranderende klimaat. Dit doen wij door onze fysieke omgeving
             klimaatbestendig in te richten en daar inwoners en ondernemers van private
             terreinen bij te betrekken.

Onze operationele doelen zijn:

               1.1 In 2023 is klimaatbestendig inrichten van de openbare ruimte integraal
                   (verweven in uitvoering en beheer van andere beleidsvelden; bijvoorbeeld
                   groeninrichting, reconstructies, etc.) opgenomen in beleid van de Fluvius-
                   partners, waarbij eenduidigheid het uitgangspunt is.
               1.2 In 2024 hebben de betrokken stakeholders kennis van de kwetsbare
                   gebieden en weten zij wat zij kunnen doen bij wateroverlast, droogte,
                   hitte en overstromingen.
               1.3 In 2027 heeft iedere gemeente, in samenwerking met waterschap en
                   provincies, minimaal één integraal project uitgevoerd waarbij expliciet
                   rekening is gehouden met klimaatscenario 2050.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>2.2.2. Klimaatbestendige ruimtelijke ontwikkelingen




                                                                                               16
              Strategisch doel - Wij willen beter anticiperen op klimaatverandering bij
              nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Als we nu iets ontwikkelen houden we
              daarom rekening met het extreme weer van de toekomst.

Onze operationele doelen zijn:

              2.1 In 2024 worden alle ruimtelijke ontwikkelingen klimaatbestendig ingericht
                  op basis van een basisveiligheidsniveau en actuele landelijk geldende
                  richtlijnen.
              2.2 In 2024 worden bij locatiekeuzetrajecten de gevolgen van
                  klimaatverandering expliciet meegewogen.
              2.3 In 2026 zijn de maatregelen die voortkomen uit de RAS en RES 2.0 op elkaar
                  afgestemd.
              2.4 In 2026 maakt klimaatadaptatie volwaardig deel uit van al het ruimtelijk
                  beleid en de daaraan gekoppelde programma’s van gemeenten en
                  provincies.

2.2.3 Betrokken en actieve mensen
                Strategisch doel - Iedereen is nodig om onze regio klimaatbestendig te
                maken. Als werkregio Fluvius kunnen wij dit niet alleen: zo’n 50 tot 70% van
                het oppervlak in bebouwd gebied is namelijk privaat terrein. Wij zorgen
                daarom dat onze inwoners en ondernemers bewuster zijn van de gevolgen
                van klimaatverandering en zorgen voor meer bereidheid bij inwoners en
                ondernemers tot het nemen van adaptieve maatregelen.

                Onze operationele doelen zijn:

              3.1 In 2025 maken honderd inwoners en bedrijven per jaar gebruik van onze
                  stimuleringsmaatregelen.
              3.2 In 2027 is de bewustwording vergroot van inwoners en bedrijven van de
                  mogelijke gevolgen van klimaatverandering in hun directe leefomgeving.
              3.3 In 2027 hebben minimaal drie stakeholders een intentieverklaring met de
                  werkregio Fluvius voor het nemen van klimaatadaptieve maatregelen
              3.4 In 2027 zijn alle scholen gestimuleerd om klimaatadaptatie toe te passen
                  op school en in hun lessen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>2.2.4 Adaptief landelijk gebied




                                                                                           17
               Strategisch doel - Wij streven naar een toekomstbestendiger buitengebied
               voor landbouw, natuur en recreatie, door de kansen en kwetsbaarheden
               van klimaatverandering te agenderen bij relevante netwerken en
               samenwerkingen in het landelijke gebied.

               Onze operationele doelen zijn:

            4.1 In 2023 hebben de provincies en het waterschap geborgd dat in het
                programma Zoetwatervoorziening Oost-Nederland (ZON)
                droogtebestrijding voor flora en fauna agendeert, en doorvertaalt naar
                concrete maatregelen.
            4.2 In 2023 hebben de provincies en het waterschap geborgd dat het regionaal
                netwerk Deltaplan Agrarisch Waterbeheer (DAW) een aanpak opstelt voor
                en met agrariërs om droogte te bestrijden.
            4.3 In 2023 hebben de provincies de verwachte effecten van extreme hitte bij
                vee geagendeerd bij DAW.
            4.4 In 2023 hebben de provincies en het waterschap de verwachte effecten van
                bodemdaling geagendeerd bij ZON.
            4.5 In 2023 hebben de provincies en het waterschap in beeld welke
                maatregelen wenselijk zijn om risico’s op natuurbranden te verkleinen.
            4.6 In 2023 heeft het waterschap in beeld welke maatregelen op
                stroomgebiedsniveau nodig zijn om schade bij een extreme langdurige bui
                te voorkomen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>2.2.5 Robuuste vitale functies




                                                                                              18
               Strategisch doel - De vitale functies van de regio willen we beter
               beschermen tegen toenemende hitte, wateroverlast, droogte en
               overstromingen. Wij houden rekening met onze eigen vitale functies en
               zorgen voor meer bewustwording van de risico’s bij belangrijke eigenaren
               van vitale functies.

                Onze operationele doelen zijn:

            5.1 Uiterlijk in 2024 agenderen de Fluvius-partners de -op basis van de
                Klimaatatlas- kwetsbare vitale objecten en netwerken bij de externe
                stakeholders.
            5.2 In 2023 zijn voor alle kwetsbare en vitale objecten van de Fluvius partners
                de onderhouds- en beheerplannen klimaatadaptief gemaakt.

2.2.6 Proces
           Voor proces en organisatie van de werkregio Fluvius stellen we de volgende
           operationele doelen:

            6.1 Fluvius werkt vanaf 2022 volgens een programmatische aanpak aan de
                doelen uit deze RAS. Daarbij beschikt de organisatie over voldoende
                mensen en middelen en wordt de voortgang gemonitord.
            6.2 In 2023 zijn alle impulsgelden, die voor de werkregio Fluvius beschikbaar
                zijn, aangevraagd.
            6.3 In 2026 hebben wij de kwetsbaarheden als gevolg van de
                klimaatverandering in beeld op basis van de meest actuele informatie
                (herijking Klimaatatlas).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>03 | EFFECTEN EN




                   19
AANDACHTSPUNTEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                                                      20
3.1 Inleiding
In 2019 heeft de werkregio Fluvius een klimaatstresstest uitgevoerd. Deze is online
toegankelijk4. De kaarten en de inbreng van experts en stakeholders (tijdens online dialogen)
vormen de basis voor de in dit hoofdstuk benoemde kwetsbaarheden voor klimaatverandering.
Het gaat dan om de kwetsbaarheden in de werkregio Fluvius voor het bestaande stedelijk en
landelijk gebied. Het is van belang dat ook voor nieuw te ontwikkelen stedelijk en landelijk
gebied klimaatadaptatie wordt meegenomen, zodat toekomstbestendig wordt ontwikkeld.

De weersextremen die we beschouwen zijn gebaseerd op de richtlijnen uit de handreiking van
het kennisportaal DPRA. Deze zijn conform het verwachte klimaat in 2050.

3.2 Hevige neerslag
                            Bij hevige neerslag kijken we naar en korte bui die eens in de 100 jaar
                            voorkomt in het klimaat van 2050. We beschouwen een korte hevige
                            bui waarbij 70 millimeter in een uur valt (vaak in het zomerhalfjaar,
                            soms in combinatie met onweer of windstoten). Bij de kortdurende
                            bui spreken we van wateroverlast als regenwater niet snel genoeg
                            naar riolering of watersysteem afgevoerd kan worden, de
                            zogenaamde ‘water op straat’ situaties.

In een vervolgfase beschouwen we ook prioriteiten en aandachtspunten bij langdurige hevige
neerslag. Het in beeld brengen van de gevolgen van langdurige neerslag vormt een
onderzoeksmaatregel op de uitvoeringsagenda.

Als regio geven we bij kortdurende hevige neerslag prioriteit aan:

       ✓    Begaanbare snelwegen, provinciale wegen en andere hoofdroutes, en daarmee
            bewoonde gebieden, voor calamiteitenverkeer.

       ✓    Het creëren van bewustwording bij inwoners en ondernemers die weten hoe te
            handelen bij wateroverlast.

       ✓    Beperkte schade door wateroverlast bij de volgende vitale netwerken en objecten,
            inclusief eventuele omliggende parkeerplaatsen:




4   https://fluvius.klimaatatlas.net/
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                                  21
Noot: Dit betekent impliciet dat we bij alle andere aspecten (zoals instroom van regenwater bij
woningen of lokale bedrijven) kiezen voor een lokale afweging per gemeente (buiten deze RAS
en RUA).

Dit resulteert in de volgende aandachtspunten voor de regio, uitgaande van de huidige
beschikbare informatie. Elk aandachtspunt heeft een code (“N” staat voor Neerslag) en kan
corresponderen met één of meerdere maatregelen in de RUA. Op de kaart in figuur 3 zijn de
aandachtspunten geografisch weergegeven.

    ✓    N1: Kans op onbegaanbaarheid A32 bij Meppel, nabij het ziekenhuis.
    ✓    N2: Kans op onbegaanbaarheid A32 ten noorden van Steenwijk.
    ✓    N3: Kans op onbegaanbaarheid A28 ten noorden van Hoogeveen (rondom de
         onderdoorgang onder het spoor), nabij ziekenhuis en brandweer.
    ✓    N4: Kans op wateroverlast bij de brandweer in Hoogeveen.
    ✓    N5: Kans op wateroverlast bij de brandweer in Beilen.
    ✓    N6: Kwetsbare hoofdverdeelstations bij Schoonloo en Kloosterveen.
    ✓    N7: Kans op overbelast raken van RWZI’s in het gebied door een te hoge aanvoer van
         regenwater.
    ✓    N8: Kans op schade aan elektrisch bedienbare stuwen door wateroverlast.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>✓   N9: Middelgroot kans op wateroverlast bij gemeentehuizen Hoogeveen en




                                                                                        22
    Steenwijkerland.
✓   N10: Grote kans op wateroverlast bij de regionale scholengemeenschap Wolfsbos, de
    school voor praktijkonderwijs de Meander en het Roelof van Echtencollege in
    Hoogeveen.
✓   N11: Grote kans op wateroverlast op het bedrijventerrein langs de Industrieweg in
    Hoogeveen.
✓   N12: Nog onvoldoende inzicht in schade bij langdurige neerslag.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>F IGUUR 2 A LGEMENE EN LOCATIE SPECIFIEKE AANDACHTSPUNTEN HEVIGE NEERSLAG
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>3.3 Langdurige droogte
                    Droogte is niet zoals neerslag in een gebeurtenis te vatten. Het gaat om
                    een oplopend neerslagtekort tijdens het groeiseizoen (van 1 april tot 30
                    september). In de zomer van 2018 en 2019 hebben we ondervonden dat
                    langdurige en extreme droogte als gevolg heeft dat de grond- en
                    oppervlaktewaterstand wordt verlaagd en bijdraagt aan forse schade aan
                    landbouw, natuur en funderingen. Het neerslagtekort in augustus 2018
                    was ongeveer 300 millimeter en zal in het klimaat van 2050 naar
verwachting eens per 10 jaar voorkomen.

Als regio geven we bij langdurige droogte prioriteit aan:

     ✓    Beperkte schade aan landbouw door watertekort.

     ✓    Beperkte schade aan natuur door watertekort.

     ✓    Benutten van kansen voor en beschermen van gebiedseigen biodiversiteit en flora en
          fauna.

     ✓    Voldoende leidingdruk voor levering drinkwater aan alle inwoners.

     ✓    Bewuste inwoners en ondernemers, dieweten hoe te handelen bij langdurige
          droogte.

Noot: Dit betekent impliciet dat we bij alle andere aspecten (zoals sterfte van openbaar groen
en schadelijke gevolgen van bodemdaling) kiezen voor een lokale afweging per gemeente
(buiten deze RAS en RUA).

Dit resulteert in de volgende aandachtspunten voor de regio, uitgaande van de huidige
beschikbare informatie. Elk aandachtspunt heeft een code (“D” staat voor Droogte) en kan
corresponderen met één of meerdere maatregelen in de uitvoeringsagenda. Op de kaart in
figuur 3-2 zijn de aandachtspunten geografisch weergegeven.

     ✓    D1: Kans op verminderde gewasopbrengst voor akker- en tuinbouwpercelen. Met
          name in het noordoostelijk deel van de regio, waar veel akker- en tuinbouwpercelen
          zijn, is dit een risico.
     ✓    D2: Kans op natuurbrand, met name in de natuurgebieden zoals het Drents Friese
          Wold en het Dwingelderveld.
     ✓    D3: Kans op schade door droogte in alle natuurgebieden (bv. Wieden-Weerribben,
          Dwingelderveld en Drents Friese Wold).
     ✓    D4: Kans op afname van de leidingdruk van drinkwater doordat de drinkwatervraag
          sterk stijgt tijdens lange, warme perioden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>✓   D5: Kans op schade aan distributieleidingen voor de drinkwatervoorziening in




                                                                                   25
    zakkingsgevoelig gebied.
✓   D6: Kans op een tekort aan bluswater.
✓   D7: Kans op het overmatig onttrekken van grond- en oppervlaktewater voor het
    besproeien van landbouwgewassen.
✓   D8: Kans op verzakkingsschade door het optreden van bodemdaling in bebouwd
    gebied.
✓   D9: Kans op verhoogde CO2-uitstoot door veenoxidatie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>F IGUUR 3 A LGEMENE EN LOCATIE SPECIFIEKE AANDACHTSPUNTEN LANGDURIGE DROOGTE
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>3.4 Extreme hitte
                      Bij de effecten van extreme hitte, zoals meer sterfte bij ouderen, een
                      negatieve impact op de volksgezondheid, lagere arbeidsproductiviteit en
                      algeheel verminderde leefbaarheid van de omgeving, is het van belang te
                      beschouwen wie of wat wordt blootgesteld, en wat de duur van
                      blootstelling is. Naarmate de blootstelling aan hitte langer duurt, nemen
                      deze effecten toe. Als indicatie voor extreme hitte kiezen we een
                      maatgevende zomerse dag bij het klimaat van 2050. Dit sluit aan op de
landelijk geadviseerde systematiek (DPRA kennisportaal) voor het in beeld brengen van
hittestress.

Als regio geven we bij extreme hitte prioriteit aan:

     ✓    Behoud van een goede zwemwaterkwaliteit.

     ✓    Behoud van een goede drinkwaterkwaliteit.

     ✓    Behoud van een goede oppervlaktewaterkwaliteit voor flora en fauna.

     ✓    Beperkte schade aan vitale objecten en infrastructuur.

     ✓    Beperkte gezondheidsproblemen bij vee.

     ✓    Bewuste inwoners die weten hoe te handelen bij extreme hitte.

Noot: Dit betekent impliciet dat we bij alle andere aspecten (zoals voldoende schaduw in de
openbare ruimte, goede luchtkwaliteit, een koel binnenklimaat en beperkte overlast door
plaatdieren) kiezen voor een lokale afweging per gemeente kiezen (buiten deze RAS en RUA).

Dit resulteert in de volgende aandachtspunten voor de regio, uitgaande van de huidige
beschikbare informatie. Elk aandachtspunt heeft een code (“H” staat voor Hitte) en kan
corresponderen met één of meerdere maatregelen in de uitvoeringsagenda Op de kaart in
figuur 3-3 zijn de aandachtspunten geografisch weergegeven.

     ✓    H1: Niet alle inwoners hebben voldoende informatie hoe ze zich op een goede
          manier tegen de hitte kunnen beschermen.
     ✓    H2: Gezondheidsrisico’s bij grote evenementen.
     ✓    H3: Kans op groei van schadelijke bacteriën in de distributieleidingen voor de
          drinkwatervoorziening bij langdurige hitte.
     ✓    H4: Kans op oververhitting van vee in stallen.
     ✓    H5: Kans op oververhitting van vee in de wei.
     ✓    H6: Gezondheidsrisico’s bij kwetsbare groepen door hittestress en/of een afname
          van de luchtkwaliteit.
     ✓    H7: Gezondheidsrisico’s door legionella.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>✓   H8: Gezondheidsrisico door afname oppervlaktewaterkwaliteit (bv. blauwalg in




                                                                                            28
    zwemwateren).
✓   H9: Kans op schade flora en fauna door afname oppervlaktewaterkwaliteit.
✓   H10: Het elektriciteitsnet kan door overmatig gebruik van koelinstallaties overbelast
    raken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>F IGUUR 4 A LGEMENE EN LOCATIE SPECIFIEKE AANDACHTSPUNTEN EXTREME HITTE
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>3.4 Overstromingen
                    De waterveiligheid in een gebied is afhankelijk van de kans op
                    overstromingen in dat gebied (plaatsgebonden overstromingskans) en de
                    resulterende waterdiepten. We spreken van overstromingen als het
                    water door een dijkdoorbraak of hoge waterstanden naar het
                    achterliggende lager gelegen gebied stroomt. Het gaat om een
                    combinatie van risico’s op overstromingen vanuit kanalen en vaarten met
                    dijken. Lokaal kunnen de benodigde maatregelen sterk verschillen: dit
hangt af van de aanwezige functie, overstromingskans en de waterdiepte. We beschouwen
overstromingen buitendijks, en bij een dijkdoorbraak van regionale keringen (kans 1:1000 –
1:3000 jaar).

Als regio geven we bij overstromingen prioriteit aan:

    ✓    Voldoende schuilmogelijkheden voor mens en dier.

    ✓    Begaanbare hoofdontsluitingswegen voor calamiteitenverkeer.

    ✓    Beperkte schade regionale hoofdstations voor energie, telecom, veiligheid en
         gezondheidszorg, zodat ze weer snel operationeel zijn.

    ✓    Bewuste inwoners die weten hoe ze zichzelf in veiligheid kunnen brengen.

    ✓    Gevolgbeperking bij overstromingen bij locatiekeuzes voor nieuwbouw en vitale
         netwerken en objecten.

Dit resulteert in de volgende aandachtspunten voor de regio, uitgaande van de huidige
beschikbare informatie. Elk aandachtspunt heeft een code (“O” staat voor Overstromingen) en
kan corresponderen met één of meerdere maatregelen in de uitvoeringsagenda. Op de kaart in
figuur 3-4 zijn de aandachtspunten geografisch weergegeven.

    ✓    O1: Kans op onbegaanbare hoofdwegen op de A32 bij Meppel, de N334 bij Giethoorn
         en de N375 bij Meppel. Deze wegen zouden zowel voor gewoon als voor
         calamiteitenverkeer onbegaanbaar worden.
    ✓    O2: Risico dat inwoners zich onvoldoende bewust zijn van hoe ze moeten handelen
         bij een overstroming.
    ✓    O3: Kans op schade aan hoofdstations telecom en elektriciteit.
    ✓    O4: Kans op sterfte van dieren en mensen, door onvoldoende schuilplekken en/of
         onbegaanbare vluchtroutes.
    ✓    O5: Kans op materiele schade in Steenwijkerland, Meppel en Hoogeveen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>F IGUUR 5 A LGEMENE EN LOCATIE SPECIFIEKE AANDACHTSPUNTEN OVERSTROMING
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>04 | REGIONALE
UITVOERINGSAGENDA
KLIMAATADAPTATIE 2022-2027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>4.1 Inleiding




                                                                                                 33
De strategische en operationele doelen hebben we vertaald in een gezamenlijke
uitvoeringsagenda met maatregelen (de RUA). Hiermee neemt Fluvius ook de volgende stap
binnen de zeven ambities vanuit de DPRA (zie figuur 1 in hoofdstuk 1).

De strategie wordt stapsgewijs gerealiseerd. Met kleine stappen, die voor elke periode van zes
jaar worden gepland, gaan we het einddoel in 2050 realiseren. De RUA helpt ons om
beheersbaar en met de juiste prioriteiten, gezamenlijk aan onze ambitie te werken. De RUA
geeft inzicht in welke afspraken en acties door wie, wanneer en met welke inzet worden
uitgevoerd. Ondanks het planmatige karakter van de RUA is er ruimte om flexibel en effectief
in te spelen op nieuwe ontwikkelingen (denk aan de indringende wake up call van het IPCC-
rapport en het extreme weer in Limburg (en andere landen) in de zomer van 2021).

In de RUA voor de periode 2022-2027 maken we onderscheid tussen:

    1)   een uitvoeringsagenda Fluvius (H4.2) en
    2)   een stakeholder-agenderingoverzicht van maatregelen die geagendeerd moeten
         worden bij regionale stakeholders en samenwerkingen (H4.3).

In deze fase bestaan de maatregelen uit de categorieën onderzoek beleid, communicatie en
proces. Daarnaast wordt in de RAS de aanvraag voor impulsgelden van het Rijk als maatregel
opgenomen. Elk jaar wordt de uitvoeringsagenda geactualiseerd en aangescherpt. Naarmate
we de RAS periodiek actualiseren, worden de maatregelen concreter en kunnen we sturen op
uitvoeringsprojecten. Ten behoeve van de uitvoering van de RAS wordt met een doorkijk van
twee jaar gekeken naar de inzet van middelen (tijd en geld). In de tabel op de volgende
pagina’s zijn daarom alleen de maatregelen 2022-2023 ingeschat in tijd en geld.

4.2 Uitvoeringsagenda voor samenwerking binnen werkregio Fluvius
In de uitvoeringsagenda staan alle maatregelen waarmee de werkregio Fluvius de komende
jaren gezamenlijk aan de slag gaat.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                                                               34
De uitvoeringsagenda is als volgt opgebouwd:

          Maatregelen voor 2022-2023 (begroot)

Kolom 1   Maatregelnummer

Kolom 2   Verwijzing naar het operationele doel uit de RAS, waarbij de iconen verwijzen naar
          de strategische doelen, en de nummers naar de bijbehorende operationele doelen:



                    Leefbare steden en dorpen



                    Ontwikkelingen klimaatbestendig



                    Betrokken en actieve mensen



                    Adaptief landelijk gebied



                    Robuuste vitale functies



                    Proces

Kolom 3   Omschrijving van de maatregel. In de uitvoeringsagenda maken we onderscheid
          tussen verschillende typen maatregelen: het maken van procesafspraken [P], het
          onderzoeken van knelpunten en kansen [O], communiceren en bewustwording [C] en
          wijzigen beleid en regelgeving (of het onderzoek om daartoe te komen) [B].
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                                                                           35
Kolom 4   De eventueel te betrekken externe stakeholders, naast de Fluvius-partners

Kolom 5   Een inschatting van de benodigde middelen. Jaarlijks wordt een programmaplan
          gemaakt met een nadere uitwerking van de benodigde middelen. In de huidige
          uitvoeringsagenda zijn alleen de maatregelen die voor 2022-2023 zijn ingepland
          begroot in tijd (uren) en financiën (euro’s)

Kolom 6   De planning

Kolom 7   Een verwijzing naar de aandachtspunten op kaart, die met de maatregel worden
          aangepakt (zie RAS)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>NR   OPERA.   TYPE MAATREGEL EN OMSCHRIJVING               STAKEHOLDERS          INZET      FINANCIËN (EURO)    PLANNING    AAN-
     DOEL                                                                        PARTNERS                                   DACHTS-
     RAS                                                                         FLUVIUS                                    PUNT
                                                                                 (UREN)
1             [O] Ontwikkelen van een werkwijze om                               Ca. 300    Onderzoeks-         2022-2023   N6, N7,
       1      klimaatadaptatie binnen de gemeentelijke                                      budget werkregio                N9, D8,
              organisatie integraal mee te nemen in                                         Fluvius                         H1, H4,
              herinrichting openbare ruimte                                                 Ca. €10.000,-                   H7, H9,
                                                                                                                            H11, H12,
                                                                                                                            O5
2             [O] Kennis uitwisselen met stakeholders      GGD, WDOD,                       Onderzoeks-         2024-2027   H8, H9,
       2      over ernst en omvang gezondheidsrisico’s     Inwoners, Actium,                budget werkregio                H10
              in woongebieden en bedrijventerreinen        Woonconcept,                     Fluvius
              tijdens extreme hitte                        MKB,
                                                           bedrijventerreinbeh
                                                           eerders
3             [P] Gezamenlijke afspraak over in te                                          Proces-budget       2021-2022   N6, D8,
       3      dienen uitvoeringsprojecten                                                   werkregio Fluvius               (H1, H8)
              klimaatadaptatie (per partner) voor
              Impulsregeling Rijk

4             [O] en [B] Opstellen gezamenlijke eisen en   Bouwsector,           Ca. 500    Onderzoeks-         2022-2023   N6, D8,
       1      richtlijnen voor klimaatbestendige           woningcorp.                      budget werkregio                H7, O5
              nieuwbouw in overleg met de                                                   Fluvius
              bouwsector, incl. juridische borging                                          Ca. €30.000,-

5             [O] en [B] Procesafspraken maken over                                         Proces-budget       2022-2023   N, O
       2      betrekken waterschap bij (wijzigingen in)                                     werkregio Fluvius
              Omgevingsvisie-, -programma en -plan,
              met name bij nieuwe ontwikkelingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                          37
NR    OPERA.   TYPE MAATREGEL EN OMSCHRIJVING              STAKEHOLDERS        INZET         FINANCIËN (EURO)    PLANNING    AAN-
      DOEL                                                                     PARTNERS                                      DACHTS-
      RAS                                                                      FLUVIUS                                       PUNT
                                                                               (UREN)
6              [P] Uitwisselen van tussenresultaten RAS                                      Proces-budget       2024-2027
        3      en RES                                                                        werkregio Fluvius



712            [P] en [C] Organisatie van een financiële                       Ca. 144 uur   Onderzoeksbudget    2022-2023
        1      stimuleringsregeling voor inwoners en                                         werkregio Fluvius
               bedrijven                                                                     Ca. €10.000


812            [P] en [C] Bewustwordingscampagne           GGD, inwoners       Ca. 200 uur   Communi-            2022-2023   N6, H1
               gericht op klimaatbestendige inrichting                                       catiebudget
               van particulier terreinen en                                                  werkregio Fluvius
               bedrijventerreinen en gedragsverandering                                      Ca. €40.000,-
9              bij hitte
               [C] Stimuleren verbeteren van               Woonconcept,                      Communi-            2024-2027   H7
        2      binnenklimaat in kwetsbare buurten          Actium, inwoners,                 catiebudget
               (woningen, buurthuizen, scholen,            scholengemeen-                    werkregio Fluvius
               zorgcentra)                                 schappen
11             [C] Educatie-campagne scholen over          Schoolbesturen                    Communi-            2024-2027   N, H, D, O
        3      klimaatadaptatie                                                              catiebudget
                                                                                             werkregio Fluvius
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                  38
NR   OPERA.   TYPE MAATREGEL EN OMSCHRIJVING            STAKEHOLDERS        INZET      FINANCIËN (EURO)    PLANNING    AAN-
     DOEL                                                                   PARTNERS                                   DACHTS-
     RAS                                                                    FLUVIUS                                    PUNT
                                                                            (UREN)
12            [O] Effect van extreme langdurige                             240 uur    Onderzoeks-         2022-2023   N
       6      neerslag op het watersysteem en                                          budget werkregio
              wateroverlast                                                            Fluvius
                                                                                       Ca. €30.000,-

13            [P] en [O] Kennis delen over robuuste     Veiligheidsregio               Proces-budget       2024-2027
       1      inrichting vitale en kwetsbare objecten                                  werkregio Fluvius
              i.v.m. calamiteitenbeheersing



14            [O] Verdiepend onderzoek kwetsbaarheid    Veiligheidsregio               Onderzoeks-         2024-2027   N4, N5,
              brandweerkazernes Beilen en Hoogeveen,    Drenthe,                       budget werkregio                N12, N13
              regionale scholengemeenschappen           Scholengemeenscha              Fluvius
       2      Hoogeveen en regionaal bedrijventerrein   ppen, bedrijven,
              Hoogeveen bij hevige neerslag             terreinbeheerder
15            [O] Optimalisatiestudie afvalwater,                                      Onderzoeks-         2024-2027   N9
              rekening houdend met klimaat 2050 bij                                    budget werkregio
              hevige neerslag                                                          Fluvius

16            [P] Aanstellen programmamanager voor                                     Proces-budget       2022-2023
       1      uitvoering RUA (1.5 dag per week, 40                                     werkregio Fluvius
              weken, 6 jaar)                                                           (ca. €288.000)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                                                                                                         39
NR   OPERA.   TYPE MAATREGEL EN OMSCHRIJVING         STAKEHOLDERS   INZET      FINANCIËN (EURO)    PLANNING    AAN-
     DOEL                                                           PARTNERS                                   DACHTS-
     RAS                                                            FLUVIUS                                    PUNT
                                                                    (UREN)
17            [P] Optimalisatie functioneren                                   Proces-budget       2022-2023
       1      werkorganisatie Fluvius                                          werkregio Fluvius
              (programmamanagement, mensen,
              middelen, monitoring)

18            [P] Indienen aanvraag impulsregeling                             Proces-budget       2021
       2      klimaatadaptatie bij het Rijk                                    werkregio Fluvius



19            [O] Actualisatie stresstest                                      Onderzoeks-         2024-2027
       3                                                                       budget werkregio
                                                                               Fluvius
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>4.3 Stakeholder agenda werkregio Fluvius
In de stakeholder-agendering staan alle maatregelen die we als werkregio Fluvius willen
agenderen bij bestaande samenwerkingen, consortia of individuele stakeholders.



         De stakeholder agenda is als volgt opgebouwd:

                   Maatregelen voor 2022-2023

         Kolom 1   Maatregelnummer

         Kolom 2   Verwijzing naar het operationele doel uit de RAS, waarbij de iconen verwijzen naar
                   de strategische doelen, en de nummers naar de bijbehorende operationele doelen
                   (zie legenda in H4.2)

         Kolom 3   Omschrijving van de maatregel om regionaal te agenderen

         Kolom 4   De samenwerking, het plan, het consortium, de stakeholder waar de maatregel
                   geagendeerd kan worden

         Kolom 5   (Overige) stakeholders die betrokken moeten worden

         Kolom 6   De planning

         Kolom 7   Een verwijzing naar de aandachtspunten op kaart, die met de maatregel worden
                   aangepakt (zie RAS)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>         OPERAT.   MAATREGEL VOOR REGIONAAL AGENDEREN                      TE AGENDEREN BIJ/        STAKEHOLDERS           PLANNING    OPGAVE
    NR   DOEL                                                              MEENEMEN IN

    1              [C] Verkennen van mogelijkheden om zuinig               Bewustwordingscampagne   WMD, Vitens            2022-2023   D4
           2       watergebruik te stimuleren tijdens droogte              ‘Wees wijs met water’



    2              [C] Voorlichting over overstromingsrisico’s en          Provinciaal beleid V&K   Inwoners,              2023-2024   O2,O4
           2       handelingsperspectieven naar inwoners en ondernemers                             ondernemers,
                   van werkregio Fluvius                                                            Veiligheidsregio


    3              [O] Onderzoek naar benodigde maatregelen                ZON                      Natuur- en             2022-2023   D3
           1       droogtebestrijding voor behoud flora en fauna                                    milieuorganisaties5,
                                                                                                    WDOD, Fluvius-
                                                                                                    gemeenten

    4              [C] Stimuleren agrarische sector in leveren             Deltaplan Agrarisch      WDOD, Agrarische       2022-2023   D1, H9
           2       klimaatadaptatie diensten                               Waterbeheer              sector

    5              [C](Financieel) stimuleren overstap naar efficiëntere   Deltaplan Agrarisch      Agrarische sector,     2022 -      D1
                   beregenings- en drainagesystemen voor landbouw          Waterbeheer              WDOD                   2024
    6              [O] Onderzoek naar benodigde maatregelen                Deltaplan Agrarisch      Agrarische sector,     2022-2024   H6
           3       hittebestrijding vee in het landschap                   Waterbeheer              Staatsbosbeheer
    7              [O] Onderzoek naar ernst van hitteproblemen in          Deltaplan Agrarisch      Agrarische sector      2022-2024   H5
                   veestallen, vanuit de praktijk                          Waterbeheer




5 Onder natuur- en milieuorganisaties vallen in deze context: Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Het Drentse landschap, Het Overijsselse
landschap, NMF Drenthe en NMF Overijssel
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                     42
         OPERAT.   MAATREGEL VOOR REGIONAAL AGENDEREN                        TE AGENDEREN BIJ/            STAKEHOLDERS         PLANNING    OPGAVE
    NR   DOEL                                                                MEENEMEN IN

    8              [O] Onderzoek naar mogelijkheden verregaande              ZON                          Rijk, WDOD,          2022-2023   D9
           4       vernatting volgens gebiedsgerichte aanpak                                              Fluvius-gemeenten
                   bodemdalingsgevoelige gebieden 6                                                       Agrarische sector,
                                                                                                          natuur- en
                                                                                                          milieuorganisaties
    9              [O]Verkennen mogelijkheden aanleg bluswaterbuffers        Staatsbosbeheer, WDOD,                                        D2, D6
           5       bij natuurgebieden                                        Veiligheidsregio’s




    10             [O] Signaleren mogelijke kwetsbaarheid Rijkswegen bij     Rijksbeleid infrastructuur   Rijkswaterstaat,     2022-2023   N1, N2,
           1       hevige neerslag                                                                        Veiligheidsregio’s               N3
    11             [O] Verdiepend onderzoek kwetsbaarheid                    Provinciaal beleid V&K       Netbeheerders        2022-2023   N8
                   verdeelstations elektriciteit Schoonloo en Kloosterveen
                   bij hevige neerslag
    12             [O] Actualiseren calamiteiten-coördinatieplan bij         Provinciaal beleid V&K       Veiligheidsregio     2022-2023   O1, O3,
           1       overstromingen, inclusief nazorg, (hoge waterstanden,                                  IJsselland,                      O4, H3
                   dijkdoorbraken) en extreme hitte (grote evenementen)                                   Veiligheidsregio
                                                                                                          Drenthe, Fluvius-
                                                                                                          gemeenten, GGD,
                                                                                                          politie,



6Met bodemdalingsgevoelige gebieden wordt hier gerefereerd naar alle gebieden binnen Fluvius die kwetsbaar zijn voor bodemdaling.
Daaronder vallen onder ander veenoxdiatie-gebieden in de regio.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                       43
     OPERAT.   MAATREGEL VOOR REGIONAAL AGENDEREN                           TE AGENDEREN BIJ/              STAKEHOLDERS          PLANNING    OPGAVE
NR   DOEL                                                                   MEENEMEN IN

                                                                                                           organisatoren
      1                                                                                                    evenement
13             [O] Verdiepend onderzoek naar risico’s uitval                Overlegstructuren Vitaal &     Rijkswaterstaat,      2022-2023   O3
               hoofdstations elektriciteit, gas, drinkwater en telecom,     Kwetsbaar Provincies           Veiligheidsregio’s
               inclusief cascade-effecten bij overstromingen                Overijssel en Drenthe

14             Verdiepend onderzoek trajecten kwetsbaar voor                Beleid WMD                     WMD, GGD (Team        2022-2023   D5, H4,
     1         schadelijke bacteriegroei door zakkingsschade en/of                                         Infectieziekte-                   H13
               opwarming                                                                                   bestrijding)


15             Opnemen handreikingen klimaatbestendig maken                 Provinciaal beleid landelijk   beheerders en         2022-2023   N6, N7,
     2         regionaal cultureel erfgoed bij ruimtelijke inrichting (in   gebied                         eigenaren cultureel               D8
               afstemming met lokaal erfgoed)                                                              erfgoed
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>05 | IMPLEMENTATIE
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>5.1 Inleiding




                                                                                                 45
De uitvoeringsagenda (tabel 1) en stakeholdersagenda (tabel 2) zijn gezamenlijk gekozen door
de Fluvius partners waarbij ook de inbreng van externe stakeholders (GGD, Veiligheidsregio’s,
Actium, Woonconcept, LTO, NFMD en Staatsbosbeheer namens de natuur- en
milieuorganisaties, en WMD Drinkwater) is meegenomen. In deze paragraaf benoemen we de
keuzes voor implementatie van de maatregelen. We belichten achtereenvolgens:

     ✓    Onze gewenste manier van werken
     ✓    Rollen
     ✓    Verantwoordelijkheden en personele inzet van de Fluvius-partners
     ✓    De benodigde middelen voor de uitvoeringsagenda
     ✓    De kostenverdeling tussen de partners en de kostendekking
     ✓    De planning
     ✓    De rol van de programmamanager klimaatadaptatie

5.2 Onze manier van werken
We streven als Fluvius-partners naar de volgende manier van werken:

    ✓    Integraal. We sluiten aan op de ‘geest van de Omgevingswet’, en dat houdt in dat we
         integraal naar de omgeving kijken en naar oplossingen zoeken voor vraagstukken.
         Klimaatadaptatie is niet een thema dat apart staat, maar is juist onderdeel van bijna
         alle werkterreinen van zowel gemeente, waterschap als provincie en moet daarom
         integraal worden opgepakt. We vragen elke overheidsorganisatie om de regionale
         ambities voor klimaatadaptatie over te nemen en met de eigen organisatie verder uit
         te werken of op af te stemmen. Zo zorgen we dat regionaal en lokaal schaalniveau
         naadloos op elkaar aansluiten.
    ✓    Toekomstgericht. We anticiperen op het veranderende klimaat. We anticiperen ook
         op de verwachte ruimtelijke, economische, technische en maatschappelijke
         veranderingen die op handen zijn.
    ✓    Vanuit een open samenwerking met overheden, bedrijven, belangenpartijen en
         inwoners. We hebben deze partijen hard nodig om de werkregio Fluvius leefbaar te
         houden. We delen onze uitdagingen met hen om samen tot oplossingen te komen.
    ✓    Gericht op kennisdeling. Bij de vraagstukken en opgaven rondom klimaatadaptatie
         zijn veel verschillende organisaties betrokken. Door de kennis van verschillende
         organisaties te bundelen, worden er slimmere maatregelen en oplossingen
         gevonden.
    ✓    We willen een level playing field creëren door gezamenlijk te werken aan
         basisuitgangspunten voor nieuwbouw en herstructurering. We zorgen dat dit wordt
         geborgd in de lokale omgevingsvisies- en plannen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>    ✓    Maximaal benutten van meekoppelkansen. Ook de kosten houden we in de gaten.




                                                                                                   46
         Dit betekent dat we zoeken naar maatregelen die meervoudig bijdragen aan
         leefbaarheid en kwaliteit van de omgeving. Daarbij kijken we goed naar projecten die
         al op de planning staan. Als de schop toch al de grond in gaat, is het vaak makkelijker
         om daar klimaatadaptieve maatregelen aan te koppelen.
    ✓    Om als overheden het goede voorbeeld te geven. Als overheid zijn we pas echt
         geloofwaardig als we zelf de eerste stap zetten en laten zien hoe het moet. Dit
         betekent dat we onze eigen gronden en gebouwen klimaatadaptief inrichten.

5.4 Benodigde personele inzet Fluvius-partners
In de RUA leggen we de verantwoordelijkheid voor uitvoering primair bij de Fluvius-partners.
Hiermee zorgen we dat we regie houden op het proces van klimaatadaptatie op regionaal
niveau. Welke partner trekker zal zijn van één of meerdere van de 26 uitvoeringsmaatregelen
wordt nader bepaald. De uitvoeringsmaatregelen worden in projectplannen uitgewerkt.

Daarnaast hebben de Fluvius-partners de verantwoordelijkheid om 15 maatregelen te
agenderen bij andere regionale stakeholders. De uitvoering hiervan valt buiten de
verantwoordelijkheid van de Fluvius-partners.

We verwachten dat vanuit de verschillende Fluvius-partners gezamenlijk in totaal ongeveer
800 uur per jaar nodig zal zijn voor RAS en RUA. Dit volgt uit een begroting voor de jaren 2022-
2023, met extrapolatie naar 2024-2027. De benodigde personele inzet zal nodig zijn voor:

    -    Deelname aan Werkgroep RAS
    -    Deelname aan projectgroep DPRA
    -    Uitvoeren van maatregelen onderzoek en communicatie (ingeschat op basis van de
         reeds begrote maatregelen in 2022-2023)

Noot: Provincie Overijssel zal als agenda lid bij DPRA-overleggen deelnemen. De provinciale
inbreng is via provincie Drenthe geregeld.

5.5 Benodigde middelen uitvoeringsagenda werkregio Fluvius
Naast personele inzet van de partners zijn middelen nodig voor de uitvoering van de
maatregelen. Per categorie van maatregelen (onderzoek, proces en communicatie) ramen we
de benodigde middelen, uitgaande van een raming van de maatregelen in 2022-2023, met
extrapolatie naar 2024-2027.

De benodigde middelen voor het ten uitvoer brengen van deze agenda schatten we per type
maatregel als volgt in voor de periode 2022-2027:

 Type maatregel                                   Benodigde middelen
 Onderzoek                                        € 240.000,-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre> Proces                                           € 500.000,- voor de inzet van een




                                                                                              47
                                                  programmamanager en
                                                  programmasecretaris
 Communicatie                                     € 120.000,- (gericht op
                                                  o.a. inwoners, bedrijven, scholen,
                                                  woningcorporaties)


In totaal gaat het om een bedrag van € 860.000,- voor de periode van 2022-2027, en ca.
€143.000,- per jaar.

5.6 Kostenverdeling en kostendekking
Voor de benodigde middelen hanteren we de volgende verdeelsleutel voor de kostendekking
per Fluvius-partner, uitgaande van gedeeld eigenaarschap voor klimaatadaptatie.

                                                               Onderling verrekenpercentage
 Gemeente De Wolden                                            12,22
 Gemeente Hoogeveen                                            24,88
 Gemeente Meppel                                               14,93
                                                 1/3 deel
 Gemeente Midden-Drenthe                                       15,16
 Gemeente Steenwijkerland                                      21,49
 Gemeente Westerveld                                           11,32
 Waterschap Drents Overijsselse Delta            1/3 deel      100
 Provincie Overijssel                            1/3 deel      20
 Provincie Drenthe                                             80


Per partner leidt dit tot de volgende kostenverdeling:

                                            Kosten in 6 jaar            Kosten per jaar
 Gemeente De Wolden                         € 35.000,-                  € 6.000,-
 Gemeente Hoogeveen                         € 71.000,-                  € 12.000,-
 Gemeente Meppel                            € 43.000,-                  € 7.000,-
 Gemeente Midden-Drenthe                    € 43.000,-                  € 7.000,-
 Gemeente Steenwijkerland                   € 62.000,-                  € 10.000,-
 Gemeente Westerveld                        € 32.000,-                  € 5.000,-
 Waterschap Drents Overijsselse Delta       € 287.000,-                 € 48.000,-
 Provincie Overijssel                       € 57.000,-                  € 10.000,-
 Provincie Drenthe                          € 229.000,-                 € 38.000,-
 Totaal                                     € 860.000,-                 € 143.000,-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>De kostendekking dient per Fluvius-partner geregeld te worden. In de jaren 2022 en 2023




                                                                                                 48
worden de kosten voor de gemeenten gedekt binnen het Watertakenplan, omdat er een
relatie ligt met de zorgplichten. Over de kostendekking voor de jaren 2024-2026 wordt in 2023
een besluit genomen.

5.7 Monitoring en sturing
Het monitoren van doelrealisatie is het belangrijkste onderdeel van sturing. Twee belangrijke
vragen zijn: Loopt de uitvoering volgens plan? Leidt de uitvoering van de maatregelen tot
realisatie van de doelen?

Aleen door te bekijken of de realisering van de doelen daadwerklijk dichterbij komt kun je
beoordelen of de ontwikkelde activiteiten (maatregelen / inspanningen uit de RUA) zinvol zijn,
of het tempo in het programma voldoende is, of het programma op koers ligt of er een
‘schepje bovenop’ moet. We leveren monitorings- en sturingsinformatie aan op twee
domeinen:

    1)   De mate waarin de (operationele) doelen gerealiseerd worden
    2)   De mate waarin de maatregelen/inspanningen gerealiseerd worden binnen kaders
         van tijd, geld en kwaliteit.

De RUA bestrijkt een periode van zes jaar, maar zal jaarlijks geactualiseerd worden op
maatregelen en begroting. Elk jaar worden resultaten van de uitvoeringsagenda ambtelijk
gemonitord en geëvalueerd, waarna inhoud en begroting worden bijgesteld met een scope van
twee jaar. De jaarlijkse monitoring en evaluatie gaan vanuit de kernvragen: Doen we de dingen
goed? en Doen we de goede dingen? De bijgestelde uitvoeringsagenda en begroting wordt
voorgelegd aan de stuurgroep ter goedkeuring. De programmanager speelt een sleutelrol in
monitoring en evaluatie van de RUA, en de communicatie richting de stuurgroep.

5.8 Toelichting programmamanagement Fluvius
Steeds vaker is de lijnorganisatie niet meer in staat om de complexe vraagstukken van nu op te
lossen. Daarom kiezen we voor de uitvoering van de RUA voor programmamanagement, een
schakel tussen de strategische visie en doelen van de organisatie en de projecten en andere
activiteiten die daaraan bijdragen. Kernthema is ‘sturen zonder macht’, het effectief
beïnvloeden van netwerkpartijen zonder de formele bevoegdheden om die opdrachten te
geven.

Voor de RUA van Fluvius zal de programmamanager en de programmasecretaris op de proces-
onderdelen worden ingezet (maatregelnummers 3, 5, 6, 13, 19, 20 van de uitvoeringsagenda).
Maar ook voor de stakeholder agenda speelt de programmamanager een belangrijke
verbindende rol. Verder ondersteunen zij het projectteam (per maatregel wordt deze
gevormd) in de realisatie van de maatregelen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>De programmamanager zorgt o.a. voor:




                                                                                                49
         ✓   Inrichten van de programmamonitoring (realisatie van de projectresultaten als
             de realisatie van strategische en operationele doelen).
         ✓   Opstellen van een raming van middelen die nodig zijn voor het gehele
             programma en wordt afgesproken wie daarvoor primair verantwoordelijk is.
         ✓   Inhoudelijke strategische keuzes voorbereiden.
         ✓   Het overzicht en de samenhang behouden in de programmaontwikkeling.
         ✓   Stakeholdersmanagement.
         ✓   Programmasturing: De programmamanager stuurt op einddoelen en minder op
             de concretere (project)resultaten die daarvoor nodig zijn. Dit laatste is de
             verantwoordelijkheid van de projectleider.
         ✓   Verantwoording. Met behulp van deze rapportages geeft hij de voortgang op
             het realiseren van de doelen weer, zodat de verbinding tussen operationeel en
             strategisch niveau ten gunste van de visie wordt bewaakt.

De programmasecretaris zorgt onder andere voor:

         ✓   Monitoren inspanningen + voortgang + samenhang.
         ✓   Faciliteren processen.
         ✓   Faciliteren programma-organisatie.
         ✓   Faciliteren overlegstructuren.
         ✓   Managementverantwoordingen + rapportages.
         ✓   Faciliteren governance (juiste besluiten door de juiste mensen volgens de juiste
             procedures).
         ✓   Faciliteren matrix rollen/verantwoordelijkheden/bevoegdheden.
         ✓   Faciliteren doelen/behoeften/prioriteiten stakeholders.
         ✓   Algemeen: rechterhand programmamanager (samen vorm te geven)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>BIJLAGE I | LOKALE




                                                                                                 50
UITVOERINGSPROJECTEN
De strategische en operationele doelen zijn in de RAS vertaald naar een gezamenlijke,
regionale uitvoeringsagenda met maatregelen (RUA). De regionale activiteiten bestaan uit de
categorieën onderzoek beleid, communicatie en proces. Daarnaast worden er in lokaal verband
ook fysieke maatregelen genomen. De Fluvius-partners hebben deze fysieke klimaatadaptieve
maatregelen binnen de eigen organisatie verkend. Onderstaande tabel geeft een overzicht van
de lokale uitvoeringsprojecten per Fluvius-partner. Deze uitvoeringsprojecten zijn input voor
het regionale maatregelenpakket. Dit maatregelenpakket wordt eind 2021 ingediend bij het
Rijk om via de Impulsregeling Klimaatadaptatie rijkssubsidie te verkregen.

Onderstaande tabel is dynamisch. Nog niet alle Fluvius-partners dienen in 2021 projecten in
voor de Impulsregeling Klimaatadaptatie. Subsidie kan via de werkregio Fluvius 1 keer per jaar
worden ingediend tot en met 2023. Onderstaande tabel wordt daarom jaarlijks geactualiseerd.



         = aanvraag Tijdelijke Impulsregeling
         Klimaatadaptatie 2021


Gemeente Steenwijkerland

 Activiteit                                                    2021     2022     2023     2024    2025
 Afkoppelen Oostwijken
 Herinrichting Tramlaan
 Herinrichten stationsomgeving
 Herinrichten Steenwijkerdiep
 Herinrichten gedempte Turfhaven
 Steenwijkerwold, Konicksweg-ten Dale e.o.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>BIJLAGE II | LOKALE
UITVOERINGSPROJECTEN
De strategische en operationele doelen zijn in de RAS vertaald naar een gezamenlijke,
regionale uitvoeringsagenda met maatregelen (RUA). De regionale activiteiten bestaan uit de
categorieën onderzoek beleid, communicatie en proces. Daarnaast worden er in lokaal verband
ook fysieke maatregelen genomen. De Fluvius-partners hebben deze fysieke klimaatadaptieve
maatregelen binnen de eigen organisatie verkend. Onderstaande tabel geeft een overzicht van
de lokale uitvoeringsprojecten per Fluvius-partner. Deze uitvoeringsprojecten zijn input voor
het regionale maatregelenpakket. Dit maatregelenpakket wordt eind 2021 ingediend bij het
Rijk om via de Impulsregeling Klimaatadaptatie rijkssubsidie te verkregen.

Onderstaande tabel is dynamisch. Nog niet alle Fluvius-partners dienen in 2021 projecten in
voor de Impulsregeling Klimaatadaptatie. Subsidie kan via de werkregio Fluvius 1 keer per jaar
worden ingediend tot en met 2023. Onderstaande tabel wordt daarom jaarlijks geactualiseerd.



         = aanvraag Tijdelijke Impulsregeling
         Klimaatadaptatie 2021


Gemeente Steenwijkerland

 Activiteit                                2021    2022    2023    2024    2025    2026    2027
 Afkoppelen Oostwijken
 Herinrichting Tramlaan
 Herinrichten stationsomgeving
 Herinrichten Steenwijkerdiep
 Herinrichten gedempte Turfhaven
 Steenwijkerwold, Konicksweg-ten Dale
 e.o.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Waterschap Drents Overijsselse Delta




                                                                                           53
 Activiteit                               2021   2022   2023   2024   2025   2026   2027
 Bovenloop Ruiner Aa
 Ontwikkelopgave Boerenveensche
 Plassen
 Het Lage Veen


Gemeente Westerveld

 Activiteit                               2021   2022   2023   2024   2025   2026   2027
 Herinrichting locatie Dingspilhuus
 Diever


Gemeente Midden-Drenthe

 Activiteit                               2021   2022   2023   2024   2025   2026   2027



 Borkerhout, Westerbork



 Beilen-West


 Woonkernen



 Woonkernen




Gemeente Hoogeveen

 Activiteit                               2021   2022   2023   2024   2025   2026   2027
 Grote kerkstraat Hoogeveen
 Middenveldweg Toldijk
 Parkeerplaats Sportlaan - Benticksdijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre> Rembrandstraat en Prinses




                                                                                      54
 beatrixstraat
 Vos van Steenwijklaan
 Nicolaas Beetstraat tot aan
 Bilderdijlaan
 Waterberging Steenbergerpark
 Schutstraat, afkoppelen fietspaden
 naar boomspiegels
 Zuidwoldigerweg vanaf Jos van
 Aalderenlaan, afkoppelen +
 groenstrook
 Afkoppelen wijken en parkeerpleinen
 op waterstructuur
 Water vasthouden Nijstad-Oost
 Afkoppelen en vergroenen stegen
 centrum Hoogeveen
 Verbinding Nicolaas Beetsplein –
 Jonkheer de Jongestraat, afkoppelen +
 vergroenen
 Afkoppelen, wateropvang en
 vergroenen Bilderdijkplein


Gemeente de Wolden

 Activiteit                              2021   2022   2023   2024   2025   2026   2027


 Bedrijventerrein Hoge Akker
 Ruinerwold

 Bermverlaging diverse lanen


 Ecologische bermen in gemeente de
 Wolden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Gemeente Meppel




                                                                                       55
 Activiteit                               2021   2022   2023   2024   2025   2026   2027
 Vervanging riolering Voorstraat
 Vervanging riolering Westeinde
 Burg. Knopperslaan (MULO-locatie)
 Herinrichting Prinsenplein
 Project Verbreed Mallegat
 Herontwikkeling Bleekerseiland
 Herinrichting Kastanjelaan/Weerdstraat
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Samenwerkingsregio Fluvius

[Colofon]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>