<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Kenmerk: 1208907 / INT‐7550
Bijlage bij collegevoorstel




Actualisatie archeologische
waardenkaart gemeente Almelo

Toelichting en onderbouwing van de kaart en wijzigingen
ten opzichte van de kaart uit 2007




In opdracht van de gemeente Almelo
Het Oversticht
Drs. J.A.M. (Hans) Oude Rengerink
Adviseur Ruimtelijke Kwaliteit (Archeologie)
Aan de Stadsmuur 79‐83
Postbus 531 | 8000 AM ZWOLLE
Tel. 038‐4254665 | 06‐55747240
houderengerink@oversticht.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoud


Inleiding................................................................................................................................... 3
Opbouw van de archeologische verwachtingskaart versie 2..................................................... 5
   Het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN)..................................................................... 5
   Vestigingsvoorwaarden ............................................................................................................... 6
   De historische Topgrafische kaart van Nederland uit 1898 ........................................................ 7
Werkwijze opstellen van de nieuwe verwachtingskaart ........................................................... 9
   De geomorfologie........................................................................................................................ 9
   Het reliëf volgens het AHN .......................................................................................................... 9
   Historische topografische kaarten ............................................................................................ 10
Verwachtingszones ................................................................................................................ 11
   Lage verwachting....................................................................................................................... 11
   Middelhoge verwachting........................................................................................................... 13
   Terreinen van Archeologische waarde...................................................................................... 14
   Overige aanduidingen op de archeologische waardenkaart..................................................... 15
Gebruik en status van de kaart .............................................................................................. 18




                                                                                                                                            2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inleiding
In 2007 is de archeologische waardenkaart van de gemeente Almelo opgesteld door het
adviesbureau Vestigia. De kaart is in mei 2008 door de gemeenteraad vastgesteld en is
daarmee een vigerend beleidstuk geworden dat voornamelijk in de ruimtelijke
planvorming en vergunningverlening als een onderlegger wordt gebruikt. Op basis van
de kaart worden eventuele voorwaarden voor vergunningen (bouw‐ en sloop) gesteld,
en worden in ruimtelijke planprocedures archeologische waarden als toetsingskader en
eventueel als deelbestemming opgenomen in de bestemmingsplannen. Ook wordt aan
de hand van de verwachtingskaart gekeken of binnen de ruimtelijke planvorming
archeologisch onderzoek uitgevoerd dient te worden.

Bij het gebruik van de archeologische waardenkaart is gebleken dat deze nog een aantal
zwakke punten en tekortkomingen vertoonde.

1. Er zijn relatief grote zones binnen het bebouwde gebied als grijs (=geen
   verwachting) aangeduid. Met behulp van aanvullend historisch geografisch
   onderzoek kan waarschijnlijk nog een aanzienlijk deel van deze grijze zones worden
   omgezet naar een archeologische verwachting;
2. Van de middels cirkels gemarkeerde historische boerderijen is onvoldoende bekend
   of deze daadwerkelijke enige archeologische waarde vertegenwoordigen. Naar
   verwachting zal het merendeel ervan niet uit de Late Middeleeuwen, maar uit de 18e
   of 19e eeuw dateren. De archeologische waarde van deze locaties is daarmee
   beperkt en de opname van deze locaties op de kaart leidt tot onnodige belasting van
   initiatiefnemers;
3. De in het stedelijk gebied aangeduide historische objecten zijn merendeels
   burgerhuizen of andere niet agrarische gebouwen en geen boerderijen. Ze dateren
   in nagenoeg alle gevallen uit het einde van de 18e of het begin van de 19e eeuw. De
   archeologische relevantie daarvan is, afgezien van de objecten in de historische kern
   van Almelo, helemaal niet onderbouwd;
4. Op de kaart komen enkele grote witte gebieden voor. Van een aantal daarvan is niet
   goed na te gaan waarom daar geen archeologische verwachtingswaarden zijn
   aangeduid;
5. Bij het opstellen van de kaart is geen gebruik gemaakt van historische topografische
   kaarten. Op deze kaarten is veel informatie beschikbaar over landgebruik en
   landschappelijke kenmerken die van belang zijn voor de bepaling van archeologische
   verwachtingswaarden en de begrenzingen daarvan, voornamelijk voor wat betreft
   de gebieden die op de huidige verwachtingskaart als grijs gebied zijn aangeduid;


                                                                                      3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>6. De kaart moet geactualiseerd worden vanwege de inmiddels doorgevoerde nieuwe
   wetgeving (Wet archeologische monumentenzorg);
7. De kaart is grafisch gezien van slechte kwaliteit. De kaart zal daartoe verbeterd
   moeten worden en aan de huisstijl van de gemeente Almelo aangepast worden.
   Bovendien moet de kaart digitaal worden opgenomen in de informatiesystemen die
   binnen de gemeentelijke organisatie worden gebruikt.



   Bovenstaande vormde voldoende aanleiding om de kaart uit 2007 grondig te herzien
   en een nieuwe kaart op te stellen. Ten behoeve van de herziening van de
   verwachtingskaart uit 2007 is in onderstaande hoofdstukken uiteengezet wat de
   belangrijkste wijzigingen zijn en wordt de motivatie gegeven voor de aanpassingen.
   Onderhavig document dient overigens niet ter vervanging van het rapport dat
   Vestigia heeft geschreven bij de verwachtingskaart van 2007. In grote lijnen blijft
   informatie over de archeologische en historische situatie in de gemeente Almelo en
   de onderbouwing van de verwachtingswaarden zoals die in het betreffende rapport
   staat actueel. In dit document is vooral de onderbouwing opgenomen voor de wijze
   waarop de nieuwe kaart tot stand is gekomen en gaat het vooral om een
   aanscherping van de verwachtingszones waarbij vooral op basis van het AHN en de
   Historische kaarten de verwachtingszones zijn bijgesteld.

   Een eerste conceptversie van de nieuwe kaart is besproken met het Stadsmuseum
   Almelo, de Historische Kring Stad en Ambt Almelo en de Archeologische
   Werkgemeenschap Nederland, afdeling Twente. Op basis van commentaar en
   opmerkingen is de kaart aangevuld. De belangrijkste commentaren betroffen het
   ontbreken van veel boerderijen die uit de late middeleeuwen dateren maar die wel
   in de archieven van voornamelijk Huis Almelo voorkomen. In een in 2010 door de
   gemeente uitgebracht boek van Hans Holtmann zijn de boerderijen in de gemeente
   Almelo nagenoeg volledig geïnventariseerd en beschreven. Hiervan is dankbaar
   gebruik gemaakt. Tevens zijn op verzoek van bovengenoemde verenigingen ook
   water‐ en windmolens opgenomen op de kaart.




                                                                                      4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Opbouw van de archeologische verwachtingskaart versie 2.
   De verwachtingswaarden op de nieuwe kaart zijn voor het gehele gemeentelijk
   gebied aangepast. Naast de informatie van geomorfologische en bodemkundige
   kaarten evenals het reliëf is gebruik gemaakt van de historische topografische kaart
   uit 1898.

Het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN)
   Voor het onderscheiden van zones in het landschap waar er een hoge kans is op het
   aantreffen van archeologische vindplaatsen is het voornamelijk van belang om de
   hogere delen te kunnen onderscheiden. Het grootste deel van het gemeentegebied
   van Almelo ligt in een gebied tussen de grote stuwwal van Ootmarsum aan de
   oostzijde en de kleinere stuwwallen bij Hellendoorn, Wierden en Hoge Hexel aan de
   westzijde. Tussen de genoemde stuwwallen is gedurende het Saalien door een
   gletsjertong een diep bekken uitgeschuurd dat in het Eemien en het Weichselien
   grotendeels is opgevuld. In dit bekken stroomt de Regge die in noordelijke richting
   afwatert op de Vecht. Het stroomdal van de Regge ligt ten westen van het
   gemeentegebied van Almelo. De ondergrond in de gemeente Almelo bestaat
   grotendeels uit keileem op oudere (zandige) tertiaire afzettingen. In het Laat
   Glaciaal zijn er in dit bekken pakketten dekzand afgezet. Het gebied van de
   gemeente Almelo ligt in een gebied dat globaal op een van zuidoost naar noordwest
   hellend vlak ligt. Tussen de oostelijke en westelijke grens van de gemeente bedraagt
   het hoogteverschil grofweg 3 meter.
   Landschappelijk gezien ligt praktisch het gehele gemeentegebied in een vrij natte
   omgeving. Dit is het gevolg van de relatief lage ligging tussen stuwwallen en de
   ondergrond. In dit gebied liggen vele grotere en kleinere dekzandruggen die sterk in
   hoogte variëren en worden omgeven door beekdalen en beekvlaktes. Daarmee is er
   sprake van een soort dekzandeilandengebied. Dit is feitelijk ook het geval in het
   gebied ten noorden van Almelo maar dit gebied is vanaf de Bronstijd zodanig vernat
   geraakt dat daar hoogveen ontstond. Dit veen is vanaf de middeleeuwen
   ontgonnen. Ook in andere lage gebieden is veen ontstaan hoewel dit om minder
   uitgestrekte veengebieden gaat. Deze kleinere venen zijn eveneens vanaf de
   middeleeuwen afgegraven en ontgonnen.
   Vanaf de oostelijke stuwwallen voeren beken veel water aan dat door de
   keileemlagen in de ondergrond niet wegzakt. In de dekzanden vormden zich brede
   en laagliggende beekvlaktes en beekdalen. De hogere delen bestaan hoofdzakelijk
   uit de dekzandkoppen en –ruggen die in het Laat Glaciaal aan het oppervlak zijn
   opgeblazen. Deze dekzandhoogtes zijn er verhoudingsgewijs weinig en zeer



                                                                                          5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>   verspreid binnen het gemeentelijk gebied. Het grootste deel bestaat uit lage
   dekzandgebieden.




   Afb. 1: Regionaal reliëf rond Almelo (bron: www.ahn.nl)




Vestigingsvoorwaarden
   Er zijn meerder landschappelijke en bodemkundige factoren die van belang waren
   voor de locaties waar de mens zich in het verleden heeft gevestigd, tijdelijk of voor
   langere perioden. Grosso modo blijkt dat in een oorspronkelijk landschap zoals dat
   binnen de gemeente Almelo voorkomt, de dekzandhoogtes de locaties waren waar
   gedurende de prehistorie en de vroeg‐historische tijden sporen van menselijke
   aanwezigheid kunnen worden gevonden. Ten behoeve van het opstellen van
   archeologische waarden is het daarom van belang om de hoger locaties in het
   oorspronkelijk landschap te identificeren en af te grenzen.




                                                                                           6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>   De hogere delen in het landschap zijn in principe traceerbaar op grond van de
   geomorfologische kaarten waarop dekzandruggen en –koppen zijn onderscheiden.
   Ten tijde van het maken van de geomorfologische kaart beschikte men nog niet over
   de nauwkeurige hoogtegegevens zoals die sinds het laatste decennium middels het
   AHN beschikbaar zijn gekomen.




   Afb. 2: Reliëf rond Almelo. Bron: www.ahn.nl


   Op het AHN is het natuurlijke reliëf goed zichtbaar te maken. Alleen voor het
   stedelijk gebied is dit vanwege de dichte bebouwing niet mogelijk. Ook bosgebieden
   leveren vertekeningen op. Voor het buitengebied is duidelijk dat veel van de op de
   geomorfologische kaarten aangeduide dekzandkoppen en –ruggen niet goed zijn
   weergegeven qua begrenzingen. Met behulp van AHN gegevens kunnen veel beter
   de hogere delen van het landschap in beeld worden gebracht dan met de
   geomorfologische kaarteenheden.

De historische Topgrafische kaart van Nederland uit 1898
   Een belangrijke aanvulling bij het onderscheiden van de hogere delen in het
   landschap is ook de historische topografische kaart uit 1898. Dit geldt vooral voor



                                                                                         7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>het gebied dat ligt binnen de huidige bebouwde kom. Vanwege de bebouwing is het
AHN hiervoor niet goed bruikbaar. Vanwege de bebouwing is het reliëf van het
maaiveld niet goed in beeld te krijgen. Op de verwachtingskaart van Vestigia is het
merendeel van de bebouwde kom als een grijs gebied aangeduid, mede vanwege
het feit dat dit gebied ook op de geomorfologische kaart grotendeels niet is
gekarteerd, maar ook omdat men vanwege de voornoemde onbruikbaarheid van
het AHN in dichtbebouwd gebied niet uit de voeten kon. Toch is het mogelijk om
redelijk aanvaarbare verwachtingszones voor de bebouwde kom te definiëren. Om
inzicht te krijgen in het reliëf in de grijze gebieden in de bebouwde kom is het
landschap zoals op de kaart uit 1898 is weergegeven, geanalyseerd. Op die kaart zijn
de hogere gebieden wel identificeerbaar, deels omdat die al met hoogtestreepjes
zijn aangeduid zoals ook op moderne topografische kaarten gebruikelijk is, en deels
omdat daarop ook bouwlanden zijn aangegeven die op grond van vorm en
benamingen ook aanwijzingen geven voor een landschappelijk hogere ligging.
Meestal zullen onder die bouwlanden ook dekzandkoppen en ‐ruggen aanwezig zijn.

Daaruit is gebleken dat er binnen het grijze gebied op de kaart van Vestigia wel
degelijk hogere en lagere delen van het dekzandlandschap kunnen worden
onderscheiden en dat daarmee ook het grijze gebied kan ingevuld met
verwachtingswaarden.




                                                                                   8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Werkwijze opstellen van de nieuwe verwachtingskaart

De geomorfologie
   In de een eerste werkstap zijn aan de hand van de geomorfologische kaart eenheden
   bekeken die een hoge en middelhoge archeologische verwachting kunnen hebben.
   In principe gaat het om geomorfologische eenheden die duiden op hogere delen in
   het natuurlijke landschap. Deze eenheden zijn ook in het rapport van Vestigia al
   benoemd. Het gaat dan voornamelijk om dekzandruggen en ‐koppen.
   Voor de lage verwachtingszones komen de lager gelegen gebieden in aanmerking
   zoals onder andere beekvlaktes, beekdalen en verspoelde dekzandvlaktes.

Het reliëf volgens het AHN
   Het blijkt dat de op de geomorfologische kaart voorkomende eenheden die als
   landschappelijk hogere reliëfelementen zijn geclassificeerd in veel gevallen niet als
   zodanig te bestaan. Dit blijkt voornamelijk als deze geomorfologische eenheden
   worden opgezocht op de reliëfkaarten volgens het AHN.




   Afb. 3. Vergelijking geomorfologie met AHN‐reliëf. Bronnen: ARCHIS (linkerafbeelding) en
   www.ahn.nl (rechterafbeelding).




                                                                                              9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>   Een goed voorbeeld van afwijkingen tussen de geomorfologie en het reliëf volgens
   het AHN is te zien bij de op de geomorfologische kaart aangeduide grote
   hoefijzervormige dekzandrug ten zuiden van Almelo (afbeelding 3). Deze is met een
   lichtbruine kleur aangeduid. Op het AHN hoogtebeeld blijkt de werkelijke situatie
   heel wat genuanceerder te zijn en kan worden vastgesteld dat voornamelijk het
   noordwestelijke deel van de dekzandrug niet terug te vinden is.

   Verder is het AHN zodanig gedetailleerd dat kleine maar markante dekzandruggen
   die op de geomorfologische kaart niet zijn gekarteerd, wel kunnen worden
   getraceerd op het AHN. Voor de archeologie zijn dit soort kleine dekzandkoppen van
   belang. Enerzijds omdat op dit soort kopjes in de directe nabijheid van beken de
   kans op aanwezigheid van Mesolithische vindplaatsen groot is, anderzijds omdat op
   deze koppen vaak eenmans‐essen (bouwlandkampen) zijn aangelegd waarop
   mogelijk middeleeuwse boerderijen gestaan kunnen hebben.

   Bij het vaststellen van hogere delen in het natuurlijke landschap gaat het overigens
   niet om absolute hoogtes ten opzichte van NAP maar om delen die zich in relatieve
   hoogte onderscheiden ten opzichte van het omliggende gebied. In principe is dit al
   wel in de geomorfologische classificatie meegenomen, maar zoals al is aangetoond
   moet het beeld volgens de geomorfologische kaart aangepast worden. Duidelijk te
   onderscheiden hoger dekzandruggen kunnen met een hoge archeologische
   verwachting worden aangemerkt, de overige dekzandhoogtes komen dan in
   aanmerking voor een middelhoge archeologische verwachtingswaarde.


Historische topografische kaarten
    Op historische topografische kaarten is veel informatie te vinden die indirect nog
    aanwijzingen geeft over het natuurlijke landschap. Relatief laaggelegen delen van
    het natuurlijke landschap zijn op die kaarten terug te vinden. Dit zijn vaak de
    gebieden die op de kaarten niet als bouwland zijn aangeduid. Dit is verder nog
    gecheckt door op de kadastrale minuutplan uit 1832 te kijken naar de beschrijving
    van de kadastrale kavels.
    Voornamelijk voor het huidige stedelijke gebied dat op de geomorfologische en
    bodemkaarten niet is gekarteerd levert de analyse van historische kaarten alsnog
    een redelijk goed inzicht in de landschappelijke situatie en de ligging van hogere
    delen daarin. Het op de bestaande verwachtingskaart aangeduide grijze gebied kan
    hiermee toch worden ingevuld met verwachtingswaarden.




                                                                                      10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Verwachtingszones

Op de kaart zijn meerdere verwachtingszones aangeduid. Op de kaart van Vestigia
werden geen middelhoge verwachtingswaarden aangeduid. Dit is opmerkelijk omdat op
kaarten van aangrenzende gemeenten altijd wel middelhoge verwachtingswaarden zijn
opgenomen en omdat het natuurlijke landschap in de gemeente Almelo niet in grote
mate afwijkt van de omringende gemeenten. Het is net als in andere gemeenten
daarom zonder meer mogelijk om ook op de nieuwe kaart middelhoge
verwachtingswaarden te onderscheiden. De indeling in verwachtingswaarden is
daarmee ook geharmoniseerd met overige gemeenten in Overijssel.


Lage verwachting
Dit zijn de zones in landschappelijk relatief laag gelegen gebieden. Op de bodemkaart
liggen deze zones merendeels binnen bodemvlakken met beek‐ en gooreerdgronden,
veldpodzolgronden met een hoge grondwaterstanden (grondwatertrappen III en IV),
moerige gronden en voormalige veenontginningen. Op de geomorfologische kaart zijn
dit voornamelijk de beekdalen en beekoverstromingsvlaktes, veenontginningsvlaktes en
gebieden met verspoelde dekzanden. In grote lijnen blijkt dat deze eenheden ook in het
hoogtebeeld van het AHN terug zijn te vinden.
In deze gebieden zijn tot in de Late Middeleeuwen de condities voor eenvoudige
landbouw en permanente bewoning doorgaans ongunstig geweest en worden er geen
of zeer weinig vindplaatsen verwacht die aan bewoning en landbouwactiviteiten
gerelateerd kunnen worden. Voor de periode van jagers‐verzamelaars uit het Laat‐
Paleolithicum, het Mesolithicum en het Vroeg‐Neolithicum is het niet uitgesloten dat
zich op kleine dekzandkopjes langs beeklopen kleine kampementjes hebben bevonden.
Deze kleine dekzandkopjes zijn echter op bodem‐ en geomorfologische kaarten niet
gekarteerd en zijn ook op het AHN heel lastig te traceren. Vuursteenconcentraties die
het archeologische relict van dergelijke kampementjes vormen, zijn doorgaans sterk
verstoord door ontginning en agrarische bewerkingen in de afgelopen eeuwen.




                                                                                    11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Afbeelding 4: Dekzandreliëf met kleine dekzandkopjes (centrale en westelijke deel in de
afbeelding) Bron: www.ahn.nl




Afbeelding 5: Hetzelfde gebied als in afbeelding 4. Dekzandreliëf met kleine dekzandkopjes in
lichtbruin. Bron: ARCHIS.




                                                                                                12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>   Een lage verwachting wil niet zeggen dat er geen archeologische vindplaatsen
   aanwezig zijn en worden verwacht. Zo zijn er uit de periode van het Neolithicum en
   de Vroege Bronstijd juist in deze gebieden veel losse vondsten van vooral stenen,
   vuurstenen en bronzen bijlen. Deze vondsten houden echter geen verband met
   traceerbare nederzettings‐ en begraaflocaties.


Middelhoge verwachting
   Bij het maken van archeologische verwachtingskaarten vormen zones met een
   middelhoge verwachting doorgaans de lastigste verwachtingscategorie. Het gaat dan
   vrijwel altijd om zones die niet met een hoge verwachting kunnen worden
   aangeduid maar ook niet met zekerheid voor een lage verwachtingswaarde in
   aanmerking komen, vallen doorgaans onder deze categorie. In vrijwel alle gevallen
   zijn het wel de op de geomorfologische kaart aangegeven dekzandruggen evenals
   dekzandvlaktes met dekzandwelvingen. Ook deze geomorfologische eenheden zijn
   op het hoogtebeeld van het AHN nog tegen het licht gehouden om te zien of ze zich
   daadwerkelijk ook onderscheiden ten opzichte van lagere gebieden.

   Een aparte categorie met een middelhoge verwachtingswaarde is vervolgens
   onderscheiden op de verwachtingskaart. Het gaat om de hogere delen in het
   stedelijk gebied die volgens de historische kaarten en kadastrale minuutplan kunnen
   worden onderscheiden in het stedelijk gebied dat op de geomorfologische en
   bodemkundige kaart niet is gekarteerd. Weliswaar zou op basis van die informatie
   voor enkele zones ook nog wel een onderscheid gemaakt kunnen worden tussen
   duidelijk hoog liggende zones en de wat minder duidelijk te onderscheiden hogere
   zones, maar daarbij moet ook de grote bebouwingsdichtheid in beschouwing
   worden genomen. Deze bebouwing heeft geleid tot een aanzienlijke mate van
   bodemverstoring, hoewel die voornamelijk binnen de oudere wijken uit de eerste
   helft van de 20e eeuw minder intensief is als daarna. Besloten is om mede daarom
   het aanduiden van zones met een hoge verwachting achterwege te laten. De zones
   met een middelhoge archeologische verwachting in stedelijk gebied zijn als aparte
   eenheden op de verwachtingskaart aangegeven.

Hoge verwachting
   Zones met een hoge archeologische verwachting bestaan merendeels uit de relatief
   hoog liggende dekzandruggen en –koppen. Dergelijke locaties blijken altijd de
   meeste geschikte locaties voor kortstondige verblijven voor jagers‐verzamelaars en
   huisplaatsen, nederzettingen, landbouwgronden en begraafplaatsen van latere



                                                                                    13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>   boeren te zijn geweest. Met een hoge verwachting zijn ook de attentiezones rond
   boerderijen uit de Late Middeleeuwen aangeduid. Binnen deze cirkelvormige zones
   is de kans groot dat oudere voorgangers van deze boerderijen aanwezig zijn
   geweest.

Terreinen van Archeologische waarde
   Naast verwachtingswaarden zijn er nog meer gebieden aangeduid met een
   archeologische waarde. Het gaat om terreinen waar reeds archeologische resten of
   sporen zijn gevonden en de historische kern van Almelo. Terreinen waarin
   archeologische waarden bekend zijn als Terreinen van Archeologische waarde
   aangeduid. Het betreft de zogenaamde AMK‐terreinen omdat deze al jaren geleden
   op de Archeologische Monumenten Kaart van de toenmalige RCE al zijn aangeduid.
   Een bijzondere categorie binnen deze terreinen van archeologische waarde zijn de
   wettelijk beschermde archeologische monumenten. Dit terrein vallen onder de
   wettelijke bescherming volgens de Monumentenwet. Binnen de gemeente Almelo
   liggen vijf terreinen van archeologische waarde. Daarvan is er een als wettelijk
   beschermd aangeduid. Het gaat om de Schuilenborg. De overige terreinen zijn de
   historische kern van Almelo, Huis Almelo, ’t Bellinckhof en ’t Klooster. De historische
   kern van Almelo is op de AMK overigens erg krap aangeduid. Op grond van de
   kadastrale minuutplan uit 1832 is het gebied dat als historische kern aangeduid kan
   worden, aangepast waarbij aan de noord‐ en de zuidzijde een deel is toegevoegd.
   Bovendien is ook het gebied rond het voormalige Catharinaklooster toegevoegd.

   Een bijzondere aanduiding is aangegeven voor boerderijen waarvan uit
   middeleeuwse registers blijkt dat die in de 14e of de 15e eeuw al als een erf
   bestonden. Vaak staan de nu nog bestaande boerderijen nog op de plek waar deze
   in die eeuwen al bestonden. Uit veel onderzoek is gebleken dat nog oudere
   voorgangers van deze boerderijen in de directe omgeving nog zijn terug te vinden.
   Het gaat dan doorgaans om sporen van boerderijen uit de periode van de 11e tot en
   met de 13e eeuw. Deze liggen dan meestal in de randzone van oude bouwlanden.
   Vanwege de verwachting dat er in de directe omgeving van de oude erven nog
   oudere sporen van voorgangers aanwezig kunnen zijn, is er rondom deze erven een
   cirkelvormige zone met een hoge archeologische verwachting aangeduid. De straal
   van deze cirkel is gesteld op 150 m.

   Naast de boerderijen die voor 1500 al zijn vermeld zijn ook boerderijen aangeduid
   die tot in het begin van de 17e eeuw bekend zijn. Omdat grosso modo mag worden
   verondersteld dat deze dan stichtingen na de middeleeuwen zijn, zullen deze van



                                                                                        14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>   begin af aan plaatsvast zijn geweest en worden er geen oudere voorgangers in de
   directe omgeving verwacht. Rond deze boerderijen is daarom geen attentiecirkel
   aangemerkt. Wel kunnen er ter plaatse van het woonstalhuis zoals dat in subrecente
   historische tijd nog bestond of nog steeds bestaat, nog wel degelijk eeuwenoude
   bovengrondse maar ook nog ondergrondse bouwdelen aanwezig zijn. Voornamelijk
   het zogenaamde ‘veerkaante werk’ (Twents voor gebinten en
   langsverbindingselementen) kan eeuwenoud zijn en ook onder de vloeren kunnen
   nog oude sporen aanwezig zijn die veel over het vroegere werken en wonen
   vertellen kunnen.




Overige aanduidingen op de archeologische waardenkaart
   Naast archeologische waarden zijn er op de kaart nog diverse objecten aangeduid.
   Het gaat om nog aanwezige of verdwenen objecten zoals havezaten, kastelen en
   oude buitenplaatsen en voormalige wind‐ en watermolens alsmede een bijzonder
   soort veldnaam.

   Havezaten
   Vergeleken met andere gemeenten is het aantal voormalige havezaten beperkt.
   Alleen het Huis Almelo en de Bellinckhof kunnen als een formele havezate worden
   aangemerkt. Het gaat hierbij dan om een goed (huis en grondbezit) waarvan de
   eigenaar als riddermatige was toegelaten tot de ridderschap van Overijssel. Bij de
   Bellinckhof gaat het overigens om de oude Bellinckhof die in de 19e eeuw is
   gesloopt. Deze Bellinckhof zal waarschijnlijk geen kasteel of burcht zijn geweest
   maar moet zijn ontstaan uit een (met gracht) versterkte boerderij. Op de kaart is de
   voormalige havezatelocatie als een terrein van archeologische waarde aangeduid.
   Huis Almelo was feitelijk meer dan alleen een havezate. Van oorsprong een echt
   kasteel en tevens residentie van de heren van Almelo. Ook de locatie van het Huis
   Almelo is als een terrein van archeologische waarde aangeduid. Mogelijk is er in
   1157 ter plaatse een versterking aanwezig als er voor het eerst een heer van Almelo
   in de historische bronnen opduikt maar vermoedelijk bestond er al eeuwen eerder
   een adellijk geslacht met voorgangers van de heren van Almelo. Vanaf 1297 is er
   sprake van een burcht. Het huidige huis is een nieuwbouw uit 1662.
   Een apart adellijk goed werd gevormd door de Reijgershöfte dat van oorsprong als
   Gladbeck en Gladbeke genoemd werd. Het bestond uit een versterkte boerderij en
   enkele bijbehorende andere boerderijen en was een leengoed van de heer van
   Almelo. Het wordt voor het eerst vermeld in 1366. Op de kaart uit 1832 is nog een



                                                                                      15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>omgracht terrein met een afzonderlijk omgracht kleiner perceel te zien waarop
mogelijk het huis heeft gestaan. Van de Reijgershöfte is niet veel meer over; het
terrein is opgegaan in de 20e eeuwse stadsbebouwing.

Wind‐, water‐ en rosmolens
Op de kaart zijn ook molens opgenomen. De meeste windmolens zijn overigens in de
19e eeuw of kort daarvoor opgericht maar enkele zijn wat ouder. De watermolens
kunnen echter wel aanzienlijk oud zijn en uit de middeleeuwen dateren. Er zijn vier
watermolens die allen verdwenen zijn. De bekendste en grootste was de dubbele
molen op de Korenmarkt. De molens bij Tusveld, erve Workel en in de
Aalderinkshoek zullen van geringere grootte zijn geweest. Er kunnen nog zeker
resten van worden aangetroffen die vanwege de relatieve onbekendheid van
middeleeuwse watermolens, een grote archeologische waarde hebben.
Er zijn ook meerdere rosmolens geweest. Rosmolens kunnen uit de middeleeuwen
dateren hoewel de op de kaart opgenomen rosmolen vermoedelijk uit de 17e eeuw
dateert.

Veldnaam de Hoesstie
Oude veldnamen kunnen in sommige gevallen bijzondere directe of indirecte
aanwijzingen vormen voor archeologische vindplaatsen. Bij archeologische
inventarisaties is het van belang om in het bureauonderzoek daaraan aandacht te
schenken. Het voert te ver om uitgebreid veldnamen ook te betrekken in de
archeologische waardenkaart maar een uitzondering wordt gemaakt voor de
veldnaam Hoesstie en varianten daarop. In 2003 werd op een bouwlandkamp in de
toekomstige wijk de Gravenes bij Oldenzaal een opgraving verricht waarbij
plattegronden van een uit de 11e en 12e eeuw daterend erf werd gevonden. Hoewel
na die bewoningsperiode nooit enige bebouwing is geweest en het perceel altijd een
bouwlandkamp is geweest, stond het in het midden van de 20e eeuw nog bekend
onder de naam de Hoesstie (Twents: Hoes‐stie = huis‐stede of huisplaats). Ruim 800
jaar na het verdwijnen van de boerderij is de veldnaam in stand gebleven! Een
betere illustratie van de ouderdom van veldnamen en de betekenis van veldnamen
voor archeologische inventarisaties kan niet gegeven worden. Vandaar dat er op de
waardenkaart deze veldnaam is opgenomen als een sterke indicator voor de
aanwezigheid van sporen van middeleeuwse boerderijen. Ook in het
gemeentegebied van Almelo is een aantal Hoesstie‐namen te vinden.

Onderzoeksmeldingen




                                                                                    16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Archeologisch onderzoek dat door archeologische bedrijven of instanties wordt
uitgevoerd dient in ARCHIS te worden aangemeld (Art. 43 melding volgens de
Monumentenwet). De onderzochte gebieden zijn met begrenzing in ARCHIS met een
onderzoeksmeldingsnummer geregistreerd. Het gaat echter wel om de hele range
van onderzoeksmethoden, van bureauonderzoeken tot opgravingen. Een deel van
deze onderzoeksgebieden kan op basis van de resultaten van de betreffende
onderzoeken aangemerkt worden met een lage archeologische verwachting. Overige
gebieden zijn echter nog niet met een lage verwachting aan te duiden. Er is voor
gekozen om de verwachtingswaarde te handhaven maar bij eventuele
ontwikkelingen kan uit de resultaten van de betreffende onderzoeken worden
bepaald in hoeverre verder onderzoek nodig is.




                                                                             17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Gebruik en status van de kaart

De archeologische waardenkaart is in eerste instantie bedoeld als onderlegger voor het
archeologiebeleid van de gemeente Almelo en wordt toegepast in ruimtelijke plannen
en bij omgevingsvergunningen. In bestemmingsplannen moet op grond van de
Monumentenwet rekening gehouden worden met archeologische waarden. De
archeologische waarden op de archeologische waardenkaart worden bij nieuwe plannen
of actualisaties van bestemmingsplannen overgenomen en in de toelichting omschreven
en deels op de plankaart overgenomen en voorzien van bestemmingsregels met
vrijstellingsbepalingen. In bestemmingsplannen is dan aangeduid of er bij
omgevingsvergunningen (bouw‐, sloop‐ en aanlegvergunningen), eventueel
archeologisch onderzoek gevraagd gaat worden. Zowel initiatiefnemers voor
bestemmingsplannen als vergunningaanvragers kunnen dan rekening houden met
eventuele eisen ten aanzien van archeologisch onderzoek.

De kaart geeft een redelijk gedetailleerd beeld van de archeologische waarden in de
gemeente Almelo maar op het fijnste niveau (perceelsniveau) is het niet uitvoerbaar om
alle aanwezige of te verwachten archeologische waarden in beeld te brengen. Feitelijk
zou dit wel kunnen maar in dat geval zou het gehele gemeentegebied dan eerst
nagenoeg vlakdekkend door middel van veldonderzoek onderzocht moeten zijn. De
wetgever gaat er van uit dat dit redelijkerwijs niet van gemeenten verwacht kan
worden.

Bij het opstellen van bestemmingsplannen is de initiatiefnemer verantwoordelijk voor
het in voldoende mate rekening houden en eventueel laten onderzoeken van
archeologische waarden. Dit geldt zowel voor de gemeente zelf als externe partijen die
bestemmingsplannen (laten) opstellen. Bij plannen die door de gemeente zelf worden
gemaakt wordt dit verzorgd door de regioarcheoloog die eventuele onderzoeken door
archeologische bedrijven kan laten uitvoeren. Externe partijen kunnen op basis van het
archeologiebeleid van de gemeente en de archeologische waardenkaart in principe in
voldoende mate beoordelen of archeologisch onderzoek noodzakelijk is en dienen dit
door archeologiebedrijven te laten uitvoeren. Namens het bevoegd gezag, de
gemeente, zal de regioarcheoloog echter altijd toetsen of er voldoende rekening is
gehouden met archeologische waarden, of er voldoende onderzoek is uitgevoerd en of
conclusies en adviezen uit onderzoeken ook goed zijn onderbouwd.




                                                                                     18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Aan externe partijen wordt echter nadrukkelijk aanbevolen om bij bestemmingsplannen
en omgevingsvergunningen waarbij onderzoeksverplichtingen van toepassing zijn, nader
advies in te winnen omtrent de te volgen onderzoeksopzet. Dit geldt speciaal voor het
stedelijke gebied met middelhoge verwachtingswaarden en de historische kern.
Bovendien kan het ook zijn dat ondanks onderzoeksverplichtingen om diverse redenen
geen onderzoek nodig is of dat er specifiek maatwerk nodig is.

De archeologische waardenkaart is gebaseerd op informatie en kennis zoals die ten tijde
van het opstellen ervan redelijkerwijze bekend kan zijn. Het is een momentopname.
Door nieuwe wetenschappelijke inzichten en nieuwe onderzoeksgegevens uit
veldonderzoeken en andere bronnen zal het noodzakelijk zijn om voor een redelijk
actueel inzicht in de archeologische waarden in de gemeente Almelo, periodiek een
update van de kaart te maken. Dit is in elk geval al nodig omdat ook
onderzoeksmeldingen en daaruit gegenereerde archeologische waarnemingen sinds de
laatste versie van de kaart van tijd tot tijd opgenomen moeten worden. Ook kan
bijvoorbeeld blijken dat bepaalde archeologische verwachtingszones gewijzigd moeten
worden in begrenzing of verwachtingswaarde en kunnen na onderzoek of
toevalsontdekkingen nieuwe archeologische vindplaatsen of objecten worden
toegevoegd. De kaart is daarmee een dynamisch document.

Ten aanzien van vastgestelde bestemmingsplannen heeft een actualisatie van de
archeologische waardenkaart geen consequenties voor de archeologische waarden op
de plankaart en de eventuele archeologische bestemmingen en bijbehorende
bestemmingsregels. Verder is dit ook het geval indien op grond van het
bestemmingsplan vanwege archeologische waarden bij omgevingsvergunningen
archeologisch onderzoek gevraagd wordt. Alleen bij nieuwe bestemmingsplannen zullen
eventueel gewijzigde archeologische waarden en verwachtingswaarden worden
opgenomen. Andersom kan echter ook blijken dat in bestaande bestemmingsplannen
archeologische waarden en verwachtingswaarden zijn aangeduid die op basis van een
geactualiseerde verwachtingskaart of nieuwe informatie en inzichten komen te
vervallen of worden afgewaardeerd. Dit zijn tevens redenen waarom het van belang is
om bij een ruimtelijke ontwikkeling of een vergunningaanvraag advies van de
regioarcheoloog in te winnen. Het kan dan voorkomen dat onderzoek dat op basis van
bestemmingsplannen vereist is, in beperktere mate of niet hoeft te worden uitgevoerd!




                                                                                    19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>