<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Transitievisie
Warmte
Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                     Colofon    Inhoudsopgave     Voorwoord       Samenvatting     H1.   H2.   H3.   H4.   H5.   H6.   H7.   H8.   H9.




Colofon
Datum versie: oktober 2021


De Transitievisie Warmte is opgesteld door adviesbureau Over Morgen:
Ingrid Giebels, Ian Minnes, Thijs Brandenburg, Thomas Engels en
Peter-Paul Smoor


In opdracht van het college van Burgemeester en Wethouders van de
gemeente Enschede


Met medewerking van de werkgroep van betrokken partijen die tijdens de
totstandkoming van deze visie input hebben geleverd: gemeente Enschede,
Enexis, Enschede Energie, Ennatuurlijk, Ons Huis, Domijn, De Woonplaats,
SJHT en Vechtdal Wonen.




  2                                                               Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                     Colofon    Inhoudsopgave       Voorwoord       Samenvatting      H1.    H2.      H3.   H4.    H5.    H6.    H7.    H8.     H9.




Inhoudsopgave

 Voorwoord                                                                5              2. Leidende principes voor de transitie naar een
                                                                                         aardgasvrij Enschede                                                  20
                                                                                            2.1	Betrokkenheid inwoners bij de totstandkoming van de            20
 Samenvatting                                                             6                     Transitievisie Warmte
    Warmtenetwijken                                                       8                2.2 Enquête onder bewoners                                           20
    All-electric wijken                                                   8                2.3 Leidende principes voor de warmtetransitie                       21
    Bespaarwijken waar op termijn de warmteoptie wordt bepaald            9
    Bedrijventerreinen                                                    9
    Aan de slag met de uitvoering                                        10              3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties                              24
                                                                                            3.1 De uitgangssituatie                                             24
                                                                                           3.2 Drie stappen naar aardgasvrij en CO2-neutraal                    24
 1. Inleiding                                                           11                  3.3 Maatregelen in het gebouw: in alle gevallen stapsgewijs isoleren 25
    1.1 De Nederlandse transitie naar aardgasvrij                        11                3.4 Alternatieve warmteopties en bijgehorende energie-infrastructuur 27
    1.2 De Enschedese context                                            14                3.5 Verduurzaming (bedrijfs)gebouwen en maatschappelijk vastgoed 30
    1.3 De Enschedese opgave                                             14                3.6 Hittestress en koudevraag                                        31
    1.4 Afbakening - wat is de Transitievisie Warmte wel en niet?        16                3.7 Innovaties in de warmtetransitie                                 32
    1.5 Wie hebben er meegedacht?                                        18
    1.6 Leeswijzer                                                       18
                                                                                         4. Aardgasvrije warmteoptie per wijk                                  34
                                                                                            4.1 Criteria voor bepaling van warmteopties per wijk                34
                                                                                           4.2 Laagste maatschappelijke kosten                                  34
                                                                                           4.3 Aardgasvrije warmteoptie per wijk                                35
                                                                                           4.4 Keuzevrijheid en maatwerk per wijk                               38




3                                                                   Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                      Colofon    Inhoudsopgave     Voorwoord      Samenvatting      H1.     H2.    H3.    H4.   H5.    H6.    H7.    H8.   H9.




Inhoudsopgave

 5. Analyses duurzaamheid en beschikbaarheid                          40                8. Van visie naar uitvoering                                       63
 warmtebronnen                                                                            8.1 Samenwerken in de warmtetransitie en koppeling               63		
     5.1 Toets op duurzaamheid warmtebronnen                           40               		    met andere opgaven
     5.2 Mogelijkheden om energiebronnen te verduurzamen               42                 8.2 Verankering in Omgevingswet                                  64
     5.3 Warmtenet: capacieit infrastructuur en beschikbaarheid bronnen 44                8.3 Invoering Wet Collectieve Warmtevoorziening                  66
                                                                                          8.4 Gemeentebrede aanpak: Energiebesparing en                    67
                                                                                       		     individuele maatregelen
 6. Transitiepaden per wijk                                           47                  8.5 Gebiedsgerichte aanpak warmtenetwijken                       68
     6.1 Vier transitiepaden naar aardgasvrij                          47                 8.6 Aanpak bedrijventerreinen                                    69
     6.2 Ambitie aardgasvrij Enschede                                  54                 8.7 Ruimtebeslag warmteopties in de openbare ruimte              70
     6.3 De transitiekaart van Enschede                                55              		     en in de woning
                                                                                          8.8 Ruimte voor aardgasvrije besparingsinitiatieven in           72
                                                                                       		     de gemeente
    7. Fasering warmtenetwijken                                       57
     7.1 Afwegingskader: belangrijke kenmerken voor de wijkfasering 57
     7.2 Aanvullende analyses voor fasering warmtenetwijken            58              9. Wat betekent dit voor de stad?                                   73
     7.3 Complexgewijze vs. gebiedsgerichte aanpak                     59                 9.1 Isoleren is altijd goed                                      73
     7.4 Waar kunnen we voor 2030 aan de slag?                         61                9.2 Het mogelijk maken van een betaalbare warmtetransitie         73
                                                                                         9.3 Hoe sturend wordt de Transitievisie Warmte?                   74
                                                                                         9.4 Meer uitvoeringskracht is noodzakelijk                        75




4                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.     H3.    H4.     H5.      H6.   H7.    H8.     H9.




Klaar voor de Start
Voor u ligt de Transitievisie Warmte. In deze visie geven wij richting aan hoe          hoeverre is voldaan aan twee uitgangspunten: woonlastenneutraliteit en
we willen voldoen aan de afspraak uit het Klimaatakkoord om Enschede in                 gelijkblijvend wooncomfort. Hiervoor is financiële steun van het Rijk
2050 aardgasvrij te maken. Een opgave die als we het slim aanpakken geen                onontbeerlijk. Zo lang dit niet geregeld is werken we aan de planning.
wensdenken is, maar zeker realiseerbaar.
                                                                                        Een grote opgave als de warmtetransitie kunnen we alleen realiseren als er
Het afbouwen en uiteindelijk stoppen met aardgas voor de verwarming van                 een breed draagvlak is voor de oplossing(en). Deze visie geeft de
gebouwen moet een flinke reductie opleveren in de CO2-uitstoot, één van de              hoofdrichting aan. In de plannen voor de afzonderlijke wijken
hoofdoorzaken van klimaatverandering. Daarnaast zal het stoppen van de                  (Wijkuitvoeringsplannen) gaan we samen met bewoners en partners bepalen
aardgaswinning in Groningen hopelijk snel een eind maken de                             wat voor hun wijk en buurt het beste alternatief is.
bodemproblematiek aldaar.
                                                                                        Met deze Transitievisie Warmte zorgen we dat we klaar zijn voor de start.
Tijdens de laatste grote warmtetransitie in de jaren ’60 ging Nederland in
ongeveer tien jaar massaal over van kolen naar aardgas. Anno 2021 staan we              Jeroen Diepemaat
aan de vooravond van een nieuwe grote warmtetransitie. Alleen anders dan bij            Wethouder Stedelijke Ontwikkeling
de overgang van de kolen is er nu geen sprake van een eenduidig alternatief.


Onze grootste opgave ligt bij het aardgasvrij maken van de bestaande
woningen, bedrijven en overige gebouwen. Alle nieuwbouw waarvoor na 1 juli
2018 een omgevingsvergunning is aangevraagd is door nieuwe regelgeving
gelukkig al aardgasvrij. Overigens zijn in onze stad al een aantal wijken
aangesloten op een warmtenet.


De warmtetransitie heeft de grootste impact op particuliere woningeigenaren.
Het tempo en realiseerbaarheid van de transitie wordt bepaald door in




  5                                                                   Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                       Colofon    Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting       H1.   H2.     H3.    H4.     H5.    H6.     H7.     H8.    H9.




Samenvatting
We gebruiken in ons land in 2050 geen aardgas meer voor het verwarmen                 Uitgangspunten voor de warmtetransitie
van gebouwen, koken en douchen. Dit is afgesproken in het landelijk                   We hebben een aantal belangrijke punten voor de warmtetransitie opgesteld.
Klimaatakkoord. De stap naar duurzame en aardgasvrije warmte voor                     Daar dachten bewoners, bedrijven, partners en andere betrokken partijen over
verwarming, koken en douchen noemen we de warmtetransitie.                            mee. Eén belangrijk punt is dat de warmtetransitie alleen slaagt als het voor
De gemeente moet in een Transitievisie Warmte aangeven hoe ze dit doel                iedereen haalbaar en betaalbaar is. Ook moet iedereen mee kunnen doen.
gaat halen. De visie moet in 2021 af zijn.                                            Op dit moment is dat nog niet overal zo. We pakken het dus stap voor stap aan
                                                                                      en starten waar het wél kan. Daar waar de overstap naar aardgasvrij nog niet
Waarom gaan we van het aardgas af?                                                    haalbaar en betaalbaar is, gaan we op zoek naar tussenstappen. Dan is een
CO2-uitstoot is de grootste oorzaak van de klimaatverandering. Daarom                 belangrijke eerste stap het isoleren van gebouwen en andere vormen van
moeten we de CO2-uitstoot flink verminderen. Bij het gebruik van aardgas komt         energiebesparing.
CO2 vrij. Daarom is in het Klimaatakkoord afgesproken dat we gaan stoppen
met aardgas. Ook hoeven we dan geen aardgas meer te gebruiken uit                     Transitiepaden
Groningen en het buitenland. Om dat te kunnen bereiken moeten we ook in               In een transitiepad is per wijk uitgestippeld welke andere optie voor aardgas
Enschede onze gebouwen en huizen op een andere manier verwarmen.                      het meest haalbaar en betaalbaar is. Ook kijken we naar hoe we het veranderen
                                                                                      naar duurzame warmte in stappen kunnen uitvoeren. Daarnaast kun je zien welke
Routekaart                                                                            maatregelen eigenaren van gebouwen nu al kunnen nemen. Om zo voorbereid
Volgens het Nederlands Klimaatakkoord moeten alle gemeenten uiterlijk in              te zijn op de overstap naar duurzame warmte. Denk hierbij aan isolatie of een
2021 een Transitievisie Warmte hebben. In een Transitievisie Warmte geven             overstap naar elektrisch koken. In alle transitiepaden werken we zoveel mogelijk
gemeenten aan wanneer welke wijken van het aardgas af kunnen. Ook staat               toe naar gebouwen met minimaal een standaardniveau voor isolatie (vloer-,
hierin wat mogelijke andere opties zijn voor aardgas per wijk. En hoe de              gevel-, raam- en dakisolatie), ventilatie en elektrisch koken. Dit standaardniveau
routekaart (dit noemen we ook wel een transitiepad) naar het aardgasvrij              is in elk pad belangrijk. Dit staat los van de andere mogelijkheid voor aardgas.
maken van alle gebouwen eruitziet. De Transitievisie Warmte wordt iedere vijf
jaar aangepast op basis van de nieuwste innovaties en wet- en regelgeving.            Transitiekaart
                                                                                      Figuur 1 laat de kaart van Enschede zien met de transitiepaden per wijk.
                                                                                      Voor elke wijk in Enschede is uitgezocht welk transitiepad de beste keuze is.



  6                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                            Colofon                      Inhoudsopgave                            Voorwoord       Samenvatting                  H1.   H2.      H3.    H4.     H5.      H6.      H7.    H8.     H9.




Samenvatting
                                                                                                                                                                                       Nummer Buurtnaam

                                                                                                                                                                                       0    City                        51   Ribbelt-Ribbelerbrink
                                                                                                       92
                                                                                                                                                                                       1    Lasonder, Zeggelt           52   Park Stokhorst
                                                                                                                            90                                                         2    De Laares                   53   Stokhorst
                                                                                                                                                                                       3    De Bothoven                 60   Stroinkslanden Noord-Oost
                                            46                                                                                                                                         4    Hogeland-Noord              61   Stroinkslanden-Zuid
                                                                                                 44
                                                                                                                                                      93                               5    Getfert                     62   Stroinkslanden Noord-West
                                                                                                                        45
                                       73                                                                                                                                              6    Veldkamp-Getfert-West       63   Wesselerbrink Noord-Oost
                                                                                41                      43
                                                                                                                                    53                                                 7    Horstlanden-Stadsweide      64   Wesselerbrink Zuid-Oost
                                  72                  31
                                                                                                  42                                                                                   8    Boddenkamp                  65   Wesselerbrink Zuid-West
                                                                                                                       50
                                                                                     40                                                                                                10   Velve-Lindenhof             66   Wesselerbrink Noord-West
                98                                                                                                           51     52
                                            70                        30                               1
                                                                                                                  2                                        86                          11   Wooldrik                    67   Helmerhoek-Noord
                                                                                                                                            15
                                                                                                                                                                      80               12   Hogeland-Zuid               68   Helmerhoek-Zuid
                                                                                     8                        3                   10
                                                                                                  0                                        14                                          13   Varvik-Diekman              69   het Brunink
                                                                                                                                                      87
                                                                                         7                                                                                81           14   Sleutelkamp                 70   Industrie- en havengebied
                                                                 25                                                                11      16
                                                  26
                                                                           22                                     4                                                  83                15   't Weldink                  71   Marssteden
                                                                                                        5                                             88
                        71
                                                 27                                          6                                                                  85         82
                                                                                                                                                                                       16   De Leuriks                  72   Koekoeksbeekhoek
                                                                  23
                                                                                                                            12                                                         20   Cromhoffsbleek-Kotman       73   Kennispark
                                                            24                               20
                                                                                                              13                                                     84                21   Boswinkel-De Braker         80   Glanerveld
                                                                                                                                                 94
           91                                                    28                                                                                                                    22   Pathmos                     81   Bentveld-Bultserve
                             96                                                 21
                                                                                                                                                                                       23   Stevenfenne                 82   Schipholt-Glanermaten
                                                                                                                  60                                                                   24   Stadsveld-Zuid              83   Eekmaat
                                                  67
                                                                                                                                                                                       25   Elferink-Heuwkamp           84   Oikos
                                                                                                       62
                                                                       66
                                                                                             63                                                                                        26   Stadsveld-Noord-Bruggert    85   Eilermarke
      97                                               68
                                                                           65                                61                                                                        27   't Zwering                  86   De Slank
                                                                                                                                                                                       28   Ruwenbos                    87   Dolphia
                                                                                 64                                                                                                    30   Tubantia-Toekomst           88   Eekmaat West
                                                                                69                                                                                                     31   Twekkelerveld               90   Dorp Lonneker
                                                 95                                                                                                                                    40   Walhof-Roessingh            91   Dorp Boekelo
                                                                                                                                                                                       41   Bolhaar                     92   Buurtschap Lonneker-West
                                                                                                                                                                                       42   Roombeek-Roomveldje         93   Noord Esmarke
                                                                                                                                                                                       43   Mekkelholt                  94   Buurtschap Zuid-Esmarke
                                                                                                                                                                                       44   Deppenbroek                 95   Buurtschap Broekheurne
                                                                                                                                                                                       45   Voortman-Amelink            96   Buurtschap Usselo
                                                                                                                                                                                       46   Drienerveld-U.T.            97   Boekelerveld
Figuur 1: Transitiekaart van de Transitievisie Warmte                                                                                                                                  50   Schreurserve                98   Buurtschap Twekkelo




  7                                                                                                                               Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting      H1.    H2.     H3.     H4.    H5.     H6.     H7.     H8.    H9.




Samenvatting
Laagste totale kosten                                                                   eigen tempo bepalen. Dit noemen we ook wel complexgewijs aansluiten.
We willen als gemeente alle kosten van de warmtetransitie bij elkaar opgeteld           Een groot deel van deze flats is in het bezit van de woningcorporaties. Naar
zo laag mogelijk houden. Daarom is in deze Transitievisie Warmte per wijk               verwachting worden deze gebouwen eerst op natuurlijke momenten
gekeken naar het goedkoopste alternatief voor aardgas.                                  geïsoleerd. Pas daarna worden ze aangesloten op het warmtenet.
                                                                                        De eengezinswoningen in deze wijken moeten wel gezamenlijk worden
Warmtenetwijken                                                                         aangesloten op het warmtenet. In deze straten moeten namelijk meer
Voor een deel van Enschede is een gezamenlijk warmtenet de oplossing met                netwerken worden aangelegd in de grond. Daarom heeft alleen een
de laagste kosten voor iedereen. Een warmtenet is een netwerk van leidingen             gezamenlijke aanpak een kans van slagen.
onder de grond, waardoor warm water stroomt. Deze warmte komt in
gebouwen door middel van een afleverset. In deze wijken gaan we aan de                  Op korte termijn zetten we in wijken als Roombeek-Roomveldje,
slag met het uitbreiden van het warmtenet of het aanleggen van nieuwe                   De Bothoven, ’t Zwering, Helmerhoek- Noord en Zuid, Boswinkel – de Braker,
warmtenetten en het aansluiten van woningen hierop.                                     Cromhoffsbleek-Kotman en City al stappen. Daarnaast gaan we ook in
                                                                                        Drienerveld-UT en Marssteden de komende jaren aan de slag. Dit omdat
Aanpak per gebied                                                                       ook hier al een warmtenet ligt. We verwachten dat deze terreinen in 2030 al
Is er nog geen warmtenet in een buurt? Dan gaan we in een heel gebied de                grotendeels aardgasvrij kunnen zijn.
gebouwen aansluiten op het warmtenet. Zo kunnen we het netwerk dat nog
aangelegd moet worden betalen. Hiervoor hebben we per gebied zo’n 8 jaar                Keuzevrijheid
de tijd. We willen een flinke stap zetten richting een aardgasvrij Enschede in          Bij alle warmtenetwijken hebben eigenaren zelf de keuze om hun pand aan te
2050. Daarom gaan we vóór 2030 voor een aantal wijken een uitvoeringsplan               sluiten op het warmtenet. Er is keuzevrijheid en die blijft er waarschijnlijk ook.
maken, en zodra dat mogelijk is ook al uitvoeren.                                       Dit betekent dat eigenaren kunnen kiezen voor een andere warmteoptie
                                                                                        (opt-out) als deze maar even duurzaam en aardgasvrij is.
Aanpak per gebouw
In de buurten waar nu al wel een warmtenet is, gaan we per gebouw aan de                All-electric wijken
slag. Hier kunnen de eigenaren van grotere gebouwen, zoals flats of kantoren,           In een all-electric wijk kunnen bewoners niet kiezen voor een gezamenlijke
op het warmtenet aansluiten als dat handig uitkomt. Ze kunnen dus meer hun              oplossing zoals een warmtenet. Hier komt namelijk geen warmtenet en ligt in



  8                                                                   Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.    H3.     H4.     H5.    H6.     H7.    H8.       H9.




Samenvatting
de toekomst alleen een elektriciteitsnet onder de grond. Bij gebouwen in deze            minder aanpassingen nodig om de transitie naar aardgasvrij te doorlopen.
wijken wordt gebruik gemaakt van een warmtepomp voor het leveren van                     Dit zijn onder andere de wijken Ruwenbos, Het Brunink, Sleutelkamp, Oikos,
warmte. Een warmtepomp levert een lagere temperatuur dan de huidige CV                   Eilermarke en Eekmaat-West.
ketel of het warmtenet. Hierdoor moeten panden in een all-electricwijk beter
geïsoleerd zijn om het comfortabel warm te krijgen. Dus ook hier moeten                  Bespaarwijken waar op termijn de warmteoptie
gebouwen eerst goed geïsoleerd worden om geschikt te zijn voor de overstap               wordt bepaald
naar aardgasvrije warmte.                                                                Op dit moment kunnen we in een aantal wijken nog geen duidelijke keuze
                                                                                         maken voor de meest geschikte warmteoptie. Bijvoorbeeld omdat de kosten
Individueel kiezen                                                                       voor warmtenetten en all-electric heel dicht bij elkaar liggen. Deze wijken
All-electric is een individuele oplossing. Dit betekent dat iedere eigenaar van          geven we bij de vijfjaarlijkse herijking extra aandacht. We kijken dan of we tot
een gebouw zelf kiest wanneer de overstap wordt gemaakt. In deze wijken                  nieuwe inzichten komen door de nieuwste ontwikkelingen. Tot die tijd zitten we
maken eigenaren dan ook bij bijvoorbeeld en verhuizing of verbouwing steeds              ook in deze wijken niet stil. We gaan volop aan de slag met het ‘transitiegereed’
een stap in de goede richting. Dus deze wijken hebben een veel langere tijd              maken van alle gebouwen. Dit doen we door isolatie, elektrisch koken en
nodig voor ze helemaal aardgasvrij zijn. Een aantal van de all-electric wijken           andere maatregelen. Een hybride warmtepomp is in deze wijken een goede
zal dan ook tot 2050 de tijd nodig hebben om aardgasvrij te worden.                      optie. In Enschede zien we dit transitiepad terug in onder andere ’t Ribbelt.


Dat heeft als voordeel dat er genoeg tijd is om de huidige elektriciteitsnetten          Bedrijventerreinen
waar nodig aan te passen op een hoger gebruik van elektriciteit door de                  Bedrijventerreinen volgen een eigen transitiepad. Dat komt doordat de
warmtepompen. Een ander voordeel is dat we nieuwe ontwikkelingen in                      warmtevraag van bedrijven sterk afhangt van het soort bedrijf. Sommige
de all-electric oplossingen kunnen gebruiken.                                            bedrijven hebben helemaal geen behoefte aan verwarming. Denk hierbij
                                                                                         aan opslagloodsen. Anderen hebben een grote zogenaamde koudevraag.
Voor 2040                                                                                Denk hierbij aan kantoren. En weer andere bedrijven hebben juist een hoge
Sommige wijken kunnen iets sneller de stap naar aardasvrij maken.                        temperatuur nodig. Daarom zorgen we voor verschillende oplossingen op een
De verwachting is dat dit tussen nu en 2040 kan. Deze wijken zijn namelijk               bedrijventerrein.
redelijk jong, en de gebouwen zijn goed geïsoleerd. Daardoor hebben ze



  9                                                                    Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                        Colofon    Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.    H2.     H3.    H4.    H5.    H6.    H7.      H8.   H9.




Samenvatting
Die oplossingen bestaan uit individuele en gezamenlijke kleinschalige                  Voor de overige warmtenetwijken zal voor 2040 het plan klaar moeten zijn.
oplossingen. Veel bedrijven maken nu al werk van de transitie. Dit doen ze
omdat er voor bedrijven al veel strenge energieregels zijn. In Enschede zijn           Daarnaast gaan we aan de slag met een zogenaamd ontzorgingspakket.
een aantal bedrijventerreinen die een eigen wijk vormen. Voor Drienerveld-UT           We willen mensen helpen bij het nemen van persoonlijke maatregelen.
en Marssteden is het transitiepad een warmtenet. Voor Josink Es, Industrie- en         Zoals bij isolatie van de woning, het plaatsen van een hybride warmtepomp
Havengebied en de Euregio is het transitiepad een keuze tussen een bronnet             of de overstap naar all-electric. Op deze manier ondersteunen we
(een klein lokaal warmtenet) of all-electric. Voor het Kennispark geldt een mix        gebouweigenaren bij hun opdracht om energie te besparen en aardgasvrij
tussen een warmtenet en bronnet.                                                       te kunnen worden. Om deze plannen te kunnen maken en ook uit te kunnen
                                                                                       voeren is geld van het Rijk nodig.
Aan de slag met de uitvoering
Als vervolg op deze Transitievisie Warmte gaan we voor de warmtenetwijken              Voor alle transitiepaden geldt dat inwoners of bedrijven met ideeën
uitvoeringsplannen maken. Dit doen we samen met bewoners en betrokken                  kunnen komen. We denken graag mee of en hoe we dit mogelijk maken.
organisaties. We starten met het maken van plannen voor de volgende wijken:
  Twekkelerveld - Tubantia-Toekomst;
  Enschede-Zuid: Helmerhoek, Wesselerbrink met een doorkijk naar
  Stroinkslanden;
  Roombeek - Roomveldje - Mekkelholt - Deppenbroek;
  Varvik - Diekman
  Kennispark - UT-terrein


Voor deze gebieden wordt voor 2030 een uitgewerkt plan gemaakt.
De Transitievisie Warmte is de basis hiervoor. Dit plan maken we samen met
bewoners, vastgoedeigenaren, ondernemers en andere geïnteresseerden.




  10                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                       Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.    H2.    H3.     H4.    H5.    H6.     H7.     H8.   H9.




1. Inleiding
In het Klimaatakkoord is afgesproken dat Nederland in 2050 geen aardgas                beperken tot maximaal 2, en liefst niet meer dan 1,5 graden Celsius.
meer gebruikt voor het verwarmen van gebouwen. Doel is om                              Het kabinet heeft in het regeerakkoord aangegeven dat ze de uitstoot van
klimaatverandering tegen te gaan. Bovendien wordt de gaswinning in                     broeikasgassen in 2030 met 49 procent ten opzichte van 1990 wil
Groningen vroegtijdig gestopt. Aardgas is tot nu toe veruit de meest gebruikte         verminderen. Om dit doel te halen is het Nationale Klimaatakkoord opgesteld,
energiebron. Bij het verbranden van aardgas ontstaat CO2, wat leidt tot de             waarin overheid, organisaties en bedrijven in Nederland concrete afspraken
opwarming van de aarde. Alle woningen, bedrijvenlocaties en andere                     hebben gemaakt. Vanuit de Europese Commissie wordt hier nog een stap
gebouwen in Enschede van het aardgas afhalen is een ingewikkelde en                    bovenop gedaan. Sinds april 2021 is de doelstelling verhoogd naar 55%
enorme klus. Gelukkig hoeft het niet van vandaag op morgen te gebeuren.                vermindering van de broeikasuitstoot. Als een van de onderdelen heeft de
Maar om 2050 te halen moeten we de komende jaren wel gaan starten.                     overheid het doel gesteld om in 2050 een volledig aardgasvrije gebouwde
We gaan op zoek naar andere oplossingen voor koken, de bereiding van warm              omgeving te hebben. Mede vanwege de aardbevingsproblematiek en het
tapwater en het verwarmen van onze woningen en bedrijven. 2050 klinkt nog              stoppen van de gaswinning in Groningen. Om dat te behalen is het nodig dat
ver weg, maar die tijd hebben we echt nodig om samen onze woningen en                  in 2030 1,5 miljoen bestaande woningen in Nederland aardgasvrij zijn, boven
bedrijven klaar te maken voor een aardgasvrije toekomst. Om dit goed te                op de woningen die nu al aardgasvrij zijn. Deze transitie naar een aardgasvrije
kunnen plannen is elke gemeente gevraagd om uiterlijk in 2021 een                      gebouwde omgeving is enorm en heeft een grote impact op de bijna zeven
Transitievisie Warmte vast te stellen. In deze Transitievisie Warmte wordt het         miljoen woningen en 1 miljoen overige gebouwen in Nederland. We ruilen onze
tijdpad weergegeven waarin de Enschedese wijken aardgasvrij worden, en                 individuele gasgestookte cv-ketels in voor duurzame aardgasvrije
wordt per wijk waar dat al kan een voorkeursrichting aangegeven voor de                warmteoplossingen.
toekomstige aardgasvrije infrastructuur.
                                                                                       Gemeenten hebben een belangrijke regierol in deze transitie naar een
                                                                                       aardgasvrije omgeving. In lijn met het door het kabinet gepresenteerde
1.1 De Nederlandse transitie naar aardgasvrij                                          Klimaatakkoord werken we aan plannen op drie niveaus en zorgen we voor
                                                                                       afstemming tussen die plannen:
In december 2015 heeft Nederland in Parijs ingestemd met een nieuw
Klimaatakkoord van de Verenigde Naties. Net als alle andere landen moet
Nederland een flinke inspanning leveren om de opwarming van de aarde te



  11                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave   Voorwoord       Samenvatting     H1.     H2.     H3.    H4.     H5.    H6.     H7.     H8.    H9.




1. Inleiding
1. Regionaal doen we dat in de vorm van de Regionale Energie Strategie                uitvoeren. En gaan hier samen mee aan de slag. In deze plannen maken we
(RES) waarin we duurzame energiebronnen in de regio in kaart brengen.                 een definitieve keuze voor het warmtealternatief voor de wijk, brengen we in
Onderdeel van de RES is de Regionale Structuur Warmte (RSW), waarmee                  kaart welke kosten hiermee gepaard gaan en spreken we af hoe we op een
we de regionale beschikbare warmtebronnen, het verdeelvraagstuk van                   betaalbare manier een aardgasvrije wijk gaan realiseren. Die afspraken landen
warmte binnen de regio, de benodigde infrastructuur en de ruimtelijke impact          uiteindelijk in een beslissing op wijkniveau die als kader dient voor een complex,
en kosten in beeld brengen.                                                           VvE, woning of ander gebouw, met een bijbehorend besluitvormingstraject.


2. Op gemeentelijk niveau doen we dat met deze Transitievisie Warmte.
De Transitievisie Warmte beschrijft hoe de gemeente samen met stakeholders
de warmtevraag in de gebouwde omgeving op een aardgasvrije en duurzame
manier kan invullen en in welk tempo dat zal verlopen. Elke gemeente stelt
uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte vast.


  “In de Transitievisie Warmte legt de gemeenteraad een realistisch tijdpad
  vast waarop wijken van het aardgas gaan. Voor de wijken waarvan de
  transitie vóór 2030 gepland is, zijn ook de potentiële alternatieve
  energie-infrastructuren (all-electric, (type) warmtenet etc.) bekend.”
  Klimaatakkoord, 28 juni 2019


3. Voor wijken waar we gebiedsgericht de stap naar aardgasvrij maken, stellen
we vervolgens een concreet plan van aanpak op, een zogenaamd
(wijk)uitvoeringsplan. Twekkelerveld is de eerste wijk in Enschede waarvoor
een uitvoeringsplan gemaakt wordt. De gemeente, corporaties en bewoners in
Twekkelerveld onderzoeken samen wanneer welke straten worden aangesloten
op een andere energiebron, wat daarvan de kosten zijn en wie het gaat



  12                                                                Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                           Colofon      Inhoudsopgave        Voorwoord       Samenvatting     H1.   H2.   H3.   H4.   H5.   H6.   H7.   H8.   H9.




1. Inleiding
Onderstaande figuur geeft de samenhang tussen bovenstaande planniveaus weer:




Figuur 2: Samenhang RES, RSW, Transitievisie Warmte, (wijk)uitvoeringsplan




  13                                                                         Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting        H1.      H2.      H3.      H4.      H5.       H6.     H7.       H8.      H9.




1. Inleiding
1.2 De Enschedese context                                                               Dit warmtenet wordt gevoed door duurzame warmte vanuit Twence. Delen van
                                                                                        de stad, zoals ’t Zwering, Roombeek en Helmerhoek zijn dus al aangesloten
De gemeente Enschede draagt actief bij aan het nationale klimaatbeleid door             op een warmtenet en daarmee grotendeels aardgasvrij. Bovendien zijn
de afspraken uit het Klimaatakkoord uit te voeren. De warmtetransitie en het            onlangs enkele grote panden, zoals het stadskantoor, Noordmolen en het
gefaseerd komen tot een aardgasvrij Enschede biedt volop kansen voor                    Wilminktheater en Muziekcentrum Enschede op het warmtenet aangesloten.
inwoners en bedrijven. Denk daarbij aan woningen die comfortabeler,                     Ook is Twekkelerveld aangewezen als de eerste wijk waarvoor een
gezonder en energiezuiniger worden, aan meer werkgelegenheid en aan de                  wijkuitvoeringsplan (WUP) wordt opgesteld. Hier wordt gekeken hoe in dit
verbetering van de luchtkwaliteit. Zo draagt de energietransitie bij aan het            gebied een stap kan worden gemaakt naar een aardgasvrije situatie.
realiseren van de ambitie van Enschede om nu en in de toekomst een
aantrekkelijke en leefbare stad te zijn voor iedereen die er woont, werkt of op
bezoek komt.                                                                            1.3 De Enschedese opgave

De ambitie van Enschede is om in 2050 klimaatneutraal te zijn1. Dat betekent            Het aardgasvrij maken van alle gebouwen in Enschede is een grote opgave.
dat het wonen, werken en recreëren in Enschede het klimaat niet nadelig                 In 2018 bedroeg de CO2-uitstoot in Enschede volgens de Klimaatmonitor van
beïnvloedt. Een belangrijke stap in het realiseren van deze ambitie is het              Rijkswaterstaat 748.190 ton. Het grootste deel (445.343 ton) wordt uitgestoten
aardgasvrij maken van alle gebouwen in Enschede. Om in de toekomst niet                 door de gebouwde omgeving. Dit is onder te verdelen in woningen (248.137 ton),
afhankelijk te zijn van aardgas moeten alle woningen en bedrijven uiterlijk in          commerciële (106.104 ton) en publieke dienstverlening (91.102 ton). Andere
2050 aardgasvrij zijn. Dit is in overeenstemming met de doelstellingen in het           uitstoters zijn het verkeer met 174.162 ton en industrie, energie, afval en water
Klimaatakkoord. We moeten dan ook op zoek naar een andere manier om onze                met 125.650 ton. In tegenstelling tot eerdergenoemde sectoren levert de land-
huizen en bedrijven te verwarmen, om te koken en te douchen. De gemeente                en bosbouw een kleine bijdrage van 3.034 ton aan de stedelijke CO2-uitstoot.
wil daarbij het goede voorbeeld geven en heeft de ambitie geformuleerd om
uiterlijk in 2040 alle gemeentelijke gebouwen energieneutraal2 te hebben.               1) Meer informatie over deze ambitie is terug te lezen in de concept Energievisie van de

                                                                                        Gemeente Enschede. Deze ambitie komt voort uit de doelstellingen van het Klimaatakkoord.

De eerste stappen naar aardgasvrije wijken zijn in het verleden al gezet. In een        2) Onder energieneutraal verstaat de gemeente dat de gebouwen net zoveel energie opwekken

flink deel van de stad Enschede is al een warmtenet van Ennatuurlijk aanwezig.          als dat er verbruikt wordt en dat deze gebouwen aardgasvrij zijn.




  14                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                             Colofon   Inhoudsopgave     Voorwoord      Samenvatting     H1.    H2.    H3.    H4.    H5.    H6.      H7.    H8.     H9.




1. Inleiding
Totale uitstoot                                                                           Gebouwde omgeving
752.237 ton               0,4%
                          Land- en
                                                         16,8%                                                                                    20,5%
                          bosbouw
                                                         Industrie, energie,                                                                      Publieke
                                                         afval en water                                                                           dienstverlening



         59,5%
         Gebouwde                                                23,3%                              55,7%
                                                                                                                                                        23,8%
         omgeving                                                Vervoersbewegingen                 Woningen
                                                                                                                                                        Commerciële
                                                                                                                                                        dienstverlening




Figuur 3. Productie CO2-uitstoot in Enschede in 2018



Conclusie: de warmtebehoefte in de gebouwde omgeving is verantwoordelijk                  Enschede zet al stappen in de goede richting om de CO2-uitstoot in de
voor circa 60 procent van onze uitstoot van CO2 in Enschede, zie figuur 3.                gebouwde omgeving te laten dalen en begint daarmee niet op nul. In de
                                                                                          concept Energievisie van Enschede, opgesteld in 2021, worden onder andere
In Enschede staan 75.925 (CBS, 1 januari 2021) woningen en ruim 11.000                    de transitie naar duurzame bronnen van energie en de opslag en vastlegging
andere gebouwen, zoals scholen, kantoren, winkels en bedrijven. Het grootste              van CO2 in de bodem en gewassen beschreven. Deze Transitievisie Warmte
deel van deze gebouwen is al wat ouder en daardoor matig tot slecht                       bouwt hierop voort en beschrijft onder andere in meer detail de maatregelen
geïsoleerd. Niet van elk gebouw is het energielabel bekend, maar naar                     voor energiebesparing.
schatting heeft ongeveer 70 procent een energielabel C, D, E, F of G.



  15                                                                    Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord      Samenvatting         H1.     H2.       H3.      H4.      H5.      H6.      H7.      H8.      H9.




1. Inleiding
Enschede heeft al een warmtenet. Op dit moment zijn er zo’n 15.000                       zijn met een warmtepomp, een collectieve oplossing (warmtenet of bronnet)
woningequivalenten (WEQ)3 aangesloten op de hoofdinfrastructuur van het                  met gebruik van warmte uit de bodem, oppervlaktewater of restwarmte, of door
warmtenet en daarmee op de warmte van Twence . Sinds 2020 worden de
                                                    4
                                                                                         gebruik te maken van het gasnet, maar dan wel met duurzaam gas.
warmtenetten van De Bothoven, Roombeek en Deppenbroek met in totaal ruim                 De Transitievisie gaat over het grote geheel, neemt de 68 CBS-buurten als
2.000 aangesloten huishoudens ook gevoed door de warmte van Twence.                      ‘korrelgrootte’ en gaat uit van gemiddelden en meest voorkomende situaties.
Hiervoor waren deze warmtenetten nog gasgestookt. Hierdoor wordt er nu zo’n              De transitiekaart geeft een beeld op wijkniveau.7 In deze kaart zien we terug
vijf miljoen kubieke meter aardgas per jaar bespaard. Daarnaast is het van               welk transitiepad we in een wijk doorlopen om te komen tot een toekomst
groot belang dat de opgave niet groter wordt dan nu het geval is. Dit betekent
dat alle nieuwbouw aardgasvrij en optimaal geïsoleerd is en het liefst ook               3) Woningequivalent (WEQ) is een eenheid van warmtevraag gebruikt in het ontwerpen van

energie opwekt, in ieder geval voor eigen gebruik. Dit is in lijn met de wet             warmtenetten. Een woningequivalent is gelijkgesteld aan tussen de 27 - 36 gigajoule per jaar

Voortgang Energietransitie (VET ), waarin in 2018 is vastgelegd dat nieuw-
                                   5
                                                                                         (GJ/jaar). Dit is een inschatting van de hoeveelheid warmte-energie die nodig is om een gemiddelde

bouw in principe aardgasvrij is, en de aangescherpte eisen in het bouwbesluit            Nederlandse woning van ruimteverwarming en warm water te voorzien. Ook de warmtevraag van

(de zogenaamde BENG-eisen ) De Woonvisie stelt dat we tot 2030 tussen de
                               6
                                                                                         bedrijven wordt in WEQ uitgedrukt en zo vergelijkbaar gemaakt met de warmtevraag van woningen.

3.225 en 9.300 extra woningen gaan bouwen. De ambitie is in 2021 verhoogd,               4) Op dit moment levert Ennatuurlijk circa 520 TJ aan warmte voor circa 15.000 WEQ, met een

onder andere door de bijdrage die Enschede levert aan de landelijke woning-              gemiddelde warmtevraag per WEQ van 36 GJ/jaar. Hiermee worden ongeveer 11.000 woningen

bouwopgave. Deze woningen worden aardgasvrij gerealiseerd.                               van warmte voorzien naast bedrijfsgebouwen en industrie. Ennatuurlijk belevert nu ruim 8.500

                                                                                         huishoudens direct van warmte en 150 zakelijke klanten (waaronder ook woningen en

                                                                                         studentenhuisvesting via blokverwarming).

1.4 Afbakening - wat is de Transitievisie Warmte wel                                     5) De Wet Voortgang Energietransitie (Wet VET) vormt de basis voor het verbod op aardgas in

en niet?                                                                                 nieuwbouw. De Tweede Kamer heeft via een amendement op het wetsvoorstel Voortgang Energie-

Stedelijke visie op de schaal van wijken                                                 transitie (Wetsvoorstel VET) de gasaansluitplicht voor kleingebruikers bij nieuwbouw geschrapt.

De Transitievisie Warmte is een visie voor heel Enschede, die per wijk laat zien         6) Voor alle nieuwbouw, zowel woningbouw als utiliteitsbouw, geldt dat de vergunningaanvragen

hoe en wanneer zij aardgasvrij gaat worden. Ook wordt aangegeven welk                    vanaf 1 januari 2021 moeten voldoen aan de eisen voor Bijna Energieneutrale Gebouwen (BENG).

alternatief voor aardgas het meest geschikt is en in welke periode wijken                7) In de gehele Transitievisie Warmte kiezen we als uitgangspunt voor de CBS-buurten.

aardgasvrij worden. Dat kan bijvoorbeeld een individuele ‘all-electric’ oplossing        Deze CBS-buurten noemen we de wijken van Enschede in deze Transitievisie Warmte.




  16                                                                   Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.    H2.     H3.    H4.     H5.    H6.     H7.    H8.        H9.




1. Inleiding
zonder aardgas. Onder wijken verstaan we de hele gebouwde omgeving.                     Beschikbaarheid voldoende middelen voor de gemeente
Woonwijken, winkels, bedrijventerreinen en kantoorgebieden horen daar                   Eén van de randvoorwaarden waaronder de Vereniging van Nederlandse
allemaal bij. De warmte die nodig is voor bedrijfsprocessen valt niet onder             Gemeenten (VNG) het Klimaatakkoord heeft ondertekend is dat de
de Transitievisie Warmte. In bepaalde wijken is het nog onduidelijk welke               warmtetransitie woonlastenneutraal is voor inwoners en dat gemeenten
warmteoptie de voorkeursoptie voor de wijk is. Dit kan komen doordat de                 worden gecompenseerd in extra kosten. Zolang deze zaken niet zijn geregeld
kosten van de verschillende warmteopties dicht bij elkaar liggen of doordat de          gaan we niet concreet aan de slag. Wel maken we goede plannen, om zo met
modellen die met elkaar zijn vergeleken nog geen eenduidig beeld laten zien.            de uitvoering te kunnen starten zodra deze randvoorwaarden zijn geregeld.
De beste aanpak voor deze wijken is een focus op het treffen van no-regret
(altijd goed) isolatiemaatregelen. Bij elk herijkingsmoment van de Transitievisie       Tempo en duurzaamheid
Warmte (5-jaarlijks) krijgen deze wijken extra aandacht en worden de                    We kunnen niet in heel Enschede tegelijk aan de slag. De warmtetransitie is
mogelijkheden opnieuw beoordeeld op basis van voortschrijdend inzicht.                  een proces van jaren. De Transitievisie Warmte geeft een beeld van de
                                                                                        aardgasvrije infrastructuur per wijk in 2050 en beschrijft het tempo waarin
Maatschappelijke kosten en betaalbaarheid voor bewoners                                 wijken aardgasvrij worden. In de ene wijk gaat dat collectief en gefaseerd,
In het Nederlandse Klimaatakkoord is afgesproken dat de TransitievisieWarmte            in de andere wijk individueel op basis van natuurlijke momenten. Om de
uitgaat van de laagste maatschappelijke kosten van de helewarmte keten:                 doelstelling van een aardgasvrije gemeente te halen is het nodig dat gebouwen
van energiebron via een infrastructuur naar een gebouw, tot en met de                   en wijken de overstap maken naar nieuwe manieren van verwarmen en de
aanpassingen die in het gebouw zelf nodig zijn. Door de laagste                         infrastructuur die daarbij hoort. De visie houdt rekening met de kansen voor
maatschappelijke kosten als uitgangspunt te nemen, brengen we de                        verduurzaming van de bronnen die deze infrastructuren voeden.
betaalbaarheid voor bewoners dichterbij. De Transitievisie Warmte geeft geen            De Transitievisie Warmte is geen specifieke verduurzamingsstrategie voor
antwoord op de vraag hoe de laagste kosten voor de gemeente Enschede                    warmtebronnen of voor de opwek van elektriciteit. De Regionale
eerlijk verdeeld kunnen worden en gaat niet over de diverse instrumenten die            Energiestrategie (RES) en de Enschedese concept Energievisie gaan in op
kunnen zorgen voor een eerlijke verdeling van de kosten, zoals de                       de mogelijkheden om duurzame energie op te wekken in de regio en de stad,
tariefregulering in de Wet Collectieve Warmtevoorziening die nu wordt opgesteld         inclusief duurzame warmte (Regionale Structuur Warmte - RSW).
door de Rijksoverheid of bijvoorbeeld subsidies en goedkope leningen.                   De Wet Collectieve Warmtevoorziening waaraan de Rijksoverheid werkt, zal
                                                                                        verduurzaming van warmtebronnen door de warmteleverancier reguleren.



  17                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                         Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.    H3.     H4.    H5.     H6.     H7.    H8.      H9.




1. Inleiding
1.5 Wie hebben er meegedacht?                                                             fasering van de warmtenetwijken. In hoofdstuk 8 gaan we in op de uitvoering
                                                                                          van de transitie naar een aardgasvrij Enschede: hoe deze vorm krijgt in de
Deze visie is opgesteld in opdracht van de Gemeente Enschede. Dit doet de                 startwijken en in de rest van de stad. Het concluderende hoofdstuk 9 bespreekt
gemeente niet alleen. Partners zijn nodig om de warmtetransitie te kunnen                 de impact die het doorlopen van de transitiepaden heeft op de stad.
realiseren. Professionele stakeholders, bewoners en bedrijven hebben
meegedacht tijdens het opstellen van de Transitievisie Warmte. Bijlage A geeft
een compleet beeld welke partijen op welke manier bij het opstellen van deze                 Houd dit in gedachten bij het lezen van deze
Transitievisie Warmte betrokken zijn geweest.                                                Transitievisie Warmte

                                                                                             Grenzen liggen niet vast
1.6 Leeswijzer                                                                               De warmtetransitie volgt op veel plekken in de stad een gebiedsgerichte
                                                                                             of wijkgerichte aanpak. De kaarten in deze Transitievisie Warmte zijn
Deze inleiding vormt hoofdstuk 1. Hoofdstuk 2 van de Transitievisie Warmte                   daarom ingericht volgens de 68 CBS-wijken van Enschede. Dit betekent
start met de leidende principes voor een aardgasvrij Enschede. Dit zijn                      natuurlijk niet dat een aardgasvrije wijkaanpak exact de CBS-grenzen volgt
belangrijke pijlers voor de warmtetransitie in de gemeente. In hoofdstuk 3                   of dat een bewonersinitiatief altijd maar in één wijk mag plaatsvinden.
wordt uitgelegd welke aardgasvrije warmteopties beschikbaar zijn en dat                      De grenzen zijn niet beperkend. Ze kunnen wel helpen om richting te geven.
energiebesparing, zoals isolatie altijd wenselijk is. In hoofdstuk 4 wordt inzicht
gegeven in de uitkomsten van de robuuste analyse. Deze schetst een beeld                     Verschillende oplossingen binnen wijken zijn mogelijk
van het voorkeursalternatief voor aardgas per wijk en de verwachte                           Het feit dat een wijk de kleur heeft van een warmtenet, betekent niet dat
toekomstige verdeling van aardgasvrije warmteopties in Enschede. Hoofdstuk 5                 elk gebouw in die wijk op een warmtenet aangesloten wordt. Wijken zijn
bouwt verder op het voorgaande hoofdstuk en presenteert een analyse van de                   niet altijd homogeen en het kan dus zijn dat in delen van een wijk andere
duurzaamheid en beschikbaarheid van aardgasvrije warmtebronnen.                              oplossingen kostenefficiënter zijn. Zo kunnen binnen een wijk oudere en
In hoofdstuk 6 leggen we uit hoe de transitiekaart tot stand is gekomen, waarin              nieuwere gebouwen voorkomen en zijn er vaak verschillende soorten
de transitiepaden per wijk staan toegelicht. Hoofdstuk 7 gaat dieper in op de                eigenaren in een wijk aanwezig.




  18                                                                    Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                      Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.    H3.     H4.    H5.     H6.     H7.    H8.     H9.




1. Inleiding

 Voor utiliteitsgebouwen kunnen bijvoorbeeld andere oplossingen                          en dat het verder beperken van de warmtevraag in heel Enschede
 interessanter zijn dan voor woningen. De transitiekaart in deze                         essentieel is. Rekening houden met flexibiliteit in de uitvoering, continu
 Transitievisie Warmte geeft wel een duidelijk voorkeursalternatief aan                  blijven leren en ruimte houden voor innovatie zijn daarbij belangrijk.
 voor de wijk als geheel, waar we als gemeente met beleid op zullen                      Ook vinden we het belangrijk om initiatieven in de stad die passen
 sturen. Dat doen we omdat we de totale maatschappelijke kosten zo                       binnen de uitgangspunten van deze Transitievisie te stimuleren. Het kan
 laag mogelijk willen houden.                                                            dus ook zo zijn dat er in wijken die nu nog niet zijn weergegeven in één
                                                                                         van de eerste fases, toch al stappen worden gezet richting aardgasvrij.
 De route naar aardgasvrij is niet in beton gegoten                                      Ook nieuwe wetgeving kan voor wijzigingen in de route naar aardgasvrij
 Dit is een eerste versie van de Enschedese Transitievisie Warmte.                       zorgen. In 2022 is de verwachting dat de Omgevingswet in werking
 Het beeld van de transitie naar een aardgasvrij Enschede geeft een                      treedt en dat daarmee de verplichte aansluiting op het aardgas vervalt.
 duidelijke richting weer, maar moet de komende jaren steeds herijkt                     Hiermee verandert het recht op aardgas in een recht op een
 worden. Wel is zeker dat we de komende jaren doorgaan met de aanpak                     warmteaansluiting voor de woningeigenaar. Dergelijke ontwikkelingen
 in de wijken die reeds gestart zijn, zoals in Twekkelerveld, dat steeds                 hebben effect op de route naar een aardgasvrij Enschede.
 meer individuele eigenaren de stap naar aardgasvrij zullen gaan zetten




19                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                       Colofon    Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting        H1.      H2.      H3.       H4.   H5.      H6.     H7.      H8.     H9.




2. Leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede
2.1 Betrokkenheid inwoners bij de totstandkoming                                      teken staat van de Transitievisie Warmte. Tussentijds hebben we ook drie
van de Transitievisie Warmte                                                          keer met een klankbordgroep gesproken en hun input in deze visie verwerkt.
                                                                                      Deze klankbordgroep voor de Transitievisie Warmte wordt gevormd door
Als eerste stap om te komen tot een Transitievisie Warmte hebben we een               vertegenwoordigers vanuit de wijk- en dorpsraden in Enschede samen met
enquête voorgelegd aan inwoners uit de stad. Omdat de warmtetransitie                 MKB Twente. In het vervolgtraject om te komen tot (wijk)uitvoeringsplannen
iedereen raakt willen we graag weten wat inwoners van Enschede hierbij                zullen bewoners uiteraard ook intensief betrokken worden.
belangrijk vinden. Hier gaan we in de volgende paragraaf uitgebreider op in.


Ook hebben we op 1 oktober 2020 een eerste bewonersavond gehouden.                    2.2 Enquête onder bewoners
Hierbij hebben we uitgelegd uit welke elementen de Transitievisie bestaat,
waarom deze wordt opgesteld, hoe het proces van totstandkoming eruitziet en           De warmtetransitie gaat heel Enschede raken. Daarom is het van groot belang
wie we daar allemaal bij betrekken. Daarnaast is er op de gemeentelijke               om te weten wat voor de inwoners van Enschede belangrijk is bij deze
website aandacht voor de warmtetransitie en de Transitievisie Warmte en
                                                                      8
                                                                                      grootschalige overstap naar aardgasvrij verwarmen. Inwoners uit de gemeente
hebben we een filmpje9 gemaakt waarin we uitleggen wat een Transitievisie             Enschede hebben in september 2020 hun kijk op de warmtetransitie gegeven
Warmte inhoudt. Op social media is hier aandacht aan gegeven evenals in de            door middel van een enquête (zie bijlage B). Deze enquête is door een 1.314
gemeentelijke nieuwsbrief. Op 27 mei hebben we een tweede bewonersavond               mensen (representatieve steekproef) ingevuld.10 Met de enquête hebben we
georganiseerd waarin we de uitkomsten van de analyses hebben gepresenteerd            inwoners gevraagd naar hun zorgen en ideeën over de warmtetransitie in Enschede.
en feedback hebben opgehaald. Zo’n 80 inwoners sloten aan bij deze tweede
bewonersavond en stelden verduidelijkende vragen naar aanleiding van de               Hieruit komt naar voren dat het thema warmtetransitie bij de meeste
uitkomsten van de analyses. Deze zijn tijdens de sessie grotendeels behandeld.        respondenten leeft. Het grootste aandeel van de respondenten gaf aan zelf
De onbeantwoorde vragen zijn schriftelijk beantwoord. Verder wordt deze               een woning te bezitten. Bijna zestig procent van de respondenten wil zelf
Transitievisie van 19 augustus t/m 29 september 2021 ter inzage gelegd, zodat
bewoners en ondernemers hun zienswijzen hierop kunnen inbrengen.                      8) Zie: https://www.enschede.nl/aardgasvrij

De verslagen en de opnames van de digitale informatieavonden zijn terug te            9) Zie: https://www.youtube.com/watch?v=UVroxeua5gI

vinden op deze pagina van de website van de gemeente Enschede die in het              10) 75% vanuit het Enschede Panel en 25% heeft de enquête gezien en ingevuld via social media




  20                                                                Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting         H1.       H2.      H3.       H4.       H5.      H6.       H7.      H8.       H9.




2. Leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede
bepalen hoe en wanneer zij de overstap naar aardgasvrij maken. Een derde                voorkeursinfrastructuur per wijk, ook wel warmteoptie genoemd. Alle stappen
van de mensen ziet het nut niet in van aardgasvrij wonen. Respondenten                  die worden gezet in de warmtetransitie kunnen getoetst worden aan deze
geven aan vooral op de kosten te letten, zelf het aardgasvrije alternatief te           principes. Op die manier wordt er zoveel mogelijk aangesloten bij de wensen
willen kiezen en graag een duurzame oplossing te willen. Mensen vinden het              en verwachtingen van bewoners en betrokken partijen. Deze principes laten
logisch om te beginnen op plekken waar toch al werkzaamheden gepland                    we daarom duidelijk terugkomen in deze Transitievisie Warmte. Ook in de
staan, waar de overstap betaalbaar is en waar initiatief van bewoners is.               stappen richting het concretiseren van aardgasvrije wijken in Enschede zijn
Respondenten verschillen in hun wensen om betrokken te worden door de                   deze principes leidend.
gemeente. Dat verschilt van betrokken vanaf het begin, tot meedenken over
een plan voor de wijk, tot betrokken worden wanneer er een concreet plan                1. We focussen op betaalbare oplossingen
voor de wijk ligt.                                                                      Betaalbaarheid is voor alle inwoners van Enschede en voor de betrokken
                                                                                        stakeholders een zeer belangrijk vraagstuk. Er is nog veel onzekerheid over de
In deze Transitievisie en in onze aanpak hebben we hier zoveel als kan                  kosten van de warmtetransitie en de verdeling van de kosten. Dat vraagstuk
rekening mee gehouden. Doordat wensen en verwachtingen uiteen liggen                    speelt in elke gemeente en de Rijksoverheid speelt een belangrijke rol bij het
zullen we bewoners op diverse manieren betrekken.                                       oplossen hiervan. Wat we wel weten is dat de warmtetransitie alleen kan
                                                                                        slagen als iedereen mee kan doen, ook mensen met lagere inkomens, en dat
                                                                                        daar oplossingen voor moeten komen. Zoals het klimaatakkoord aangeeft
2.3 Leidende principes voor de warmtetransitie                                          streven we daarbij naar woonlastenneutraliteit11 voor onze inwoners.
                                                                                        De Transitievisie Warmte geeft zeker niet op alle onzekerheden over kosten
Met inbreng van onze inwoners, de klankbordgroep en andere stakeholders                 een antwoord, maar sorteert wel voor op betaalbare oplossingen door per wijk
hebben we een notitie van uitgangspunten opgesteld met daarin leidende
principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede. Deze notitie van             11) Het (demissionaire) kabinet ziet ‘woonlastenneutraliteit’ als het gelijk blijven of lager worden

uitgangspunten is vastgesteld in de gemeenteraad van 1 februari 2021.                   van de maandelijkse lasten die een huishouden betaalt aan energie (gas, elektriciteit, warmte) en

Bovengenoemde enquête heeft hiervoor de basis gelegd. Leidende principes                hypotheeklast of huur. Dat wil zeggen dat de verlaging van de energierekening van een

zijn uitgangspunten om de warmtetransitie in de gemeente Enschede tot een               huishouden minimaal gelijk is aan de maandelijkse financieringskosten of huurverhoging op het

succes te maken en bieden richting aan het bepalen van de                               moment dat de energiebesparende maatregelen worden genomen.




  21                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                       Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord       Samenvatting     H1.    H2.      H3.   H4.    H5.     H6.    H7.    H8.     H9.




2. Leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede
de aardgasvrije oplossing met de laagste maatschappelijke kosten voorrang te             4. We verbinden de aanpak voor verduurzaming zoveel mogelijk met de
geven. Het is daarbij van belang om de kosten van deze oplossingen in het                stedelijke vernieuwing van wijken
vervolg op de Transitievisie Warmte zoveel mogelijk inzichtelijk te maken en             We zoeken daar waar relevant de koppeling tussen de warmtetransitie en
helder te communiceren naar inwoners (huurders en eigenaren) en                          overige fysieke opgaven in de wijk, zoals op het gebied van veiligheid,
ondernemers.                                                                             duurzame ontwikkelingen (als elektrisch rijden), klimaatadaptatie en sociale
                                                                                         opgaves. We kijken dus breder dan alleen naar het thema aardgasvrij. Waar
2. Er is ruimte voor eigen initiatief en keuze                                           mogelijk is de aanpak onderdeel van een breder traject waarbij ook de
De Transitievisie Warmte is duidelijk over wat de warmtetransitie inhoudt en             leefbaarheid van de wijk verbetert. Hierdoor wordt het ook aantrekkelijker voor
wat de richting per wijk is in de gemeente Enschede. Echter, in deze visie               de wijk om aan de slag gaan.
worden de uiteindelijke keuzes nog niet gemaakt. Uit de enquête komt naar
voren dat bewoners graag zelf keuzes willen maken. De werkgroep geeft ook                5. We richten ons op duurzame en betrouwbare oplossingen
aan dat er ruimte moet zijn voor mensen die zelf initiatief nemen. Dit kunnen            Bewoners en stakeholders geven aan dat een betrouwbare en duurzame
bewoners zijn die alvast willen starten met isoleren en bereid zijn om een               warmtevoorziening belangrijk is. Dit heeft enerzijds te maken met technieken
investering te doen, of groepen bewoners of bedrijven die gezamenlijk aan de             die bewezen zijn en waarmee woningen comfortabel verwarmd kunnen worden
slag willen. De Transitievisie Warmte biedt een richtinggevend kader                     en anderzijds met de leveringszekerheid van een bron. Ook gaat CO2-reductie
waarbinnen dit eigen initiatief mogelijk is en zelfs wordt aangemoedigd.                 boven het maken van labelsprongen. Daarbij is aandacht nodig voor levering
                                                                                         van duurzame warmte aan het warmtenet nu en in de toekomst. Ook willen we
3. We zetten in op eerlijke en duidelijke communicatie                                   bronnen zo optimaal mogelijk inzetten. Als we aanwezige warmtebronnen zo
We communiceren tijdens het maken van de Transitievisie Warmte én daarna                 goed mogelijk benutten voorkomen we extra elektriciteitsvraag die vervolgens
duidelijk over het nut en de noodzaak van de warmtetransitie, over de                    weer opgewekt moet worden met (extra) windturbines en zonnepanelen.
(on)mogelijkheden, de kosten en baten en over het tijdspad en de planning.
We zijn daarin eerlijk en transparant en maken daarbij gebruik van bestaande             6. We maken het aantrekkelijk om mee te doen
en nieuwe communicatiekanalen (bijvoorbeeld op wijkniveau).                              We willen het aantrekkelijk maken voor bewoners om mee te doen aan de
                                                                                         overstap naar aardgasvrij. Door enerzijds bewoners te ontzorgen, en het
                                                                                         makkelijk te maken om mee te doen. Anderzijds door bewoners in de wijk goed



  22                                                                   Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.    H2.    H3.     H4.    H5.    H6.     H7.    H8.    H9.




2. Leidende principes voor de transitie naar een aardgasvrij Enschede
te betrekken bij keuzes die gemaakt (moeten) worden en mee te laten denken              8. We betrekken regionale ondernemers bij de transitie
bij eventuele knelpunten. Ook het laten zien ‘dat het kan’ en delen van goede           Om de overstap naar aardgasvrije verwarming mogelijk te maken zijn veel
ervaringen van bewoners met alternatieven voor aardgas dragen hieraan bij.              aanpassingen in en om de woning nodig. Hierbij willen we graag regionale
Bij het aantrekkelijk maken om mee te doen hoort ook een interessant                    ondernemers en energiecoöperaties betrekken. Op deze manier levert de
financieel arrangement. En een aanbod waarbij ook in de woning bewoners                 warmtetransitie ons ook lokaal werkgelegenheid op. Daarnaast zoeken we
ontzorgd worden. Het invullen van dit uitgangspunt is deels afhankelijk van             aansluiting bij regionale onderwijsinstellingen om te zorgen dat er voldoende
ontwikkelingen op Rijksniveau op het gebied van subsidies en financiering.              arbeidskrachten geschoold worden die deze transitie mogelijk kunnen maken.


7. We zijn realistisch en richtinggevend
De Transitievisie Warmte is een richtinggevende visie met realistische
doelstellingen voor zowel de kortere (2030) als de langere termijn (2050).
Het document is niet in beton gegoten en biedt de flexibiliteit om stapsgewijs te
leren en evalueren. We kunnen niet wachten tot alle onzekerheden in de
warmtetransitie zijn weggenomen en willen de dingen die we nu al met
zekerheid kunnen doen ook in gang zetten en waarmaken. We willen werk
maken van onze duurzaamheidsdoelstellingen en leren door te starten.
De Transitievisie Warmte biedt voor iedereen handvatten en
handelingsperspectief om de eerste stappen naar aardgasvrij te zetten,
wijkgericht of individueel.




  23                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                     Colofon     Inhoudsopgave        Voorwoord   Samenvatting     H1.      H2.    H3.    H4.    H5.   H6.     H7.    H8.    H9.




3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties
Alternatieven voor verwarmen en koken met aardgas heten warmteopties.               3.2 Drie stappen naar aardgasvrij en CO2-neutraal
Dit hoofdstuk beschrijft deze warmteopties in vogelvlucht.
                                                                                    Om de stap naar aardgasvrij te maken, moeten we overstappen naar
3.1 De uitgangssituatie                                                             alternatieve warmteoplossingen voor aardgas. Dat gaat niet in één keer, maar
                                                                                    stapsgewijs. In alle wijken is het belangrijk dat woningen en gebouwen worden
Het grootste deel van onze woningen en gebouwen gebruikt nu voor de                 voorbereid op de transitie. Ook wanneer daar nog geen passend en betaalbaar
verwarming een cv-ketel op aardgas. Daarnaast is 15% van de woningen al             alternatief voor aardgas is. Gebouwen moeten dan ook ‘transitiegereed’
aangesloten op een warmtenet.                                                       gemaakt worden om deze duurzaam en comfortabel te kunnen verwarmen




   Het aardgasverbruik in een huishouden ziet er als volgt uit:


	Het grootste deel van onze woningen en gebouwen                                   	Ongeveer 77% van het aardgas in een woning wordt
                    gebruikt nu voor de verwarming een cv-ketel. Een                                     gebruikt voor het verwarmen van de woning.
                    huishouden in Enschede verbruikt gemiddeld 1.420 m      3


                    aardgas per jaar. Het gasverbruik verschilt per
                    huishouden en is afhankelijk van het soort huis, het                                 20% wordt gebruikt voor warm water,
                    bouwjaar, de mate van isolatie en het gebruik van                                    met name douchen.
                    verwarming en warm water.


	De cv-ketel kan water tot ongeveer 90°C verwarmen, dat                            	Voor koken wordt maar een heel klein deel van het
                    vervolgens door de radiatoren stroomt en onze huizen                                 aardgas gebruikt, circa 3%.
                    verwarmt. Met deze temperatuur kunnen ook slecht
                    geïsoleerde huizen met radiatoren verwarmd worden.




  24                                                              Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                            Colofon      Inhoudsopgave       Voorwoord      Samenvatting      H1.     H2.     H3.      H4.     H5.     H6.     H7.   H8.   H9.




3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties
(zie ook bijlage C). Daarnaast moeten bronnen op termijn CO2-neutraal zijn.                   zogenaamde schilmaatregelen te nemen. Zoals isolatie van gevel, dak en
We onderscheiden dus drie stappen naar een CO2-neutrale gebouwde                              vloer, vervanging van het glas door HR++-glas, het dichten van kieren.
omgeving, zoals figuur 4 schematisch laat zien. Daarbij moet benadrukt                        Daarnaast hoort bij isoleren ook dat er goed gekeken wordt naar goede
worden dat in werkelijkheid zaken ook parallel kunnen lopen. Stap 1 en 2                      ventilatie van woningen en in sommige gevallen ook het vervangen van
worden hieronder uitgelegd. Stap 3 volgt in hoofdstuk 5. Het tijdspad om de                   radiatoren. Om de stap naar aardgasvrij te kunnen maken zal ook de overstap
doelen van de warmtetransitie te behalen loopt tot 2050. Een gedetailleerde,
technische beschouwing is opgenomen in bijlage D.
                                                                                                 Transitiegereed vastgoed
                                                                                                 Om geschikt aardgasvrij te verwarmen maken we ze transitiegereed:
                                                                                                 ze zijn geschikt voor een verwarmingstemperatuur van 70oC of lager.
                                                                                                 Dat betekent dat ze voorzien zijn van vloer-, spouw- en dakisolatie,
                                                                                                 HR++ glas, ventilatie en elektrisch koken. Daarmee zijn de woningen
                                                                                                 gereed om verwarmd te worden met een efficiënte duurzame bron.


Huidige situatie      Woning klaar voor           Aardgasvrij             CO2-neutraal
                          aardgasvrij
Figuur 4: Deze figuur toont een schematische weergave van de verschillende fasen binnen

de warmtetransitie. Stappen kunnen ook parallel aan elkaar worden gezet




3.3 Maatregelen in het gebouw: in alle gevallen
stapsgewijs isoleren

Ongeacht de warmteoptie is het van groot belang dat we de warmtevraag
terugdringen. Hieraan zal iedereen zijn steentje moeten bijdragen door                           Figuur 5: maatregelen in de woning ofwel transitiegereed vastgoed




  25                                                                        Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                        Colofon        Inhoudsopgave   Voorwoord       Samenvatting         H1.      H2.      H3.      H4.      H5.       H6.      H7.      H8.         H9.




3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties
naar elektrisch koken gemaakt moeten worden.                                             vervangen worden. Dakpannen van klei gaan 50 tot 100 jaar mee.
Niet alleen moeten we isoleren om de warmtevraag terug te dringen.                       Buitenschilderwerk kent een cyclus van ongeveer 7 jaar. Onder
Alternatieven voor aardgas hebben vaak een lager temperatuurniveau dan een               maximaal ingrijpen verstaan we dat op elk moment dat er een natuurlijk
CV-ketel kan produceren. Het water in de radiatoren van een CV-ketel kan                 onderhoudsmoment kan plaatsvinden we deze maximaal aangrijpen
90°C zijn. Alternatieven zitten meestal tussen de 40 en 70°C. Vandaar dat                om te isoleren.
isolatie in veel gevallen ook noodzakelijk is voordat de overstap naar een
aardgasvrije warmteoptie mogelijk is.                                                    Nieuwere woningen, gebouwd na 1995, zitten soms al op het basisniveau.
                                                                                         Bij oudere woningen moet er juist meer gebeuren. Die woningen zullen dus
Bij isolatiemaatregelen is het altijd de vraag hoever we moeten gaan om                  meer tijd nodig hebben om het basisniveau te bereiken. Sommige wijken,
‘transitiegereed’ te zijn. Met andere woorden: om klaar te zijn om de overstap           veelal van voor 1920 of monumentaal, zijn zo oud dat zij het basisniveau
te maken naar een aardgasvrij verwarmingsalternatief. We nemen in de                     misschien nooit helemaal kunnen bereiken. Het aantal geschikte warmteopties
Transitievisie Warmte als uitgangspunt dat aan het einde van de transitie                voor deze wijken is dan ook beperkt. De volgende paragraaf (3.4) beschrijft in
zoveel mogelijk gebouwen een basisisolatieniveau moeten hebben bereikt.                  vogelvlucht de verschillende warmteopties als alternatief voor aardgas.
Ook wel de Standaard en Streefwaarden zoals genoemd in het                               Voor meer gedetailleerde informatie over het beperken van de warmtevraag
Klimaatakkoord. Met dit niveau kan een woning sowieso met 70°C verwarmd
                12
                                                                                         (bijlage C1), de verschillende warmteopties (bijlage C2) en de duurzaamheid
worden en ook met 40°C als de binneninstallatie daarvoor geschikt wordt
                                                  13
                                                                                         (bijlage C5) van deze opties kan bijlage C geraadpleegd worden.
gemaakt. Dit is dus een ‘spijtvrijniveau’ waarmee een gebouw transitiegereed
is voor verschillende warmteopties. Het basisniveau bereiken we als we tussen
nu en 2050 bij ieder natuurlijk moment maximaal ingrijpen binnen de
bestaande schil. Met natuurlijke momenten bedoelen we onderhouds- en
vervangingsopgaven die in gebouwen plaatsvinden, zoals het vervangen van                 12) https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/03/18/standaard-en-streefwaarden-

de dakbedekking of het buitenschilderwerk. Deze natuurlijke                              uitkomst-traject-begeleidingscommissie

onderhoudsmomenten hebben elk hun eigen cyclus. In het geval van                         13) Een binnen(huis)installatie is het gedeelte van de warm-tapwater en de verwarmingsinstallatie

dakbedekking is deze 25 jaar voor bitumen dakbedekkingen van platte daken.               die in een woning is aangebracht en bestaat uit het stelsel van leidingen, radiatoren en een

Dakpannen gaan langer mee. Betonnen dakpannen moeten na zo’n 30 jaar                     thermostaat. De binneninstallatie is eigendom van dewoningeigenaar.




  26                                                                   Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                          Colofon      Inhoudsopgave       Voorwoord     Samenvatting     H1.    H2.     H3.    H4.     H5.    H6.     H7.    H8.    H9.




3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties
3.4 Alternatieve warmteopties en bijbehorende                                              laagtemperatuur warmte te kunnen verwarmen (40-55°C). In woningen die
energie-infrastructuur                                                                     gebouwd zijn na 1995 hoeven vaak alleen de radiatoren en het gasfornuis
                                                                                           vervangen te worden om de overstap naar all-electric te kunnen maken.
Om de overstap te kunnen maken naar een aardgasvrije manier van                            Soms zijn nog beperkt aanvullende isolatiemaatregelen nodig.
verwarmen van onze woningen en gebouwen zijn er drie alternatieve groepen
van verwarmingsopties mogelijk. Daarbij hoort ook een verschillende                        Bronnet
energie-infrastructuur: 1. een elektriciteitsnet (all-electric oplossingen),               Een variant van all-electric en een warmtenet is een lokaal bronnet.
2. een warmtenetwerk (diverse typen warmtenetoplossingen), of 3. een gasnet                Een bronnet is een lokale, kleinschalige warmtevoorziening in de vorm van
(een hybride warmtepomp in combinatie met duurzaam gas). Hieronder worden                  een zeer lage temperatuur warmtenet waar één of enkele gebouwen op zijn
deze kort beschreven. Na deze varianten wordt ook de optie biomassa nader                  aangesloten. Net zoals bij all-electric staat in het gebouw of de woning een
toegelicht.                                                                                warmtepomp. In plaats van de bodem of buitenlucht gebruikt deze
                                                                                           warmtepomp het aangevoerde water van het bronnet als bron voor warmte.
All-electric                                                                               Het aangevoerde water kan echter ook gebruikt worden voor koeling. De bron
‘All-electric’ betekent dat er in de toekomst in principe alleen nog een                   van het bronnet is vaak bodemenergie,oppervlaktewater (aquathermie) of
elektriciteitsnet in de wijk aanwezig is. Er is dan een warmte-opwekinstallatie in         zonthermie in combinatie met warmte-koude opslag (WKO). Helaas is de
de woning of het gebouw nodig die alleen elektriciteit gebruikt. Bijvoorbeeld              potentie van WKO in Enschede laag. Ook bij deze variant moet de capaciteit
een warmtepomp die warmte haalt uit de buitenlucht en daarmee de woning of                 van het elektriciteitsnet in de wijk vaak worden verhoogd. Bronnetten worden
het gebouw van warmte voorziet. De warmte kan ook uit de bodem of uit                      veel toegepast bij utiliteitsgebouwen, omdat deze gebouwen naast een vraag
zonthermische panelen worden gehaald. De capaciteit in het bestaande                       naar warmte vaak tevens een relatief hoge koudevraag hebben.
elektriciteitsnet is echter beperkt en is bijvoorbeeld ook nodig voor de realisatie
van laadpalen voor elektrische mobiliteit en voor zonnepanelen.                            Warmtenet
Het elektriciteitsnet zal dus verzwaard moeten worden, niet alleen op                      Een warmtenet is een infrastructuur van ondergrondse leidingen dat warm
wijkniveau, maar ook op gemeentelijk, regionaal, nationaal en internationaal               water vervoert naar meerdere gebouwen. Er is dan dus sprake van een
niveau. Als er sprake is van een all-electric wijk dan moet er wel worden                  collectieve warmtevoorziening. De woning heeft in vergelijking met all-electric
voldaan aan een bepaald isolatieniveau om de gebouwen in de wijk met                       minder isolatiemaatregelen en aanpassingen aan de binneninstallatie nodig.



  27                                                                     Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave     Voorwoord       Samenvatting     H1.     H2.    H3.     H4.    H5.     H6.    H7.     H8.    H9.




3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties
In de woning is qua techniek in plaats van een CV-ketel alleen een                      voor toepassing van een warmtenet of all-electric alternatief. Dat komt onder
zogenaamde afleverset aanwezig, maar om je energierekening van                          andere door drukte in de ondergrond en de oude, soms monumentale staat
gelijkblijvend naar verlagend te brengen, zijn extra isolatiemaatregelen                van de bebouwing die werkzaamheden kostbaar en technisch moeilijk
natuurlijk wel noodzakelijk om de vaste kosten omlaag te brengen.                       inpasbaar maken. Met de kennis van nu is het daarom logisch om het
De temperatuur van het aangeleverde warme water moet voldoende zijn om                  bestaande gasnet hier (voorlopig) te handhaven. In een deel van deze wijken
de woningen te kunnen verwarmen. Voor veel bestaande woningen zal een                   blijft het gasnet op termijn mogelijk ook bestaan. Voor andere wijken zal blijken
middentemperatuurwarmtenet dat 70°C levert op de koudste dagen van het                  dat over een aantal jaar een ander alternatief haalbaar is. Bij elke herziening
jaar de laagste maatschappelijke kosten hebben.                                         van de Transitievisie Warmte zal dit opnieuw worden bekeken.


Warmtenetten hebben als belangrijk kenmerk dat er grote investeringen in                Als in sommige wijken het gasnet blijft bestaan is de randvoorwaarde dat er op
de infrastructuur nodig zijn. Hierdoor zijn warmtenetten alleen haalbaar in             termijn voldoende duurzaam gas is, zoals groengas of waterstofgas, om het
gebieden met een hoge bebouwingsdichtheid. Een ander belangrijk kenmerk                 aardgas te vervangen. Aangezien duurzaam gas zeer schaars is en voorlopig
van warmtenetten is dat een warmtenet in een relatief kort tijdsbestek moet             ook zal blijven, is in deze wijken wel gasbesparing nodig (zie bijlage C 3.1 voor
worden ontwikkeld, om zodoende snel voldoende aansluitingen te krijgen                  meer informatie). Door middel van isolatie, het toepassen van hybride
waarmee je voorinvesteringen voorkomt en zo snel mogelijk de bron kunt                  warmtepompen en door naoorlogse gebouwen wel zoveel mogelijk gasvrij te
verduurzamen. Ook is het van belang dat er voldoende CO2-neutrale                       maken, kan een gasbesparing van 60% tot 70% worden gerealiseerd in deze
warmtebronnen aanwezig zijn als bron voor een warmtenet. Door het stedelijke            wijken.
karakter van de stad Enschede en de aanwezigheid van een warmtenet is een
aanzienlijk deel van de bestaande bouw geschikt voor aansluiting op het                 Het schema op de volgende pagina geeft een samenvatting van de
warmtenet.                                                                              verschillende warmteopties.


Gasnet
Voor sommige wijken is het nu nog niet te bepalen wat op termijn het beste
alternatief voor aardgas is. De laagste maatschappelijke kosten van
alternatieven liggen (nog) dichtbij elkaar. Ook kunnen er belemmeringen zijn



  28                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                Colofon       Inhoudsopgave          Voorwoord        Samenvatting         H1.      H2.      H3.       H4.     H5.      H6.      H7.      H8.      H9.




3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties
                          All-electric                                                Warmtenet                                                    Gasnet

  Isolatie                Op natuurlijke momenten naar een                            Op natuurlijke momenten naar een                             Op natuurlijke momenten naar een
                          basisniveau.                                                basisniveau.                                                 basisniveau.

  Techniek in             Laag-temperatuur afgiftesysteem en een                      Midden-temperatuur afgiftesysteem en een                     Midden-temperatuur afgiftesysteem en een
  de woning               warmtepomp. Relatief veel impact in de                      afleverset. Relatief weinig impact in de                     hybride warmtepomp. Relatief veel impact
                          woning.                                                     woning.                                                      in de woning.

  Infrastructuur          Verzwaring elektriciteitsnet is in de meeste                Relatief veel impact in de ondergrond.                       (Bestaande) gasnet. Relatief weinig impact
                          gevallen nodig. Impact op zowel onder- als                                                                               in de ondergrond.
                          bovengrond voor extra infrastructuur.

  Bovengrondse            Geluid- en zichtimpact door warmtepompen                    Warmte-overdracht-stations in de openbare                    Beperkt.
  impact                  buiten in de tuin of op het dak. Plaatsing                  ruimte.
                          zonnepanelen en windturbines om tot een
                          aanvaardbare duurzame energiemix te komen.

  Bronnen                 Landelijke, op termijn duurzame                             Mix van duurzame, lokale bronnen. Bij lage                   Op termijn duurzaam gas
                          elektriciteitsmix.                                          temperatuur bronnen hoort nog een                            (groen gas of waterstof).
                                                                                      collectieve warmtepomp op duurzame
                                                                                      elektriciteit.

  Opt-out14               Lokale bronnetten.                                          All-electric en lokale bronnetten.                           All-electric en lokale bronnetten. Opt-out is
                                                                                                                                                   wenselijk aangezien dan al direct de stap
                                                                                                                                                   naar aardgasvrij wordt gemaakt.

Tabel 1: Samenvatting van verschillende warmteopties

14) Opt-out: met opt-out bedoelen we dat niet 100% van de woningen en gebouwen in een wijk aangesloten zullen worden op de voorkeurswarmteoptie (de warmteoptie met de laagste maatschappelijke

kosten). Voor een deel van de panden ligt een andere warmteoptie meer voor de hand omdat er binnen een wijk bijv. vaak een variatie is in het type en bouwjaar van woningen. Ook zullen niet alle inwoners

kiezen voor de oplossing die als technische voorkeur naar voren komt.




  29                                                                                Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                       Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting        H1.      H2.      H3.      H4.      H5.      H6.      H7.      H8.   H9.




3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties
Biomassa                                                                               Gezien de doelstellingen van de Nederlandse overheid om in 2050 een
Biomassa is een containerbegrip dat vele potentiële vormen van energie                 volledige circulaire economie te hebben, zetten we niet in op de verder uitbouw
omvat. Onder biomassa vallen bijvoorbeeld hout, mest, rioolslib, zeewier, GFT          van biomassabronnen voor het warmtenet. De huidige B-houtcentrale van
en algen. Biomassa kan daarnaast is vele soorten energiedragers voorkomen:             Twence gebruikt alleen reststromen hout15 die (nog) niet op een andere manier
vaste brandstoffen zoals resthout, vloeibaar zoals in biobrandstoffen of               te gebruiken zijn. Meer informatie over biomassabronnen in Enschede is terug
gasvorming zoals bij groen gas. Energie uit biomassa is chemische energie die          te vinden in bijlage C.
in de materialen zit, die omgezet kan worden in hoge temperatuur warmte of
elektriciteit. Een speciaal soort biomassa energiedrager is groen gas. Dit kan         In all-electric wijken bestaat het risico dat huiseigenaren de keuze maken om
gebruikt worden als alternatief voor aardgas.                                          houtachtige biomassa te gebruiken, bijvoorbeeld met een pelletketel of
                                                                                       houtkachel. Deze oplossingen zijn echter niet wenselijk in verband met uitstoot
Sommige vormen van biomassa, zoals houtverbranding, staan de laatste jaren             van fijnstof en mogelijke stankoverlast. Daarnaast is het de vraag hoe
ter discussie. Bij specifieke situaties en toepassingen worden vraagtekens             betaalbaar houtpellets op de langere termijn zullen zijn.
gezet of de biomassa wel als duurzaam gezien kan worden. Er is ook veel
politieke discussie over bepaalde vormen van biomassa. Het is belangrijk om
altijd te specificeren welke vorm van biomassa bedoeld wordt en waar deze              3.5 Verduurzaming (bedrijfs)gebouwen en
vandaan komt. Ook is het belangrijk om te overwegen of biomassa in een                 maatschappelijk vastgoed
andere toepassing niet meer waarde heeft.
                                                                                       De stappen voor bedrijfsgebouwen, utiliteitsgebouwen en maatschappelijk
Op dit moment wordt er al een significante hoeveelheid biomassa toegepast in           vastgoed zijn hetzelfde als voor woningen: eerst isoleren om het gebouw
Nederland, voornamelijk uit reststromen die geen duidelijke andere functie             transitiegereed te maken en daarna aardgasvrij.
hebben. Maar biomassa is niet onbeperkt beschikbaar. Daarom moet er zuinig
mee omgesprongen worden. Als dezelfde biomassa ingezet kan worden als
grondstof, kan het beter niet ingezet worden voor verwarming van woningen of
gebouwen.                                                                              15) B-hout is bijvoorbeeld hardboard, spaanplaat, vezelplaat, geperst hout, meubels,

                                                                                       geverfd hout, deuren, kozijn en niet-geïmpregneerd hout.




  30                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord       Samenvatting      H1.    H2.     H3.     H4.     H5.     H6.    H7.     H8.     H9.




3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties
Er zijn wel een paar specifieke aandachtspunten:                                         3.6 Hittestress en koudevraag
 	Voor kleine utiliteitsgebouwen (<500 m2) zijn de aardgasvrije alternatieven
 vergelijkbaar met die bij woningen. Voor grotere gebouwen zijn ook andere               Hitte in en rond gebouwen wordt een steeds belangrijker onderwerp.
 oplossingen beschikbaar zoals een bronnet of WKO-installatie (warmte-                   De laatste jaren zijn er steeds vaker hittegolven in Nederland. Vooral de dagen
 koude opslag). Hierbij moet wel opgemerkt worden dat de potentie van WKO                waarbij temperaturen oplopen tot boven de 30 graden kunnen zorgen voor
 in Enschede laag is.                                                                    overlast van warmte in de gebouwde omgeving. Het effect van hitte wordt
 	De meeste bedrijven gebruiken aardgas alleen voor verwarming. Verbruik                versterkt in wijken met veel hoogbouw en verstening. De eerste effecten van
 van warm water en koken is wel relevant bij zorggebouwen, horeca (in het                klimaatverandering worden hiermee zichtbaar.
 bijzonder hotels) en sommige sportvoorzieningen (bijv. zwembad).
 	Daarnaast is koeling voor veel bedrijven belangrijk. Vooral als veel mensen           Hitte is niet alleen een probleem van gebouwen en gebruikers van gebouwen,
 op een beperkt oppervlak bij elkaar komen en als er goed geïsoleerd is.                 maar ook van de leefomgeving rond gebouwen. Ook wordt hittestress niet
 Voorbeelden zijn kantoren, winkels, onderwijs en zorg. Dit betekent dat                 alleen veroorzaakt door gebouweigenschappen (o.a. mate van isolatie,
 oplossingen die verwarming en koeling kunnen combineren (zoals een                      glaspercentage, zonwering en oriëntatie) maar ook door locatiespecifieke
 bronnet, en all-electric oplossingen) aantrekkelijk kunnen zijn als                     eigenschappen (verstening en bebouwingsdichtheid).
 voorkeursalternatief.
 	Voor kantoren geldt aanvullend dat deze in 2023 energielabel C moeten                 Isolatie zorgt er in de winter voor dat de warmte onze woningen en gebouwen
 hebben en in 2030 energielabel A. De gebouwen met energielabel D of E zijn              minder snel verlaat. Een prettig bijeffect is dat isolatie er ook voor zorgt dat
 in de meeste gevallen nog eenvoudig te verbeteren naar energielabel C,                  deze woningen en gebouwen in de zomer koeler blijven. Dat komt doordat de
 bijvoorbeeld met zonnepanelen of besparing van het elektriciteitsverbruik.              isolatielaag de warmte buiten houdt. Als de warmte eenmaal binnen is, raken
 Bij gebouwen met energielabel F of G is de opgave groter en moet vaak                   (zeer) goed geïsoleerde woningen wel moeilijker hun warmte kwijt.
 ingrijpend verbouwd worden. Denk daarbij aan het vervangen van beglazing
 en isolatie van de gebouwschil. Deze komen dan bovenop eenvoudigere                     Warmteoverlast kan voorkomen worden door:
 maatregelen als zuinige verlichting en zonnepanelen. Energielabel A vereist              	Gebouwen aan te passen en zo te voorkomen dat deze verregaand
 aanzienlijke isolatie of een hybride warmtepomp, bronnet of warmtenet.                    opwarmen;
                                                                                          	Actief koelen van gebouwen en/of ruimtes om warmte kwijt te raken.



  31                                                                   Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                Colofon        Inhoudsopgave         Voorwoord         Samenvatting         H1.      H2.      H3.      H4.      H5.      H6.      H7.      H8.        H9.




3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties
Het voorkomen van veel warmte is vaak beter dan het massaal actief gaan                                   3.7 Innovaties in de warmtetransitie
koelen van gebouwen. Dit kan door beschaduwing, reflectie, verdamping en
ventilatie (zie ook bijlage C4). Dit soort maatregelen worden ook wel                                     Tussen nu en 2050 zullen er naar verwachting nog diverse technische
‘klimaatadaptieve maatregelen’ genoemd.                                                                   verbeteringen doorgevoerd worden in volgende generaties warmtetechnieken.
                                                                                                          Ook zullen er nog innovaties volgen die nu nog in de kinderschoenen staan of
Afhankelijk van de gekozen warmteoplossing in de wijk zijn er andere                                      die we nog niet kennen. We moeten echter wel nu starten om in 2050 een
mogelijkheden om hittestress te voorkomen of actief te koelen:                                            aardgasvrije en CO2-neutrale stad te realiseren. Als de Transitievisie Warmte
 	Isolatie: door te zorgen dat woningen en gebouwen voorzien worden van                                  wordt bijgesteld zal telkens opnieuw gekeken worden naar de stand van de
  basisisolatie wordt warmte beter buitengehouden;                                                        techniek en nemen we dat mee in de route die we bewandelen op weg naar
 	Warmtenet: aanleg van een warmtenet is een logisch moment om in de wijk                                2050.
  ook klimaatadaptieve maatregelen te nemen. Daarnaast is adsorptiekoeling
  een mogelijkheid voor specifieke ouderencomplexen of kantoren16;                                        Innovaties in all-electric
 	Bronnet: bij aanleg van een bronnet ontstaat er ook de mogelijkheid tot                                Binnen all-electric zijn nog veel innovaties te verwachten. De belangrijkste
  koeling via de warmte-infrastructuur;                                                                   innovaties zijn warmtepompen die ook efficiënt hoge temperaturen kunnen
 	All-electric: als er laagtemperatuur radiatoren zijn geplaatst is koeling                              maken en innovaties op het gebied van energieopslag in de woning. Deze
  mogelijk.                                                                                               innovaties17 kunnen op termijn leiden tot een besparing van maatschappelijke
Bijlage C4 gaat in meer detail in op de gevolgen van hittestress en de                                    kosten, bijvoorbeeld doordat het elektriciteitsnet minder hoeft te worden
toenemende koudevraag door klimaatverandering en maatregelen voor de                                      verzwaard of omdat ook oude, complexe wijken gasvrij kunnen worden.
gebouwde omgeving om hiermee om te kunnen gaan.


16) Absorptie koeling is een koelmethode die een warmtebron gebruikt om energie te leveren voor het koelsysteem.

17) Nieuwe generatie warmtepompen: Er komen steeds meer nieuwe generatie warmtepompen op de markt, die een grotere temperatuursprong kunnen maken door gebruik te maken van andere

koudemiddelen, zoals ammoniak (NH3) en CO2. De nieuwe generatie warmtepompen zijn ontwikkeld voor de industrie en worden daar al jaren toegepast. Speciaal voor woningen is er nu ook een individuele

lucht-water-warmtepomp op de markt met als koudemiddel CO2, die zonder problemen 70°C kan produceren. Voordeel is dat je dan dus niet meer de bestaande radiatoren hoeft te vervangen. Nadeel is dat ze

wel minder energie-efficiënt zijn. De verwachting is dat er ook water-water-warmtepompen voor woningen op de markt komen met dezelfde eigenschappen. Deze zullen naar verwachting efficiënter zijn.




  32                                                                                Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                Colofon        Inhoudsopgave          Voorwoord        Samenvatting          H1.      H2.      H3.      H4.      H5.      H6.      H7.      H8.      H9.




3. Isoleren en aardgasvrije warmteopties
Een ander voordeel is dat een warmtepomp in combinatie met warmteopslag                                   Innovaties bij warmtenetten
de mogelijkheid voor vraagsturing biedt. Wanneer de elektriciteitsprijs laag is of                        Bij een warmtenet wordt al op grote en kleine schaal met warmteopslag
er overschotten zijn van (zelf) opgewekte hernieuwbare elektriciteit kan de                               gewerkt. Dit zijn buffervaten, boven of ondergronds, gevuld met warm water
warmteopslag gevuld worden voor gebruik op een later moment.                                              die dienen als warmtebatterij. Bij de meeste warmtenetten hebben de
Op momenten dat er een piek is in de elektriciteitsvraag wordt (ook) warmte                               duurzame bronnen niet voldoende capaciteit om ook in de winterpiekvraag te
vanuit de warmteopslag geleverd. Opslag is dus noodzakelijk om de                                         voorzien. Opslag maakt dat wel mogelijk, zodat (piek)gasketels minder ingezet
elektriciteit, die een warmtepomp gebruikt, CO2-neutraal op te kunnen wekken.                             hoeven te worden.


Om warmteopslag in woningen in combinatie met warmtepompen toe te                                         Daarnaast zien we diverse innovaties om bestaande woningen op een
kunnen passen moet echter nog wel een sprong gemaakt worden. Voor een                                     warmtenet aan te sluiten. Bijvoorbeeld door afleversets aan de buitenkant van
waterbuffer is in veel gevallen geen ruimte. Er worden ook nieuwe compactere                              woningen te plaatsen. Of door de aanvoer van het warmtedistributienet door
warmtedragers dan water uitgetest en ontwikkeld, zoals phase change                                       de woning naar de zolder te leiden. Daar staat in de meeste gevallen nu de
materials (PCM’s) en thermochemische warmtebatterijen. Deze breed
                      18
                                                                                                          cv-ketel.
toepasbare technieken voor opslag zijn echter nog niet marktrijp.




18) Phase change materials (PCM's) zijn materialen waarvan de faseverandering (van vast naar vloeibaar en andersom) wordt gebruikt om warmte of koude op te nemen en af te staan. In PCM’s wordt

energie tijdelijk opgeslagen voor gebruik op een later moment. Het bestaat uit een zoutoplossing of zoutkristallen in een zak of in een paneel. Het materiaal neemt warmte op uit de omgeving en smelt dan.

De omgeving koelt hierdoor. Wanneer de temperatuur zakt, geeft het materiaal de warmte weer af aan de omgeving, waardoor omgeving opwarmt. De tijdelijke opslag voorkomt extreme temperaturen in

een gebouw en vermindert de koel- en verwarmingsbehoefte in een gebouw. Hierdoor is een kleinere technische installatie voor koeling en verwarming nodig en het energieverbruik lager. Om een

vergelijking te maken: warmte-koudeopslag in de bodem heeft een warmtepomp en een warmtebron (omgevingslucht of bronput) nodig. Bij PCM ligt de bron in de ruimte zelf. Bron: RvO, 2021




  33                                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                              Colofon   Inhoudsopgave     Voorwoord       Samenvatting     H1.    H2.    H3.     H4.    H5.    H6.     H7.    H8.    H9.




4. Aardgasvrije warmteoptie per wijk
In dit hoofdstuk geven we per wijk aan wat met de kennis van nu naar                        4.2 Laagste maatschappelijke kosten
verwachting het aardgasvrije alternatief wordt voor verwarmen en koken
met aardgas.                                                                                Bij het bepalen van de warmteoptie in wijken kijken we naar zo laag mogelijke
                                                                                            maatschappelijke kosten. Dit is ook het uitgangspunt in het Klimaatakkoord.
4.1 Criteria voor bepaling van warmteopties per wijk                                        We streven naar warmteopties met de meest gunstige verhouding van kosten
                                                                                            en baten. Onder maatschappelijke kosten worden alle kosten en baten
Naast de leidende principes voor de warmtetransitie (zie hoofdstuk 2) hebben                verstaan die we als samenleving maken voor een bepaalde warmteoptie,
we ook criteria opgesteld die bepalend zijn voor welke warmteoptie waar komt.               ongeacht wie wat betaalt. Daarnaast hebben we rekening gehouden met de
Deze criteria zijn: laagste maatschappelijke kosten, bestaande infrastructuur               kosten voor het totale systeem, dus niet alleen met de kosten die specifiek
per wijk en beschikbaarheid van warmtebronnen. Tabel 2 geeft een                            gelden voor een betreffend gebied of wijk, om versnippering van infrastructuren
samenvatting van deze besliscriteria.                                                       te voorkomen. Daarbij worden niet alleen de investeringen, maar ook
                                                                                            onderhoud en operationele kosten meegenomen, dus inclusief de
In hoofdstuk 5 zoomen we in op de duurzaamheid van de aardgasvrije                          energierekening van de eindgebruiker, gedurende een periode van 30 jaar.
warmteopties en op de beschikbaarheid van warmtebronnen.




  Besliscriterium                                   Korte beschrijving

  Laagste maatschappelijke kosten                   De aardgasvrije warmteoptie waarvoor de totale maatschappelijke kosten voor een gebied het laagst zijn,
                                                    krijgt voorrang boven duurdere oplossingen.

  Bestaande infrastructuur per wijk                 Bestaande of reeds geplande infrastructuur heeft invloed op de warmteoptie per wijk. Zo nemen we bijvoorbeeld
                                                    mee waar de bestaande warmtenet-infrastructuur ligt.

  Aanwezigheid van warmtebronnen                    De nabijheid van warmtebronnen weegt mee en kan bepalend zijn voor de warmteoptie in een wijk

Tabel 2: Criteria voor bepalen warmteopties




  34                                                                      Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting        H1.      H2.      H3.      H4.     H5.      H6.      H7.      H8.      H9.




4. Aardgasvrije warmteoptie per wijk
Uit zowel de enquête als discussies met andere stakeholders blijkt dat er in              inductiekookplaat), kosten voor de infrastructuur en kosten voor de bron en
Enschede zorgen bestaan over de kosten van de overstap naar aardgasvrij.                  levering van energie. Daarbij worden niet alleen de investeringen, maar ook
De Transitievisie Warmte lost niet alle vraagstukken rond de betaalbaarheid               onderhoud en operationele kosten meegenomen, dus inclusief de
van de transitie op, maar sorteert wel voor op de meest betaalbare transitie              energierekening van de eindgebruiker, gedurende een periode van 30 jaar.
door per wijk de warmteoptie met de laagste maatschappelijke kosten te                    Het model houdt tevens rekening met de bestaande infrastructuur in een wijk.
kiezen. De Transitievisie Warmte geeft geen antwoord op de vraag hoe de
kosten vervolgens eerlijk verdeeld kunnen worden, en gaat niet over de                   	Vergelijkende analyse met andere modellen. De uitkomsten van het
diverse instrumenten die kunnen zorgen voor een eerlijke verdeling van de                 Warmtetransitiemodel (WTM) van Over Morgen zijn vergeleken met drie
kosten. Dat zijn vraagstukken waar de Rijksoverheid zich over buigt en waar in            andere modellen, te weten een studie met het CEGOIA-model van CE Delft,
de eerste wijkuitvoeringsplannen ervaring mee wordt opgedaan. We weten dat                de Startanalyse van PBL19 en een studie door Ecofys. Bovendien heeft
dit randvoorwaardelijk is voor het slagen van de transitie. Toch willen we nu al          Over Morgen een extra analyse gedaan om te komen tot warmte-eilanden,
stappen zetten en inzichtelijk maken hoe Enschede op termijn aardgasvrij kan              gebieden waar de concentratie van warmtevraag het hoogste is.
worden. De snelheid van de warmtetransitie zal uiteindelijk bepaald worden door
de snelheid waarmee de transitie financierbaar, betaalbaar en uitvoerbaar wordt.
                                                                                        4.3 Aardgasvrije warmteoptie per wijk
De laagste maatschappelijke kosten per warmteoptie zijn bepaald op basis van
een financieel-technische analyse (zie bijlage D voor een gedetailleerde                Het onderzoeksbeeld dat is ontstaan na de analyse laat zien in welke wijken er
beschrijving van de analyse). Deze analyse bestaat uit twee onderdelen:                 een robuuste uitkomst is van meerdere modellen en waar er geen of minder
                                                                                        consensus is tussen de modellen. Het onderzoeksbeeld is de basis voor de
 	Modelmatige financieel-technische analyse met het Warmtetransitiemodel               keuze van een warmteoptie en transitiepad per wijk. Rekenmodellen zijn
 (WTM) van Over Morgen. De analyse wordt verder toegelicht in de                        echter niet onfeilbaar en werken op basis van allerlei aannames, inputdata en
 technische notitie die is toegevoegd als bijlage D. De analyse laat de                 bevatten diverse onzekerheden.
 aardgasvrije warmteopties zien met de laagste maatschappelijke kosten per
 wijk. Die kosten omvatten de gehele keten, dus zowel kosten voor                       19) Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) (2020), Startanalyse uit de Leidraad Transitievisie

 aanpassingen aan gebouwen (zoals isolatie, een warmtepomp of een                       Warmte




  35                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                                                   Colofon                          Inhoudsopgave                    Voorwoord             Samenvatting            H1.     H2.      H3.        H4.    H5.      H6.     H7.     H8.      H9.




4. Aardgasvrije warmteoptie per wijk
Naast de laagste maatschappelijke kosten hebben we dus ook gekeken naar                                                                                        Per wijk is bijgehouden wat de afweging precies is geweest om tot een
de ligging van het huidige warmtenet (de bestaande infrastructuur),                                                                                            warmteoptie te komen. Deze afwegingen en de uiteindelijke warmteoptie
de beschikbaarheid van warmtebronnen en de duurzaamheid van bronnen                                                                                            per wijk zijn te vinden in bijlage F. Het resultaat wordt weergegeven in de
(zie ook het volgende hoofdstuk). Daarnaast zijn de uitkomsten gevalideerd                                                                                     warmteoptiekaart (figuur 6), die tevens is opgenomen in bijlage D.
met de werkgroep en zo nodig gecorrigeerd op basis van lokale afwegingen en
informatie.                                                                                                                                                               Nummer Buurtnaam

                                                                                                                                                                          0    City                       40   Walhof-Roessingh        70 Industrie- en 		
                                                                                                    92
                                                                                                                                                                          1    Lasonder, Zeggelt          41   Bolhaar                    havengebied
                                                                                                                         90
                                                                                                                                                                          2    De Laares                  42   Roombeek-Roomveldje     71 Marssteden
                                         46
                                                                                                                                                                          3    De Bothoven                43   Mekkelholt              72 Koekoeksbeekhoek
                                                                                                                                                93                        4    Hogeland-Noord             44   Deppenbroek             73 Kennispark
                                                                                              44
                                    73
                                                                                                                     45
                                                                                                                                                                          5    Getfert                    45   Voortman-Amelink        80 Glanerveld
                                                                                                     43
                                                                             41
                                                                                                                                53                                        6    Veldkamp-Getfert-West      46   Drienerveld-U.T.        81 Bentveld-Bultserve
                               72                  31
                                                                                               42                                                                         7    Horstlanden-Stadsweide     50   Schreurserve            82 Schipholt-Glanermaten
                                                                                                                    50
              98
                                                                                  40
                                                                                                                                52                                        8    Boddenkamp                 51   Ribbelt-Ribbelerbrink   83 Eekmaat
                                                                                                                          51
                                         70                        30                               1
                                                                                                               2
                                                                                                                                      15
                                                                                                                                                     86                   10   Velve-Lindenhof            52   Park Stokhorst          84 Oikos
                                                                                                                                                                80
                                                                                  8                        3                   10                                         11   Wooldrik                   53   Stokhorst               85 Eilermarke
                                                                                               0                                      14
                                                                                      7
                                                                                                                                                87
                                                                                                                                                                    81    12   Hogeland-Zuid              60   Stroinkslanden          86 De Slank
                                               26             25                                                               11     16
                                                                                                                                                               83         13   Varvik-Diekman                  Noord-Oost              87 Dolphia
                                                                        22                                     4                                88
                     71
                                              27                                          6
                                                                                                     5
                                                                                                                                                          85              14   Sleutelkamp                61   Stroinkslanden-Zuid     88 Eekmaat West
                                                               23                                                                                                    82
                                                         24
                                                                                                                         12                                               15   't Weldink                 62   Stroinkslanden          90 Dorp Lonneker
                                                                                          20
                                                                                                           13
                                                                                                                                           94
                                                                                                                                                               84
                                                                                                                                                                          16   De Leuriks                      Noord-West              91 Dorp Boekelo
         91
                          96                                  28             21                                                                                           20   Cromhoffsbleek-Kotman      63   Wesselerbrink           92 Buurtschap
                                                                                                                                                                          21   Boswinkel-De Braker             Noord-Oost                 Lonneker-West
                                                                                                               60
                                                                                                                                                                          22   Pathmos                    64   Wesselerbrink           93 Noord Esmarke
                                               67
                                                                    66
                                                                                          63
                                                                                                    62                                                                    23   Stevenfenne                     Zuid-Oost               94 Buurtschap
    97                                              68
                                                                        65                                61                                                              24   Stadsveld-Zuid             65   Wesselerbrink              Zuid-Esmarke
                                                                                                                                                                          25   Elferink-Heuwkamp               Zuid-West               95 Buurtschap
                                                                              64
                                                                                                                                                                          26   Stadsveld-Noord-Bruggert   66   Wesselerbrink              Broekheurne
                                                                             69
                                              95                                                                                                                          27   't Zwering                      Noord-West              96 Buurtschap
                                                                                                                                                                          28   Ruwenbos                   67   Helmerhoek-Noord           Usselo
                                                                                                                                                                          30   Tubantia-Toekomst          68   Helmerhoek-Zuid         97 Boekelerveld
                                                                                                                                                                          31   Twekkelerveld              69   het Brunink             98 Buurtschap
                                                                                                                                                                                                                                          Twekkelo
Figuur 6: Warmteoptie per wijk




  36                                                                                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                         Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.     H3.     H4.   H5.     H6.    H7.        H8.   H9.




4. Aardgasvrije warmteoptie per wijk
Uitkomsten van de analyse                                                                of het dan wel duidelijk is welke eindoplossing hier het beste past.
Als we inzoomen op figuur 6 zien we dat in een flink aantal wijken in de stad
Enschede een warmtenet als voorkeursoplossing naar voren komt.                           In Glanerbrug en Lonneker verwachten we niet dat bebouwing aangesloten
De maatschappelijke kosten voor een warmtenet zijn in al deze groengekleurde             gaat worden op het huidige warmtenet van Enschede. Ook een lokaal
wijken het laagste. De donkergroene kleur betekent dat we hier verwachten dat            warmtenet ligt niet direct voor de hand omdat er geen lokale warmtebronnen
er een mix van een warmtenet en een bronnet komt. Dat zijn wijken waar                   voor handen zijn. In Boekelo kan in de toekomst een warmtenet nog een optie
zowel veel woningen als bedrijfsgebouwen, kantoorgebouwen en                             worden. Het beeld is nu dat deze dorpen deels naar all-electric gaan en voor
utiliteitsgebouwen staan. Voor dergelijke gebouwtypen is een bronnet namelijk            een deel is de eindoplossing ook nog niet bekend. Sowieso zal de focus hier in
vaak ook een interessante optie in plaats van een warmtenet. In Enschede                 eerste instantie liggen op isoleren.
hebben we echter wel te maken met een lage potentie voor WKO. Hierdoor is
een bronnet lastiger te realiseren. Bedrijfsgebouwen kiezen dan mogelijk toch
voor aansluiting op het warmtenet of voor een all-electric oplossing. Bij de
grote bedrijventerreinen zien we diverse mogelijke eindoplossingen.


All-electric voor woningen zal slechts in een beperkt aantal wijken in de stad
Enschede de voorkeursoplossing zijn naar we nu al kunnen voorzien. En wel in
de blauwgekleurde wijken. In deze wijken is het belangrijk om stapsgewijs toe te
werken naar het benodigde isolatieniveau om zo de overstap naar all-electric,
een warmtepomp, te kunnen maken op termijn. Daarnaast zal voor nieuwe
(eengezins)woningen (gebouwd na 1995) verspreid over de hele gemeente naar
verwachting ook vaak gekozen worden voor een all-electric oplossing.


Er zijn ook wijken waar we de best passende oplossing nog niet van kennen.
In alle oranje gekleurde wijken liggen de kosten van de opties dicht bij elkaar.
Hier starten we met isoleren. Bij de herziening van de Transitievisie kijken we



  37                                                                   Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                        Colofon    Inhoudsopgave       Voorwoord     Samenvatting       H1.      H2.     H3.      H4.     H5.      H6.     H7.     H8.     H9.




4. Aardgasvrije warmteoptie per wijk
Voor het buitengebied geven deze modellen geen uitkomst. Aansluiting op een            Naar verwachting zal op termijn het gasnet verdwijnen uit die straten en wijken
warmtenet is daar niet mogelijk. Over het algemeen is voor woningen in het             waar een warmtenet komt of waar all-electric oplossingen passend zijn. Bij de
buitengebied die na 1995 gebouwd zijn all-electric een goede optie. Voor               verdieping op wijkniveau (zie hoofdstuk 8) zal inzichtelijk gemaakt worden of er
andere woningen zal de focus moeten liggen op warmtebesparing door isolatie            logischerwijs gebieden zijn binnen de wijk waar een andere warmteoptie dan
en op een hybride warmtepomp als tussen- of mogelijk zelfs eindoplossing.              de voorkeursoplossing beter past zoals bijv. voor een wijkje met vrijstaande
                                                                                       woningen in een warmtenetwijk. En tegelijkertijd kijken we hoe we daar waar
                                                                                       logisch gebouweigenaren stimuleren om te kiezen voor de warmteoptie die in
4.4 Keuzevrijheid en maatwerk per wijk                                                 hun wijk de voorkeur heeft. We maken de inschatting dat een bepaald
                                                                                       percentage van de vastgoedeigenaren in warmtenetwijken zal kiezen voor een
Een belangrijke nuance bij de warmteoptiekaart is dat de inkleuring van een            all-electric oplossing, en dat een ander percentage (voornamelijk
wijk nooit betekent dat de hele wijk volledig op die warmteoptie over gaat.            utiliteitsgebouwen) zal kiezen voor een lokaal bronnet. Ook in wijken waarvan
Om uiteenlopende financiële, technische of andere, lokale redenen kunnen               we nu nog niet weten wat de eindoplossing wordt verwachten we dat deze
gebouweigenaren kiezen voor andere warmteopties dan de                                 deels overgaan naar all-electric of een bronnet. In tabel 2 is een inschatting
voorkeurswarmteoptie in een wijk. Dit wordt ook wel ‘opt-out’ genoemd.                 van deze spreiding (opt-out) van warmteopties binnen wijken weergegeven.
Eigenaren hebben volgens de huidige en verwachte regelgeving keuzevrijheid
om te kiezen voor de aardgasvrije warmteoplossing van hun eigen voorkeur.
Dit betekent bijvoorbeeld dat individuele vastgoedeigenaren een keuze hebben             Opt-out                                 Wonen                     Niet wonen
om aan te sluiten op een collectieve warmte-infrastructuur of niet. Het afwijken
                                                                                         Gasnet                                  20%                       30%
van de overwegende warmteoptie in de wijk kan echter wel invloed hebben op
de betaalbaarheid van de warmtetransitie in de betreffende wijk. Voor een                Warmtenet                               30%                       50%
collectieve warmteoplossing geldt dat die betaalbaarder wordt als er meer                All-electric en bronnet                 30%                       50%
woningen en kantoren aangesloten zijn. Andersom geldt dat het individueel
afwijken van de voorkeursoplossing kan leiden tot hogere individuele                   Tabel 3: Inschatting van de spreiding van warmteopties binnen wijken (‘opt-out’).

investeringen in bijvoorbeeld een warmtepomp.                                          Ofwel het verwachte percentage woningen en gebouwen dat een andere warmteoptie

                                                                                       dan de voorkeurswarmteoptie in een wijk zal kiezen




  38                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                            Colofon      Inhoudsopgave     Voorwoord       Samenvatting     H1.   H2.   H3.   H4.   H5.   H6.   H7.   H8.   H9.




4. Aardgasvrije warmteoptie per wijk
Op basis van de warmteopties per wijk zoals weergeven in figuur 6 en de opt-
out zoals hierboven aangegeven in tabel 3, kunnen we een inschatting maken
van de verwachte spreiding over de drie categorieën warmteopties. In figuur 7
is dit weergegeven. Met de kennis van nu schatten we in dat ongeveer
evenveel woningen en gebouwen op een warmtenet zijn aangesloten als een
all-electric oplossing (incl. bronnet) zullen hebben in 2050. Voor een deel van
het vastgoed zal duurzaam gas in combinatie met een hybride warmtepomp de
eindoplossing worden (‘gasnet’ zoals in de figuur hieronder).


Warmteopties 2050




                                                            Gasnet




 Warmtenet




                                                            All-electric
                                                            of bronnet




Figuur 7: Inschatting verdeling van warmteopties in 2050 in Enschede




  39                                                                       Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                      Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord    Samenvatting        H1.      H2.      H3.      H4.     H5.      H6.      H7.      H8.       H9.




5. Analyses duurzaamheid en beschikbaarheid warmtebronnen
Zoals in het vorige hoofdstuk beschreven is door middel van een                      afweging voor een duurzame energie-infrastructuur. Hernieuwbare
financieel-technische analyse en vergelijking tussen modellen de                     energiebronnen zijn schaars in Nederland. Hoe efficiënter de warmteoplossing
warmteoptie per wijk bepaald op basis van de laagste maatschappelijke                is, hoe minder energie er nodig is en dus hoe minder duurzame bronnen nodig
kosten. Vervolgens zijn die resultaten getoetst aan drie andere belangrijke          zijn. Energie die je niet gebruikt, hoef je ook niet op te wekken. De efficiëntie
criteria: aanwezigheid van infrastructuur in de wijk, aanwezigheid en                van een warmteoptie heeft daarom invloed op zowel de korte termijn als op de
duurzaamheid van warmtebronnen (zie ook paragraaf 4.1). In dit                       langere termijn CO2-uitstoot.
hoofdstuk gaan we in de op de laatste twee. Ook bekijken we de
technische mogelijkheden die het huidige warmtenet in Enschede biedt.                Besparing CO2 op de korte termijn
                                                                                     In figuur 8 wordt de CO2-uitstoot van de huidige gasketel vergeleken met de
                                                                                     huidige CO2-uitstoot van individuele warmteopties (all-electric en hybride) en
5.1 Toets op duurzaamheid warmtebronnen                                              collectieve oplossingen (warmtenet). Deze vergelijking is gemaakt op basis van
                                                                                     landelijke en lokale kentallen van diverse warmtebronnen20. De CO2-uitstoot
Efficiëntie warmteoplossing                                                          van deze warmteopties is uitgedrukt in het aantal kilogram CO2, dat jaarlijks
Bij de keuze voor een duurzame infrastructuur en de daarbij horende                  wordt uitgestoten om een geïsoleerde woning van 106 m2 (gemiddelde
aardgasvrije warmteoplossing is het van belang dat deze op korte termijn             woonoppervlakte in Enschede), te voorzien van ruimteverwarming en warm
CO2 bespaart en dat deze op langere termijn de hoogste kans geeft op een             tapwater.
CO2-neutrale energievoorziening.


Bij de keuze voor een duurzame aardgasvrije warmteoplossing spelen daarom            20) Voor elektriciteit is aangenomen 0,475 kg CO2 per kWh en voor aardgas 1,884 kg per m3. Voor

twee aspecten een belangrijke rol: de efficiëntie van de warmteoplossing en de       afvalverbranding is 26,49 kg per GJ aangenomen. Dit getal is gecorrigeerd naar ongeveer 18 kg

mogelijkheid om de energiebron te verduurzamen. Op basis van inzicht in deze         CO2 per GJ, omdat het warmtenet in Enschede veel minder gas gebruikt dan het landelijke

twee aspecten kunnen we per warmteoplossing de CO2-uitstoot op de korte              gemiddelde (aanname is 5% in plaats van 20%10). Diepe geothermie resulteert in 25,05 kg per

termijn en de toekomstbestendigheid voor de lange termijn vergelijkbaar              GJ. Bron: co2emissiefactoren.nl. Ennatuurlijk heeft aangegeven dat de CO2-uitstoot van het

maken.De efficiëntie van de warmteoplossing speelt in aanvulling op de               huidige warmtenet 5,5 kg CO2 per GJ is (waardes voor 2019). Dit is dus nog lager mede omdat er

laagste maatschappelijke kosten een belangrijke rol bij het maken van een            ook gebruik wordt gebruikt van biomassa en omdat het huidige gasverbruik maximaal 1% is.




  40                                                               Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                                  Colofon          Inhoudsopgave        Voorwoord       Samenvatting        H1.     H2.      H3.      H4.      H5.     H6.      H7.      H8.        H9.




                             5. Analyses duurzaamheid en beschikbaarheid warmtebronnen
                             CO2 emissie verwarming en warmtapwater                                                                       van vandaag. Richting de toekomst zal de energiemix steeds duurzamer
                                                                                                                                          worden, waardoor de CO2-uitstoot van warmteopties die elektriciteit, gas of
                                                   Gasnet                         All-electric                Warmtenet                   warmte vragen lager zal worden.
                             3500
KG CO2 per woning per jaar




                             3000                                                                                                         Uit de grafiek kan worden afgeleid dat bijna alle aardgasvrije warmteopties met
                             2500                                                                                                         de technieken van vandaag al leiden tot minder CO2-uitstoot ten opzichte van
                                                                                                                                          de huidige gasketel. Infraroodpanelen zijn hierop een uitzondering. Ook is het
                             2000
                                                                                                                                          zo dat aansluiting op een warmtenet21 met als warmtebron een B-hout
                             1500
                                                                                                                                          biomassa-installatie zoals in Enschede, al bijzonder veel CO2 bespaart op de
                             1000                                                                                                         korte termijn. Daarnaast is de uitstoot van een dergelijke installatie aanzienlijk
                                                                                                                                          lager ten opzichte van een afvalverbrandingsinstallatie die bij andere
                              500
                                                                                                                                          warmtenetten in Nederland wordt gebruikt. Dit hangt mede samen met het feit
                                 0
                                                                                                                                          dat het huidige warmtenet in Enschede is overgedimensioneerd22 waardoor er




                                                                                                                            ZI
                                           el



                                                    p


                                                                p


                                                                           p


                                                                                       p



                                                                                                                    r


                                                                                                                   g


                                                                                                                  ie
                                                                                                                ile
                                                   m


                                                              m


                                                                         m


                                                                                    m




                                                                                                                in
                                         et




                                                                                                               m


                                                                                                                         RW
                                                                                                                                          weinig gas nodig is voor de piekvraag van warmte. Twence heeft ook plannen
                                                                                            bo


                                                                                                             nd
                                                po


                                                            po


                                                                      po


                                                                                 po




                                                                                                            er
                                      -k
                                     R




                                                                                           e-


                                                                                                          ra


                                                                                                          th
                                               te


                                                           te


                                                                     te


                                                                                te
                                     H




                                                                                                       rb


                                                                                                      eo
                                              m


                                                          m


                                                                    m


                                                                               m




                                                                                                                                          voor CO2-afvang waardoor ook de restwarmte vanuit de afvalverbranding nog
                                                                                        et
                                           ar


                                                       ar


                                                                 ar


                                                                            ar




                                                                                                    ve
                                                                                       m




                                                                                                    G
                                           w


                                                       w


                                                                 -w


                                                                            -w




                                                                                                    l
                                                                                                 va


                                                                                                 pe
                                                                                    od
                                            t


                                                      t
                                         ch


                                                   ch


                                                              er


                                                                         er




                                                                                                                                          gunstiger wordt om te gebruiken.
                                                                                            Af



                                                                                               ie
                                                                                  ro
                                                            at


                                                                      at
                                      lu



                                                   u




                                                                                             D
                                                                                 fra
                                                nl


                                                           -w


                                                                      -w
                                     tie


                                             ite




                                                                               In
                                                       er



                                                                     t
                                 ila




                                                                  ch
                                           Bu


                                                     at
                                nt




                                                                Lu
                                                    W
                              Ve




                                                                                                               Elektriciteitsmix
                             Figuur 8: Jaarlijkse CO2-uitstoot voor verwarmen en warmtapwater                  Gasmix
                             per warmteoptie op basis van de energiemix in 2020.                               Warmtemix
                                                                                                                                          21) Warmtenet 5,5 kg CO2 per GJ is (waardes voor 2019). Dit is dus nog lager mede omdat er

                             Een belangrijke kanttekening bij de grafiek is dat de CO2-uitstoot is berekend                               ook gebruik wordt gebruikt van biomassa en omdat het huidige gasverbruik maximaal 1% is.

                             op basis van de huidige stand van de techniek, met de huidige Nederlandse                                    22) Het warmtenet van Ennatuurlijk heeft op dit moment nog een grote capaciteit voor WEQ om

                             warmte-, gas- en elektriciteitsmix. Deze grafiek geeft dus een momentopname                                  aangesloten te worden. Door deze situatie, zal het warmtenet piekvragen van WEQ tijdens

                             weer, namelijk de gemiddelde CO2-uitstoot van de verschillende warmteopties                                  extreme koude winterdagen goed op kunnen vangen.




                               41                                                                                       Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                                          Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord                    Samenvatting                H1.      H2.      H3.      H4.      H5.      H6.      H7.      H8.      H9.




5. Analyses duurzaamheid en beschikbaarheid warmtebronnen
5.2 Mogelijkheden om energiebronnen te verduurzamen                                                              Ontwikkeling gasvraag

                                                                                                                                          Huidig                      2030                       2050
Een tweede en zeer belangrijk aspect bij de keuze voor een duurzame                                              150.000.000




                                                                                       Gasvraag in m3 per jaar
energie-infrastructuur is dat deze (op termijn) kan worden gevoed met
duurzame energiebronnen, waardoor gedurende de warmtetransitie de
                                                                                                                 120.000.000
CO2-uitstoot verder kan dalen en de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen
afneemt. Het einddoel is immers niet alleen aardgasvrij, maar ook
CO2-neutraal. We maken daarbij onderscheid tussen gas, elektriciteit en warmte.                                   90.000.000

Per energiedrager of -bron (gas, warmte, elektriciteit) is de toekomstige
beschikbaarheid en de mogelijkheid om op termijn te verduurzamen
                                                                                                                  60.000.000
geanalyseerd, op basis van de kennis van nu. In bijlage C, hoofdstuk C3.3
wordt hier nader op ingezoomd.
                                                                                                                  30.000.000

Gas
De inschatting is dat in Enschede op de lange termijn (zie figuur 9) voor het                                               0
voeden van warmtenetten en gasnetten nog een gasvraag over zal blijven van                                       Figuur 9: Inschatting ontwikkeling gasvraag                                   Wonen
ongeveer 15% van de huidige gasvraag.15 % van de huidige gasvraag is gelijk                                      in Enschede tussen nu en 205023                                               Niet wonen
aan de beoogde landelijke productie van groen gas in 2030. In de bespaar-                                                                                                                      Warmtenet
wijken waar het gasnet voorlopig blijft liggen is het noodzakelijk om het gas-
verbruik sterk te reduceren door te isoleren en over te gaan op hybride                                          het belangrijk om de meest CO2-arme oplossingen te stimuleren, zoals
systemen.                                                                                                        warmtepompen. Daarnaast is het zo dat all-electric oplossingen een grote


Elektriciteit                                                                                                    23) De gasvraag wordt in dit scenario teruggebracht naar circa 20 miljoen m3. Dit is ongeveer

Ten aanzien van all-electric zien we wat betreft efficiëntie een grote variatie                                  15% van de huidige vraag. Mogelijk komt er meer duurzaam gas beschikbaar voor de gebouwde

tussen oplossingen (zie figuur 8). Voor CO2-besparing op de korte termijn is                                     omgeving, maar dit is nu nog onzeker. Zie bijlage C voor meer informatie.




  42                                                                     Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                                                                               Colofon      Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.    H3.     H4.    H5.     H6.     H7.    H8.     H9.




                                   5. Analyses duurzaamheid en beschikbaarheid warmtebronnen
                                   impact op het elektriciteitsnet hebben vanwege de hoge piekbelasting.                        moment nog onvoldoende duurzame elektriciteit is - zeker in de winter - en
                                   De hoge piekbelasting van all-electric oplossingen ontstaat doordat inwoners                 gascentrales mogelijk moeten bijspringen om de piekbelasting op te vangen.
                                   en bedrijven in het stookseizoen (vooral de winter) elektriciteit gebruiken voor             Desondanks zorgt een warmtepomp door de hoge efficiëntie nu al voor een
                                   verwarming. Daardoor hebben zij ook een grotere kans op afhankelijkheid van                  vermindering van de CO2 uitstoot, zelfs wanneer de stroom volledig uit een
                                   fossiele bronnen op de lange termijn dan warmtenetten, omdat er op dit                       gasgestookte centrale zou komen.


                                   Toename elektriciteitsvraag warmtetransitie                                                  Het merendeel van de duurzame elektriciteit, die nodig is voor het duurzaam
                                                          Huidig                    2030                    2050                verwarmen van Enschede zal van buiten de gemeentegrenzen moeten komen.
                                   250.000.000
Elektriciteitsvraag kWh per jaar




                                                                                                                                Uiteraard wordt er ook in de stad zoveel mogelijk elektriciteit opgewekt. Voor
                                                                                                                                de Transitievisie Warmte is aangenomen dat er voldoende elektriciteit op
                                   200.000.000                                                                                  nationaal en internationaal niveau duurzaam kan worden opgewekt. Ook de stad
                                                                                                                                en de regio zullen hier dus een bijdrage aan leveren. De bijdrage in duurzame
                                                                                                                                opwek op land vanuit de stad en regio wordt bepaald in de RES Twente en de
                                   150.000.000
                                                                                                                                Enschedese concept Energievisie. Een overzicht van de verwachte toename
                                                                                                                                van de elektriciteitsvraag door de warmtetransitie is gevisualiseerd in figuur 10.
                                   100.000.000                                                                                  Een grotere afhankelijkheid van elektriciteit heeft ook een nadelig effect op de
                                                                                                                                snelheid waarmee we de transitie kunnen realiseren, omdat het elektriciteitsnet

                                    50.000.000
                                                                                                                                (laagspanningsnet en op sommige plekken het middenspanningsnet) niet is
                                                                                                                                afgestemd op een groeiende vraag naar elektriciteit. Daarom is het
                                                                                                                                noodzakelijk dat netverzwaring plaats gaat vinden. Dit kost tijd en kan daarom
                                              0
                                                                                                                                tempobepalend zijn. De impact op het elektriciteitsnet van bepaalde collectieve
                                   Figuur 10: De ingeschatte toename van de                             All-electric            oplossingen, zoals een warmtenet is lager dan die van een individuele all-
                                   elektriciteitsvraag in Enschede voor de verwarming van               Hybride                 electric oplossing. De CO2-uitstoot van een warmtenet met een mix van
                                   woningen en gebouwen en elektrisch koken (E-koken)                   Warmtenet               diverse duurzame bronnen kan daarom sneller dalen dan die van all-electric
                                   door de warmtetransitie tussen nu en 2050                            E-koken                 oplossingen. Andere ontwikkelingen die impact hebben op het elektriciteitsnet



                                     43                                                                       Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                         Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord      Samenvatting                             H1.     H2.    H3.   H4.   H5.    H6.   H7.     H8.    H9.




5. Analyses duurzaamheid en beschikbaarheid warmtebronnen
zijn onder andere elektrisch rijden en een toenemende vraag voor koeling door                        Ontwikkeling vraag warmtenet
de gevolgen van klimaatverandering. Deze laatste heeft een beperkte impact.                                                            Huidig               2030                2050
                                                                                                                     1.800.000




                                                                                        Warmtevraag in GJ per jaar
Door deze ontwikkelingen zullen aanpassingen aan het elektriciteitsnet in
sommige wijken sowieso nodig zijn. Meer informatie over dergelijke                                                   1.600.000
ontwikkelingen en de impact hiervan op de toename op de elektriciteitsvraag is
                                                                                                                     1.400.000
terug te vinden in bijlage C.
                                                                                                                     1.200.000

Warmte                                                                                                               1.000.000
Naast duurzame elektriciteit en gas zijn er ook duurzame warmtebronnen
                                                                                                                      800.000
nodig in de stad om de wijken die worden aangesloten op collectieve
                                                                                                                      600.000
warmtenetten te voorzien van duurzame warmte. Onder warmte wordt de
warmte verstaan die door een warmtenet naar gebouwen wordt gebracht.                                                  400.000
Omdat warmte lastiger te transporteren is dan gas en elektriciteit, moeten
                                                                                                                      200.000
warmtebronnen, in tegenstelling tot gas en elektriciteit, lokaal of in de regio
                                                                                                                            0
beschikbaar zijn. Naast de beschikbaarheid van de warmtebron is ook de
temperatuur van de warmtebron van belang. Ook moet het warmtenet voldoende                                                                                                     Wonen
capaciteit hebben om de warmte van de bron naar de woningen en gebouwen                              Figuur 11: Inschatting ontwikkeling                                       Niet wonen
te transporteren. Deze analyses worden beschreven in de volgende paragraaf.                          warmtevraag warmtenet tussen nu en 2050



                                                                                                         goede inschatting hebben van hoeveel woningen en bedrijven naar
5.3 Warmtenet: capaciteit infrastructuur en                                                              verwachting op het warmtenet aangesloten zullen gaan worden tussen nu en
beschikbaarheid bronnen                                                                                  2050. Zie daarvoor figuur 11. In de figuur zien we de ontwikkeling van de
                                                                                                         warmtevraag. De groei van nieuwbouw is hierin nog niet meegenomen.
Om te kunnen bepalen of er voldoende duurzame warmte beschikbaar is en                                   Op basis van een analyse van het huidige warmtenet en van de capaciteit van
blijft en of de warmtenetinfrastructuur hiervoor toereikend is, moeten we een                            alle leidingen zien we dat er met de huidige infrastructuur nog een flinke groei



  44                                                                    Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>              Colofon   Inhoudsopgave   Voorwoord       Samenvatting     H1.   H2.   H3.   H4.   H5.   H6.       H7.      H8.         H9.




5. Analyses duurzaamheid en beschikbaarheid warmtebronnen




                                                                                                             Figuur 12: Huidige

                                                                                                             aansluitingen warmtenet in

                                                                                                             Enschede en mogelijkheden

                                                                                                             tot groei binnen het

                                                                                                             transportnet voor drie

                                                                                                             deelgebieden.24

                                                                                                             24) Hierbij gaan we voor deze

                                                                                                             berekening uit van een

                                                                                                             warmtevraag van 36 GJ/jaar

                                                                                                             per WEQ. Als de warmtevraag

                                                                                                             omlaag gaat door isolatie

                                                                                                             kunnen er meer WEQ

                                                                                                             voorzien worden van warmte.




45                                      Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting         H1.      H2.      H3.      H4.      H5.      H6.      H7.      H8.       H9.




5. Analyses duurzaamheid en beschikbaarheid warmtebronnen
van het warmtenet mogelijk is. De infrastructuur biedt voldoende capaciteit om          rekening met de ontwikkeling naar een circulaire economie waarin de
tot tenminste 31.000 aangesloten WEQ25 door te groeien. Alleen in                       hoeveelheid afval drastisch wordt beperkt. Dat heeft invloed op de
Centrum+Noord kan er op termijn mogelijk een knelpunt ontstaan. Dat kan                 beschikbaarheid van restwarmte bij de afvalverbrandingsinstallatie van
opgelost worden door daar lokaal bronnen toe te voegen. Bijvoorbeeld                    Twence. In een zeer conservatief scenario is er in 2050 geen biomassa
geothermie als alternatieve bron voor afval als blijkt dat er potentie is om deze       beschikbaar. De B-houtinstallatie die nu het warmtenet voedt is buiten gebruik.
bron op termijn te ontsluiten. Er is genoeg tijd om mogelijkheden hiervoor te           Daarnaast is er nog maar heel beperkt afval beschikbaar. Als we ervan uitgaan
onderzoeken. Ondertussen kan het warmtenet zeker verder groeien. Figuur 12              dat tweederde van het regionale afval gerecycled wordt en er geen afval meer
geeft een verdeling van de mogelijkheden tot groei van het warmtenet in Zuid,           geïmporteerd wordt, blijft er slechts een beperkte hoeveelheid restwarmte bij
West en Centrum + Noord.                                                                Twence beschikbaar in 2050 om Enschede en andere steden in de regio van
                                                                                        warmte te voorzien. Daarnaast is er aan lokale bronnen in de stad Enschede
Beschikbaarheid duurzame warmtebronnen                                                  ook nog beperkt lokale warmte beschikbaar. Dit is bij elkaar zeker genoeg om
Warmte voor het warmtenet kan zowel uit bronnen van hoge als lage                       het warmtenet in Enschede te laten groeien naar 30.000-35.000 WEQ.
temperatuur worden geleverd. Er is een inventarisatie gemaakt van alle                  Voor groei naar 40.000-45.000 WEQ zoals voorzien voor 2050 zijn in dit
mogelijke warmtebronnen voor een warmtenet (zie bijlage C, paragraaf C3.3).             conservatieve scenario extra bronnen nodig. De komende 10 jaar zullen we de
Naast de B-hout biomassacentrale van Twence is er ook zeer veel restwarmte              ontwikkeling en mogelijkheden van geothermie in Nederland en Twente dan
van de afvalverbranding beschikbaar. Dit wordt momenteel beperkt gebruikt               ook nauwgezet volgen en verder onderzoeken. Daarnaast blijven we volgen
om het warmtenet te voorzien van warmte in het winterseizoen.                           hoe de circulaire economie zich ontwikkelt.
In de huidige situatie is er dan ook meer dan voldoende (rest)warmte
beschikbaar. De huidige installaties kunnen aan ongeveer 85.000 WEQ
warmte leveren.26 Dat is meer dan het aantal woningen en gebouwen dat met
de huidige inzichten in 2050 aangesloten wordt op een warmtenet in
Enschede.                                                                               25) Dit in het minimale scenario. Als alle woningen geïsoleerd worden tot label B of hoger en de

                                                                                        dekkingsgraad vanuit Twence ~75% is, kun je maximaal 54.000 WEQ aansluiten.

We hebben ook gekeken naar een scenario waarin de beschikbare                           26) De maximale capaciteit van de transportleiding tussen Twence en Enschede betekent dat het

hoeveelheid restwarmte op termijn veel lager zal zijn. Daarbij houden we                maximum dat door Enschede benut kan worden 54.000 WEQ is.




  46                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave     Voorwoord      Samenvatting      H1.     H2.    H3.    H4.     H5.     H6.    H7.     H8.      H9.




6. Transitiepaden per wijk
Aan de basis van de Transitievisie Warmte voor Enschede staat een                      We onderscheiden de volgende transitiepaden op wijkniveau:
onderzoek met hierin centraal een vergelijkende analyse van verschillende                Warmtenetwijken
warmtemodellen (zie paragraaf 4.3 en voor gedetailleerde informatie bijlage D).          All-electric wijken
Hieruit komt een beeld naar voren met per wijk daar waar mogelijk de                     Bespaarwijken waar op termijn de warmteoptie bepaald wordt
aardgasvrije warmteoptie. In deze analyse is het “eindbeeld” de situatie die is          Bedrijventerreinen
bereikt in 2050. Het jaar waarin de warmtetransitie in Enschede afgerond moet
zijn. 2050 is echter nog ver weg en gedurende deze periode zijn er allerlei
onzekerheden die dit beeld beïnvloeden. Daarom is het belangrijk om ons te                In alle gevallen isoleren
richten op het pad naar dit eindbeeld, de zogenaamde transitiepaden. In dit               Een niet opzichzelfstaand transitiepad, maar wel van wezenlijk belang in
hoofdstuk beschrijven we de verschillende transitiepaden en de koppeling van              de warmtetransitie is het isoleren van alle woningen en gebouwen in
de transitiepaden aan de verschillende type wijken in Enschede.                           Enschede om de warmtevraag terug te brengen. Maar ook om nieuwe
                                                                                          verwarmingsopties (zoals all-electric) mogelijk te maken. Daarom
                                                                                          moeten we in de warmtetransitie in Enschede voortvarend aan de slag
6.1 Vier transitiepaden naar aardgasvrij                                                  met isolatie en andere vormen van energiebesparing. Dit is een
                                                                                          randvoorwaarde die bij elk transitiepad terugkomt. In alle transitiepaden
In een transitiepad schetsen we per wijk kort de route om een duurzame                    werken we aan de gebouwkant zoveel mogelijk toe naar een
warmteoptie te realiseren. In het transitiepad schetsen we zowel een fasering             basisniveau van isolatie (vloer-, gevel-, raam- en dakisolatie), ventilatie
als tussenstappen, hoe we omgaan met opt-out en welke aanpak erbij hoort,                 en elektrisch koken. Het basisniveau van isolatie bereiken we als we
zoals een wijkgerichte aanpak, complexgerichte aanpak of een                              maximaal isoleren binnen de bestaande schil, bij voorkeur op natuurlijke
doelgroepgerichte aanpak. De transitiepaden geven handvatten voor welke                   momenten om de maatschappelijke kosten zo laag mogelijk te houden
maatregelen waar en wanneer gewenst zijn om gezamenlijk de warmtetransitie                (zie ook paragraaf 4.3). Het basisniveau is dus no-regret (spijtvrij) en
te realiseren. Bovendien zullen alle woningen en gebouwen geïsoleerd moeten               moeten we altijd doen, ongeacht het alternatief voor aardgas.
worden.




  47                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                                          Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord      Samenvatting         H1.      H2.      H3.      H4.      H5.       H6.      H7.      H8.      H9.




6. Transitiepaden per wijk
6.1.1 Transitiepaden Warmtenetwijken                                                       Handelingsperspectief
                                                                                           De volgende stappen moeten genomen worden voor woningen en gebouwen
Gebouwen                                                                                   die in een warmtenetwijk liggen om aan te kunnen sluiten op een warmtenet
Alle gebouwen gaan op natuurlijke momenten naar het basisniveau van                        van (uiteindelijk) maximaal 70°C:
isolatie (vloer-, gevel-, dak- en raamisolatie), ventilatie en elektrisch koken.            	Isoleren van woningen om de warmtevraag te beperken en te zorgen dat
                                                                                             woningen en gebouwen comfortabel warm kunnen worden met een
Warmteoptie                                                                                  warmtenet van maximaal 70°C. Hierbij hoort ook elektrisch koken. Om de
Een warmtenet is een infrastructuur van ondergrondse leidingen dat warm                      kosten te beperken gaan we ervan uit dat dit op natuurlijke momenten wordt
water vervoert naar meerdere gebouwen. Er is dan dus sprake van een                          gedaan. Denk aan glasvervanging direct voordat er geschilderd wordt,
collectieve warmtevoorziening. In de woning is qua techniek in plaats van een                dakisolatie als het dak vervangen wordt, isolerende maatregelen bij
cv-ketel alleen een zogenaamde afleverset aanwezig. De temperatuur van het                   verbouwing etc.
aangeleverde warme water moet voldoende zijn om de woningen te kunnen                       	Aansluiten op het warmtenet. Hiervoor moet er een distributienet in de wijk
verwarmen. Voor veel woningen zal een middentemperatuurwarmtenet dat                         tot de woning of het gebouw worden aangelegd. Daarnaast moet in het
70°C levert op de koudste dagen van het jaar de laagste maatschappelijke                     gebouw een afleverset worden geïnstalleerd i.p.v. een cv-ketel
kosten hebben. We werken dan ook toe naar woningen en gebouwen die                          	Aansluiten op een warmtenet kan ook voordat woningen (volledig) geïsoleerd
voldoende geïsoleerd zijn zodat een warmtenet met een aanvoertemperatuur                     zijn omdat het warmtenet in eerste instantie ook warmte van 90°C kan
van 70°C voldoet. Hiermee kan de woning of het bedrijf ook van warm water                    aanvoeren. Dit kan soms nodig zijn om het mogelijk te maken dat er een
worden voorzien.27                                                                           warmtenet in sommige straten of wijken komt. Uiteindelijk zal echter de
                                                                                             aanvoertemperatuur overal verlaagd worden naar maximaal 70°C.
Warmtenetten hebben als belangrijk kenmerk dat er grote investeringen in de
infrastructuur nodig zijn. Hierdoor zijn warmtenetten alleen haalbaar in wijken
met een hoge bebouwingsdichtheid. In Enschede is al een flinke warmtenet-
infrastructuur aanwezig. Dit warmtenet van Ennatuurlijk kan ook hoge
temperatuur warmte leveren met een aanvoertemperatuur naar woningen en                     27) De richtlijnen met betrekking tot de temperatuur van tapwater en legionella stellen dat deze

gebouwen van maximaal 90°C.                                                                minimaal 55oC moet zijn. Deze is noodzakelijk voor legionellapreventie.




  48                                                                     Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                                         Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting        H1.      H2.      H3.      H4.      H5.      H6.      H7.      H8.      H9.




6. Transitiepaden per wijk
Perspectief op duurzame bronnen                                                           	Wijken waar nog geen transport- of distributienet aanwezig is. Deze wijken
Zoals beschreven in bijlage C, hoofdstuk C5 is de energie uit de                           zullen gebiedsgericht moeten worden aangepakt. Daarbij zullen gebieden of
biomassaenergiecentrale van Twence die als warmtebron dient voor het                       wijken binnen de wijk gefaseerd de overstap maken naar een warmtenet om
huidige warmtenet van Ennatuurlijk duurzaam. Daarnaast laten de analyses                   een warmtenet mogelijk te maken in deze wijken. De overall fasering van de
zien dat er voldoende capaciteit en beschikbaarheid is van duurzame warmte                 warmtenetwijken zal worden besproken in hoofdstuk 7.
op de lange termijn om het warmtenet door te laten groeien naar 25.000
aangesloten woningequivalenten in 2030 en 40.000-45.000 aangesloten                      Tempo
woningequivalenten in 2050. Vanaf 2030 zijn er mogelijk andere duurzame                  In de wijk- of gebiedsgerichte aanpak zal een wijk of gebied binnen de wijk,
bronnen, zoals geothermie nodig om de duurzaamheid te blijven waarborgen                 in een bepaald tempo aan moeten sluiten op het warmtenet. Dit tempo is
wanneer het aantal aansluitingen op het warmtenet toeneemt. Bij de herijking             belangrijk aangezien het warmtenet in de wijk in korte tijd ‘moet vollopen’ om
van de Transitievisie Warmte zal hier meer over duidelijk worden.                        voldoende schaalgrootte te kunnen halen om zo de benodigde investeringen in
                                                                                         de infrastructuur te kunnen doen. Grote warmtevragers in deze wijken zijn
Varianten                                                                                belangrijk als startmotor, zoals de woningcorporaties. Er kan in de wijken
We onderscheiden twee mogelijke varianten qua aanpak in dit transitiepad:                worden gestart met hoge temperatuur als (een deel van de) gebouweigenaren
 	Wijken waar al een distributienet ligt of waar het transportnet doorheen loopt.      nog niet klaar zijn voor een middentemperatuur warmtenet (maximaal 70°C).
 In de meeste gevallen is hier ook al een deel van de woningen en gebouwen               De snelheid waarin verschillende doelgroepen in een wijk wel of niet aansluiten
 aangesloten op een warmtenet. In deze wijken kunnen meergezinswoningen                  is vooral afhankelijk van landelijke subsidies, financiering en regelgeving. Meer
 (hoogbouw) complexgewijs aangesloten worden op het warmtenet. Isolatie                  informatie over de aanpak van warmtenetwijken wordt beschreven in hoofdstuk 7.
 wordt op natuurlijke momenten uitgevoerd en de aansluiting op het
 warmtenet zal in de meeste gevallen worden gerealiseerd als de huidige
 verwarmingsinstallatie aan vervanging toe is. De eengezinswoningen zullen
 wel gebiedsgericht op het warmtenet aangesloten moeten worden. Hier zal                 28) Een warmteoverdrachtstation (WOS) is een ontvangspunt waar warmte van het

 nog een distributienet moeten worden aangelegd en mogelijk ook                          stadswarmtenetwerk via een ondergronds leidingnetwerk naar toe getransporteerd wordt. Het

 warmteoverdrachtstations . Om dit te kunnen bekostigen is een zekere mate
                            28
                                                                                         overdracht station doseert de juist hoeveelheid opgewarmd water en transporteert het water via

 van gelijktijdigheid in de overstap nodig.                                              een netwerk naar de afnemer, zoals woningen en gebouwen.




  49                                                                   Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting        H1.      H2.      H3.      H4.      H5.     H6.      H7.      H8.      H9.




6. Transitiepaden per wijk
Opt-out                                                                                 6.1.2 Transitiepaden all-electricwijken
Binnen warmtenetwijken zal niet 100% van alle woningen en gebouwen
aangesloten worden op een warmtenet. Verdere analyses en verkenning van                 Gebouwen
wijken die in aanmerking komen voor het aansluiten op het warmtenet bepalen             Alle gebouwen gaan op natuurlijke momenten naar het basisniveau van isolatie,
welke delen van de wijk logisch zijn om aan te sluiten op dit warmtenet. Als in         ventilatie en elektrisch koken. Daarnaast is in deze gebouwen een extra stap
een bepaald buurtje binnen een wijk bijvoorbeeld allemaal vrijstaande                   nodig om de binnenhuisinstallatie29 (bijvoorbeeld radiatoren) geschikt te maken
woningen staan, ligt een warmtenet in dat deel van de wijk minder voor de               voor lagetemperatuurverwarming op basis van elektriciteit (all-electric).
hand. Voor vooral nieuwe woningen van na 1995 kan all-electric ook een goed
alternatief zijn. Daarnaast hebben eigenaren op dit moment/bij de huidige               Warmteoptie
regelgeving de keuzevrijheid om voor een ander (aardgasvrij) duurzaam                   Individueel all-electric door middel van een warmtepomp en boilervat in de
alternatief te gaan. Binnen deze wijken is de verwachting dat all-electric en           woning en een extra verzwaard elektriciteitsnet in de wijk is de voorkeurs-
lokale bronnetten voorkomen als opt-out.                                                oplossing. Als bron voor deze warmtepompen kunnen de lucht, bodem, of
                                                                                        zonthermische panelen dienen. Deze laatste twee bronnen hebben het beste
   Combinatie warmtenet en bronnet                                                      rendement en belasten het elektriciteitsnet minder dan luchtwarmtepompen.
   In diverse wijken in Enschede voorzien wij een combinatie van een                    De all-electric warmteoptie die wordt afgeraden is met infraroodpanelen. Deze
   warmtenet en een bronnet. De woningen in deze wijken zullen naar                     hebben een hoog elektriciteitsgebruik en daardoor op dit moment een hoge
   verwachting grotendeels op een warmtenet aangesloten worden en                       CO2-uitstoot en een forse belasting op het elektranet.
   volgen het transitiepad zoals hierboven beschreven.
   Voor bedrijfsgebouwen kan een all-electric oplossing eventueel in                    Tempo
   combinatie met een bronnet gunstiger zijn (zie ook transitiepad                      Deze wijken stappen gestaag over op all-electric, in het tempo van
   bedrijventerreinen). Zeker als er ook een aanzienlijke koudevraag is.                gebouweigenaren. Een te hoog tempo is in deze wijken onwenselijk en
   Een deel zal naar verwachting echter ook aangesloten worden op het                   onnodig door:
   warmtenet. In hoofdstuk 7 gaan we nader in op de aanpak en fasering
   van de warmtenetwijken.
                                                                                        29) Hieronder vallen het leidingwerk, de radiatoren, convectoren en vloerverwarming in een woning




  50                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                                       Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.    H2.     H3.    H4.    H5.     H6.    H7.    H8.      H9.




6. Transitiepaden per wijk
 	De extra stap die deze gebouwen moeten zetten in de binnenhuisinstallatie,          Opt-out
 die bij voorkeur op een natuurlijk moment (verbouwing / verhuizing) wordt             Binnen deze all-electric wijken zullen lokale eilanden van warmtenetten als
 gezet.                                                                                opt-out kunnen voorkomen. Deze gebieden zullen alleen voorkomen bij wijken
 	Het feit dat er nog veel innovaties verwacht worden die de kosten van de            die grenzen aan warmtenetwijken. Ook is het mogelijk dat een deel van de
 overstap naar all-electric verlagen en netverzwaring van het elektriciteitsnet        bewoners en bedrijven kiest voor een kleinschalige collectieve oplossing met
 wellicht voorkomen.                                                                   een bronnet.
 	Doordat in de nieuwere wijken van na 1995 de gas en elektriciteitsleidingen
 nog lang niet afgeschreven zijn.                                                      Varianten
 	Doordat deze nieuwere wijken vaak ook al redelijk goed geïsoleerd zijn,             We onderscheiden twee varianten in dit transitiepad:
 waardoor er relatief weinig klimaatwinst te behalen valt op dit moment.                	Relatief jonge wijken: deze wijken hebben bouwjaar van na 1995. Zij zijn al
                                                                                         relatief goed geïsoleerd en hebben dus minder natuurlijke momenten nodig
Netverzwaring                                                                            om de transitie te doorlopen. Deze wijken kunnen naar verwachting rond
Op een gegeven moment zijn zoveel gebouwen in een wijk overgestapt op een                2040 aardgasvrij zijn, door vanaf nu no-regret maatregelen op natuurlijke
warmtepomp dat netverzwaring in de wijk onvermijdelijk is. Netbeheerder                  momenten te nemen.
Enexis monitort de capaciteit op het net en kan op deze ontwikkelingen                  	Relatief oude wijken: deze wijken hebben een bouwjaar van voor 1995.
anticiperen. In sommige wijken zal ook vooraf het net verzwaard worden,                  Zij hebben relatief veel natuurlijke momenten nodig om de transitie te
voordat limieten zijn bereikt. In samenspraak tussen de gemeente en Enexis               doorlopen en zijn naar verwachting pas rond 2050 aardgasvrij.
kan er worden besloten om op natuurlijke momenten het elektriciteitsnet te
verzwaren en mogelijk ook het gasnet te verwijderen, zoals bij rioolvervanging.
Dit wordt ook wel het benutten van meekoppelkansen genoemd.
Netverzwaring en gasnetverwijdering hoeven niet per definitie op hetzelfde
moment doorgevoerd te worden. Verzwaring van het elektriciteitsnet houdt in
de meeste gevallen in dat er kabels verzwaard moeten worden en extra
transformatorhuisjes in de wijk geplaatst moeten worden.




  51                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                                      Colofon   Inhoudsopgave   Voorwoord       Samenvatting      H1.     H2.     H3.    H4.    H5.     H6.     H7.     H8.    H9.




6. Transitiepaden per wijk
Tempo all-electric wijken                                                         De verwachting is dat ook veel eengezinswoningen van na 1995 verspreid

                                        Gemiddelde       Tempo naar               door de hele gemeente Enschede overstappen op een individuele
  Wijknaam               Kern           bouwjaar         aardgasvrij              verwarmingsoptie met een (hybride) warmtepomp tussen nu en 2040.
                                                                                  Op sommige plekken zal aansluiting op een warmtenet voor deze woningen
  Ruwenbos               Enschede       1996             2021-2040
                                                                                  wel rendabel of interessant zijn als dat bijv. mede mogelijk maakt dat woningen
  Het Brunink            Enschede       2009             2021-2040                in de omgeving hierdoor ook op een warmtenet aangesloten kunnen worden.
                                                                                  De gemeentebrede sturing op all-electric voor woningen na 1995 wordt nader
  Sleutelkamp            Enschede       1997             2021-2040
                                                                                  beschreven in paragraaf 8.4
  Oikos                  Glanerbrug     2002             2021-2040

  Eilermarke             Glanerbrug     2005             2021-2040                De overstap naar all-electric of hybride tussenoplossingen zal veelal gemaakt
                                                                                  worden op natuurlijke momenten als bijvoorbeeld de cv-ketel aan vervanging
  Eekmaat West           Glanerbrug     1998             2021-2040
                                                                                  toe is. Uiteraard moet de woning of het bedrijfsgebouw dan wel voldoende
  De Leuriks             Enschede       1983             2021-2050                geïsoleerd zijn. Hierbij volgt ieder zijn eigen tijdpad. Een (wijk)uitvoeringsplan
                                                                                  zal voor deze wijken voorlopig niet opgesteld worden. Wel zal dit transitiepad
  Stokhorst              Enschede       1978             2021-2050
                                                                                  verder uitgewerkt worden in samenwerking met het Energieloket. Dit zal in
  Bolhaar                Enschede       1966             2021-2050                deze all-electric wijken onder de aandacht worden gebracht.

  Delen Lonneker         Lonneker       1983             2021-2050

  Delen Boekelo          Boekelo        1990             2021-2050                6.1.3 Transitiepaden bespaarwijken waar op termijn de
  Bentveld-              Glanerbrug     1975             2021-2050                warmteoptie wordt bepaald
  Bultserve
                                                                                  Gebouwen
  Schipholt-             Glanerbrug     1983             2021-2050
  Glanermaten                                                                     Alle gebouwen gaan op natuurlijke momenten naar het basisniveau van
                                                                                  isolatie, ventilatie en elektrisch koken.
Tabel 4: Tempo all-electric wijken




  52                                                            Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>                                           Colofon      Inhoudsopgave        Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.    H3.    H4.     H5.     H6.    H7.    H8.       H9.




6. Transitiepaden per wijk
Warmteoptie en herijking                                                                      stappen naar aardgasvrij. Voorlopig ligt de focus hier op gasbesparing en
Voor deze wijken is het nog onduidelijk welke aardgasvrije warmteoptie zij                    comfortverbetering door middel van isoleren. Dit geldt ook voor het buitengebied.
krijgen. De modellen geven hierin geen uitsluitsel en laten bijvoorbeeld zien dat
de kosten van de verschillende warmteopties (nog) erg dicht bij elkaar liggen.                6.1.4 Transitiepaden bedrijventerreinen
Daarom volgen deze wijken een spijtvrij-transitiepad gericht op gasbesparing en
krijgen zij extra aandacht bij de vijfjaarlijkse herijking van de Transitievisie Warmte,      Gebouwen
waarbij de warmteoptie van deze wijken opnieuw wordt beoordeeld op basis van                  Voor bedrijfsbebouwing geldt dat inregeling van de klimaatinstallatie vaak
voortschrijdend inzicht. Een hybride warmtepomp is in deze wijken een goede                   belangrijker is dan het maken van bouwkundige aanpassingen. Dit is echter
optie. Als de wijk uiteindelijk toch gasvrij wordt, geldt dit als tussenoplossing:            sterk afhankelijk van de gebruiksfunctie van het bedrijfspand.
de hybride warmtepomp maakt dan op termijn plaats voor een volledige warmtepomp
of een afleverset (voor een warmtenet). Ook kunnen bij de herijking van de                    Warmteoptie
visie nieuwe innovaties worden meegenomen als alternatieve warmteoptie.                       Op bedrijventerreinen zullen individuele en (kleinschalige) collectieve
                                                                                              warmteopties voorkomen. Het gaat daarbij om all-electric maar ook om
Tempo                                                                                         kleinschalige collectieve bronnetten of individuele oplossingen naast
Deze wijken stappen in het tempo van gebouweigenaren over naar het                            aansluitingen op het warmtenet. De keuze hangt mede af van de vraag naar
basisisolatieniveau en eventueel hybride warmtepompen.                                        koeling. De energie-infrastructuur op een bedrijventerrein is echter in hoge
                                                                                              mate maatwerk, zeker als er procesindustrie op het terrein aanwezig.
Opt-out
Binnen deze wijken zullen individueel all-electric en lokale bronnetten als                   Tempo
opt-out voorkomen. Kleine delen zouden ook naar een warmtenet kunnen als                      Deze wijken volgen in de meeste gevallen voorlopig het tempo van de
deze dicht tegen een warmtenetwijk aanliggen en het type bebouwing zich                       gebouweigenaren. Het tempo zal mede bepaald worden door de verplichtingen
goed leent voor een warmtenet.                                                                die bedrijven hebben op basis van de Wet milieubeheer om energie te
                                                                                              besparen, en de handhaving van de Omgevingsdienst hierop. Daarnaast
Fasering                                                                                      moeten kantoren in 2023 energielabel C hebben en in 2030 energielabel A.
Voor deze wijken is op dit moment nog geen fasering aan te geven voor de



  53                                                                        Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>                                                Colofon        Inhoudsopgave          Voorwoord         Samenvatting         H1.      H2.      H3.      H4.      H5.      H6.      H7.      H8.       H9.




6. Transitiepaden per wijk
Tempo bedrijventerreinen                                                                                  Samen met de hier genoemde bedrijventerreinen (exclusief Kennispark) zijn
In onderstaande tabel (tabel 5) zijn alleen die bedrijventerreinen opgenomen                              gebiedsagenda's opgesteld. Onderdeel daarvan is energie. Per terrein zal
die een op zichzelf staande CBS-wijk vormen. De overige bedrijventerreinen                                verder gewerkt worden aan een aanpak van de voorgestelde maatregelen,
vallen onder de aanpak van de betreffende overkoepelende CBS-wijk.                                        te beginnen met het bedrijventerrein Euregio. De route en het tijdpad naar
                                                                                                          klimaatneutraal c.q. aardgasvrij is voor ieder bedrijventerrein anders. Mars-
                                                                                                          steden en Drienerveld - UT hebben al een warmtenet en hebben daardoor een
  Naam                                                              Planvorming                           goede uitgangspositie. Josink Es heeft bijvoorbeeld aangegeven een hoge
  bedrijventerrein           Transitiepad                           aardgasvrij                           ambitie na te streven: klimaatneutraal in 2030. Andere bedrijventerreinen nemen

  Drienerveld - UT           Warmtenet                              2021-2030                             liever 2050 als horizon. Voor Kennispark geldt dat er een stedenbouwkundig
                                                                                                          plan is opgesteld en de komende jaren een transformatie plaats gaat vinden.
  Marssteden                 Warmtenet                              2021-2030
                                                                                                          In de concept Energievisie is aangegeven hoe de gemeente haar rol en de
  Josink Es                  Bronnet / all-electric                 2021-2030                             samenwerking met ondernemers en belangenorganisaties ziet en wil oppakken.

  Kennispark                 Mix warmtenet / bronnet                2021-2030

  Industrie- en              Bronnet / all-electric                 2021-2050                             6.2 Ambitie aardgasvrij Enschede
  Havengebied

  Euregio                    Bronnet / all-electric                 2021-2050                             Op basis van de transitiepaden per wijk en de beoogde fasering is een eerste
                                                                                                          inschatting gemaakt van wat haalbaar zou kunnen zijn in 2030.30 Om dit
Tabel 5: Tempo bedrijventerreinen                                                                         mogelijk te maken is het uiteraard noodzakelijk om na de Transitievisie warmte


30) Hierbij gaan we ervan uit dat een overstap naar hybride en all-electric oplossingen in all-electric-, bespaarwijken en op bedrijventerreinen gemaakt wordt op moment dat een cv-ketel aan vervanging toe

is. Dat zal grofweg voor 50% van de woningen en gebouwen het geval zijn voor 2030. De gemiddelde levensduur van een cv-ketel is namelijk 18 jaar. Uiteraard zal nog slechts een deel van de

vastgoedeigenaren deze stap zetten. Voor die wijken waar complexgewijze aansluiting van meergezinswoningen en utiliteit op het warmtenet mogelijk is (zie hoofdstuk 7) gaan we er ook van uit dat een

deel van de complexen deze overstap zal maken bij het eerstvolgende ketelvervangingsmoment. Voor die warmtenetwijken waar we alleen gebiedsgericht stappen kunnen zetten hebben we een aparte

inschatting gemaakt. Daarnaast verwachten we dat in 2030 de warmtevraag 10% lager kan zijn door isolatie.




  54                                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                                            Colofon      Inhoudsopgave         Voorwoord       Samenvatting     H1.     H2.       H3.   H4.   H5.    H6.    H7.    H8.       H9.




6. Transitiepaden per wijk
Warmteopties 2030                                                                                In totaal komt dit neer op circa 20.000 WEQ extra die tussen nu en 2030 naar
                                                                                                 een hybride oplossing gaan of aardgasvrij worden. De ingeschatte verdeling
                                                                                                 daarbinnen is als volgt:
          Warmtenet
                                                                                                  	45% hybride warmtepomp
                                                                                                  	40% warmtenet
All-electric                                                                                      	15% bronnet of all-electric
of bronnet
                                                                                                 Dit komt bovenop de huidige circa 15.000 WEQ die al aangesloten zijn op het
   Gasnet                                                                                        warmtenet. Daarnaast zetten we in op een reductie van 10% van de
   hybride                                                                                       warmtevraag in 2030 door woningen en gebouwen te isoleren.
                                                              Gasnet



                                                                                                 6.3 De transitiekaart van Enschede

                                                                                                 De koppeling tussen de warmteoptie per wijk en het pad daarnaartoe,
                                                                                                 het transitiepad, is weergegeven in figuur 14. Per wijk heeft de werkgroep
                                                                                                 het transititiepad gekozen en onderbouwd. De basis hiervoor is de
Figuur 13: Inschatting van de verdeling van warmteopties in Enschede in 2030                     warmteoptiekaart van pagina 32. Hierbij is gekeken naar de lokale
                                                                                                 omstandigheden in Enschede, het perspectief op de bronnen van het
plannen concreet te maken en inwoners en bedrijven hierin mee te nemen.                          warmtenet, goede aansluiting op de uitgangspunten en afwegingscriteria.
In hoofdstuk 8 gaan we hier nader op in. Ook is het hiervoor belangrijk dat er                   De onderbouwing van de transitiepaden per wijk is te vinden in bijlage F.
vanuit de Rijksoverheid interessante financiële arrangementen komen, zodat
de transitie haalbaar en betaalbaar wordt. In figuur 13 is de inschatting voor
2030 vertaald naar een verdeling over de diverse warmteopties.




  55                                                                           Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                                            Colofon                      Inhoudsopgave                            Voorwoord       Samenvatting                  H1.   H2.      H3.    H4.     H5.      H6.      H7.    H8.     H9.




6. Transitiepaden per wijk
                                                                                                                                                                                       Nummer Buurtnaam

                                                                                                                                                                                       0    City                        51   Ribbelt-Ribbelerbrink
                                                                                                       92
                                                                                                                                                                                       1    Lasonder, Zeggelt           52   Park Stokhorst
                                                                                                                            90                                                         2    De Laares                   53   Stokhorst
                                                                                                                                                                                       3    De Bothoven                 60   Stroinkslanden Noord-Oost
                                            46                                                                                                                                         4    Hogeland-Noord              61   Stroinkslanden-Zuid
                                                                                                 44
                                                                                                                                                      93                               5    Getfert                     62   Stroinkslanden Noord-West
                                                                                                                        45
                                       73                                                                                                                                              6    Veldkamp-Getfert-West       63   Wesselerbrink Noord-Oost
                                                                                41                      43
                                                                                                                                    53                                                 7    Horstlanden-Stadsweide      64   Wesselerbrink Zuid-Oost
                                  72                  31
                                                                                                  42                                                                                   8    Boddenkamp                  65   Wesselerbrink Zuid-West
                                                                                                                       50
                                                                                     40                                                                                                10   Velve-Lindenhof             66   Wesselerbrink Noord-West
                 98                                                                                                          51     52
                                            70                        30                               1
                                                                                                                  2                                        86                          11   Wooldrik                    67   Helmerhoek-Noord
                                                                                                                                            15
                                                                                                                                                                      80               12   Hogeland-Zuid               68   Helmerhoek-Zuid
                                                                                     8                        3                   10
                                                                                                  0                                        14                                          13   Varvik-Diekman              69   het Brunink
                                                                                                                                                      87
                                                                                         7                                                                                81           14   Sleutelkamp                 70   Industrie- en havengebied
                                                                 25                                                                11      16
                                                  26
                                                                           22                                     4                                                  83                15   't Weldink                  71   Marssteden
                                                                                                        5                                             88
                        71
                                                 27                                          6                                                                  85         82
                                                                                                                                                                                       16   De Leuriks                  72   Koekoeksbeekhoek
                                                                  23
                                                                                                                            12                                                         20   Cromhoffsbleek-Kotman       73   Kennispark
                                                            24                               20
                                                                                                              13                                                     84                21   Boswinkel-De Braker         80   Glanerveld
                                                                                                                                                 94
            91                                                   28                                                                                                                    22   Pathmos                     81   Bentveld-Bultserve
                             96                                                 21
                                                                                                                                                                                       23   Stevenfenne                 82   Schipholt-Glanermaten
                                                                                                                  60                                                                   24   Stadsveld-Zuid              83   Eekmaat
                                                  67
                                                                                                                                                                                       25   Elferink-Heuwkamp           84   Oikos
                                                                                                       62
                                                                       66
                                                                                             63                                                                                        26   Stadsveld-Noord-Bruggert    85   Eilermarke
       97                                              68
                                                                           65                                61                                                                        27   't Zwering                  86   De Slank
                                                                                                                                                                                       28   Ruwenbos                    87   Dolphia
                                                                                 64                                                                                                    30   Tubantia-Toekomst           88   Eekmaat West
                                                                                69                                                                                                     31   Twekkelerveld               90   Dorp Lonneker
                                                 95                                                                                                                                    40   Walhof-Roessingh            91   Dorp Boekelo
                                                                                                                                                                                       41   Bolhaar                     92   Buurtschap Lonneker-West
                                                                                                                                                                                       42   Roombeek-Roomveldje         93   Noord Esmarke
                                                                                                                                                                                       43   Mekkelholt                  94   Buurtschap Zuid-Esmarke
                                                                                                                                                                                       44   Deppenbroek                 95   Buurtschap Broekheurne
                                                                                                                                                                                       45   Voortman-Amelink            96   Buurtschap Usselo
                                                                                                                                                                                       46   Drienerveld-U.T.            97   Boekelerveld
Figuur 14: Transitiekaart met een transitiepad en fasering per wijk in Enschede                                                                                                        50   Schreurserve                98   Buurtschap Twekkelo




  56                                                                                                                              Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>                                         Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord      Samenvatting     H1.      H2.   H3.    H4.        H5.   H6.   H7.   H8.      H9.




7. Fasering warmtenetwijken
Enschede wordt tussen nu en 2050 aardgasvrij. In dit hoofdstuk zoomen                     We starten bovendien waar de uitvoerbaarheid van oplossingen realistisch is
we in op die wijken waar een warmtenet op basis van eerdere analyses                      door rekening te houden met de impact op de fysieke ruimte en in de
(zie paragraaf 4.3) naar verwachting het beste past. De volgorde van het                  ondergrond.
realiseren van warmtenetwijken is bepaald op basis van een
afwegingskader voor wijkfasering dat hieronder nader wordt beschreven.                    Aanwezigheid van corporatiebezit
                                                                                          In wijken waar veel corporatiebezit is, is een gezamenlijke overstap naar een
                                                                                          warmtenet naar verwachting iets eenvoudiger te organiseren dan in een wijk
7.1 Afwegingskader: belangrijke kenmerken voor de                                         waar voornamelijk particulier woningbezit is.
wijkfasering
                                                                                          Type bebouwing
De warmtetransitie is een stapsgewijs proces, waarin we plannen maken en                  Het aansluiten van meergezinswoningen op een warmtenet is op korte
gaan uitvoeren en terwijl we dat doen continu blijven leren en evalueren.                 termijn makkelijker te realiseren dan het aansluiten van eengezinswoningen.
In een aantal warmtenetwijken kunnen we niet zomaar starten. We hebben                    In sommige wijken kunnen meergezinswoningen nu al de overstap maken
elkaar nodig om gezamenlijk te zorgen dat er een warmtenet gerealiseerd kan               naar een warmtenet zonder dat omliggende bebouwing ook direct wordt
worden. Dat geldt ook voor sommige wijken binnen wijken. In samenwerking                  aangesloten. Bij eengezinswoningen zal altijd sprake moeten zijn van een
met stakeholders en met input van bewoners zijn de volgende belangrijke                   collectieve overstap.
kenmerken geïdentificeerd voor de fasering van deze wijken. Wijken die op
basis van deze kenmerken als kansrijk worden beschouwd zullen eerder aan                  Als er een natuurlijk transitiemoment is
bod komen.                                                                                Op het moment dat het merendeel van een wijk in een natuurlijk
                                                                                          transitiemoment verkeert kan de overstap naar aardgasvrij makkelijker te
Aanwezigheid van warmte-infrastructuur in de wijk                                         maken zijn. Onder een natuurlijk transitiemoment wordt verstaan dat er
De nabijheid en beschikbaarheid van een warmtebron of warmte-infrastructuur               grootschalige renovatie, nieuwbouw of transformatie in een wijk gepland staat.
is bepalend in het geval van een collectieve oplossing. Daar waar al een
distributienet in de wijk aanwezig is of nabij is, is het makkelijker om een              Werkzaamheden kunnen gecombineerd worden
aansluiting op het warmtenet te realiseren.                                               We geven voorrang aan locaties waar meerdere infrastructurele en stedelijke



  57                                                                    Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.    H3.     H4.    H5.     H6.     H7.    H8.     H9.




7. Fasering warmtenetwijken
planningen (kunnen) samenvallen. Bij de fasering van warmtenetwijken                    Er zijn weinig aanpassingen nodig
creëren we zoveel mogelijk gelijktijdigheid van werkzaamheden. Voorbeelden              Als er in een wijk een simpele en snel uitvoerbare aardgasvrije oplossing
zijn vervanging van het riool en herinrichting van een straat. Door gebruik te          mogelijk is, is het logisch om in deze wijk te starten. Op deze manier laat je
maken van natuurlijke momenten worden oplossingen zo betaalbaar mogelijk.               snel een wijk zien die succesvol aardgasvrij is geworden en die kan dienen als
Een toegevoegde waarde is ook dat de overlast voor de omgeving op deze                  voorbeeldwijk. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een wijk die al aangesloten is op
manier minder groot zal zijn. We proberen de druk op de openbare ruimte                 een warmtenet maar waar nog kookgas wordt gebruikt of waar nog een aparte
daarbij zo beperkt mogelijk te houden. En zullen oplossingen op een kwalitatief         voorziening voor warm water is. Of in een wijk waar de isolatiegraad al hoog is
goede manier inpassen in de omgeving. Een aandachtspunt is dat afstemming               en er dus sneller tempo gemaakt kan worden met de overstap naar
in planningen niet tot veel vertraging en extra kosten moet leiden, doordat             aardgasvrij.
partijen op elkaar gaan wachten.


Bewoners willen meedoen                                                                 7.2 Aanvullende analyses voor fasering warmtenetwijken
In wijken waar inwoners positief staan tegenover de warmtetransitie en zich
georganiseerd hebben, kunnen sneller stappen gezet worden. Daar is naar                 Op basis van aanvullende analyses passend bij het afwegingskader is een
verwachting dan ook sneller draagvlak te verkrijgen. Dit sluit bovendien aan bij        fasering van warmtenetwijken tot stand gekomen. Relevante kwantitatieve en
de wens voor keuzevrijheid en eigen initiatief. Betrokkenheid en draagvlak is           kwalitatieve data zijn gebundeld om inzicht te krijgen in de opgaves op
iets wat moet groeien naarmate de transitie in een wijk vordert en waar blijvend        stads- en wijkniveau. Hierbij valt te denken aan data over renovatieopgaves
aan gewerkt moet worden. Wijken waar al energie-initiatieven zijn (bijv. in             vanuit de woningcorporaties, (sloop)nieuwbouwopgaves, geplande vervanging
coöperatief verband) of waar sociale structuren zoals een wijkvereniging of             van de riolering, geplande scheiding van hemelwaterafvoer en rioolwater,
dorpsraad de betrokkenheid kunnen versterken krijgen - als dat ook vanuit               naast andere fysieke en sociale opgaves. De gegevens zijn gebruikt om via het
andere kenmerken logisch is - voorrang in de prioritering.                              afwegingskader te helpen bij het faseren van de warmtenetwijken. In bijlage G
                                                                                        zijn een aantal van deze analyses weergegeven.




  58                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>                                        Colofon    Inhoudsopgave       Voorwoord       Samenvatting     H1.     H2.     H3.    H4.     H5.     H6.    H7.     H8.    H9.




7. Fasering warmtenetwijken
7.3 Complexgewijze vs. gebiedsgerichte aanpak                                            over te gaan naar aardgasvrij, bijvoorbeeld als er kansen zijn om in een
                                                                                         bepaalde tijdsperiode werk-met werk te maken.
In de stad Enschede is al een warmtenet-infrastructuur aanwezig
(zie ook figuur 12). Dit biedt mogelijkheden om natuurlijke momenten te                  2. Combinatie van een complexgewijze en gebiedsgerichte aanpak
benutten. Het maakt het namelijk mogelijk dat de overstap naar aansluiting op            In de groen- en paarsgekleurde wijken is er wel al een distributienet of ligt er
een warmtenet op sommige plekken per complex kan worden genomen.                         een distributienet nabij. Daarom is een complexgewijze aanpak van
Niet overal is dus direct een wijk- of gebiedsgerichte aanpak nodig.                     meergezinswoningen mogelijk. Dat wil zeggen dat vastgoedeigenaren en
                                                                                         VvE’s van meergezinswoningen veel meer zelf kunnen bepalen wanneer ze de
Op basis van een aanvullende analyse zijn er twee aanpakken te definiëren                overstap naar aansluiting op een warmtenet maken. Naar verwachting zullen
voor warmtenetwijken. Deze zijn ook weergegeven in figuur 15.                            deze complexen vaak eerst op natuurlijke momenten geïsoleerd worden
                                                                                         voordat ze aangesloten worden op het warmtenet. Daarnaast is het handig als
1. Gebiedsgerichte aanpak                                                                bij de vervanging van een verwarmingsinstallatie direct wordt gestreefd naar
Oranje gekleurde wijken in figuur 15 zullen wijk- of gebiedsgericht over moeten          het aansluiten op het warmtenet in deze wijken.
gaan op een warmtenet. In deze wijken is er nog geen distributienet voor een
warmtenet aanwezig. Daarom moeten gebouwen in deze wijken gebiedsgericht                 De eengezinswoningen in deze wijken zullen echter gebiedsgericht
worden aangesloten op het warmtenet om de infrastructuur die nog aangelegd               aangesloten moeten worden op het warmtenet. In deze straten moet meer
moet worden te kunnen bekostigen. Op natuurlijke momenten zullen woningen                infrastructuur aangelegd worden in de ondergrond. Alleen een gezamenlijke
en gebouwen in deze wijken isolatiestappen nemen. Als alle gebouwen                      aanpak heeft hier een grote kans van slagen. Iedereen zal dus toe moeten
voldoende geïsoleerd zijn, kan de temperatuur van het warmtenet van 90 naar              werken naar hetzelfde moment om over te gaan naar een warmtenet.
70 C verlaagd worden.
  o
                                                                                         Het betrekken van bewoners en het samen maken van plannen is hiervoor
                                                                                         heel belangrijk. In deze gebieden is het aan te bevelen om te kijken of het op
De doorlooptijd van aansluiting op een warmtenet is idealiter rond de 8 jaar in          het moment van overgaan op het warmtenet ook mogelijk is om werk-met-werk
deze gebieden. De isolatieslag zal meer tijd in beslag nemen. In de fasering             te maken.
willen we voor deze wijken zoveel mogelijk kijken naar logische momenten om




  59                                                                   Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>                                           Colofon      Inhoudsopgave        Voorwoord       Samenvatting       H1.   H2.   H3.   H4.   H5.   H6.   H7.   H8.   H9.




7. Fasering warmtenetwijken




Figuur 15: Complexgewijze en gebiedsgerichte aanpak in wijken met een warmtenet als alternatieve warmteoptie.




  60                                                                        Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave   Voorwoord       Samenvatting      H1.     H2.     H3.       H4.   H5.    H6.   H7.    H8.     H9.




7. Fasering warmtenetwijken
                                                                                                                            Huidig percentage      Bijzonderheden
7.4 Waar kunnen we voor 2030 aan de slag?                                                                                   aangesloten            m.b.t. complex-
                                                                                        Wijk                                woningen               gewijze aanpak

In de wijken met een groene of paarse kleur kunnen bedrijfsgebouwen,                    Roombeek-Roomveldje                                 51%
maatschappelijk vastgoed en veelal meergezinswoningen op momenten die
                                                                                        De Bothoven                                         10%
passend zijn voor de vastgoedeigenaar of VvE de overstap maken naar
aardgasvrij. Daar zullen dus ook voor 2030 al verdere stappen gemaakt                   ‘t Zwering                                          94%
worden naar aardgasvrij. Het gaat hierbij om wijken waar complexgewijs
                                                                                        Helmerhoek-Noord en - Zuid                          ~97%
bedrijfsgebouwen, maatschappelijk vastgoed en meergezinswoningen zullen
worden aangesloten (zie tabel 6).                                                       Wesselerbrink Noord-West                            64%

                                                                                        Wesselerbrink Noord-Oost                            37%
Daarnaast zullen ook in Drienerveld-UT en Marssteden stappen gemaakt
worden komende jaren. In 2030 kunnen deze terreinen naar verwachting                    Wesselerbrink Zuid-West                             32%

grotendeels aardgasvrij zijn (zie ook tabel 5 en p.51).                                 Wesselerbrink Zuid-Oost                             36%

                                                                                        Boddenkamp                                          15%    Alleen rond
                                                                                                                                                   Molenstraat
                                                                                                                                                   mogelijk

                                                                                        Boswinkel-De Braker                                  0%    Alleen grote
                                                                                                                                                   complexen

                                                                                        Cromhoffsbleek-Kotman                               29%    Alleen grote
                                                                                                                                                   complexen

                                                                                        City                                                10%    Uitgezonderd
                                                                                                                                                   het centrum
                                                                                                                                                   (Oude Markt)
                                                                                      Tabel 6: Complexgewijze aanpak per wijk




  61                                                                Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>                                           Colofon   Inhoudsopgave     Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.    H3.     H4.    H5.     H6.    H7.     H8.    H9.




7. Fasering warmtenetwijken
                                    Huidig                                              Twekkelerveld - Tubantia-Toekomst heeft op dit moment een pilotstatus binnen
                                    percentage
                                                                                        Enschede. In deze wijken wordt een nadere verkenning uitgevoerd. Hier ligt
                                    aangesloten      Koppeling met andere
                                                                                        nog geen warmtenet. Een collectieve, gebiedsgerichte aanpak is hier dus
  Wijk                              woningen         opgaves
                                                                                        noodzakelijk om tot een warmtenet te kunnen komen. Doel is om voor deze
  Twekkelerveld -                               0%                                      wijken ook een Uitvoeringsplan op te gaan stellen. Hierin zal waarschijnlijk ook
  Tubantia-Toekomst
                                                                                        een fasering van gebieden binnen wijken opgenomen worden. Lessen die hier
  Kennispark                                  14%    Transformatie                      geleerd worden zullen uiteraard meegenomen worden in de gebiedsgerichte
                                                                                        aanpak in andere wijken.
  Deppenbroek -                               10%    Renovaties
  Mekkelholt                                         corporatiewoningen,
                                                     rioolvervanging                    De overige oranjegekleurde wijken zijn als geheel nog niet kansrijk genoeg om
                                                                                        nu mee te starten, maar komen wel in beeld vanaf 2031. De planvorming voor
  Wesselerbrink                               32%    Rioolvervanging, isolatie
                                                                                        alle wijken waar een warmtenet is voorzien is noodzakelijk voor 2040. Alleen
                                                     corporatiewoningen
                                                                                        dan is het mogelijk om voor 2050 alle woningen en gebouwen aardgasvrij te
  Varvik-Diekman                              21%    Rioolvervanging,                   maken. Daarnaast is de verwachting dat er dan meer duidelijkheid is omtrent
                                                     scheiding rioolwater,
                                                                                        landelijke subsidies, financiering en regelgeving. Het is uiteraard wel mogelijk
                                                     renovaties
                                                     corporatiewoningen                 dat enkele clusters in deze wijken voor die tijd al worden aangesloten. Zoals bij
                                                                                        renovatieprojecten van de corporaties waardoor het logisch is om een dergelijk
Tabel 7: Gebiedsgerichte aanpak per wijk                                                moment te gebruiken om al aan te sluiten op het warmtenet.


We willen voor 2030 gebiedsgericht stappen zetten in Twekkelerveld -                    In het volgende hoofdstuk beschrijven we kort de aanpak van visie naar
Tubantia-Toekomst, Kennispark, Deppenbroek - Mekkelholt, Wesselerbrink en               uitvoering.
Varvik-Diekman (zie ook hoofdstuk 8). Hier komen diverse opgaves samen
waardoor dit aanknopingspunten biedt om diverse opgaven integraal aan te
pakken.




  62                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>                                        Colofon    Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.    H3.     H4.    H5.     H6.    H7.     H8.    H9.




8. Van visie naar uitvoering
De transitiekaart en de transitiepaden in het vorige hoofdstuk geven                   De warmtetransitie is bovendien geen op zichzelf staande opgave. Het is
per wijk inzicht in de route die wordt doorlopen naar aardgasvrij. In dit              belangrijk dat ambities en plannen worden afgestemd op de ambities en
hoofdstuk maken we een doorkijk met een route richting uitvoering:                     plannen binnnen andere thema’s. Bij het inrichten van een structurele aanpak
Hoe worden die routes de komende jaren ingezet, welke instrumenten                     proberen we waar mogelijk koppelingen te maken met andere thema’s die
zetten we als gemeente in, en hoe kunnen gebouweigenaren en andere                     gemeentebreed of in de wijken of dorpen spelen. Aan de andere kant wordt het
partijen initiatief nemen?                                                             te complex als we in alle wijken alles aan elkaar gaan knopen. Een balans
                                                                                       tussen integraliteit en focus is essentieel. In de hierna beschreven aanpak ligt
                                                                                       de focus op de warmtetransitie. En er zal afstemming plaatsvinden met en over
8.1 Samenwerken in de warmtetransitie en koppeling met                                 de volgende thema’s:
andere opgaven                                                                          	Aangrenzende duurzaamheidsthema’s zoals klimaatadaptatie, circulariteit,
                                                                                         opwek duurzame energie en mobiliteit;
De warmtetransitie is ingewikkeld en wordt niet van de ene op de andere dag             	Sociale thema’s zoals energiearmoede, leefbaarheid en sociale problemen;
uitgevoerd. Het gaat om veranderingen aan gebouwen en infrastructuur, er zijn           	De drukte in de ondergrond;
energiebronnen nodig, en er komen grote investeringen bij kijken. Deze transitie        	Verschillende visies en plannen, zoals de Woonvisie en
vraagt ook om nieuwe vormen van samenwerken met gebouweigenaren,                         concept Energievisie;
met inwoners en met het bedrijfsleven. En vraagt tevens om veranderingen                	En met plannen van andere stakeholders zoals de woningcorporaties.
binnen de gemeentelijke organisatie.
                                                                                       Dergelijke afstemming vindt al plaats de Stedelijke Investeringsafweging (SIA).
Samenwerken in de warmtetransitie betekent meer dan het naast elkaar                   De SIA is als aanpak gestart om de leefbaarheid in wijken nu en in de toekomst
uitvoeren van de projecten van de individuele stakeholders. Enerzijds dient            op peil te houden. De SIA speelt in op de landelijke leefbaarometer die aan-
er coördinatie te zijn op de (samenhang tussen) de specifieke projecten en             geeft dat in sommige wijken de kwetsbaarheid toeneemt, met name op de
opgaven. Anderzijds liggen er stevige uitdagingen op het gebied van                    thema’s leefbaarheid en veiligheid. Problemen lijken zich te concentreren in
samenwerking, strategie, communicatie & participatie en financiering.                  wijken met een groter aandeel sociale huurwoningen, met het risico van een
Dit vraagt om een gestructureerde aanpak en sturing. De gemeente neemt                 ruimtelijke en sociale tweedeling. Naast deze thema’s zijn er nieuwe opgaven
hierin de regie.                                                                       die relevant zijn voor de toekomstbestendigheid van en de leefbaarheid in



  63                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>                                       Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.    H2.    H3.      H4.   H5.    H6.     H7.    H8.       H9.




8. Van visie naar uitvoering
wijken. Denk aan klimaatadaptatie om beter met zowel de toenemende
wateroverlast door forse regenbuien als met hittestress om te kunnen gaan en              Omgevingswet
natuurlijk de warmtetransitie. De SIA bestaat uit zes stappen, waarmee een                Doel van de Omgevingswet is een integrale benadering van de fysieke
prioritering ontstaat in de aanpak van wijken en waar opgaven                             leefomgeving. Met de Omgevingswet is beoogd belemmeringen voor
gemeenschappelijk worden opgepakt.                                                        verduurzaming van de leefomgeving weg te nemen en beter aan te
                                                                                          sluiten op grote maatschappelijke opgaven zoals de energietransitie.
De gemeente is regisseur van de warmtetransitie en zal als vervolg op deze
Transitievisie Warmte samen met de belangrijkste partners in Enschede en                  De belangrijkste instrumenten voor de gemeente zijn:
met haar inwoners en ondernemers werken aan een structurele aanpak voor                     	De Omgevingsvisie is een samenhangend, strategisch plan voor de
de komende jaren.                                                                           leefomgeving. Dat plan richt zich op de fysieke leefomgeving als
                                                                                            geheel. De Omgevingswet schrijft voor dat de gemeenten elk één
Ook zoekt de gemeente samenwerking met scholen en bedrijven om ook                          omgevingsvisie vaststellen. De omgevingsvisie komt in de plaats van
voldoende arbeidskrachten te hebben om deze transitie te realiseren de                      structuurvisies, sommige delen van de natuurvisie, verkeers-en
komende 30 jaar.                                                                            vervoersplannen en milieubeleidsplannen.
                                                                                            	Het Programma bevat concrete maatregelen voor bescherming,
                                                                                            beheer, gebruik en ontwikkeling van de leefomgeving. Met die
8.2 Verankering in Omgevingswet                                                             maatregelen moeten omgevingswaarden of doelen voor de
                                                                                            leefomgeving worden bereikt. Het programma kan gericht zijn op een
Landelijk verandert de wettelijke context waarin deze transitie plaats moet                 bepaalde sector of een gebied.
gaan vinden. Per 1 juli 2022 wordt in Nederland naar verwachting de                         	Het Omgevingsplan bundelt alle gemeentelijke regels over de fysieke
Omgevingswet van kracht (zie nevenstaand kader). Eén wet die alle wetten en                 leefomgeving. Dat zorgt ervoor dat de regelgeving inzichtelijk en
regels op het gebied van de leefomgeving vereenvoudigt en bundelt. Hiermee                  samenhangend is. Bovendien maakt het de naleving gemakkelijker.
worden 26 bestaande wetten vervangen door één nieuwe wet. Het doel van de                   	De Omgevingsvergunning toetst vooraf of een bepaald initiatief mag
overheid bij de invoering van deze wet is om zaken eenvoudiger en efficiënter               en verloopt via één aanvraag bij één loket.
te maken. Om zekerheid en bescherming te bieden maar ook uit te nodigen tot



  64                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>                Colofon   Inhoudsopgave   Voorwoord       Samenvatting     H1.   H2.   H3.   H4.   H5.   H6.   H7.   H8.   H9.




8. Van visie naar uitvoering




65                                        Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.    H3.     H4.    H5.     H6.    H7.     H8.    H9.




8. Van visie naar uitvoering
nieuwe initiatieven en ontwikkelingen. Ook ondersteunt en stimuleert het                spelen. Voor gemeenten is onder deze nieuwe wet een stevige regierol
nieuwe instrumentarium de transitie naar een duurzame samenleving. Het                  voorzien bij de realisatie van warmtenetten. Deze regierol bestaat er onder
nieuwe omgevingsrecht is flexibel waardoor regionaal en lokaal maatwerk                 meer uit dat zonder een voorafgaand gemeentelijk besluit geen warmtelevering
mogelijk is.                                                                            kan plaatsvinden. De gemeente wijst een warmtekavel aan en wijst daarna via
                                                                                        een transparante procedure een warmtebedrijf aan dat de exclusieve
In het Klimaatakkoord is afgesproken dat decentrale overheden                           bevoegdheid krijgt tot warmtelevering. Vervolgens wordt het uitgewerkte
verantwoordelijkheid nemen voor de tijdige borging van de ambities en                   kavelplan vastgelegd in het gemeentelijke omgevingsplan. Het kavelplan is
maatregelen in het decentrale omgevingsinstrumentarium, en waar nodig ook               hierin uitgewerkt in juridische regels die bindend zijn voor burgers en bedrijven
in het bestaand ruimtelijk instrumentarium. Ook de ambities en plannen uit de           in de gemeente. Hoe dit op termijn precies gaat werken is nu nog niet bekend.
Transitievisie Warmte zullen verankerd worden in dit instrumentarium. Dit kan
onderdeel worden van de gemeentelijke omgevingsvisie of vormgegeven                     In Enschede is er al sprake van een bestaand warmtenet. Daarop zal
worden als apart programma. Op termijn is voorzien dat de uitfasering van               overgangsrecht van toepassing zijn. Ennatuurlijk en Twence hebben daarin
aardgas via het omgevingsplan vorm te geven is evenals de energie-                      een belangrijke rol. Deze partijen hebben grote investeringen gedaan om
infrastructuur op wijkniveau. De minimale termijn voor uitfasering is naar              warmtevoorziening via een warmtenet mogelijk te maken. De komende jaren
verwachting acht jaar. Hier is een apart raadsbesluit voor nodig.                       kan en zal dit warmtenet verder uitgebouwd worden tot een
                                                                                        toekomstbestendige warmtevoorziening voor Enschede. Uiteraard volgt de
                                                                                        gemeente de wetsontwikkelingen daarbij nauwgezet en kijkt zij wat dit voor de
8.3 Invoering Wet Collectieve Warmtevoorziening                                         situatie in Enschede en voor de rol van de gemeente betekent.


Naast een nieuwe Omgevingswet wordt er ook gewerkt aan vervanging van de                Onder de huidige warmtewet worden consumenten beschermd tegen hoge
huidige Warmtewet door de Wet Collectieve Warmtevoorziening (WCW). Deze                 tarieven van warmteleveranciers. Het maximumtarief voor warmtelevering is
wet heeft ter inzage gelegen. Echter, de definitieve opzet is nog niet bekend en        daarbij nog gekoppeld aan de prijs van aardgas. Omdat verwarming op basis
zal overgelaten worden aan een nieuw kabinet. Bij de uitwerking van plannen             van aardgas uitgefaseerd wordt, wordt de koppeling met de gasprijs in de
voor gebieden waar een warmtenet beoogd is, gaan zowel de nieuwe                        toekomst losgelaten. In de nieuwe WCW is voorzien dat stapsgewijs wordt
Omgevingswet als de Wet Collectieve Warmtevoorziening een belangrijke rol               overgegaan naar een prijs die gebaseerd is op de daadwerkelijke kosten van



  66                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>                                         Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord      Samenvatting     H1.     H2.    H3.     H4.    H5.     H6.    H7.     H8.    H9.




8. Van visie naar uitvoering
warmtelevering. De Autoriteit Consument en Markt (ACM) is hierbij betrokken.              Het spreekt voor zich dat niet iedere woningeigenaar een vergelijkbaar
Daarnaast zullen duidelijke normen voor de maximale CO2-uitstoot opgenomen                handelingsperspectief heeft. Dat verschilt per woningtype en per transitiepad.
worden in de WCW. Per jaar daalt de maximale toegestane CO2-uitstoot. Op                  Bovendien zijn er momenteel nog weinig sturingsmogelijkheden voor de
deze manier wordt de verduurzaming van warmtebronnen ook wettelijk geregeld.              gemeente. Het nemen van deze individuele maatregelen is dus op basis van
                                                                                          vrijwilligheid. Dat iedere eigenaar de maatregelen individueel treft, betekent
                                                                                          niet dat er geen collectief aanbod georganiseerd kan en zal worden, waar
8.4 Gemeentebrede aanpak: energiebesparing en                                             meerdere eigenaren tegelijk gebruik van kunnen maken. Als gemeente willen
individuele maatregelen                                                                   we inwoners en bedrijven op diverse manieren informeren, faciliteren en
                                                                                          stimuleren in samenwerking met partijen zoals het Energieloket en MKB
Zoals aangegeven in hoofdstuk 3 is het uitgangspunt in deze Transitievisie                Twente.
Warmte dat we voortvarend aan de slag gaan met isolatie en andere vormen
van energiebesparing. We zetten dus niet alleen in op het realiseren van                  Met onze partners gaan we bijvoorbeeld verder onderzoeken:
aardgasvrije woningen, bedrijven en wijken, maar we willen inwoners de kans                	Hoe en met welke partijen we het isoleren van woningen kunnen stimuleren.
bieden om stappen te zetten in de warmtetransitie wanneer dat kan en logisch               	Op welke plekken en/of doelgroepen een all-electric aanpak zich de
is. Hierbij ligt het voor de hand zoveel mogelijk aan te sluiten op de natuurlijke          komende jaren gaat richten.
momenten van de gebouweigenaar, zoals verhuizing, verbouwing of onderhoud.                 	Hoe we participatie van inwoners en bedrijven en samenwerking met
Daarbij is toewerken naar een basisniveau van isolatie, ventilatie en elektrisch            belangrijke stakeholders vorm kunnen geven in de all-electric en
koken no-regret en moeten we dat altijd doen, ongeacht het alternatief voor                 bespaarwijken.
aardgas. Dit basisniveau bereiken we door binnen de schil maximaal te isoleren.            	Waar combinaties met andere thema’s voor de hand liggen.
Naast het basisniveau van bouwkundige maatregelen kunnen ook hybride
warmtepompen of volledige warmtepompen no-regret zijn in een wijk,                        Hierbij werken we als gemeente ook graag samen met de wijk- en dorpsraden,
afhankelijk van het transitiepad. Hybride warmtepompen kunnen in alle                     energiecoöperatie Enschede Energie en mogelijk nieuwe samenwerkings-
transitiepaden een tussenoplossing zijn, in afwachting van een volledig                   verbanden van inwoners. Op dit moment kunnen inwoners al terecht bij het
aardgasvrije warmteoptie, maar ook een eindoplossing als de wijk op termijn               Energieloket Enschede. Via de landelijke website www.verbeterjehuis.nl is ook
zicht heeft op duurzaam gas.



  67                                                                    Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting      H1.    H2.    H3.    H4.     H5.     H6.   H7.    H8.    H9.




8. Van visie naar uitvoering
informatie te vinden over mogelijke verduurzamingsmaatregelen en                         	Twekkelerveld - Tubantia-Toekomst;
subsidiemogelijkheden.                                                                   	Enschede-Zuid: Helmerhoek, Wesselerbrink met een doorkijk naar
                                                                                          Stroinkslanden;
Het Energieloket Enschede wordt het centrale portaal voor het informeren en              	Roombeek-Roomveldje - Mekkelholt - Deppenbroek;
adviseren van bewoners bij het nemen van stappen richting een aardgasvrije               	Varvik-Diekman;
woning. Hiernaast gaan we kijken hoe bewoners waar mogelijk ondersteund                  	Kennispark - UT terrein (zie ook paragraaf 8.6)
kunnen worden in dit proces, door het vormgeven van een ontzorgingspakket.
                                                                                        Voor al deze gebieden zal een (wijk)uitvoeringsplan gemaakt worden in
                                                                                        samenwerking met bewoners, vastgoedeigenaren, ondernemers en overige
8.5 Gebiedsgerichte aanpak warmtenetwijken                                              stakeholders.


Naast autonome groei van het aantal aansluitingen op het warmtenet zal er in            Prioritering na 2030
diverse wijken gebiedsgericht in clusters gewerkt moeten worden aan plannen             Voor alle overige wijken waar een warmtenet naar voren komt als
om tot een warmtenet te komen (zie ook hoofdstuk 7). Een collectieve                    voorkeursoplossing zal voor 2040 de planvorming gereed moeten zijn. Alleen
oplossing realiseer je niet alleen.                                                     op deze manier kan er gezorgd worden dat in die gebieden een warmtenet
                                                                                        gerealiseerd is voor 2050. Uiteraard zal er per wijk nader bekeken worden
Prioritering warmtenetwijken voor 2030                                                  waar binnen de wijk een warmtenet voor de hand ligt. Hierbij is ook specifieke
Op basis van een inventarisatie van onder andere de rioolvervangingsopgave,             aandacht voor de ruimtelijke (ondergrondse) inpassing. En in welke gebiedjes
van renovaties door woningcorporaties, van plannen voor scheiding van het               of straten mogelijk andere oplossingen toch beter passen. Ook hier zal in een
riool- en regenwater, en prioritering van wijken in het kader van een stedelijk         aantal stappen samen met bewoners, ondernemers en betrokken stakeholders
afwegingskader is een prioritering bepaald. Zoals aangegeven in hoofdstuk 7.4           toegewerkt worden naar een (wijk)uitvoeringsplan.
zal de gemeente voor 2030 samen met haar partners gebiedsgericht werken
aan planvorming en -zodra mogelijk- de start van de uitvoering voor de
volgende gebieden in de stad:




  68                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave         Voorwoord   Samenvatting        H1.      H2.      H3.      H4.      H5.      H6.      H7.      H8.         H9.




8. Van visie naar uitvoering
Visiedocument als opstap naar een (wijk)uitvoeringsplan31 per gebied                    En uiteraard zal iedere particuliere-woningeigenaar uiteindelijk zelf beslissen of
De eerste fase na de Transitievisie Warmte is het opstellen van een                     zij mee wil gaan in de beoogde warmteoplossing. Ook bij de huurders zal
visiedocument per bovengenoemd gebied. Dit zal opgesteld worden als er een              hiervoor instemming opgehaald worden via de verhuurder.
logisch startmoment hiervoor is in een gebied. Bijvoorbeeld als er plannen
worden gemaakt voor rioolvervanging of als woningcorporaties woningen
willen gaan renoveren. Hierin worden de uitkomsten en inzichten vanuit de               8.6 Aanpak bedrijventerreinen
Transitievisie Warmte als startpunt genomen. Vervolgens vindt er een nadere
verdieping plaats. Uiteraard zullen inwoners en ondernemers hierbij intensief           Ook alle bedrijventerreinen zullen de overstap moeten maken naar
betrokken worden.                                                                       aardgasvrije alternatieven voor verwarming. Deze bedrijventerreinen volgen
                                                                                        daarbij het transitiepad van de CBS-wijk waarin zij vallen (zie hoofdstuk 6).
Hierbij wordt onder meer ingezoomd op het type bebouwing in de buurt en                 De gemeente ziet voor zichzelf een rol weggelegd om het gesprek tussen
welke partijen vastgoed hebben. Ook wordt gekeken naar andere opgaven in                (georganiseerde) bedrijven te faciliteren en te kijken waar initiatief voor
de buurt en de mogelijkheid om werk-met-werk te maken. Zo ontstaat er een               aardgasvrij kan worden opgestart. Zo heeft Josink Es de ambitie om in 2030
gedetailleerd beeld van de buurt, en wordt inzichtelijk of er gebieden zijn waar        klimaatneutraal te zijn. Daar liggen dus kansen om gezamenlijk aan de slag te
een andere warmteoplossing meer voor de hand ligt (opt-out).                            gaan. En in Marssteden is momenteel al een groot deel van de panden
                                                                                        aangesloten op het warmtenet. Dat aandeel kan naar verwachting grotendeels
Als blijkt dat er inderdaad goede kansen liggen om voor 2030 aan de slag te             autonoom doorgroeien de komende jaren. In Kennispark zijn een aantal
gaan zullen er samenwerkingsafspraken tussen betrokken partijen gemaakt                 laagtemperatuur warmtebronnen zoals de RWZI, de ijsbaan en een datacenter
worden en werken we toe naar een intentieovereenkomst waarna verdere                    en loopt een transformatie. Hiervoor is een stedenbouwkundig plan opgesteld
uitwerking volgt. Tegelijkertijd zullen daar waar mogelijk voornamelijk                 waar de warmtetransitie onderdeel van uitmaakt.
meergezinswoningen en utiliteitsgebouwen op natuurlijke momenten al
aangesloten worden op een warmtenet.


In de volgende fases zullen bewoners actief betrokken worden zodat hun                  31) Een (wijk)uitvoeringsplan kan zowel op een woonwijk als op een bedrijventerrein of een

zienswijze in het aanbod dat ontwikkeld wordt kan worden meegenomen.                    combinatie van die twee betrekking hebben.




  69                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>                                         Colofon      Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.      H2.   H3.     H4.     H5.    H6.     H7.     H8.    H9.




8. Van visie naar uitvoering
Specifiek voor Kennispark in combinatie met het UT-terrein zal de gemeente                de verdere planvorming. Hieronder is per optie aangegeven wat het extra
met relevante stakeholders voor 2030 werken aan een uitvoeringsplan. Hier is              ruimtebeslag betreft.
een gebiedsgerichte aanpak noodzakelijk om de lokale warmtebronnen te
kunnen benutten.                                                                          All-electric
                                                                                          Voor all-electric oplossingen is er bij toepassing op grotere schaal onvoldoende
Nu al zijn bedrijven vanuit het Activiteitenbesluit milieubeheer wettelijk verplicht      capaciteit beschikbaar in het huidige elektriciteitsnet. Het meeste ruimtebeslag
energiebesparende maatregelen te treffen als die maatregelen een                          zal worden gevraagd door extra traforuimtes die gerealiseerd moeten worden
terugverdientijd hebben van vijf jaar of korter. In 2023 moet elk kantoorgebouw           in all-electric wijken. Deze traforuimten vragen ongeveer 4 x 4 x 2,5 meter aan
minimaal label C hebben en in 2030 zelfs energielabel A. Daarnaast kan de                 ruimte in het openbaar gebied. Deze ruimte huisvest een zogenaamde
Omgevingsdienst bij toezichtwerkzaamheden het gesprek openen over                         distributie-transformator. Deze kan, afhankelijk van de locatie en
verduurzamingsmogelijkheden en ondersteuning bieden bij het maken van                     uitvoeringsvorm, tussen de 150 en 200 woningen voorzien van elektriciteit.
keuzes.                                                                                   De verwachting is dat het aantal tenminste moet worden verdubbeld bij een
                                                                                          all-electric wijk. Naast verzwaring van de bestaande elektriciteitsnetten zal er
In de concept Energievisie is aangegeven hoe de gemeente haar rol en de                   per 150 tot 200 woningen op termijn dus een traforuimte bijkomen in deze
samenwerking met ondernemers en belangenorganisaties ziet en wil oppakken.                wijken. Enexis is hier als netbeheerder verantwoordelijk voor. Zij volgen de
                                                                                          ontwikkelingen op het elektriciteitsnet nauwgezet en zijn uiteraard ook
                                                                                          betrokken bij de verdere planvorming.
8.7 Ruimtebeslag warmteopties in de openbare ruimte en
in de woning                                                                              Daarnaast vragen all-electric oplossingen om meer ruimtebeslag in de
                                                                                          woningen. Met name het boilervat voor warm tapwater (150-300 liter) en in de
De nieuwe, duurzame warmteopties moeten ook ruimtelijk goed ingepast                      toekomst mogelijk ook opslag van warmte voor ruimteverwarming vragen om
worden, op wijkniveau, in de straat en in de woningen en bedrijven. De diverse            extra ruimte. Bij een buitenunit verandert mogelijk het gevelbeeld en kan
duurzame warmteopties vragen namelijk om meer ruimtebeslag in de                          geluidoverlast ontstaan. De Rijksoverheid heeft de geluidsnormen hiervoor
openbare ruimte. De installaties zien er ook in de woning of het gebouw anders            recent aangescherpt. Het is daarbij dus van belang om goed te kijken naar
uit dan de cv-ketel van nu. Hier zal rekening mee gehouden moeten worden in               plaatsing van deze units zodat overlast zoveel mogelijk voorkomen wordt.



  70                                                                    Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>                                         Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord      Samenvatting         H1.      H2.      H3.      H4.      H5.       H6.      H7.      H8.        H9.




8. Van visie naar uitvoering
Bronnet                                                                                   De regel- en afleverstations kunnen in veel gevallen in de plint (onderste
Als er een collectieve warmtebron wordt gebruikt moet rekening worden                     deel) van gebouwen worden geïntegreerd. Dit is niet altijd mogelijk.
gehouden met een ondergronds tracé van ongeveer 1,5 meter breed voor het                  Denk bijvoorbeeld aan wijken met veel grondgebonden woningen of
bronnet. Daarnaast is er ruimte nodig bij de beoogde bron om deze te kunnen               portiekwoningen. In dat geval zijn er per 250-400 woningen afleverstations
ontsluiten, eventueel voor een WKO-installatie en voor een backup installatie.            nodig in de openbare ruimte (4 x 2 x 2,5 meter). Waar mogelijk kunnen deze
Daarnaast moet er rekening gehouden worden met ruimte voor extra                          gecombineerd worden met traforuimten voor elektriciteit.
transformatorhuisjes voor de verzwaring van het elektriciteitsnet.
                                                                                          Het ruimtebeslag in de woning blijft bij een warmtenet beperkt tot
Hybride warmtepompen                                                                      distributieleidingen voor zowel ruimteverwarming als warm tapwater en een
Het voordeel van een hybride oplossing is dat deze veel minder extra                      afleverset. In veel gevallen is het ruimtebeslag kleiner of gelijk aan een cv-ketel
capaciteit vraagt qua elektriciteit. Het aantal extra traforuimtes zal daarom veel        met rookgasafvoeren.
lager zijn dan bij all-electric oplossingen. Ook is er geen boilervat nodig in de
woningen. Bij een buitenunit32 verandert mogelijk het gevelbeeld en kan                   Invloed van zonnepanelen en elektrisch rijden
geluidoverlast worden veroorzaakt.                                                        Ook door de komst van meer zonnepanelen en elektrische auto’s wordt er
                                                                                          steeds meer gevraagd van het elektriciteitsnet. Op termijn zal hierdoor op
Warmtenet                                                                                 diverse plekken in de stad de noodzaak ontstaan om het elektriciteitsnet te
De basis van de hoofdwarmte-infrastructuur in Enschede is gerealiseerd,                   verzwaren. Ook in warmtenetwijken. Daar waar mogelijk wordt hier in de
inclusief de productielocaties van warmte en hulpwarmtecentrales. Extra                   planvorming al rekening mee gehouden. Enexis volgt de belasting van het
ruimtebeslag is dus met name nodig voor nieuwe distributieleidingen en de                 elektriciteitsnet op de voet en zal ook bij de verdere planvorming betrokken zijn.
regel- en afleverstations in de wijken. Voor de leidingen is een ondergronds
tracé nodig van ongeveer 2 meter breed voor elke straat waar woningen
aangesloten worden. Dit is voor alle wijken een uitdaging. Als in een wijk al
werkzaamheden plaats gaan vinden in de ondergrond kan voorgesorteerd
worden op een toekomstig warmtenet door hier in de ondergrond al ruimte                   32) Een buitenunit is alleen nodig bij installatie van een (hybride) lucht-waterwarmtepomp.

voor te creëren.



  71                                                                    Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.   H2.   H3.   H4.   H5.   H6.   H7.   H8.   H9.




8. Van visie naar uitvoering
8.8 Ruimte voor aardgasvrije en besparingsinitiatieven in
de gemeente

De Transitievisie Warmte geeft richting aan alle gebouweigenaren en nodigt
zowel initiatieven met collectieve warmte als gebouweigenaren die individuele
(all-electric en besparings-) oplossingen willen nemen uit om stappen te zetten.
Bij individuele oplossingen zijn bewoners en bedrijven in principe zelf aan zet
op de voor hen natuurlijke momenten. Bij collectieve warmte heeft de
gemeente een meer nadrukkelijke (regie)rol in de planvorming en uitvoering.


Als er kansrijke ideeën vanuit inwoners of bedrijven worden aangedragen,
denken wij als gemeente graag mee of en hoe wij dit kunnen faciliteren.
Alleen samen kan deze transitie slagen.




  72                                                                  Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>                                       Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord      Samenvatting     H1.    H2.     H3.    H4.     H5.    H6.     H7.    H8.    H9.




9. Wat betekent dit voor de stad?
In de voorgaande hoofdstukken is een beeld gegeven van de transitie                    9.2 Het mogelijk maken van een betaalbare
naar een aardgasvrij Enschede in 2050, en is uitgelegd hoe dit beeld tot               warmtetransitie
stand gekomen is. Maar wat betekent die transitie voor de gemeente en
haar inwoners en bedrijven en welke dilemma’s moeten nog opgelost                      De overstap naar aardgasvrij vraagt een bijdrage van alle betrokken partijen in
worden op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving? In dit                          Enschede. We willen dat de overstap naar aardgasvrij voor iedereen,
hoofdstuk beschrijven we dit aan de hand van vier relevante thema’s.                   bewoners, bedrijven en andere belanghebbenden, betaalbaar is.
                                                                                       Betaalbaarheid bekijken we vanuit twee verschillende invalshoeken:
                                                                                       1) de totale maatschappelijke kosten oftewel de gezamenlijke kosten voor de
9.1 Isoleren is altijd goed                                                            gemeenschap, en 2) de kosten voor de gebouweigenaar en/of bewoner/
                                                                                       huurder.
Enschede staat voor een grote isolatieopgave. Het belang van isoleren voor de
warmtetransitie is in hoofdstuk 3 al ter sprake gekomen, en geldt in ieder geval       Laagste maatschappelijke kosten
voor alle gebouwen die voor 1995 gebouwd zijn. Dat is het overgrote deel van           Omdat we als gemeente de kosten van de warmtetransitie voor de
de bebouwing in de gemeente Enschede. Naast isoleren zijn ook ventilatie en            gemeenschap als geheel zo laag mogelijk willen houden is in deze
de overstap naar elektrisch koken essentieel in het voorbereiden op een                Transitievisie Warmte zowel bij de volgorde van (warmtenet)wijken als bij de
alternatief voor aardgas. Het is dus belangrijk dat iedere gebouwbezitter              keuze voor aardgasvrije warmteoplossingen gekeken waar de
hiermee begint. Deze maatregelen verdienen zichzelf in de loop van de jaren            maatschappelijke kosten van de warmtetransitie het laagst zijn. Hierbij is de
terug via een besparing op de energierekening en zorgen bovendien voor een             verdeling van deze kosten en dekking over partijen een vervolgvraag.
verbetering van het comfort in de woning. De isolatiemaatregelen dragen ook
bij aan de toekomstbestendigheid van de woning. Dit kan resulteren in betere           We zien dat op dit moment de warmtetransitie nog bijna nergens rendabel is.
waardevastheid of zelfs verhoging van de waarde en een betere                          Om gebouweneigenaren bereid te krijgen kosten te maken voor de overstap
verkoopbaarheid.                                                                       naar aardgasvrij is het noodzakelijk om de onrendabele top weg te nemen.
                                                                                       De transitie kan alleen succesvol verlopen als de businesscase voor zowel de
                                                                                       bewoners als de andere betrokken partijen passend is. Om dit te kunnen
                                                                                       garanderen, is steun vanuit de Rijksoverheid essentieel. Hierbij is het van



  73                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>                                         Colofon     Inhoudsopgave       Voorwoord      Samenvatting      H1.    H2.     H3.     H4.     H5.    H6.     H7.     H8.     H9.




9. Wat betekent dit voor de stad?
belang dat we bij de overstap naar aardgasvrij zoveel mogelijk de route volgen            hard voor om in de startwijken met een mix van deze instrumenten steeds
die in deze Transitievisie wordt geschetst, op basis van de laagste                       samen met de partners en bewoners in de wijk tot een betaalbaar aanbod voor
maatschappelijke kosten voor alle betrokken partijen in de gemeente. Hoe                  iedereen te komen.
meer gebouweigenaren kiezen voor een andere optie dan de maatschappelijk
goedkoopste optie in hun wijk, hoe minder we die laagste kosten voor de rest
van de gemeente kunnen verzekeren. De volgende paragraaf 9.3 “Hoe sturend                 9.3 Hoe sturend wordt de Transitievisie Warmte?
is de Transitievisie Warmte?” gaat daar verder op in.
                                                                                          Om de transitie betaalbaar te houden is het belangrijk om te bekijken hoe we
Haalbaar en betaalbaar voor iedereen                                                      ervoor zorgen dat de meeste gebouweigenaren kiezen voor de warmteoptie
Uiteraard is het belangrijk niet alleen naar de totale kosten te kijken als het           die in hun wijk de voorkeur heeft. Voor woningeigenaren geldt dat zij in principe
gaat om betaalbaarheid. De gebruikskosten van de gebouweigenaar en/of de                  zelf mogen kiezen welke warmteoplossing ze willen toepassen. De praktijk zal
eindgebruiker (bewoner, huurder) hebben een grote impact op de                            echter ook uitwijzen dat er niet altijd keuze is. Niet in alle wijken komt een
betaalbaarheid. Het college heeft als uitgangspunt gesteld dat de totale                  warmtenet, all-electric vraagt om vergaande isolatie die niet altijd technisch
woonlasten voor huishoudens niet mogen stijgen als gevolg van de kosten van               haalbaar of betaalbaar is, en het gasnet zal in veel wijken uiteindelijk verdwijnen.
de energietransitie. De woningcorporaties onderschrijven dit. Voor de gebruiker
bestaat betaalbaarheid uit de totale woon- en energielasten voor en na de                 Het lijkt maatschappelijk niet kosteneffectief om een dubbele infrastructuur aan
investering die nodig is om aardgasvrij te worden. Dit betekent dat:                      te leggen, maar zoals eerder beschreven verwachten we in alle wijken een
 	De investering voor een gebouweigenaar haalbaar of financierbaar moet zijn             bepaald percentage “opt-out”. Niet overal is de voorkeursoplossing logisch in
 	De woonlasten voor de eindgebruiker neutraal blijven.                                  de wijk en eigenaren kunnen ervoor kiezen om zelf een individuele oplossing
Om de investering voor gebouweigenaren haalbaar te maken, werkt de                        of een kleinschalige warmteoplossing met bronnet te realiseren. Voor wijken
gemeente nauw samen met grote eigenaren zoals de woningcorporaties en de                  waar een all-electric oplossing wordt voorzien is er geen keuze. Daar is het
grote vastgoedeigenaren. Voor individuele eigenaren die aardgasvrij worden                elektriciteitsnet straks de enige infrastructuur. In het geval van warmtenetten
zijn subsidies op Rijksoverheidsniveau beschikbaar en worden nieuwe                       geldt over het algemeen dat hoe meer opt-outs er zijn, hoe duurder de
financieringsinstrumenten opgezet om de voorinvestering voor de                           realisatie van het warmtenet in de wijk wordt, wat een negatief effect heeft op
gebouweigenaar haalbaarder te maken. De gemeente Enschede maakt zich er                   de betaalbaarheid. Een belangrijk dilemma voor de gemeente als regisseur



  74                                                                    Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>                                         Colofon     Inhoudsopgave      Voorwoord       Samenvatting     H1.     H2.    H3.     H4.    H5.     H6.     H7.    H8.      H9.




9. Wat betekent dit voor de stad?
van de transitie is daarom in welke mate en op welke manier zij sturend wil zijn          aantal fte nodig is om de taken die in het klimaatakkoord aan gemeenten is
in het realiseren van de voorkeursoptie per wijk. De gemeente heeft op dit                toebedeeld te kunnen invullen. De indicatie die het rapport laat zien is slechts
moment binnen de huidige wetgeving nog geen juridische instrumenten om te                 een onderdeel van de totale kosten die de uitvoering van het klimaatakkoord
sturen op de voorkeursinfrastructuur en op de keuzes van woningeigenaren.                 met zich meebrengt. Bijlage H geeft per gemeentelijke taak de
Met de komst van de Omgevingswet gaat dat veranderen.                                     capaciteitsinschatting uit het rapport voor de energietransitie in de gebouwde
                                                                                          omgeving (warmtetransitie inclusief energiebesparing).
Bij het opstellen van (wijk)uitvoeringsplannen zal de gemeente, na vaststellen
van de Transitievisie door de raad, deze Transitievisie als uitgangspunt nemen            Het rapport laat zien dat er heel veel uitvoeringskracht nodig is - van
voor het gesprek met de wijk, het ontwikkelen van een gemeentebrede aanpak                planvorming tot uitvoering. Hoeveel capaciteit er extra nodig is, hangt onder
voor isolatie en all-electric oplossingen en het opstellen van (wijk)                     andere sterk af van het aantal (wijk)uitvoeringsplannen waaraan wordt
uitvoeringsplannen (zie hoofdstuk 8). De praktijk zal leren of verdergaande               gewerkt. Of en wanneer we in Enschede met wijkaanpakken starten, hangt
regie wenselijk of zelfs noodzakelijk is om de ambitie aardgasvrij in 2050 te             sterk af van landelijke randvoorwaarden. Momenteel zijn nog niet voldoende
halen en welke manieren van sturing hiervoor het meest effectief zijn. Als                middelen beschikbaar om deze transitie echt in een stroomversnelling te
uitwerking van het Klimaatakkoord beraadt ook de Rijksoverheid zich met                   brengen. Steun vanuit de Rijksoverheid is ook hier een noodzaak.
partners zoals de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) op meer
sturingsmogelijkheden voor gemeenten.                                                     Daarnaast ontbreekt het aan voldoende gekwalificeerde vakmensen om onze
                                                                                          woningen en gebouwen aan te passen en om de benodigde infrastructuur aan
                                                                                          te leggen. Hiervoor is (om)scholing nodig. Dit vraagt inzet van scholen en
9.4 Meer uitvoeringskracht is noodzakelijk                                                bedrijven in de regio om de plannen uit de Transitievisie Warmte de komende
                                                                                          30 jaar ook om te zetten in daden.
Als laatste vraagt deze transitie naar een aardgasvrije warmtevoorziening veel
van de gemeente én alle betrokken partijen. De energietransitie in de                     Verder is het belangrijk om niet te kijken naar de warmtetransitie als
gebouwde omgeving vraagt om een toenemende inzet van de gemeentelijke                     losstaande opgave. In de planvorming en uitvoering kunnen koppelingen
organisatie. Het rapport Uitvoeringskosten van het Klimaatakkoord voor                    worden gemaakt met opgaven op andere beleidsterreinen. Voor 2022 en de
decentrale overheden in 2022 - 2030 laat zien dat een aanzienlijke groei in het           daaropvolgende jaren is met oog op het bovenstaande een opschaling van de



  75                                                                    Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>                                        Colofon     Inhoudsopgave     Voorwoord      Samenvatting     H1.   H2.   H3.   H4.   H5.   H6.   H7.   H8.   H9.




9. Wat betekent dit voor de stad?
organisatie nodig. De precieze opschaling op basis van het aantal fte’s en
uitbreiding van het budget zal in het vervolgtraject na de Transitievisie Warmte
verder worden uitgewerkt. Bijlage H en het eerdergenoemde rapport geeft een
goede basis voor deze uitwerking en geeft een minimale bandbreedte van de
benodigde fte’s tussen de 8,8 en 11,7. Daarbovenop komt dan nog de
wijkaanpak waarvan we voorlopig de aanname hebben gedaan dat die
300.000 euro per wijk per jaar gaat kosten inclusief menskracht en kosten voor
onderzoek en communicatie, exclusief investeringen. Dit is slechts een
inschatting; in de praktijk moeten we uitwerken wat de te verwachten kosten
zijn in Enschede.


Mogelijkerwijs kan de opschaling worden bekostigd door een verhoging van
het gemeentefonds. Ook deze ontwikkelingen zullen in het traject na de
Transitievisie Warmte verder worden uitgewerkt.


Tenslotte is naast de inzet van de gemeente ook inzet van andere partijen
nodig. Ook daar zal nog gewerkt moeten worden aan de uitbreiding van de
capaciteit. Het gaat dan bijvoorbeeld om de netbeheerders, de corporaties
maar ook de installatie- en bouwbranche.




  76                                                                 Transitievisie Warmte Enschede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>