<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>O N T W IK K EL AGE N D A
EC O N O M IE 2024
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>I N H O U D S O P G AV E                                                                  PIJLER 1: VERSTERKEN ENSCHEDE ALS
                                                                                          STAD VAN TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN CREATIVITEIT (TIC)    12

                                                                                        Waar staan we nu?                                          14

                                                                                        Wat zijn onze ambities binnen deze pijler?                 15
VOORWOORD                                                                           3
                                                                                        Hoe geven we uitvoering aan deze pijler?                   15

SAMENVATTING                                                                        4   Met wie doen we dit samen?                                 15

                                                                                        Acties pijler 1.                                           16
1. WAAROM DEZE ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024?                                       6
                                                                                          PIJLER 2: VERSTERKEN ENSCHEDE ALS
De economische visie uit 2019 blijft het uitgangspunt voor ons economisch beleid   7      VERZORGENDE (EU)REGIONALE HOOFDSTAD                      18

In deze ontwikkelagenda scherpen we de uitvoering van de economische visie              Waar staan we nu?                                          19
uit 2019 aan                                                                       7
                                                                                        Wat zijn onze ambities binnen deze pijler?                 20
Coalitieakkoord 2022-2026 / Gemeentebegroting 2023                                 7
                                                                                        Hoe geven we uitvoering aan deze pijler?                   20

2. ONTWIKKELINGEN SINDS 2019                                                        8   Met wie doen we dit samen?                                 20

                                                                                        Acties pijler 2.                                           21
De Enschedese economie ontwikkelt zich goed en is tegelijkertijd ook kwetsbaar      8

De coronaperiode en internationale conflicten hebben effecten op het                      PIJLER 3: VERSTERKEN ENSCHEDE ALS STAD MET VOLDOENDE
midden- en kleinbedrijf (mkb)                                                       8     EN TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE OM TE ONDERNEMENHOOFDSTAD   23

Het gaat minder om economische groei en meer om groei van brede welvaart            8   Waar staan we nu?                                          24

De omslag naar een toekomstbestendigere economie vraagt om meer samenwerking        9   Wat zijn onze ambities binnen deze pijler?                 25

De economische groei staat onder druk door toenemende tekorten op de arbeidsmarkt 9     Hoe geven we uitvoering aan deze pijler?                   26

Er is een tekort aan bedrijfsruimte, betaalbare huisvesting en test-                    Met wie doen we dit samen?                                 26
en laboratoriumfaciliteiten                                                        10
                                                                                        Acties pijler 3.                                           27

3. ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024: PIJLERS, AMBITIES EN ACTIES                      11     BIJLAGEN                                                 29



                                                                       ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                    2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>  VOORWOOR D

Voor u ligt de Ontwikkelagenda Economie 2024. Met deze ontwikkelagenda geven we                Deze ontwikkelagenda economie bevat inspanningen die we hebben geordend
vorm aan de wens voor een geactualiseerde economische visie; een visie uit 2019, die 5         langs drie pijlers, te weten:
jaar later nog altijd actueel blijkt te zijn. Het gaat nog steeds om de bereikbaarheid van     1) versterking van het technologische, innovatieve en creatieve karakter van Enschede,
banen, om (behoud van) talent en om innovatieve oplossingen voor maatschappelijke              2) versterking van de (EU)regionale verzorgende functie van de Enschedese economie; en
vraagstukken. Met als belangrijkste aanvulling dat toekomstbestendig ondernemen                3) v ersterking van de urgentie om te voorzien in toekomstbestendige ruimte
belangrijker is dan ooit.                                                                        om te ondernemen.


We erkennen de uitdagingen die velen van ons hebben doorstaan als ondernemers en               Op elk van die drie pijlers zijn inspanningen nodig om onze economie samen met
inwoners van onze dynamische stad. Tekorten, inflatie en een veranderende economie             ondernemers, kennisinstellingen en (mede)overheden toekomstbestendiger te maken.
hebben nog steeds effect maar we zien vooral ook de vastberadenheid en veerkracht van          En om ons aandeel waar te maken in de uitvoering van de Agenda voor Twente, zoals door
onze stad. Iets waar Enschede altijd al bekend om heeft gestaan. Het toont een                 de Twente Board opgesteld. Deze ontwikkelagenda vormt de basis voor de besteding van
onvermoeibaar geloof in vooruitgang. Elke dag verleggen wij grenzen. We zijn altijd in         de middelen voor economische ontwikkeling. Het is onze bedoeling om jaarlijks kort te
ontwikkeling. Onze stad is nooit klaar, dat maakt haar bloeiend en bruisend. Met een           rapporteren over de voortgang in de uitvoering van deze ontwikkelagenda. Wij denken
onderscheidende binnenstad en een aantrekkelijk aanbod van vrijetijdsvoorzieningen.            nog na over de vorm waarin we dat gaan doen.
Samen bouwen wij aan Enschede, vanuit onze eigenzinnige Twentse aard.
                                                                                               Samen geven we vorm aan de toekomst van Enschede. Wij nodigen je uit om mee te bouwen,
De omslag van het denken in economische groei naar het vergroten van brede welvaart            om de stad van onze dromen te creëren. Enschede is een speelveld, een plek die je uitdaagt
springt daarbij in het oog. Ook in de Agenda voor Twente staat brede welvaart centraal, met    om haar te ontdekken, om de grens op te zoeken. In een stad die nooit stilstaat, maar altijd
als maatstaf het Bruto Twents Geluk. Werk en (innovatief) ondernemerschap vormen daar          vooruitgaat.
een essentiële schakel voor. Daarbij is het cruciaal dat daar voldoende en kwalitatief goede
ruimte voor beschikbaar is. Recente ontwikkelingen hebben onze economie op onderdelen          Jeroen Diepemaat,
veranderd. Met de ruimtelijke en economische consequenties van dien.                           Wethouder Economie




                                                                            ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                     3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>     S A M E N VAT T I N G
                                                                                             VERSTERKEN VAN ENSCHEDE ALS STAD VAN TECHNOLOGIE, INNOVATIE EN CREATIVITEIT
                                                                                             Hierbij gaat om het Enschede als stad waar nieuwe ideeën leiden tot nieuwe producten en
                                                                                             werkgelegenheid. Met oplossingen voor grote maatschappelijke opgaven en ondersteunend
                                                                                             aan brede welvaart/Bruto Twents Geluk. En om Enschede als stad waar talent graag komt
De basis voor de Ontwikkelagenda Economie 2024 staat in de economische visie uit 2019        en (ver)blijft.
in de doelenboom in de gemeentebegroting. Deze economische koers is ongewijzigd
gebleven en rust op drie pijlers: innovatie, bereikbaarheid van banen en talent “binden en   VERSTERKEN VAN ENSCHEDE ALS VERZORGENDE (EU)REGIONALE HOOFDSTAD
boeien”.                                                                                     De verzorgende economie is in omvang de grootste economische sector en de banenmotor
                                                                                             van Enschede: het omvat zes op de tien banen in onze stad. Het gaat om de gezondheidszorg,
In de periode 2019-2024 heeft de tijd niet stilgestaan.                                      een deel van de dienstensector, het onderwijs, de detailhandel en de vrijetijdseconomie.
De belangrijkste ontwikkelingen in vogelvlucht:                                              Enschede neemt hier in de (EU)regio een leidende positie in. Dat willen we verder uitbouwen,
▬ De coronaperiode en internationale conflicten hebben forse effecten                       ook om juist dat talent te boeien en te binden.
     op het midden- en kleinbedrijf.
▬ De aandacht voor economische groei verschuift naar inzet op het gebied van                VERSTERKEN VAN ENSCHEDE ALS STAD MET TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE OM TE ONDERNEMEN
     brede welvaart. Innovatieve oplossingen kunnen daar in hoge mate aan bijdragen.         Hier gaat het om intensiever en duurzaam ruimtegebruik op onze bestaande werklocaties en
▬ De omslag naar een toekomstbestendigere economie vraagt                                   om de behoefte aan nieuwe toekomstbestendige ruimte om te ondernemen elders in de stad.
     om meer samenwerking op bedrijventerreinen.                                             Toekomstbestendige bedrijventerreinen vragen om goed georganiseerde ondernemers-
▬ De economische groei staat onder druk door toenemende tekorten op de arbeidsmarkt.        verenigingen, om dit samen aan te kunnen pakken.
▬ Er is een tekort in Enschede aan bedrijfsruimte, betaalbare huisvesting
     en test- en laboratoriumfaciliteiten.                                                   Elke pijler hebben we voorzien van ambities en acties. De pijlers en de acties staan
                                                                                             overzichtelijk in de onderstaande infographic op de volgende pagina. Voor de acties
Deze ontwikkelingen vragen om accentverschuivingen in de uitvoering van                      verwijzen we naar hoofdstuk 3, waar we per pijler de verschillende acties kort
het economisch beleid. Die hebben we geordend in (opnieuw) drie pijlers:                     hebben beschreven.





                                                                             ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                              4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>EC O N O M I S C H E V I S IE
I N EE N O O G O P SL A G

                                                     VERSTERKEN ENSCHEDE ALS
                                                     V E R Z O R G E N D E (E U)R E G I O N A L E
                                                                                                               VERSTERKEN ENSCHEDE ALS
 VERSTERKEN ENSCHEDE                                 H O O F D S TA D
                                                                                                               S TA D M E T V O L D O E N D E E N
 A L S S TA D VA N
 T E C H N O L O G I E, I N N O VAT I E              A MBITIES                                                 TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE
 E N C R E AT I V I T E I T (T I C)                  Enschede ontwikkelt zich als stad:                        OM TE ONDERNEMEN
                                                     ▬ van de huidige ‘Winkelstad van het Oosten’
 A MBITIES                                             tot ‘Stad met een vitaal, multifunctioneel en           A MBITIES
 Enschede ontwikkelt zich als stad:                    toekomstbestendig centrumgebied in 2030’                Enschede ontwikkelt zich als stad:
 ▬ waar innovatieclusters optimaal kunnen groeien    ▬ die beschikt over sterke en aantrekkelijke             ▬ met een onderscheidend, kwalitatief goed en
 ▬ met kennisinstellingen en ondernemers die          winkelcentra die ontmoeten in de wijk versterken          toereikend aanbod aan bedrijfsruimte
   oplossingen bieden voor maatschappelijke          ▬ als toeristische trekpleister voor meerdaags bezoek    ▬ waar bedrijven succesvol samenwerken aan
   vraagstukken door te innoveren                      en met een eigentijds en gevarieerd vrijetijdsaanbod,     het optimaliseren en toekomstbestendig maken
 ▬ waar onderwijs, ondernemers en overheden           zowel voor de eigen inwoners als voor bezoekers           van hun bedrijventerrein
   bouwen aan een sterke kennisinfrastructuur en       van buiten                                              ▬ die onderdeel is van een complementaire
   gezamenlijk deelnemen aan Europese en nationale   ▬ die zich kenmerkt als aantrekkelijke dienstenstad        economie die goed aansluit bij de ambities
   innovatietrajecten                                  (zorg, onderwijs) van de regio                            van de regio
 ▬ waar nieuwe innovatieve bedrijven ontstaan en    ▬ als de kantorenstad van Twente, met 20.000 m2          ▬ waar ondernemers en lokale overheid hand in hand
   waar bestaande innovatieve bedrijven groeien        vernieuwende kantoorconcepten in Centrumkwadraat          samenwerken aan de economie van morgen
 ▬ met voldoende ruimte voor startups, scale-         als onderdeel van de Spoorzone Hengelo-Enschede
   ups, broedplaatsen en (internationale)
   technologiebedrijven


                                                        ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>  1. W A A R O M D E Z E
  O N T W I K K EL A G E N D A                                                               IN DEZE ONTWIKKELAGENDA SCHERPEN WE
                                                                                             DE UITVOERING VAN DE ECONOMISCHE VISIE UIT 2019 AAN
                                                                                             Sinds 2019 zien we verschillende ontwikkelingen die vragen om aanscherping van de

  EC O N O M IE 20 2 4?                                                                      uitvoering van onze economisch visie. In hoofdstuk 2 lichten we deze ontwikkelingen kort
                                                                                             toe. Deze aanscherping maken we zichtbaar in deze ontwikkelagenda. We kiezen in de
                                                                                             ontwikkelagenda (ook) voor drie pijlers waar we de komende jaren extra op gaan inzetten:


Dit document is een ontwikkelagenda en geen nieuwe economische visie van onze stad.          ▬ Versterking van Enschede als stad van Technologie, Innovatie en Creativiteit.
                                                                                               In deze pijler staat de stad centraal waar nieuwe ideeën leiden tot nieuwe producten
DE ECONOMISCHE VISIE UIT 2019 BLIJFT HET UITGANGSPUNT                                          en werkgelegenheid, om een stad waar oplossingen vandaan komen voor grote
VOOR ONS ECONOMISCH BELEID                                                                     maatschappelijke opgaven. En om een stad waar talent graag komt en verblijft.
We hebben in ons coalitieakkoord 2022-2026 afgesproken dat we onze economische               ▬ Meer aandacht voor de verzorgende functie van de Enschedese economie.
visie (uit 2019) gaan actualiseren. Bij nader inzien doen we dat niet. De drie speerpunten     Deze pijler vormt de banenmotor van Enschede: het gaat om zes van elke tien banen,
in de economische visie 2019 hebben nog niets van hun zeggingskracht verloren en               voornamelijk in de gezondheidszorg, een deel van de dienstensector, het onderwijs, de
luiden als volgt:                                                                              detailhandel en de vrijetijdseconomie.
▬ Betere verbinding van kennis en innovatie met het mkb                                     ▬ Versterking van onze stad als stad met toekomstbestendige ruimte om te ondernemen.
  en de (grote) maatschappelijke vraagstukken.                                                 Het gaat hier vooral om zorgvuldig, intensiever en duurzaam gebruik van de beperkte
▬ Meer talent aantrekken en vasthouden.                                                       beschikbare ruimte. En ook om uitbreiding en ontwikkeling van (nieuwe) bedrijfsruimte
▬ Betere bereikbaarheid van banen.                                                            in goede regionale afstemming. Voorts gaat het om het verbeteren van de
                                                                                               toekomstbestendigheid van onze bestaande terreinen, dat vraagt om een hoge
De speerpunten komen onverkort terug in onze strategische opgave “Aantrekkelijk                organisatiegraad op die terreinen.
Enschede”. Deze opgave vormt samen met de opgaven “Inclusief Enschede”, “Groen en
Duurzaam Enschede” en “Open Enschede” de ruggengraat van onze inzet en de hoofdindeling      In hoofdstuk 3 werken we deze pijlers verder uit. We formuleren daarin per pijler de
van onze gemeentebegroting. Daarom blijft de visie uit 2019 voor de komende jaren het        concrete acties, de in te zetten instrumenten en/of het beoogde resultaat van die acties.
uitgangspunt voor de economische koers van Enschede.




                                                                            ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>KOERS VAN DE STAD EN BELEIDSKEUZES


COALITIEAKKOORD 2022-2026 / GEMEENTEBEGROTING 2023                                    REKENKAMERONDERZOEK ‘DE AANTREKKINGSKRACHT VAN ENSCHEDE’ (2023)
Het Coalitieakkoord 2022-2026 benadrukt het belang van economische ontwikkeling       In 2023 heeft de rekenkamer onderzoek gedaan naar het vestigingsklimaat van
en meer middelen voor economie. Tevens sprak de coalitie af de economische visie te   Enschede. In december 2023 stelde de raad (unaniem) de conclusies en
actualiseren. In lijn hiermee heeft de raad in de begroting 2023                      aanbevelingen van de Rekenkamer vast. Deze hebben we grotendeels overgenomen
€ 400.000 aanvullend structureel beschikbaar gesteld voor economische ontwikkeling    en verwerkt in de Ontwikkelagenda Economie 2024.
van Enschede. Daarnaast heeft de raad het belang van het ondernemersloket
onderstreept door een taakstelling op het personeel van € 300.000 te schrappen.       DE OMGEVINGSVISIE/HET TOEKOMSTBEELD
                                                                                      In 2024 leggen we de omgevingsvisie voor aan de gemeenteraad. Het Toekomstbeeld,
KOERSDOCUMENT 2022                                                                    het fundament voor de omgevingsvisie, bevat richtinggevende uitspraken voor ons
In 2022 stelde de gemeenteraad de doelenboom voor de Gemeentebegroting                economisch beleid:
2023-2026 vast. De hoofdlijnen van de economische visie uit 2019 komen terug in       ▬W
                                                                                        e koesteren de bedrijvigheid in de bestaande stad.
die doelenboom. Ze vallen onder de strategische opgave “Aantrekkelijk Enschede”.      ▬W
                                                                                        e maken meer functiemenging mogelijk waar dat kan.
Het wenkend perspectief voor deze opgave staat in de toelichting op de doelenboom.    ▬W
                                                                                        e maken de binnenstad aantrekkelijk.
Daarnaast dragen we met het economisch beleid ook bij aan de andere drie opgaven      ▬W
                                                                                        e werken verder aan de ontwikkeling van de toplocaties
waaronder groen en duurzaam Enschede.                                                   en de verbinding Kennispark-Technology Base.
                                                                                      ▬W
                                                                                        e verbeteren en verduurzamen bestaande bedrijventerreinen.
                                                                                      ▬W
                                                                                        e kiezen voor zuinig ruimtegebruik en verdichting.
                                                                                      ▬W
                                                                                        e creëren meer ruimte voor ondernemers, makers, kunstenaars
                                                                                        met nadruk op praktisch opgeleiden en starters.
                                                                                      ▬W
                                                                                        e werken aan ruimte voor nieuwe bedrijven, startups en creatieve broedplaatsen.
                                                                                      ▬W
                                                                                        e vergroten de ruimte voor bedrijven op een nieuw terrein.
                                                                                      ▬W
                                                                                        e verbeteren de verbindingen met andere (innovatieve) regio’s.




                                                                   ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                           7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>     2. O N T W I K K EL I N G E N
     S I N D S 201 9
                                                                                                (leegstand en nieuwe invullingen van panden). Door de groei van het online winkelen neemt
                                                                                                ook de vraag naar ruimte voor logistieke hallen in de regio toe.


DE ENSCHEDESE ECONOMIE ONTWIKKELT ZICH GOED                                                     Door corona groeide het besef van het belang van ontmoeten, vrije tijd en groen. Momenteel
EN IS TEGELIJKERTIJD OOK KWETSBAAR                                                              gaan mensen er weer volop op uit. Het aantal overnachtingen zit weer op het niveau van voor
De echte economische groei in Nederland de afgelopen decennia vond niet in Enschede             corona en ook de omzetten stijgen. Daar staan forse kostenstijgingen en inflatie tegenover,
plaats, maar vooral elders in het land. Wel heeft de economie van Enschede de afgelopen         als gevolg van mondiale conflicten en een tekort aan grondstoffen en werknemers.
jaren een inhaalslag gemaakt. Zo kende het bruto regionaal product van Enschede in de
afgelopen jaren een positieve ontwikkeling van gemiddeld +2% per jaar. Dit komt overeen         Europees beleid speelt een grote rol. Dit is gericht op versterking van Europese autonomie
met het nationaal gemiddelde. Daarnaast groeit het aantal banen in Enschede. Over de            en strengere wetgeving op het halen van klimaatneutraliteit in 2050. Dit heeft impact op het
periode 2013-2022 groeide het aantal banen in Enschede meer dan in Twente, in de 40 grote       bedrijfsleven. Op dit moment heeft ruim 75% van EU wetgeving effect op steden en dus op
steden en landelijk. Aan de andere kant kent onze stad een relatief lage arbeidsparticipatie,   het bedrijfsleven in die steden.
die de afgelopen jaren wel is gestegen. Tenslotte zien we in onze stad generatiewerkloosheid.
                                                                                                HET GAAT MINDER OM ECONOMISCHE GROEI EN MEER OM GROEI VAN BREDE WELVAART
DE CORONAPERIODE EN INTERNATIONALE ONTWIKKELINGEN                                               De wens van traditionele economische groei heeft plaatsgemaakt voor de behoefte aan groei
HEBBEN EFFECTEN OP HET MIDDEN- EN KLEINBEDRIJF (MKB)                                            van brede welvaart. Daarmee heeft een omslag plaatsgevonden naar het belang van een
Kort na de vaststelling van de economische visie kregen we te maken met de                      duurzame, circulaire en maatschappelijk verantwoorde economie. Brede welvaart is nodig
coronapandemie. De coronamaatregelen hebben op verschillende manieren invloed gehad             om kansengelijkheid te bevorderen. In Twente is brede welvaart inmiddels de basis voor
op onze economie. Met name het mkb in de vrijetijdssector heeft grote klappen gekregen.         de sociaal economische structuurversterking van de regio (ook wel: Bruto Twents Geluk).
Steunmaatregelen hebben de gevolgen gedempt, maar de schuldenlast bij sommige                   De score op Bruto Twents Geluk is inzichtelijk gemaakt aan de hand van rapportcijfers1.
ondernemers is groot en het aantal faillissementen neemt toe. Verder is het aandeel online      De gemeente Enschede scoort op de brede welvaartsdimensies veelal onder het
bestedingen flink toegenomen. De gevolgen daarvan zien we in onze winkelgebieden                Twentse gemiddelde. Opvallend zijn de lagere scores op de thema’s ‘milieu’ en ‘inkomen’.


1
    Bron: Het geluk van de gemeente Enschede – Bruto Twents Geluk



                                                                            ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                      8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>DE OMSLAG NAAR EEN TOEKOMSTBESTENDIGERE ECONOMIE
VRAAGT OM MEER SAMENWERKING
Ruimte voor werk en ondernemen is essentieel voor een toekomstbestendige economie.
De beleidsmatige aandacht voor bedrijventerreinen neemt toe. Ondernemers staan voor
complexe opgaven: netcongestie, kwetsbaarheid door afname van beschikbaarheid van
(drink)water, grondstoffentekorten en eisen inzake stikstofdepositie. Deze bemoeilijken
zowel de groei van bedrijven als de energietransitie bij bedrijven.


Tegelijkertijd kunnen bedrijventerreinen een hoge bijdrage leveren aan de
duurzaamheidsambities. De daar gevestigde bedrijven kunnen veel van de benodigde
verduurzamingsmaatregelen zelfstandig oppakken. Tegelijkertijd is voor veel maatregelen
georganiseerde samenwerking efficiënter of zelfs onmisbaar. Wij kunnen hen daarin             Alle sectoren voelen de invloed daarvan. De tekorten belemmeren de economische groei.
ondersteunen: met de juiste kennis en door de samenwerking tussen en met ondernemers          Vaak gaan ondernemers dan versneld automatiseren. Dit vraagt weer andere vaardigheden
te versterken. Een voorbeeld: technologische oplossingen kunnen netcongestie                  van het personeel. Ook verplaatsen bedrijven productie naar het buitenland of maken
verminderen, door opwekking en gebruik van energie op een andere manier tussen                gebruik van buitenlandse arbeidskrachten (met de bijbehorende druk op de voorzieningen).
bedrijven te organiseren.                                                                     Ook in de zorgsector kennen we een groeiend tekort, terwijl de vraag naar zorg- en
                                                                                              ondersteuning de komende jaren fors toeneemt. Dit zet de kwaliteit van de publieke
DE ECONOMISCHE GROEI STAAT ONDER DRUK                                                         dienstverlening en de zorg onder druk. En het vormt uitdagingen voor publieke diensten,
DOOR TOENEMENDE TEKORTEN OP DE ARBEIDSMARKT                                                   zoals het openbaar vervoer en politie.
De komende decennia hebben we te maken met ontgroening en vergrijzing in Twente
en Enschede. Enschede is een studentenstad die er onvoldoende in slaagt deze jonge            Verder zien we dat het migratiesaldo sinds 2016 in Enschede stijgt. De groei van zogenaamde
(internationale) talenten vast te houden. Ontgroening is economisch direct van belang:        ‘internationals’ blijft naar verwachting toenemen, al zijn we daarbij afhankelijk van landelijk
het betekent minder dynamiek, vernieuwing en innovatie.                                       beleid. Deze groei is nodig om te blijven voorzien in de vraag naar mensen in bepaalde
                                                                                              sectoren (zoals de zorg, techniek en technologie) en om onze stedelijke voorzieningen in
Naast ontgroening zien we vergrijzing. De potentiële beroepsbevolking krimpt. In de huidige   stand te houden. We voeren in regionaal verband een landelijke lobby in het belang van
groeiende economie ontstaan arbeidstekorten. Een recente voorspelling (2023) wijst op een     het aantrekken en behouden van internationale studenten en kenniswerkers
situatie in 2035, waarin Twente 29.000 openstaande vacatures heeft (waarvan 12.000 in         voor de economische ontwikkeling van de regio Twente.
de techniek).




                                                                            ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                       9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>ER IS EEN TEKORT AAN BEDRIJFSRUIMTE, BETAALBARE HUISVESTING
EN TEST- EN LABORATORIUMFACILITEITEN
De bevolkingsprognose van het CBS gaat uit van een groei naar 170.000 inwoners in 2033.
Tegelijkertijd hebben we te maken met een lage arbeidsparticipatie en heeft Enschede
relatief weinig banen. We streven naar evenwichtige groei van onze stad. Dit vraagt om een
groei met 10.000 tot 12.500 banen tot en met 2033. In lijn met deze groei neemt de vraag
naar fysieke ruimte voor werken en ondernemen toe. Ook is ruimte benodigd voor de transitie
van een lineaire naar een circulaire economie2. De prognose van de ruimtebehoefte aan
bedrijventerreinen in Enschede komt uit op 20 tot 40 hectare tussen nu en 2040. Buiten de
bedrijventerreinen, we hebben het dan over bedrijvigheid in de woonwijken, ligt deze
ruimtevraag tussen de 6.400 m2 en 16.000 m2.


Daarnaast zien we een stagnatie in de totstandkoming van voorzieningen voor innovatieve
technologische bedrijven die verder groeien (scale-ups). Het gaat dan bijvoorbeeld om
gedeelde test- en laboratoriumfaciliteiten. Er is nu concreet op Kennispark al dringende
behoefte aan een zgn. ‘Chip Foundry’ en ‘Med Tech Factory’. (Dit is een soort van
bedrijfsverzamelgebouw waarin diverse bedrijven chips respectievelijk medische
toepassingen kunnen ontwikkelen en produceren). Daardoor dreigt een situatie waarin
bedrijven in deze sector in Twente niet verder kunnen groeien. Met het risico dat ze verhuizen
naar andere innovatiecampussen die dergelijke faciliteiten wel bieden, zowel in eigen land
als daarbuiten.


De huisvesting van de creatieve industrie is eveneens een opgave: innovatieve en creatieve
ondernemers vestigen zich graag op bruisende en goed bereikbare locaties. Tegelijkertijd
hebben ze (nog) beperkte financiële slagkracht om dergelijke locaties zelf te ontwikkelen.
Het tekort aan ruimte voor creatieve broedplaatsen stijgt tussen nu en 2030 van 10.800 m2
tot 11.700 m2. De vastgoedmarkt pakt die ruimtevraag helaas niet op.




 Planbureau voor de Leefomgeving (2023) gaat uit van een
2

 extra ruimtebehoefte van 30% voor circulair ondernemen.


                                                                            ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024   10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>  3.                 O N T W I K K EL A G E N D A EC O N O M IE 20 2 4:
  P I JL E R S, A M B I T IE S E N A C T IE S
Werk aan de winkel dus. Met als doel dat we blijvend bijdragen aan de aantrekkelijkheid van    We zijn de verzorgende hoofdstad van de regio. Tenslotte kunnen we de omslag
Enschede en de regio. Daarmee ondersteunen we de ambities uit de Agenda voor Twente.           naar een toekomstbestendige economie niet maken zonder de hulp van onze
Deze agenda richt zich op 1) een sterk bedrijfsleven (dat door voortdurende innovatie voorop   bestaande ondernemers. Juist daarom is de toekomstbestendigheid van de
blijft lopen), 2) talent (op elk niveau) opleiden/ontwikkelen/vasthouden, 3) een optimaal      Enschedese werklocaties als laatste pijler toegevoegd.
woon-, werk- en leefklimaat en 4) een goede bereikbaarheid.
                                                                                               HET FUNDAMENT VAN ONZE
Onze inzet is breed. We geven richting en verbinden partijen. Daarnaast                        INZET BESTAAT DAARMEE
stimuleren we initiatieven en nieuwe ontwikkelen en ondernemen zelf actie.                     DUS UIT DRIE PIJLERS:
Ook reguleren we waar dat nodig is. Alles gericht op versterking van het structurele           1. Versterking Enschede als stad van Technologie, Innovatie en Creativiteit.
verdienvermogen van onze stad, op een toekomstbestendige manier.                               2. Versterking Enschede als verzorgende (EU)regionale hoofdstad van de regio.
                                                                                               3. Versterking Enschede als stad met toekomstbestendige ruimte om te
Het uitgangspunt uit de economische visie (2019) blijft onveranderd: we werken aan                ondernemen.
banengroei, talent “binden en boeien” en innovatie gericht op de grote maatschappelijke
opgaven. We leggen daarbij voor de komende jaren nadere accenten. Deze accenten                In de volgende paragrafen lichten we elke economische pijler nader toe,
komen voort uit het feit dat we als Twente een groene technologische topregio willen zijn.     formuleren we onze bijbehorende ambities en concrete acties.
Er gebeurt al veel moois, maar ons TIC-profiel mag best wat meer liefde krijgen. Zonder een    Samen vormen deze de Ontwikkelagenda Economie 2024.
fijne leefomgeving, hebben we echter niets aan dat TIC-profiel. Daarom is juist de
verzorgende economie in Enschede zo belangrijk. We zijn de verzorgende hoofdstad van de
regio. Tenslotte kunnen we de omslag naar een toekomstbestendige economie niet maken
zonder de hulp van onze bestaande ondernemers. Juist daarom is de toekomstbestendigheid
van de Enschedese werklocaties als laatste pijler toegevoegd.




                                                                           ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                       11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>PIJLER 1


VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD VAN TECHNOLOGIE,
INNOVATIE EN CREATIVITEIT
(TIC)
            ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024   12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Enschede ademt technologie, innovatie en creativiteit. We floreren in medische                Nieuwe technologische toepassingen bieden oplossingen voor grote maatschappelijke
technologie, chiptechnologie en zijn sterk in het bedenken van nieuwe technologische          opgaven, zoals de druk op de zorg en de arbeidsmarkt (door slimmere productie), het
producten en materialen. Samen met het bedrijfsleven, de kennisinstellingen, de Twente        gebruik van grondstoffen (circulaire economie), klimaatverandering en de energietransitie.
Board, provincie Overijssel en andere Twentse gemeenten willen we dat uitdragen.              Zo zit er in iedere mobiele telefoon een Nauta-schakeling (genoemd naar een UT-
Nationaal en internationaal talent van onze kennisinstellingen moet zich in onze stad         wetenschapper) waarmee telecommunicatie sneller en energiezuiniger verloopt. Veel
optimaal kunnen ontwikkelen. En met succes: we zien een sterke groei van het aantal           bedrijven in Twente zijn toeleverancier van ASML en spelen daarmee een belangrijke rol in de
vestigingen in de creatieve industrie en in de sector HTSM (hoogwaardige technologische       Europese Chip Act. En tijdens de coronapandemie hebben medisch technologische bedrijven
systemen en materialen). Via deze pijler houden we die focus vast.                            uit Enschede nieuwe beademingsapparatuur ontwikkeld. Enschede en Twente ontwikkelen
                                                                                              de nieuwste technologie (Next Tech) van de regio, Nederland en daarbuiten.
Dit doen we door deze zogenaamde ‘stuwende sectoren’ verder te versterken. Stuwende
sectoren zijn minder gevoelig voor schommelingen in de conjunctuur dan verzorgende
sectoren. Dit komt omdat hun afzetmarkt vaak buiten de regio ligt en omdat zij een grote
onderlinge verbintenis kennen met andere bedrijven in dezelfde (productie)keten. Bedrijven        WAAR STAAN WE NU?
in stuwende sectoren hebben een relatief hoge toegevoegde waarde, beschikken over                 Twente is een technologische topregio, met Enschede als innovatieve kraamkamer.
specialistische kennis en resources en zorgen voor nieuwe werkgelegenheid op alle niveaus.        De Universiteit Twente (UT), Hogeschool Saxion, ROC Twente en (AKI) ArtEZ
De concurrentiepositie en innovatiekracht van deze bedrijven is sterk. De stuwende sectoren       University of the Arts zijn een voedingsbodem voor nieuwe creatieve en
vervullen een belangrijke rol in de verschuiving van Enschede naar een economisch                 technologische innovaties. Dit mede dankzij hun inzet op internationale netwerken
brandpunt in de Nederlandse en Europese economie. We zijn samen met Almelo en Hengelo             binnen en buiten Europa. Zij maken niet alleen valorisatie van nieuwe kennis
actief in Europese netwerken waarmee we de groene technologische topregio Twente ook in           mogelijk, maar leiden ook het talent van de toekomst op in de zorg en techniek. In
andere innovatieve regio’s profileren. Daarmee ondersteunen wij de groei van deze                 Enschede ontstaan gemiddeld meer technologische innovatieve bedrijven dan in
stuwende sectoren. De inzet op stuwende sectoren leidt niet alleen tot economische                andere grote steden of in de regio Twente. Dat is vooral te danken aan de bijdrage
verbetering, maar zorgt ook voor een verbetering van de brede welvaart in het algemeen.           van Novel-T waar de gemeente onderdeel van uitmaakt. Het vermelden waard
                                                                                                  is het feit dat de Universiteit Twente sinds 2013 onafgebroken is uitgeroepen tot
                                                                                                  ‘meest ondernemende universiteit van Nederland’ en een goede positie heeft op
                                                                                                  de Europese ranglijsten. Het campusonderzoek 2024 merkt Kennispark aan als de
PIJLER 1
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD VAN TECHNOLOGIE,
INNOVATIE EN CREATIVITEIT
(TIC)
                                                                           ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                               13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>   meest innovatieve campus van Nederland. We zien voorts een hoge deelname                 Investeringsagenda waarmee zij de meest kansrijke innovatieve clusters van extra
   van Enschedese bedrijven in Europese en nationale innovatietrajecten.                    impulsen voorziet. Voor Oost NL gaat het om business development, acquisitie en
   Het ecosysteem van Twente staat in nauwe verbinding met Brainport en Arnhem-             handelsbevordering en financiering.
   Nijmegen. De waardeketen van chiptechnologie bevindt zich op deze corridor.
                                                                                            We trekken steeds meer samen op met partners uit Duitsland (Euregio) om grens-
   Als lokale overheid staan we aan de lat voor het creëren van een optimaal                belemmeringen te overwinnen en samenwerking te stimuleren, vooral ook tussen
   woon-, werk en leefklimaat. Naast aantrekkelijke banen, is het ook belangrijk            bedrijven en kennisinstellingen. Zowel met Münster, de Euregio als in MONT-verband
   dat de woningmarkt en de voorzieningen aansluiten op de wensen van onze                  (Münster-Osnabrück-Netwerkstad Twente). Met name de intensieve samenwerking
   (toekomstige) inwoners. Bovendien moet Enschede goed bereikbaar blijven en               met Münster op het gebied van bereikbaarheid is van belang voor de ontwikkeling
   is een snelle verbinding met andere metropolen zoals de Randstad en Brainport            van Enschede/Twente. Daarnaast benutten we internationale relaties om de net-
   cruciaal voor onze arbeidsmarkt. Dit is een noodzakelijke randvoorwaarde                 werken van onze bedrijven en clusters te versterken. Daarmee creëren we meer
   voor een sterk Twents bedrijfsleven en het aanpakken van de talentopgave.                samenwerking en handelsstromen tussen Twentse bedrijven en andere ecosystemen.
   Twente Board en Oost NL zijn belangrijke partijen in het innovatie-ecosysteem.
   Vanuit de gemeente dragen wij bij aan de Twente Board en werken we nauw                  We hebben ook zorgen: de ontwikkeling van cruciale, gedeelde test- en laboratorium-
   samen met onze regionale ontwikkelmaatschappij Oost NL. De Twente Board                  faciliteiten komt nauwelijks van de grond met als risico dat innovatieve bedrijven
   voert de sterk economische, regionale Agenda voor Twente uit. Deze richt                 ervoor kiezen elders te gaan groeien (waar die faciliteiten wel zijn). Ook is er
   zich op drie maatschappelijke uitdagingen waar Twente door innovaties                    onvoldoende betaalbare en geschikte ruimte voor startups, scale-ups en creatieve
   een belangrijke bijdrage aan kan leveren: een slimme toekomstbestendige                  ondernemers. Daarmee kan de leidende positie van Twentse als innovatieve regio
   energievoorziening, transformatie naar een duurzame en circulaire economie               onder druk komen te staan. Met UT en Oost NL bundelen we daarom onze krachten
   en innovatieve gezondheidszorg. Oost NL werkt aan de Strategische Innovatie              in de lobby richting Den Haag en Brussel.




PIJLER 1
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD VAN TECHNOLOGIE,
INNOVATIE EN CREATIVITEIT
(TIC)
                                                                        ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                             14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>  WAT ZIJN ONZE AMBITIES                                                            HOE GEVEN WE UITVOERING
  BINNEN DEZE PIJLER?                                                               AAN DEZE PIJLER?
  Enschede ontwikkelt zich als stad:                                                ▬ In deze ontwikkelagenda richten we ons meer op het aanjagen veelbelovende innovatieclusters
  ▬ in een groene technologische topregio, samen met Almelo en Hengelo,              en het realiseren van (betaalbare) huisvesting voor startende en creatieve ondernemers.
    waar innovatieclusters optimaal kunnen groeien. We richten ons                  ▬ We helpen onze partners maximaal bij het realiseren van kritische faciliteiten.
    de komende jaren daarbij op chiptech, medtech en hoogwaardige                   ▬ We blijven inzetten op community building, lokaal, nationaal en internationaal.
    maakindustrie;                                                                  ▬ We ondersteunen startende ondernemers met het opzetten van hun bedrijf en helpen
  ▬ waar kennisinstellingen en ondernemers oplossingen bieden voor                   om bestaande bedrijven te innoveren en te groeien.
    maatschappelijke vraagstukken door te innoveren;                                ▬ We werken aan de ontwikkeling van onze topwerklocaties.
  ▬ waar onderwijs, onderzoek, ondernemers en overheden bouwen                     ▬ We bouwen aan sterke netwerken in de regio, Nederland en in Europa.
    aan een sterke kennisinfrastructuur en gezamenlijk deelnemen aan
    Europese en nationale innovatietrajecten;
  ▬ waar nieuwe innovatieve bedrijven ontstaan en waar bestaande
    innovatieve bedrijven groeien;                                                  MET WIE DOEN WE DIT SAMEN?
  ▬ waar voldoende ruimte is voor startups, scale-ups,                             ▬ Ondernemers(organisaties)               ▬ Gebiedsorganisatie Kennispark
    broedplaatsen en (internationale) technologiebedrijven.                         ▬ Twente Board                            ▬ Stichting Connect-U
                                                                                    ▬ Novel-T                                 ▬ Onze kennisinstellingen:
                                                                                    ▬ Oost NL                                   de Universiteit Twente, Hogeschool Saxion,
                                                                                    ▬ Provincie Overijssel                      ROC Twente en (AKI) ArtEZ University of the Arts
                                                                                    ▬ Gemeenten Hengelo en Almelo             ▬ Netwerk Kennissteden Nederland
                                                                                    ▬ Gemeenschappelijke                     ▬ Eurocities (Economic Development Forum)
PIJLER 1
                                                                                      Regeling Technology Base                ▬ Partnersteden Münster, Palo Alto en Linköping
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD VAN TECHNOLOGIE,
INNOVATIE EN CREATIVITEIT
(TIC)
                                                                       ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre> AMBITIES                             ACTIES                                        INSTRUMENT                                                                                     STATUS

 Enschede ontwikkelt zich in een                                                    We werken een gezamenlijke innovatie-agenda uit met de 5 regionale topwerklocaties, Novel-T,
                                      Samen met Almelo en Hengelo geven we vorm                                                                                                    Doorlopend
 groene technologische topregio,                                                    Saxion Centrum voor Ondernemerschap (SCvO) en de gemeenten Almelo en Hengelo
                                      aan de economische pijler in de Regionale
 samen met Almelo en Hengelo,                                                       We ontwikkelen een complementair ruimtelijk-economisch programma met Hengelo binnen de
                                      Strategische Investeringsagenda                                                                                                              Start 2024
 waar innovatieclusters optimaal                                                    Spoorzone Hengelo-Enschede
 kunnen groeien. We richten ons de
                                                                                    We subsidiëren de ontwikkeling van het MedTech cluster via Oost NL                             In uitvoering
 komende jaren daarbij op chiptech,   We ondersteunen kansrijke en impactvolle
 medtech en hoogwaardige              innovatieclusters naar volwassenheid          We zetten een monitor op om innovatie-clusterontwikkeling te volgen en nieuwe
                                                                                                                                                                                   Start 2024
 maakindustrie                                                                      kansrijke clusters te identificeren

 Enschede ontwikkelt zich als stad                                                  We dragen bij aan de doorontwikkeling van EnschedeLAB                                          Doorlopend
 waar kennisinstellingen en
 ondernemers oplossingen bieden       We stimuleren impact ondernemerschap
                                                                                    We nemen waar mogelijk deel aan events ter bevordering van impact ondernemerschap
 voor maatschappelijke                                                                                                                                                             Doorlopend
                                                                                    (bijvoorbeeld Create Tomorrow)
 vraagstukken door te innoveren

                                                                                    We werken samen met partnersteden Münster, Linköping en Palo Alto
                                      We onderhouden en benutten (inter)nationale                                                                                                  Doorlopend
 Enschede ontwikkelt zich als stad                                                  aan kennisuitwisseling en het verbinden van onze innovatie-ecosystemen
                                      netwerken
 waar onderwijs, onderzoek,                                                         We nemen deel aan Eurocities (working group innovation)                                        Doorlopend
 ondernemers en overheden
                                                                                    We initiëren een voortdurende lobby via de alliantie kennisintensieve ecosystemen
 bouwen aan een sterke
                                                                                    voor de realisatie van kritische faciliteiten op de campussen (onderdeel van het               Doorlopend
 kennisinfrastructuur en
                                      We profileren Enschede als kennisstad         Netwerk Kennissteden Nederland)
 gezamenlijk deelnemen aan
 Europese en nationale                                                              We ondersteunen toonaangevende events die als doel hebben om Enschede als technologische,
 innovatietrajecten                                                                 innovatieve en creatieve stad op de kaart te zetten. We starten in 2024 met de ondersteuning   In uitvoering
                                                                                    van Slush’D en denken mee in de ontwikkeling van Dutch Innovation



PIJLER 1
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD VAN TECHNOLOGIE,
INNOVATIE EN CREATIVITEIT
(TIC)
                                                                          ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                            16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre> AMBITIES                ACTIES                                         INSTRUMENT                                                                                                 STATUS
                                                                        We blijven investeren in de impact van Novel-T en Twente Board                                             Doorlopend
                         Actieve deelname aan het innovatie-            We zetten ons in voor ontwikkeling van dronetoepassingen in het gemeentelijk domein via het dronenetwerk
                         ecosysteem                                     gemeenten. Ook bieden we via de Gemeenschappelijke Regeling Technology Base waar mogelijk ruimte op        Doorlopend
 Enschede ontwikkelt
                                                                        Twente Airport voor testen- en experimenteren met onbemande toepassingen
 zich als stad waar
 nieuwe innovatieve      We geven meer ruimte om nieuwe innovatieve     We onderzoeken de mogelijkheden voor een testfaciliteit in de binnenstad
                                                                                                                                                                                   Start 2025
 bedrijven ontstaan en   toepassingen te testen in de openbare ruimte   en de Spoorzone Hengelo Enschede
 waar bestaande          We ondersteunen de creatieve digitale          In samenwerking met Novel-T maken een uitvoeringsprogramma voor de huisvesting van
 innovatieve bedrijven                                                                                                                                                             In uitvoering
                         industrie in hun ontwikkeling                  startups en creatieve broedplaatsen
 groeien
                                                                        We treden op als startup-officer van het RVO. Daarmee ondersteunen we mogelijk
                         Invulling launching customership voor                                                                                                                     Doorlopend
                                                                        nieuwe bedrijfsinitiatieven als launching customer
                         bijdrage aan maatschappelijke opgaven
                                                                        We verbinden het launching customership met het inkoopbeleid                                               Start 2025
                                                                        We ondersteunen de realisatie van Next Twente, de Chiptech foundry en de Med Tech Factory op Kennispark    In uitvoering

                                                                        We verkennen de mogelijkheden van publiekrechtelijke instrumenten om nog beter bij te kunnen
                                                                                                                                                                                   Start 2025
 Enschede ontwikkelt     We dragen bij aan de inhoudelijke              dragen aan de profilering van Kennispark
 zich als stad waar      doorontwikkeling van innovatiecampussen        We participeren in de communitybuilding van Kennispark                                                     Doorlopend
 voldoende ruimte is     en topwerklocaties                             We investeren in de communitybuilding van Connect-U                                                        In uitvoering
 voor startups, scale-
                                                                        We participeren in de gemeenschappelijke regeling van Technology Base                                      Doorlopend
 ups, broedplaatsen en
 (internationale)                                                       We onderzoeken samen met marktpartijen of een PPS mogelijk is voor Twente Airport                          In uitvoering
 technologiebedrijven                                                   We dragen bij aan de opzet van een Makelpunt voor maatschappelijk en betaalbaar vastgoed
                         We creëren ruimte voor beginnende                                                                                                                         In uitvoering
                                                                        voor startende bedrijven en creatieve broedplaatsen
                         ondernemers
                                                                        We doen een voorstel voor een nieuwe startuplocatie in de binnenstad                                       In uitvoering



PIJLER 1
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD VAN TECHNOLOGIE,
INNOVATIE EN CREATIVITEIT
(TIC)
                                                                        ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                              17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>PIJLER 2


VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS VERZORGENDE
(EU)REGIONALE HOOFDSTAD



            ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024   18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                 WAAR STAAN WE NU?
                                                                 We zijn een aantrekkelijke stad door een kwalitatief en onderscheidend vrijetijdsaanbod. Onze binnenstad is
                                                                 het (EU)regionale koopcentrum en daarmee een plek waar de gemiddelde verblijfsduur en bestedingen hoog zijn.
                                                                 De binnenstad is de ontmoetingsplek en het visitekaartje van onze stad. Dat willen we graag behouden en verder
                                                                 versterken. De Ambitie- en Actie-agenda Binnenstad geeft richting aan deze ontwikkeling. Uit het
                                                                 koopstromenonderzoek blijkt bovendien dat inwoners over het algemeen tevreden zijn over de winkelcentra.
In deze pijler staat de (EU)regionale verzorgende functie van    Inwoners en bezoekers van de gemeente Enschede gaven in 2023 circa €1,1 miljard uit in fysieke winkels en
Enschede voorop, met een aandeel van meer dan 60% in het         horeca in de gemeente. Ten opzichte van 2019 gaat het om een omzetgroei van 20%. Daarmee bleef het
totaal aantal banen in Enschede. Het gaat hier onder andere om   marktaandeel van detailhandel en horeca in de provincie nagenoeg gelijk. Ook toeristen vinden onze stad steeds
de vrijetijdseconomie (8%), gezondheidszorg (20%),               beter, het aantal overnachtingen groeit. De opbrengst toeristenbelasting over 2022 betrof € 718.000. Dat is ruim
detailhandel (11%), een deel van de dienstensector (die in       € 100.000 boven het geraamde in de begroting van € 600.000. Ons uitgebreide aanbod recreatieve voorzieningen
totaal 19% omvat) en het onderwijs (11%). Deze economie          vormt een belangrijk onderdeel van het vrijetijdsaanbod in de regio. In de vastgestelde Agenda Vrijetijdseconomie
biedt werkgelegenheid voor de hele regio. De dienstensector      (VTE) hebben we de ambitie voor de vrijetijdseconomie vastgelegd en uitgewerkt in actielijnen.
kent daarbij het grootste aantal vestigingen (23%).
                                                                 Enschede is op dit moment de kantorenstad van Twente. Kansen liggen er vooral in de sectoren ICT en zakelijke
Dit perspectief vraagt om beleid gericht op groei van de         dienstverlening. De vraag naar kantoorruimte verandert: daarom sluiten vraag en aanbod van kantoorruimte niet
(bevolkingsvolgende) sectoren zoals zorg, toerisme en            meer op elkaar aan. Een goed functionerende kantorenmarkt is van groot belang. Aantrekkelijke werklocaties zijn
(detail)handel. Waarbij het van belang is dat de verzorgende     immers een belangrijke voorwaarde voor het kunnen aantrekken en vasthouden van talent. Bestaande en nieuwe
functie meegroeit met de voorziene groei van het aantal          bedrijven kunnen hier groeien en innoveren. De Spoorzone Hengelo-Enschede (SHE) biedt kansen om het
inwoners in onze stad tot 170.000 in 2030.                       kantorenaanbod in de regio te versterken.


                                                                 Voor de zorgsector zetten we vanuit deze agenda vooral in op preventie en innovatie in de sector via de TIC-pijler.
                                                                 Het werkgelegenheidsvraagstuk staat op de agenda van de Twente Board. Evenals een aantal andere sectoren
                                                                 waarin we voor de toekomst tekorten in personeel zien.

PIJLER 2
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS VERZORGENDE
(EU)REGIONALE HOOFDSTAD
               ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                                                                           19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>  WAT ZIJN ONZE AMBITIES                                                                        HOE GEVEN WE UITVOERING
  BINNEN DEZE PIJLER?                                                                           AAN DEZE PIJLER?
  Enschede ontwikkelt zich als stad:                                                            In het retailbeleid, het Ambitie- en Actieprogramma binnenstad, de agenda
  ▬ van de huidige ‘Winkelstad van het Oosten’ tot ‘Stad met een vitaal, multifunctioneel   ‘Vrijetijdseconomie’ en het kantorenbeleid hebben we aangegeven op welke manier
    en toekomstbestendig centrumgebied in 2030’. Initiëren, samenwerken en                      we de ambities willen waarmaken. De speerpunten vanuit deze beleidskaders en
    nieuwsgierigheid zijn daarbij drijvende krachten;                                           visiedocumenten zijn actueel en luiden als volgt:
  ▬ die een toeristische trekpleister is voor meerdaags bezoek en met een eigentijds en
    gevarieerd vrijetijdsaanbod, zowel voor de eigen inwoners als voor bezoekers van buiten;    ▬ het uitwerken van de gebiedsprofielen voor de binnenstad met daaraan
  ▬ die beschikt over sterke en aantrekkelijke winkelcentra die ontmoeten                        gekoppeld een masterplan voor de openbare ruimte;
    in de wijk versterken;                                                                      ▬ het verder professionaliseren van de samenwerking in de binnenstad via
  ▬ die zich kenmerkt als aantrekkelijke dienstenstad (zorg, onderwijs) van de regio;             de oprichting van de stichting ‘Binnenstadsmanagement Enschede’ (SBME);
  ▬ zich kenmerkt als de kantorenstad van Twente, met 20.000 m vernieuwende kantoor-
                                                                    2
                                                                                                ▬ de Kansenkaart versterken recreatieve routenetwerken;
    concepten in Centrumkwadraat als onderdeel van de Spoorzone Hengelo-Enschede.               ▬ het opstellen van een beleidskader voor verblijfsaccommodaties;
                                                                                                ▬ het anders invullen van 18.000 m2 kantoorruimte dat niet meer voldoet;
                                                                                                ▬ het opstellen van een afwegingskader voor maatwerk op het gebied van
                                                                                                  kantoorruimte;
  MET WIE DOEN WE DIT SAMEN?                                                                    ▬ het actualiseren van de visie op de Zuiderval;
  ▬ SBME                                        ▬ Gastvrij Overijssel                           ▬ het ontwikkelen van plannen samen met ondernemers voor winkelcentra
  ▬ Andere binnenstadspartners (o.a.           ▬ Recreatieschap Twente                           die minder goed functioneren.
    studenten, culturele instellingen,          ▬ Ondernemersverenigingen
    inwoners)                                      Winkelcentra
  ▬ Enschede Promotie                           ▬ Regiogemeenten
  ▬ Twente Marketing                            ▬ Provincie Overijssel



PIJLER 2
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS VERZORGENDE
(EU)REGIONALE HOOFDSTAD
                                                                             ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                        20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre> AMBITIES                        ACTIES                                            INSTRUMENT                                                                                     STATUS
                                 We voeren het programma Binnenstad
                                                                                   We dragen bij aan de projectorganisatie van de binnenstad                                      Doorlopend
                                 (Ambitie- en actie agenda binnenstad 2022) uit

                                 We ontwikkelen gebiedsprofielen                   We ontwerpen een uitvoeringstrategie voor de gebiedsprofielen                                  Start 2024
                                 voor de binnenstad                                We creëren een masterplan ‘Openbare Ruimte en Gebouwde Omgeving’                               Start 2024
 Enschede ontwikkelt zich
 als stad van de huidige                                                           We beoordelen de aanvragen op het stimuleringsfonds Binnenstad Enschede                        Start 2024
 ‘Winkelstad van het Oosten’     We zetten de binnenstad steeds meer
                                 in als proeftuin                                  We huisvesten nieuwe initiatieven in de binnenstad die bijdragen aan
 tot ‘Stad met een vitaal,                                                                                                                                                        Doorlopend
                                                                                   de versterking van het TIC-klimaat
 multifunctioneel en
 toekomstbestendig                                                                 We richten samen met Streetwise een ondersteuningsprogramma in
                                 We stimuleren ondernemerschap in de                                                                                                              In uitvoering
 centrumgebied in 2030’.                                                           voor startende retailondernemers
 Initiëren, samenwerken en       binnenstad
                                                                                   We stimuleren de leergang van Saxion Hogescholen voor bestaande ondernemers in de binnenstad   In uitvoering
 nieuwsgierigheid zijn daarbij
 drijvende krachten              We professionaliseren de samenwerking             We richten een Bedrijven InvesteringsZone (BIZ) op met vastgoedeigenaren in de binnenstad      In uitvoering
                                 van de binnenstad                                 We dragen bij aan de oprichting van de SBME                                                    In uitvoering

                                                                                   We transformeren de oude V&D-locatie tot een culturele hotspot                                 In uitvoering
                                 We transformeren (delen van) de binnenstad
                                                                                   We verbeteren de zogeheten ‘wayfinding’ van de binnenstad                                      In uitvoering

                                 We clusteren winkels zoveel mogelijk in de
 Enschede ontwikkelt zich als                                                      Met de resultaten van het koopstromenonderzoek 2023 agenderen we gesprekken met winkelcentra   In uitvoering
                                 wijk om deze aantrekkelijk te houden
 stad die beschikt over sterke
 en aantrekkelijke
 winkelcentra die ontmoeten      We verkennen de kansen van de Enschedese          We creëren een inspiratiedocument met gemengde profielen voor het versterken
                                                                                                                                                                                  Start 2025
 in de wijk versterken           aanloopstraten                                    van de aanloopstraten




PIJLER 2
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS VERZORGENDE
(EU)REGIONALE HOOFDSTAD
                                                                              ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                       21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre> AMBITIES                                       ACTIES                                                   INSTRUMENT                                                                STATUS
                                                We faciliteren en stimuleren meer variatie in            We geven uitvoering aan de Nota Verblijfsaccommodaties
                                                                                                                                                                                   Start 2025
                                                overnachtingsmogelijkheden in de (binnen)stad)           en Enschede 700 voor pop-up verblijfsconcepten

                                                We versterken onze recreatieve routenetwerken
 Enschede ontwikkelt zich als stad die een      wandelen en fietsen en zetten daarbij in op een betere
 toeristische trekpleister is voor meerdaags                                                             We maken een kansenkaart voor de routenetwerken                           Start 2025
                                                verbinding stad/buitengebied en meer beleving voor
 bezoek en met een eigentijds en gevarieerd     nieuwe doelgroepen
 vrijetijdsaanbod, zowel voor de eigen
 inwoners als voor bezoekers van buiten         We revitaliseren bestaande vakantieparken
                                                                                                         We werken aan de aanpak voor de revitalisering van campings               In uitvoering
                                                en maken deze toekomstbestendig

                                                We faciliteren evenementen die de belevingswaarde        Via de Cultuurnota en het Evenementenbeleid dragen we bij
                                                                                                                                                                                   Start 2025
                                                en leefbaarheid van de stad vergroten                    aan de ontwikkeling van evenementen in de stad

 Enschede ontwikkelt zich als stad die zich
                                                We creëren interessante, gemengde werkmilieus
 kenmerkt als aantrekkelijke dienstenstad                                                                We herijken de visies op de Zuiderval, Go-Planet, en Cee Cee              Start 2024
                                                waarmee we de groei in de dienstensector faciliteren
 (zorg, onderwijs) van de regio

                                                                                                         We geven uitvoering aan de Kantorenvisie 2022                             In uitvoering
 Enschede ontwikkelt zich als de kantorenstad
 van Twente, met 20.000 m2 vernieuwende                                                                  We dragen bij aan de ontwikkeling van de Stationsomgeving
                                                We faciliteren de verbeterde bereikbaarheid
 kantoorconcepten in Centrumkwadraat als                                                                 Centrumkwadraat als concentratiegebied voor kantoren                      In uitvoering
                                                en goede, moderne kantoorlocaties
 onderdeel van de Spoorzone Hengelo-                                                                     (vernieuwen + verduurzamen voorraad)
 Enschede
                                                                                                         We stellen een toetsingskader op voor kleinschalige kantoorinitiatieven   Start 2025




PIJLER 2
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS VERZORGENDE
(EU)REGIONALE HOOFDSTAD
                                                                          ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                            22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>PIJLER 3


VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD MET VOLDOENDE
EN TOEKOMSTBESTENDIGE
RUIMTE OM TE ONDERNEMEN

            ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024   23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>In deze pijler staat de hoeveelheid en kwaliteit
van ruimte om te ondernemen en werken centraal.         WAAR STAAN WE NU?                                              Momenteel is ruimte in Enschede en de regio zeer schaars.
Het gaat hier onder andere om zorgvuldig,               Werk en (innovatief) ondernemerschap vormen een                Zo kan het midden- en kleinbedrijf op veel plekken nauwelijks
intensiever en duurzaam gebruik van de beperkte         essentiële schakel voor de brede welvaart van inwoners         groeien of transformeren. Tegelijkertijd zien we op bedrijven-
beschikbare ruimte. Ook de uitbreiding en               van Enschede en de rest van de regio. Daarom is het cruciaal   terreinen bedrijvigheid en woningen die zich beter op andere
ontwikkeling van (nieuwe) bedrijfsruimte om onze        dat daar voldoende en kwalitatief goede ruimte voor            plekken kunnen huisvesten (scheefwerken). Het gaat dan om
beleidsrijke (groei)ambities te verwezenlijken zijn     beschikbaar is. Ook moet de invulling van de beperkte ruimte   o.a. om zelfstandige kantoorruimte, reguliere detailhandel,
daarbij van belang. Daar hoort een goede regionale      goed aansluiten bij de (economische) ambities van Enschede     garageboxen voor particuliere verhuur enz. Om voldoende
afstemming en samenwerking bij. Een ander               en Twente. Voldoende en gevarieerd werk biedt inwoners de      ruimte te creëren is mengen van economische functies met de
onderdeel van deze pijler is het verbeteren van         mogelijkheid op inkomen en maakt de stad divers, levendig      woningbouw noodzakelijk. Dit is geen gemakkelijke opgave,
de toekomstbestendigheid van onze bestaande             en aantrekkelijk. Ruimte voor (innovatieve) bedrijvigheid is   de druk om woningen te realiseren is groot, maar we moeten
terreinen. Een goed georganiseerd bedrijfsleven         cruciaal om ons als stad te blijven vernieuwen. Dat is         ervoor waken dat dit niet ten koste gaat van andere functies
is essentieel om hier effectief stappen in te zetten.   essentieel voor de veerkracht van Twente en het slim kunnen    en voorzieningen in de stad. Dat betekent dat we soms
Daarom maakt het verbeteren van de organisatie-         inspelen op diverse maatschappelijke opgaven, zoals krapte     concessies moeten doen ten aanzien van het woningbouw-
graad ook onderdeel uit van deze pijler.                in de zorg. Ook is voldoende ruimte voor bedrijven nodig om    programma en op zoek moeten naar creatieve oplossingen.
                                                        doorschuifruimte te bieden voor herstructurering en
                                                        verduurzaming van (delen van) terreinen. Om effectief          De kwaliteit van binnenstedelijke bedrijfsenclaves is vaak
                                                        in te zetten op de transitie naar een circulaire en biobased   onvoldoende om nog aantrekkelijk te zijn voor ondernemers.
                                                        economie is tevens voldoende ruimte voor bedrijven van         Ze staan daarmee onder druk, ook omdat woningbouw vaak
                                                        belang die bijdragen aan deze opgave. Bijvoorbeeld ruimte      een aantrekkelijker alternatief is, terwijl de waarde ervan
                                                        voor bedrijven in de vervaardiging en verwerking van           groot is. Gebieden waarin wonen en werken wordt gemengd
                                                        lokaal geproduceerde grondstoffen, materialen en prefab-       zijn erg aantrekkelijk. Om die reden werken we nu aan een
                                                        elementen. We hebben elkaar in de regio nodig om               strategie om deze locaties te behouden. Tenslotte is ook
                                                        deze opgave te realiseren.                                     sprake van onvoldoende (betaalbare) ruimte voor startende
                                                                                                                       en sociale bedrijvigheid.
PIJLER 3
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD MET VOLDOENDE
EN TOEKOMSTBESTENDIGE
RUIMTE OM TE ONDERNEMEN
                                                                    ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                       24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                              WAT ZIJN ONZE AMBITIES
                                              BINNEN DEZE PIJLER?
                                              Enschede ontwikkelt zich als stad:
                                              ▬ met een onderscheidend, kwalitatief goed en toereikend aanbod aan
                                                bedrijfsruimte, door
                                                - 30 hectare nieuw bedrijventerrein te ontwikkelen, met ruimte voor
                                                 hoogwaardige maakindustrie en scale-ups, bij voorkeur aan de westkant
                                                 van de stad aansluitend op Kennispark en de Spoorzone Hengelo-Enschede
                                                 (deze ambities hoort ook thuis bij de eerste pijler);
                                                - door het Havengebied te ontwikkelen als locatie met ruimte voor
                                                 circulair ondernemen met ruimte voor hogere milieucategorieën;
                                                - door nieuwe werk- en woonmilieus te realiseren in de Spoorzone
                                                 Hengelo-Enschede en in het kader van de Regionale Stedelijke
                                                 InvesteringsAgenda, waaronder de Kop Westerval en in Rigtersbleek;
                                                - waarin we achteruitgang op bedrijventerreinen tegengaan;
                                                - waarin we bedrijventerreinen aantrekkelijk en onderscheidend
                                                 maken en houden;
                                                - waarin we binnenstedelijke bedrijfsenclaves behouden en versterken.
                                              ▬ met bedrijven die succesvol samenwerken aan het optimaliseren
                                                en toekomstbestendig maken van hun bedrijventerrein;
                                              ▬ die onderdeel is van een complementaire economie die goed aansluit
                                                bij de ambities van de regio;
                                              ▬ waar ondernemers en lokale overheid hand in hand samenwerken
                                                aan de economie van morgen.
PIJLER 3
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD MET VOLDOENDE
EN TOEKOMSTBESTENDIGE
RUIMTE OM TE ONDERNEMEN
                          ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                   25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>  HOE GEVEN WE UITVOERING AAN DEZE PIJLER?                                                                                                                 MET WIE
  ▬ We koesteren de bedrijvigheid in de stad en kiezen voor slim ruimtegebruik (door verdichting en functiemenging). Functies met weinig toegevoegde      DOEN
    waarde voor de economie (zoals garageboxen en kleinschalige bedrijfsunits) faciliteren we straks niet meer op formele bedrijventerreinen. In de        WE DIT
    Omgevingsvisie gaan we dit uitwerken in verschillende gebiedstypen.                                                                                    SAMEN?
  ▬ We actualiseren de visie Werklocaties (2019), waarin we de profielen van onze werklocaties aanscherpen. Daar gaan we bovendien meer op sturen.        ▬ Ondernemersloket
    Door het opstellen van nieuw uitgiftebeleid willen we ook op onze nieuwe bedrijventerreinen selectiever zijn in welke bedrijven we toelaten.           ▬ Ondernemers
  ▬ We kijken welke mogelijkheden het juridisch instrumentarium biedt om ‘scheefwerken’ op bedrijventerreinen te verminderen.                               (verenigingen) en
  ▬ We blijven regionaal afspraken maken over waar welk type bedrijvigheid het meest passend is. Dat is nodig om complementair te zijn en om onze           parkmanagers
    concurrentiepositie in Twente vast te houden. Concreet denken we mee bij de ontwikkeling van XL Business Park II in Almelo. Deze locatie richt zich,   ▬ Twentse gemeenten
    in contrast tot XL Business Park, niet alleen tot grootschalige logistiek, maar moet een meerwaarde vormen voor de economische structuur van de        ▬ Provincie Overijssel
    technologische topregio Twente.                                                                                                                        ▬ Enexis
  ▬ In samenwerking met het bedrijfsleven verbeteren we de toekomstbestendigheid van onze werklocaties en zetten we als stad effectief in op het          ▬ Vitens
    behalen van diverse duurzaamheidsdoelen en optimaal ruimtegebruik. Voor de Euregio, de Reulver, het Havengebied, Marssteden en Josink Es stellen       ▬ Waterschap Vechtstromen
    we Bedrijventerreinen Uitvoeringsplannen (BUP’s) op. Ook stellen we voor de relatief oude bedrijventerreinen Euregio en de Reulver structuurvisies     ▬ Building Balance,
    op. Samen met de ondernemersverenigingen, het ondernemersloket, een nog op te stellen energieloket en nog op te stellen Bedrijventerreinen               Twentse Bouwboeren en
    Uitvoeringsplannen (BUP’s) geven we uitvoering aan de structuurvisies.                                                                                   Stichting Pioneering
  ▬ We zoeken ook naar nieuwe ruimte voor een ‘werklandschap van de toekomst’. We kiezen daarbij voor een profiel dat aansluit bij onze ambities om
    een groene technologische topregio te worden. Daar bieden we ruimte voor hoogwaardige technologische (maakindustrie), innovatie en scale-ups.
    Andere ruimtevragers moeten daardoor een plek krijgen op bestaande terreinen.
  ▬ We stimuleren de regionale ketenontwikkeling voor circulair en biobased bouwmateriaal met faciliterend beleid.
  ▬ Tenslotte willen we met behulp van een (regionale) vastgoedstrategie betaalbare ruimte creëren voor sociaal ondernemerschap en startende en
    kleinschalige bedrijvigheid. Mogelijk dat de binnenstedelijke bedrijfsenclaves interessant zijn voor deze doelgroepen. We gaan ons beleid voor
    stedelijke enclaves actualiseren. Hierbij zien we kansen om een combinatie te maken met de huisvesting voor creatieve broedplaatsen.

PIJLER 3
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD MET VOLDOENDE
EN TOEKOMSTBESTENDIGE
RUIMTE OM TE ONDERNEMEN
                                                                           ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                             26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre> AMBITIES                   ACTIES                                            INSTRUMENT                                                                                  STATUS

                            We zorgen ervoor dat beleid ons ruimtelijk-       We actualiseren de Visie Werklocaties                                                       Start 2024
                            economische beleid aansluit op de economische
                            ambities van en op de behoeften van bedrijven     We actualiseren het Uitgiftebeleid                                                          Start 2024

                            We sturen op gewenste economische                 We actualiseren de omgevingsplannen van onze bedrijventerreinen                             Start 2025
                            profielen van de werklocaties                     We wijzen plekken aan voor kleinschalige bedrijfsunits en bedrijfsgarageboxen               Start 2024

                                                                              We creëren structuurvisies voor de Euregio en de Reulver                                    In uitvoering

                                                                              We stellen een gebiedsvisie op voor de Kop Westerval                                        Start 2025
 Enschede ontwikkelt zich
 als stad met een                                                             Op verouderde bedrijventerreinen gaan we aan de slag met het ontwerpen
                                                                                                                                                                          Start 2025
 onderscheidend,                                                              van herstructureringsplannen
 kwalitatief goed en        We dragen bij aan de herontwikkeling,
                                                                              We verkennen de instrumenten voor de realisatie van betaalbare (sociale) werkruimten        Start 2025
 toereikend aanbod aan      intensivering en verduurzaming van
 bedrijfsruimte             bestaande werklocaties en binnenstedelijke        We stellen Bedrijventerreinen Uitvoeringsplannen (BUP’s) op voor vijf bedrijventerreinen.
                                                                                                                                                                          In uitvoering
                            bedrijfslocaties                                  De BUP’s zijn gericht op verduurzaming (energie, circulariteit en klimaatadaptatie)

                                                                              Via de provinciale ‘Programmeringsafspraken Bedrijventerreinen Twente’ verkennen we de
                                                                              mogelijkheden naar een regionaal herstructureringsfonds en de intensivering van bestaande   Doorlopend
                                                                              bedrijventerreinen

                                                                              We doen onderzoek naar vraag en aanbod binnenstedelijke bedrijfslocaties                    In uitvoering

                            We ontwikkelen een nieuw
                                                                              We dragen bij aan de locatiestudie voor een nieuwe te ontwikkelen werklocatie               In uitvoering
                            ‘werklandschap van de toekomst’




PIJLER 3
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD MET VOLDOENDE
EN TOEKOMSTBESTENDIGE
RUIMTE OM TE ONDERNEMEN
                                                                          ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                   27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre> AMBITIES                       ACTIES                                                                              INSTRUMENT                                                                       STATUS
                                                                                                                    We maken een plan van aanpak ten behoeve van de professionalisering
                                                                                                                                                                                                     Start 2025
                                We professionaliseren de samenwerking tussen                                        van de organisatiegraad op bedrijventerreinen
 Enschede ontwikkelt zich       bedrijven en bedrijfslocaties                                                       In navolging van het regieteam Euregio, richten we een regieteam voor het
 als stad met bedrijven die                                                                                                                                                                          Start 2024
                                                                                                                    Havengebied op
 succesvol samenwerken
                                We dragen bij aan de circulaire transitie van bedrijven, variërend van het bieden
 aan het optimaliseren en                                                                                           We werken aan de uitvoering van het beleidskader ‘Circulaire Economie en
                                van ruimte voor en advies over circulair ondernemen tot onze eigen rol als                                                                                           In uitvoering
 toekomstbestendig maken                                                                                            Circulair Ondernemen’
                                launching customer om zo circulaire inkoop en aanbestedingen te stimuleren
 van hun bedrijventerrein
                                We inventariseren de haalbaarheid van een stadsbreed ondernemersfonds               We leveren een haalbaarheids- en draagvlakonderzoek op naar een
                                                                                                                                                                                                     Start 2025
                                ter versterking van het vestigingsklimaat van Enschede                              stadsbreedfonds

 Enschede ontwikkelt zich                                                                                           We denken mee bij de ontwikkeling van XL Business Park II in Almelo              In uitvoering
 als stad die onderdeel is
                                We maken regionaal afspraken over de uitbreiding                                    Via de provinciale ‘Programmeringsafspraken Bedrijventerreinen Twente’
 van een complementaire
                                en ontwikkeling van bedrijventerreinen                                              stellen we een Ruimtelijk Economische Bouwsteen Twente op. Dit doen we in        In uitvoering
 economie die goed aansluit
 bij de ambities van de regio                                                                                       afstemming met Almelo, Hengelo, de andere regiogemeenten

                                                                                                                    We ontwikkelen een energieloket                                                  In uitvoering
                                Via het Ondernemersloket creëren we een succesvolle verbinding tussen               We werken samen met de Stichting samenwerkende bedrijventerreinen Enschede Doorlopend
                                ondernemers en de lokale overheid                                                   Via bedrijfsbezoeken geven we inspirerende ondernemers een podium met als
 Enschede ontwikkelt zich
                                                                                                                                                                                                     Doorlopend
 als stad waar ondernemers                                                                                          doel Enschedees ondernemerschap te promoten
 en lokale overheid hand in
                                                                                                                    We werken bij de totstandkoming van de biobased waardeketen samen met de
 hand samenwerken aan de
                                                                                                                    Twentse Bouwboeren en Stichting Pioneering met cofinanciering vanuit de Regio
 economie van morgen            We vervullen een actieve rol in de totstandkoming
                                                                                                                    Deal Twente. Waar mogelijk passen we visies en beleid aan die belemmerend zijn   In uitvoering
                                van een (regionale) biobased waardeketen
                                                                                                                    voor de totstandkoming. Daarnaast informeren we via het Energieloket en
                                                                                                                    Erfcoaches ondernemers en particulieren over biobased toepassingen

PIJLER 3
VERSTERKEN ENSCHEDE
ALS STAD MET VOLDOENDE
EN TOEKOMSTBESTENDIGE
RUIMTE OM TE ONDERNEMEN
                                                                                ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                                 28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>     B I JL A G E N
1.    Feiten en cijfers over de Enschedese economie
2.    Terugblik Economische visie 2019
3.    Overzicht middelen economie 2024-2026




                                                      ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024   29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>    B I JL A G E 1. F E I T E N E N C I JF E R S                                                                                                 TOTAALCIJFER BRUTO TWENTS GELUK,
                                                                                                                                                 NAAR DEELGEBIED (2022 EN 2023)


    OVER DE ENSCHE DESE ECONOMIE                                                                                                                         Enschede,
                                                                                                                                                  Hengelo en Almelo
                                                                                                                                                                                                                                 7,01

                                                                                                                                                                                                                                      7,05



                                                                                                                                                                                                                                                                7,37
  BANEN                                                                        VESTIGINGEN                                                              Overig Twente
                                                                                                                                                                                                                                                               7,36
  Aantal: 93.250                                                               Aantal: 15.250
  Ontwikkeling 2013-2022: + 11.950 (+14,7%)                                    Ontwikkeling 2013-2022: +4.210 (38,2%)                                                                                                                         7,12
                                                                                                                                                        Twente totaal
  Ontwikkeling 2021-2022: +2.990 (+3,3%)                                       Ontwikkeling 2021-2022: +810 (+5,6%)                                                                                                                          7,12



                                                                                                                                                                                                             6,79
                                                                                                                                                                                                                                                                         2023
                                                                                                                                                           Nederland
                                                                                                                                                                                                            6,78                                                         2022

  OVERZICHT ARBEIDSMARKT ENSCHEDE                                                                                                                                       6         7          7          7           7       7           7        7        7    7          7        8


            BEROEPSBEVOLKING                 NETTO ARBEIDSPARTICIPATIE                                                     WW-UITKERING          Bron: RaboResearch; bewerking: Kennispunt Twente
            Aantal: 91.000                   Aantal: 70%                                                                   Aantal: 1.629
            Ontwikkeling: toegenomen
    UIT- EN INGAANDE                         Ontwikkeling: toegenomen
                           PENDEL ENSCHEDE (2022)                                                                          Ontwikkeling: +0,9%
            Peiljaar: 2023                  UIT-
                                             Peiljaar:EN
                                                      2023INGAANDE PENDEL                                              ENSCHEDE
                                                                                                                           Peiljaar:(2022)
                                                                                                                                    jan 2024
                             Overig
                                                                                               Overig
          Overig Twente                WERKELOOSHEIDSPERCENTAGE Overig Twente                  P-WET UITKERINGEN
             Losser
                                       Aantal: 4,4%                    Losser                  Aantal: 5.275                                     OPLEIDINGSNIVEAU
     Haaksbergen
         Oldenzaal
                                       Ontwikkeling: toegenomen Haaksbergen                    Ontwikkeling: -1,1%                               BEROEPSBEVOLKING (2023)
                                       Peiljaar:
                                       Woont 2023                  Oldenzaal                   Peiljaar: jan 2024                                100%
                          in Enschede,                                                                     Woont
        Almelo
                            werkt  in jaar.                              Almelo                         in Enschede,                              90%
  Ontwikkeling ten opzichte van vorig                                                                     werkt in
                               ...
                                                                                                             ...                                                             37%                                                35%
       Hengelo (O.)
                                                                                                                                                  80%                                                                                                                    41%
                                                        Enschede         Hengelo (O.)
                                                                                                                           Enschede               70%

                                                                                                                                                  60%

  UIT- EN INGAANDE PENDEL ENSCHEDE (2022)                                                                                                         50%

                                                                                                                                                                             41%                                                44%
                            Overig
                            Overig                                                                                                                40%                                                                                                                    38%
                                                                                              Overig
            Overig
        Overig     Twente
               Twente                                                                                                                             30%
           Losser
 Hof van Twente                                                               Overig Twente
                                                                   Hof van Twente                                                                 20%
   Haaksbergen
    Dinkelland
       Oldenzaal
         Borne                          Werkt                        Dinkelland                                                                   10%                        22%                                                21%                                      21%
                                        Woont ,
                                     in Enschede
    Haaksbergen                                                           Borne                           Werkt                                    0%
      Almelo                         inwoont
                                        Enschede,
                                              in
        Oldenzaal                                      Enschede      Haaksbergen                       in Enschede ,                                                        Enschede                                        Twente                                     Nederland
                                       werkt
                                          ... in                                                         woont in
                                          ...                            Oldenzaal                          ...            Enschede                                                    Laag onderwijs          Middelbaar onderwijs          Hoog onderwijs   Onbekend
             Almelo
      Hengelo (O.)
                                                        Enschede              Almelo
                 Losser                                                                                                                          Bron: CBS; bewerking: Kennispunt Twente
                      Hengelo (O.)                                                  Losser

                                                                                        Hengelo (O.)
 Bron: CBS
                            Overig
                                                                   Bron: CBS
           Overig Twente                                                                                           ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                                                                       30
Hof van Twente
  Dinkelland
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>       B I JL A G E 1. F E I T E N E N C I JF E R S
       OVER DE ENSCHE DESE ECONOMIE



     AANTAL BANEN PER WERKLOCATIE MET >500 BANEN (2022)                                                                    AANTAL BANEN PER SECTOR (2022)

                         KL Centrum                                                                              11.280                       Landbouw          460
                KL Stationsomgeving                                                         7.040                                              Industrie                                               7.840
            WL Kernwinkelapparaat                                                       6.310
                                                                                                                                        Bouwnijverheid                            3.580
             KL Kennispark B&S-park                                                 5.670
                    BT Havengebied                                                                                                         Groothandel                                      5.270
                                                                               5.250
                      BT Marssteden                                         4.900                                                          Detailhandel                                                              10.360
                   KL Kennispark UT                                        4.600                                                      Vervoer en opslag                2.150
                         BT Josink Es                      2.250
                                                                                                                                                 Horeca                            3.970
          BT Rigtersbleek - Tubantia                       2.210
                          BT Euregio                       2.210                                                           Informatie en communicatie                               4.150

  KL Uitvalswegen buiten Binnensing                   1.810                                                                      Financiële instellingen              1.720
           KL Zuiderval - Het Eeftink         1.020                                                                           Zakelijke Dienstverlening                                                                                       16.290
               BT Transportcentrum            880
                                                                                                                                     Openbaar bestuur                                 4.290
                   WL Schuttersveld          850
          KL Zuiderval - Kotmanpark          780                                                                                              Onderwijs                                                               10.690
                       BT De Reulver        660                                                                           Gezondheids - en welzijnszorg                                                                                                    18.460
                    BT Groote Plooij        650                                                                              Cultuur , sport en recreatie                 2.220
                     BT Sleutelkamp         550
                                                                                                                               Overige Dienstverlening                1.810
               KL Creatieve Campus          550
                             WL Zuid        530                                                                                                             0     2.000       4.000       6.000     8.000   10.000     12.000   14.000   16.000   18.000     20.000

                                        0          2.000           4.000       6.000            8.000   10.000   12.000
                                                                                                                          Bron: Vestigingenregister Enschede; bewerking: Kennispunt Twente




Bron: Vestigingenregister Enschede; bewerking: Kennispunt Twente


     Bron: Vestigingenregister Enschede; bewerking: Kennispunt Twente



                                                                                                         ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                                                     31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre> B I JL A G E 1. F E I T E N E N C I JF E R S
 OVER DE ENSCHE DESE ECONOMIE                                                                                            AANTAL BANEN TOP 5 WERKLOCATIES 2022
                                                                                                                         (% = ONTWIKKELING T.O.V. 2021)


ONTWIKKELING AANTAL BANEN NAAR TOPSECTOR IN ENSCHEDE (1996-2022)                                                                      KL Centrum                                                                          11.280 ; +3,1%



 9.000
                                                                                                                              KL Stationsomgeving                                         7.040 ; +6,8%
               Agrofood                Chemie
 8.000
               Creatieve industrie     HTSM
               Lifescience             Logistiek                                                                           WL Kernwinkelapparaat                                   6.310 ; +5,0%
 7.000

 6.000
                                                                                                                           KL Kennispark B &S-park                           5.670 ; +9,5%

 5.000

                                                                                                                                  BT Havengebied                          5.250 ; -0,7%
 4.000

 3.000                                                                                                                                               0   2.000             4.000             6.000           8.000         10.000          12.000


 2.000                                                                                                                   Bron: Vestigingenregister Enschede; bewerking: Kennispunt Twente

 1.000                                                                                                                    AANTAL BANEN NAAR GROOTTEKLASSE 2022
                                                                                                                          (% = ONTWIKKELING T.O.V. 2021)
     0


                                                                                                                                     ZZP (1 wp)                  10.250 ; +8,3%

Bron: Vestigingenregister Enschede; bewerking: Kennispunt Twente
AANTAL GESTARTE EN AANTAL GESTOPTE VESTIGINGEN,ENSCHEDE (2020-2023)
                                                                                                                                Micro (2-10 wp)                             13.650 ; +0,5%

     45

     40                                                                                                                        Klein (10-50 wp)                                                      19.760; +2,8%

     35

     30                                                                                                                 Middelgroot (50-100 wp)             10.080 ; +16,1%

     25

     20                                                                                                                     Groot (100-250 wp)                          12.940 ; +11,3%

     15

     10                                                                                                                Grootst (250 en meer wp )                                                                          26.580 ; -3,5%

         5                                             Gestarte vestigingen   Gestopte vestigingen
                                                                                                                                                     0   5.000              10.000             15.000            20.000          25.000             30.000
         0

                                                                                                                          Bron: Vestigingenregister Enschede; bewerking: Kennispunt Twente




Bron: KvK (via Waarstaatjegemeente.nl); bewerking: Kennispunt Twente
Bron: Vestigingenregister Enschede; bewerking: Kennispunt Twente / KvK (via Waarstaatjegemeente.nl); bewerking: Kennispunt Twente
                                                                                                                                                                                                                                                         32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                                                                                        GEÏNDEXEERDE AANTAL OVERNACHTINGEN IN ENSCHEDE,
 B I JL A G E 1. F E I T E N E N C I JF E R S                                                                           TWENTE* EN OVERIJSSEL (2019-2022)
                                                                                                                        140


 OVER DE ENSCHE DESE ECONOMIE                                                                                           120                                                                                                    116
                                                                                                                                                                                                                               115
                                                                                                                                                                                                                               107
                                                                                                                        100
TOP 5 BEROEPSKLASSEN MET MEESTE
KRAPTE IN TWENTE (2023)                                                                                                  80


                                                                                                                         60
                    ICT

                                                                                                                         40
                                                                                                                                                                                                                        Enschede
                                                                                                                                                                                                                        Twente*
            Technische
                                                                                                                         20                                                                                             Overijssel

     Openbaar bestuur,
                                                                                                                          0
veiligheid en juridische                                                                                                               2019                    2020                       2021                          2022

                                                                                                                        * Twente is incl. Sallandse Heuvelrug / Enschede - bron: Gemeente Enschede / Twente - bron:
                                                                                                                        Marketing Oost, Factsheet Recreatie & toerisme in Twente 2024 / Overijssel - bron: Marketing Oost,
     Dienstverlenende                                                                                                   Factsheet Recreatie & toerisme in Overijssel 2023
                                                                           Kwartaal 1 2023
                                                                           Kwartaal 2 2023
                                                                                                                        GEÏNDEXEERDE BANENONTWIKKELING IN ENSCHEDE,
                                                                           Kwartaal 3 2023
         Commerciële                                                                                                    TWENTE, G-40 EN NEDERLAND (2013-2022)
                                                                           Kwartaal 4 2023
                                                                                                                         120
                           0   2   4            6             8     10    12      14         16
                                                                                                                                                                                                                                 115
                                                                                                                         115
Bron: UWV; bewerking Kennispunt Twente                                                                                                                                                                                           113
                                                                                                                                                                                                                                 112
                                                                                                                                                                                                                                 112
                                                                                                                         110



GESCHATTE CONSUMENTENOMZET ENSCHEDE 2023                                                                                 105



                                                                                                                         100
                                   omzet dagelijks                € 474
           omzet                   omzet recreatief               € 253                                                   95
            totaal
           € 1.095                 omzet doelgericht € 177
                                                                                                                                                                  Enschede       Twente          G 40-gmeenten          Nederland
                                   omzet horeca                   € 191                                                   90
                                   in mln. euro (excl. btw)                                                                     2013     2014     2015     2016       2017    2018        2019     2020          2021     2022



                                                                                                                        Bron:Vestigingenregister Enschede;
Bron: I&O Research, 2023                                                                                                bewerking: Kennispunt Twente


                                                                                                  ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                                        33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre> B I JL A G E 2. O V E R Z I C H T M I D D EL E N
 E C O N O M I E 20 2 4-20 26

BESCHIKBARE MIDDELEN IN DE MEERJARENBEGROTING 2024-2027                                         MIDDELEN ‘ECONOMIE’2024-2027
(inclusief de structureel € 400.000 extra uit het college-akkoord 2022-2026)                    BESCHIKBAREN MIDDELEN ECONOMIE

 OMSCHRIJVING                                      2024      2025        2026       2027        €7.000.000

 Bijdrage Agenda voor Twente / Twente Board        1.557      1.629      1.629      1.629       €6.000.000
 Personeel Versterking Economische Structuur       937        937        937        937
                                                                                                €5.000.000
 Beleidsbudget Versterking Economische Structuur   915        915        917        917
 Recreatie & Toerisme                              1.108      1.033      1.033      1.033       €4.000.000

 Intensivering Economie                            525        525        525        250         €3.000.000
 Gebiedsontwikkeling Kennispark                    283        283        283        283
                                                                                                €2.000.000
 Actieplan binnenstad                              527        527        -          -
 Groei en transformatie Binnenstad                 400        400        -          -           €1.000.000

 Totaal                                            6.252      6.248      5.323      5.048               €
                                                                                                             2024        2025   2026     2027
TOELICHTING
De beschikbare middelen voor het actieplan binnenstad van € 927.000 lopen tot en met 2025. De
middelen voor de bijdrage aan Novel-T van € 275.000 zijn beschikbaar tot en met 2026.
Dit betekent dat het totaal beschikbare middelen voor economische ontwikkeling in de periode
2025-2027 daalt met € 1,2 miljoen.




Bron: CBS
                                                                                                         ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024          34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre> B I JL A G E 2. O V E R Z I C H T M I D D EL E N
 E C O N O M I E 20 2 4-20 26

TABEL 2: BESTEDING MIDDELEN ‘ECONOMIE’ EN INVESTERINGSWENSEN (* € 1.000)

 OMSCHRIJVING                                                                           BEDRAG * € 1.000   INVESTERINGSWENSEN
 PIJLER 1 - VERSTERKEN TECHNOLOGIE, INNOVATIE, CREATIVITEIT
              Bijdrage aan Agenda van Twente / Twente Board                             1.557
              Innovatie stimuleren (ecosystemen versterken, drones, medtech, chiptech   255
              Foundersbijdrage Novel-T                                                  275
              Passende ruimte en huisvesting (broedplaatsen, start-up en scale up)      35                 3.000
              Communitybuilding (o.a. Kennispark)                                       164
              Gebiedsontwikkeling Kennispark                                            118
              Internationaal beleid                                                     50
              Talent                                                                    250
 PIJLER 2 - VERSTERKEN VERZORGENDE (EU)REGIONALE HOOFDSTAD
              Binnenstad - actieplan en transformatie                                   927
              Recreatie en Toerisme - Recreatieschap -                                  1.108
              Museum Buurtspoorweg                                                      50
 PIJLER 3 - VOLDOENDE EN TOEKOMSTBESTENDIGE RUIMTE VOOR ONDERNEMEN
              Herstructurering bedrijventerreinen                                                          90.000
              Opstellen gebiedsagenda's                                                 200
              Onderzoek nieuw bedrijventerrein / uitgiftebeleid                         50
              Diverse bijdragen (parkmanagement / havenbedrijf)                         50
 OVERIG
              Vaste formatie Economie                                                   937
              Extra formatie Economie                                                   75
              Data en monitoring                                                        150
              TOTAAL                                                                    6.252              93.000




Bron: CBS
                                                                                                   ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024   35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre> B I JL A G E 3. T E R U G BL I K O P D E U I T V O E R I N G
 VA N D E E C O N O M I S C H E V I S I E 201 9

In vogelvlucht informeren we u in dit overzicht over de actielijnen uit de economische            Sinds 2017 hebben we een hbo en wo-studentambtenaar in dienst bij de gemeente
visie 2019 en de resultaten.                                                                      Enschede. In 2023 is er ook een mbo- studentambtenaar bij ons gestart. Daarmee zijn alle
                                                                                                  kennisinstellingen goed vertegenwoordigd en kunnen we de studentenwereld(en) en die van
AANPAK VAN DE TALENTOPGAVE                                                                        de gemeente bij elkaar brengen. Waarmee we Enschede als studentenstad verder op de
Het aantrekken en behouden van hbo/wo-geschoolden en de creatieve klasse krijgt op                kaart zetten.
verschillende gebieden aandacht. Dit werpt zijn vruchten af. We zien de talentopgave terug in
diverse beleidsstukken, zoals wonen, cultuur en evenementen en in de uitvoering van               PASSENDE MATCHING NAAR WERK (ENSCHEDESE ARBEIDSMARKTAANPAK)
onderdelen daarvan. En ook in de samenwerking met de Twente Board. Zij heeft o.a. ingezet         Sinds de vaststelling van het beleidskader Enschedese ArbeidsmarktAanpak (EAA) door de
op een ‘job portal’ (www.twente.com/jobportal) voor talent en ondersteunt verschillende           Raad in 2019 hebben we ingezet op meer intensieve en meer integrale ondersteuning van
talentprojecten.                                                                                  inwoners. Dat heeft geleid tot een kleinere caseload per ondersteuner/begeleider. Ook is
                                                                                                  er meer ruimte voor maatwerk en hebben we beleidsregels vastgesteld die uit gaan van
Ook zijn we bezig met het realiseren van een ‘routekaart talent’. Deze routekaart geeft inzicht   vertrouwen in onze inwoners. Een intensieve lobby bij het Rijk heeft er bovendien toe geleid
waar we willen staan in 2032 en welke acties we – over de volle breedte van het gemeentelijk      dat de wet op een aantal onderdelen is gewijzigd, in lijn met de beleidsontwikkeling van
beleid en samen met partners - de komende jaren zetten om daar uit te komen. Tot slot             onze gemeente.
werken we samen met de Raad aan een uitvoering van de motie ‘Deltaplan talent’.
                                                                                                  Deze beleidsinzet, gesteund door economische groei, zorgt er voor dat het bijstandsbestand
SAMENWERKING KENNISINSTELLINGEN.                                                                  in Enschede de laatste jaren krimpt. Van 6.352 in juni 2018, naar 5.620 in september 2023.
We werken nauw samen met de vier kennisinstellingen (De Universiteit Twente, Hogeschool           Door de groei van de economie zijn kansrijke werkzoekenden met onze ondersteuning
Saxion, ROC Twente en (AKI) ArtEZ University of the Arts) en de gemeente Hengelo. Daarbij         uitgestroomd naar werk.
verbinden we kennis aan de maatschappelijke opgaven van de stad. Dit doen we door middel
van het EnschedeLAB (www.Enschedelab.nl), gezamenlijke onderzoeksagenda’s, stages en
afstudeeropdrachten. Afspraken hierover staan in de samenwerkingsovereenkomst 2022-
2025. Dit draagt bij aan het aantrekken en behouden van talent op mbo-/hbo- en
wo-niveau.


                                                                             ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                     36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre> B I JL A G E 3. T E R U G BL I K O P D E U I T V O E R I N G
 VA N D E E C O N O M I S C H E V I S I E 201 9

De groep mensen die nog in de bijstand zit, of die nu instroomt, is een groep met relatief veel   We hebben een gezamenlijke Europastrategie opgezet, met Almelo en Hengelo.
problemen. Bijvoorbeeld op het gebied van gezondheid, taal en schulden. We passen ons             De Duitslandstrategie is zoveel mogelijk vervlochten in de EU strategie. Dit heeft
beleid hierop aan door extra en integrale ondersteuning te bieden. Toch zien we dat niet          geresulteerd in:
iedereen de afstand tot de arbeidsmarkt (deels) weet te overbruggen. groeien. De uitstroom        ▬ een vaste vertegenwoordiging van de drie steden in het Huis van
naar werk is de teruggevallen van 670 in 2021, naar 520 in 2022 en naar 304 tot en met het          de Nederlandse Provincies in Brussel
derde kwartaal 2023.                                                                              ▬ Een full membership van het belangrijkste steden netwerk van Europa :
                                                                                                    Eurocities, hetgeen onze positie versterkt.
We zien ook dat de instroom van bijstandsgerechtigden verandert. Er stroomden in 2023             ▬ Een opdracht aan de drie gemeentesecretarissen om de inzet op Europa, zowel
relatief veel statushouders in, waardoor de instroom boven het niveau van 2022 uitkomt. Het         beleidsmatig als qua subsidieverwerving goed te verankeren in alle drie de organisaties.
bijstandsbestand daalt daarom niet meer zo sterk als de afgelopen jaren en gaat in de nabije
toekomst mogelijk licht stijgen.                                                                  In onze betrekkingen met zusterstad Palo Alto zijn we gaan samenwerken met de andere
                                                                                                  Europese zusterstad van Palo Alto: Linköping in Zweden. Met deze stad, Innovatie hoofdstad
POSITIONERING, PROFILERING EN CITYMARKETING                                                       van Europa, organiseren we uitwisselingen op innovaties: onder andere in duurzame
Ook hebben we afstemmingsoverleggen ingericht om het TIC-profiel beter te verbinden met           wijkaanpak en circulaire economie.
de verschillende werkvelden en regionale samenwerking te versterken. Zo vindt elke zes
weken het strategisch communicatieoverleg plaats met kennisinstellingen, Enschede
Promotie (EP), Twente Branding, de topwerklocaties, Oost NL en EnschedeLAB. Samen met
Enschede Promotie en Twente Branding stemmen weverder doorlopend allerlei zaken af.


In 2023 stelde de raad het nieuwe evenementenbeleid vast op basis van een evaluatie van
het ‘oude’ beleid in 2021. Dit beleid hebben we gebaseerd op het TIC-profiel.




                                                                             ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre> B I JL A G E 3. T E R U G BL I K O P D E U I T V O E R I N G
 VA N D E E C O N O M I S C H E V I S I E 201 9

NOVEL-T STERKER POSITIONEREN ALS KNOOPPUNT VAN INNOVATIE EN NIEUWE BEDRIJVIGHEID              de F35. In 2023 zijn we gestart met de Regionale Stedelijke InvesteringsAgenda. Met deze
Novel-T is een samenwerkingsverband van de Universiteit Twente, Saxion, Twente Board,         agenda zetten we Twente op de kaart en werken we aan langjarige afspraken met Rijk om te
Provincie Overijssel en gemeente Enschede. Ze helpt ondernemers met innovatieve ideeën        investeren in onder andere bereikbaarheid.
om te starten, te vernieuwen en te groeien.
                                                                                              FOCUS OP STERKE SECTOREN
De positie van Novel-T is de afgelopen jaren sterker geworden, zowel lokaal, regionaal,       Naast de ondersteuning van Space53 en de opzet van het roboticacluster (T-Valley)
nationaal als internationaal. De Enschedese aanpak van kennisvalorisatie (‘van kennis geld    dienden zich de afgelopen jaren nieuwe kansrijke groeiclusters aan voor Enschede en
maken’) staat doorlopend in de belangstelling. De activiteiten van Novel-T dragen in hoge     Twente. In Enschede groeien vooral de HTSM- en ICT-sector. In deze sectoren zit veel
mate bij aan het wapenfeit dat de UT sinds 2013 onafgebroken de meest ondernemende            innovatie. Bedrijven binnen HTSM investeren veel in onderzoek en ontwikkeling (R&D).
universiteit van Nederland is. Novel-T ondersteunt jaarlijks honderden (aspirant)
ondernemers. Daarmee helpen ze startups ontstaan en het bestaand midden- en                   In Enschede zitten de meeste bedrijven met R&D-activiteiten op Kennispark. Daarom hebben
kleinbedrijf te innoveren.                                                                    we in 2019 specifiek voor Kennispark een studie gedaan naar mogelijke specialisaties en
                                                                                              onderscheidende technologie. Vooral fotonica (supersnelle chips die met licht werken i.p.v.
In de regio focust Novel-T zich vooral op hoogtechnologische bedrijven. Met de nieuwe         elektriciteit), medische technologie en chiptechnologie (Organ-on-a-chip) zijn kansrijke
ontwikkelagenda wil ze dat accent behouden, maar tegelijkertijd ook aandacht creëren voor     speerpunten gebleken. De bedrijfsclusters rond medische technologie en chiptechnologie
de creatieve sector. In die sector gaat Novel-T meer samenwerken met partijen als het ROZ,    hebben we vanuit de gemeente ondersteund en bij het medische technologie-cluster zelf
de accountmanagers van het Ondernemersloket, Streetwise (ondersteunt kansrijke                financieel aangejaagd. Dat werpt vruchten af, want bedrijven binnen de clusters groeien en
vernieuwende retailconcepten) eventueel andere relevante partijen. Op die manier kan          houden meer talent vast.
Novel-T hun rol als knooppunt voor nieuwe innovatieve bedrijvigheid nog beter vervullen.
                                                                                              OPSTELLEN EN UITVOEREN DUITSLANDAGENDA.
VERBETERING FYSIEKE BEREIKBAARHEID (LOBBY)                                                    Wij geven met het Duitslandteam uitvoering aan de Duitslandagenda. Het team legt
Samen met de regio Twente, provincie Overijssel en de Twente Board werken we aan een          contacten, bouwt en onderhoudt een grensoverschrijdend netwerk en neemt deel in
betere bereikbaarheid van regio en stad. We lobbyen gezamenlijk voor een veiligere en         grensoverschrijdende projecten en lobby.
snellere N35, intensivering van de spoorlijn Zwolle – Twente – Münster en de realisatie van


                                                                           ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                 38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre> B I JL A G E 3. T E R U G BL I K O P D E U I T V O E R I N G
 VA N D E E C O N O M I S C H E V I S I E 201 9

Dat heeft geresulteerd in een verankering van de 360⁰ visie (het ‘uitgummen’ van de         ▬ Wij zijn leidende partner in het Interreg VI project ‘Euregionale Doorlopende Leerlijn
grens met Duitsland) op economisch gebied en in termen van versterking van de                 (EDL)’. Voor dit project € 3 miljoen beschikbaar. Het loopt tot maart 2027. Partners in het
agglomeratiekracht. Dit zien we terug in de strategische samenwerking van de Twente Board     project zijn o.a. Saxion, University of Münster en de Fachhochschule Osnabrück.
en de Industrie und Handelskammer Nord Westfalen op vier thema’s die aansluiten bij de
economische speerpunten van Enschede (HTSM, Medische Technology, energie en                 Doel van het project is leerlingen vanaf de lagere school tot aan het potentiële begin van hun
circulariteit). Wij zijn partner in deze strategische samenwerking en kunnen zo meesturen   loopbaan doorlopend, zonder onderbreking, op te leiden voor de grensoverschrijdende
op de inhoud. Uit de samenwerking is een Nederlands-Duitse dubbele ‘tripel helix-           arbeidsmarkt. Daarmee binden we hen aan de euregio. Onderdeel in dit project is het leren
samenwerking’ ontstaan (onderwijs/ onderzoek/ ondernemers) ontstaan.                        van de taal en (bedrijfs-)cultuur aan de andere kant van de grens. Ook staat het ontwikkelen
Deze is uniek in het Duits-Nederlandse grensgebied.                                         van Euregionale competenties centraal. De toegang tot de arbeidsmarkt aan weerskanten
                                                                                            van de grens we willen dit bereiken door:
We hebben samenwerkingsovereenkomsten gesloten met Münster, met Gronau en in                ▬ de oprichting van een expertisecentrum, waarmee we een netwerk
MONT-verband (Münster, Osnabrücks en Netwerkstad Twente) op het gebied van economie           van stakeholders creëren;
en duurzaamheid. De gemeente is daarnaast betrokken bij Europese projecten (Interreg        ▬ definiëren wat we onder euregionale competenties verstaan, samenwerking
Nederland-Duitsland) o.a. Euregionale Doorlopende Leerlijn, Cascade (ouderenzorg),          ▬ met ondernemingen, kennisinstellingen en overheden;
Masterplan fietssnelweg F35, Future BEEing (ontwikkeling van een instrument voor het        ▬ bevorderen van de erkenning van kwalificaties aan de andere kant van de grens; en
voorbereiden en uitvoeren van een integrale wijkaanpak).                                    ▬ ontwikkelen van digitaal onderwijs.


In relatie tot de 360⁰ visie lichten we er twee projecten uit:
▬ Wij leiden samen met de Agentur für Arbeit Coesfeld het project ‘Grenswerk’. Met dit
  project geven we invulling aan de grensoverschrijdende arbeidsmarkt. We hebben sinds
  2019 zo’n 350 personen bemiddeld naar een baan in Nederland of Duitsland. Grenswerk
  zorgt ook voor de grensoverschrijdende ondernemerscontacten via het netwerk MKB
  Twente en de Duitse tegenhanger daarvan, de Aktive Unternehmen in Westmünsterland
  (AIV). Grenswerk geldt als voorbeeld voor vergelijkbare initiatieven langs de Neder-
  lands-Duitse grens.

                                                                          ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre> B I JL A G E 3. T E R U G BL I K O P D E U I T V O E R I N G
 VA N D E E C O N O M I S C H E V I S I E 201 9

FOCUS OP ONZE TOPLOCATIES                                                                       Kort de coronaperiode hebben we samen met de partners een ambitie en actieagenda
KENNISPARK                                                                                      binnenstad opgesteld. We werken nu aan de uitvoering van de agenda.
▬ De gemeente paste de publiekrechtelijke kaders aan op basis van de gebiedsstrategie          Belangrijke behaalde resultaten zijn:
  uit 2018: beeldkwaliteitskader B&S-park (2019), Structuurvisie Kennispark (2019) en           ▬ het oprichten van de stichting binnenstadsmanagement Enschede (SBME) en het
  Stedenbouwkundig en mobiliteitsplan (2021).                                                     aanstellen van een binnenstadsmanager;
▬ In 2022 keurde de gemeenteraad de eerste fase van het investeringsplan Kennispark goed.      ▬ de toegekende subsidie vanuit de impulsaanpak winkelgebieden voor het Warenhuis,
▬ S amen met onze partners richtten we de gebiedsorganisatie Kennispark op (2021).             ▬ een nieuwe verordening ‘stimuleringsfonds binnenstad’,
▬ De ondernemers en vastgoedeigenaren organiseerden zich in de nieuwe vereniging               ▬ het opstellen van gebiedsprofielen als basis voor de transformatie en groei van de
  VONK (2021).                                                                                    binnenstad
▬ Op initiatief van Kennispark zijn de clusters MedTech en ChipTech opgezet (2022/2023).       ▬ het realiseren van een aantal voorstellen die inwoners hebben aangedragen
▬ Alle besluiten en de betere organisatie leiden tot realisatie van projecten in het gebied:     (openbaar toilet, skatebaan, vergroenen van Heekplein).
  Demcon Head Quarters, Fraunhofer Project Center, Slimme Verbinding over Hengelose-
  straat, reconstructie Institutenweg op publieke en private grond en renovatie van diverse     Daarnaast kijken we hoe we ondernemers verder kunnen ondersteunen, o.a. via een
  bestaande gebouwen.                                                                           leergang bij het Saxion en het project ‘Streetwise”.
▬ Er zitten nog meer plannen in de pijplijn: Tech Area (HMO), Woongebouw Kennispark
  (Domijn), Next Twente (ASR), Parkeergebouw (gemeente), renovatie gebouwen                     De doorontwikkeling van Connect-U werpt ook haar vruchten af. Ook hier komen de eerste
  Corridorlocatie (o.a. huisvesting Phix) en verbouwing/uitbreiding The Gallery.                innovatieclusters tot stand rond de thema’s ICT en zorg. Waarbij de clusters werken aan de
▬ De banengroei in de periode 2019-2023 op Kennispark bedraagt 1.600 tot 10.650.               onderlinge versterking van data, textiel, gezondheid, robotica, sport en (serious) gaming.


BINNENSTAD                                                                                      De banenontwikkeling in de binnenstad bedraagt in de periode 2017-2022
Kort na vaststelling van de economische visie kreeg onze binnenstad met de coronasituatie       1.030 naar 15.870.
een uitdaging voor de kiezen. We hebben als gemeente in die tijd het maximale mogelijk
gemaakt om de binnenstadseconomie, inclusief de horeca en de warenmarkten, in staat te
stellen te ondernemen.


                                                                             ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                   40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre> B I JL A G E 3. T E R U G BL I K O P D E U I T V O E R I N G
 VA N D E E C O N O M I S C H E V I S I E 201 9

TECHNOLOGY BASE                                                                                Zij besloten om:
Samen met de provincie Overijssel ontwikkelen wij de toplocatie ‘Technology Base’ (TB) tot     ▬ vast te houden aan het profiel van de Commissie van Wijzen (2014), inclusief het
een nieuw gebied. Deze gebiedsontwikkeling bestaat uit vijf onderdelen: 1) ontwikkeling van      overnemen van de aanbevelingen van Berenschot voor optimalisatie van het
een deel tot evenementenlocatie, 2) omvorming middengebied tot nieuwe natuur, 3)                 bedrijvenpark en (de faciliteiten op) de luchthaven.
realisatie van een ruim opgezette woonwijk in het luxere segment (’t Vaneker c.s.), 4)         ▬ voor wat betreft de sturingsfilosofie de GR van de gemeente Enschede en de provincie
realisatie van een bedrijvenpark voor onder meer HTSM/AMM en luchtvaartgebonden                  Overijssel voort te zetten en voorstellen te doen voor optimalisatie, rolzuiverheid en
bedrijvigheid en 5) (exploitatie van) de luchthaven.                                             betrokkenheid van raad en Staten.


De eerste 3 onderdelen verliepen sinds 2019 voorspoedig. De definitieve planologische          Sindsdien heeft TB de vestigingsvoorwaarden op orde gebracht (met uitzondering van
bestemming tot evenemententerrein staat echter sinds eind 2023 onder door vernietiging         ’stikstof’). Verder werken Twentse bedrijven, provincie Overijssel en de gemeente Enschede
van het bestemmingsplan door de Raad van Staten. Toch blijven daar nog veel                    aan een verkenning om de luchthaven te gaan exploiteren in een publiek-private
evenementen mogelijk.                                                                          samenwerking. Daartoe hebben ze in maart 2023 een intentie-overeenkomst getekend
                                                                                               die ze in november 2023 hebben verlengd.
Sinds 2019 kreeg het noordelijk deel van het gebied (bedrijvenpark en luchthaven) met een
aantal uitdagingen te maken, zoals problemen rond het parkeren (en vertrekken) van grote       Eind 2023 openbaarden zich nieuwe uitdagingen: netcongestie en beschikbaarheid van
vliegtuigen, de (gevolgen van de) coronasituatie, ’stikstof’ (met als gevolg achterblijvende   water. Als gevolg van de vernietiging van het bestemmingsplan voor het evenemententerrein
gronduitgifte) en tekorten bij de exploitatie van Twente Airport.                              in december 2023 verslechtert de grondexploitatie van het gebied met 1,65 miljoen tot
                                                                                               ruim € 20 miljoen aan het einde van de looptijd (2032). Als het stikstofvraagstuk niet snel
De deelnemers in de Gemeenschappelijke Regeling (GR) - provincie Overijssel en de              tot een oplossing komt, vertraagt de gronduitgfite. Dit kost ca. € 1,5 miljoen per twee
gemeente Enschede - gaven daarom in 2021 opdracht voor een grondige externe evaluatie          jaar vertraging.
van de gebiedsontwikkeling, gericht op ‘lessons learned’ en de resterende opgave.
Bureau Berenschot formuleerde aanbevelingen die raad en Staten in december 2022
hebben omarmd. Zij besloten om:




                                                                            ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                                    41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre> B I JL A G E 3. T E R U G BL I K O P D E U I T V O E R I N G
 VA N D E E C O N O M I S C H E V I S I E 201 9

Eind 2023 heeft TB alle voormalige shelters verhuurd of in optie gegeven voor verhuur.      Daarmee willen we ervoor zorgen dat de groei van onze bedrijven en innovatieclusters een
Ook is ca. 1/3 van de beschikbare gronden gereserveerd of aangeboden aan partijen.          plek kunnen krijgen in de stad of in de rest van Twente. In de komende jaren leggen we extra
                                                                                            accent op plekken voor startende ondernemers. Daar is de afgelopen jaren een mismatch
De banengroei in de periode 2019-2022 op het voormalige vliegveld bedraagt                  ontstaan tussen vraag en aanbod.
ca. 166 tot 247.
                                                                                            STROOMLIJNEN DIENSTVERLENING AAN MKB, STARTERS EN GROEIERS
REGIONALE BEDRIJVENTERREIN ALMELO (RBT)                                                     We hebben vlak na de vaststelling van de Economische Visie 2019 een samenwerking
Deze gebiedsontwikkeling verloopt succesvol. In 2019 had GR 40 % van de bouwgronden         opgericht met het ROC, Saxion en Novel-T in ‘Startup Twente’. Daarmee wilden we de
uitgegeven, eind 2023 gaat het om 95%. Daarmee ontstaat een goed moment om de GR te         verschillende activiteiten voor starters en startende ondernemingen beter op elkaar
liquideren. In 2023 besloot het Algemeen Bestuur de colleges van de deelnemende             afstemmen. Deze toegangspoort is gestopt in coronatijd. De website startuptwente.nl
gemeenten en de provincie voor te stellen de GR per 1 januari 2025 te gaan liquideren.      is nu een van de online-ingangen voor Novel-T.


De banengroei in de periode 2019-2023 op het RBT ca. 675 tot 1675.                          Daarmee ligt het knooppunt op de goede plek, maar de zichtbaarheid en vindbaarheid van
                                                                                            Novel-T kan nog beter. Dit is één van de redenen waarom we samen met Novel-T opzoek
EXCELLENTE WERKLOCATIES                                                                     gaan naar een ondernemershub in de binnenstad.
Met het opstellen van de Visie Werklocaties, de Retailvisie, de Kantorenvisie en de
gebiedsagenda’s van de bedrijventerreinen, hebben we de afgelopen jaren gewerkt aan de      Naast de innovatieprogramma’s van Novel-T die gericht zijn op het mkb, heeft uw raad het
toekomstbestendigheid van onze werklocaties.                                                Ondernemersloket Enschede in staat gesteld haar capaciteit te vergroten. Het mkb in de
                                                                                            regio weet het Ondernemersloket goed te vinden. De komende jaren gaan we het mkb verder
Dit hebben we doen we op lokale en regionale schaal. Regionaal werken we met de             ondersteunen bij de verduurzaming van onze bedrijventerreinen, vestigingsvraagstukken en
‘programmeringsafspraken bedrijventerreinen Twente’, in samenwerking met de andere          nieuwe uitdagingen.
Twentse gemeenten en de provincie Overijssel. De afspraken hebben er onder andere
in geresulteerd dat we op dit moment zoeken naar uitbreidingslocaties voor onze
bedrijventerreinen.


                                                                            ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024                                                                              42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre> B I JL A G E 3. T E R U G BL I K O P D E U I T V O E R I N G
 VA N D E E C O N O M I S C H E V I S I E 201 9

ENSCHEDE ALS DRONEHOOFDSTAD
Space53 heeft diverse innovatieve projecten opgestart, waaronder AMU-LED (gericht op
veilige inzet van drones in de stedelijke omgeving en UIVER (inzet drones ten behoeve van
brandbestrijding, grootschalige incidenten en ongevalsanalyse). Verder is het dronecluster
geprofessionaliseerd.


Via Space53 staat Enschede als dronestad in de spotlights. Dit in combinatie met Technology
Base als unieke test- en experimenteerlocatie met veel ruimte op de grond en in het
luchtruim. In 2022 heeft Space53 hun ambitieplan “The unmanned ambition for safety &
security drone-innovations” gelanceerd. Daarmee heeft het cluster meer focus aangebracht
binnen het cluster. Tegelijkertijd is duidelijk dat de wet- en regelgeving voor dronevluchten
en het gebruik van dronetoepassingen teveel beperken legt op de groei van bedrijven.


Samen met onze partners, waaronder Novel-T, constateren we dat het mede daarom de
komende jaren nog niet gaat lukken om Space53 naar een volgend niveau te brengen.
Daarom heroverwegen we onze inzet op het gebied van de drone-ontwikkeling.




                                                                             ONTWIKKELAGENDA ECONOMIE 2024   43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>