<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Welkom in het Beeldend Beleidsplan Licht in de Openbare Ruimte
van de gemeente Losser

Als u aan onze gemeente denkt, heeft u waarschijnlijk het beeld bij daglicht voor ogen. Wilt u
weten hoe Losser eruit ziet in de avond en de nacht? Voor een indruk van lichtbronnen in uw
omgeving kunt u klikken op de iconen op de kaart hiernaast.
Onze visie voor de toekomst vindt u onder de knop Beleid. Een algemene introductie vindt u
in Bewust Verlichten. U kunt meer lezen over de functie van licht, de impact op de omgeving
en de keuzes van de diverse eigenaren van licht in de informatieve factsheets onder de
knoppen gebieden, lichtbronnen en thema′s.




Welk beleid legt de gemeente vast in dit beleidsplan?


H1. Licht in de openbare ruimte

H2. Landelijke regelgeving openbare verlichting

H3. Visie, ambitie en beleid voor openbare verlichting




De gemeente Losser heeft dit beeldende beleidsplan opgesteld samen met andere
gemeenten in de regio. Het beleidsplan maakt deel uit van het programma Bewust Verlichten
van de Regio Zwolle. De provincie Overijssel draagt bij aan de transitie naar bewuster
verlichten in het kader van haar eigen beleidsprogramma ′Gezonde en Veilige
Leefomgeving′.




                                                                                             1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Dit is een printbestand van de website www.losser.verlichtinginbeeld.nl.


Beleid:                                                               pagina
      H1. Licht in de openbare ruimte                                3
      H2. Landelijke regelgeving openbare verlichting                6
      H3. Visie, ambitie en beleid voor openbare verlichting         8

Gebieden:                                                             14
      Centrum                                                        14
      Woongebieden                                                   17
      Bedrijven(terreinen)                                           22
      Hoofdstructuur                                                 27
      Buitengebied                                                   30
      Fietspaden                                                     32
      Natuur en landschap                                            35


Lichtbronnen:                                                         40
      Aanlichting bezienswaardigheden                                40
      Sportvelden                                                    42
      Open stallen                                                   46
      Paardenbakken                                                  49
      Woningen en tuinen                                             50
      Parkeerplaatsen                                                52
      Reclame                                                        54


Thema’s:                                                              57
      Bewust verlichten                                              57
      Energiebesparing                                               59
      LED                                                            62
      Gelijkmatigheid                                                64
      Veiligheid                                                     66
      Markering                                                      68
      Dimmen                                                         73
      Armaturen en duurzaamheid                                      76
      Lantaarnpalen en duurzaamheid                                  80
      Storingen beheer en onderhoud                                  83




                                                                               2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Beleid

Hoofdstuk 1 Licht in openbare ruimte
Lichtbronnen hebben invloed op kwaliteit leefomgeving

Gemeente Losser streeft naar een goede kwaliteit van de leefomgeving. De gemeente draait zelf aan
de knoppen om ervoor te zorgen dat haar eigen verlichting de openbare ruimte zo min mogelijk
verstoort. De kwaliteit van die ruimte wordt echter in de donkere uren niet alleen beïnvloed door
openbare verlichting. Andere lichtbronnen bepalen mede het beeld:


   verlichting van winkels en bedrijven: reclameverlichting, gevelverlichting, terreinverlichting
   verlichting in het landelijk gebied: open verlichte stallen, verlichting bij paardenbakken inclusief
    maneges, terreinverlichting agrarische bedrijven
   verlichting van sportterreinen: sportveldverlichting, verlichting parkeerterreinen
   recreatieve verlichting: bungalowparken, campings, horecagelegenheden
   verlichting bij woningen: voordeurverlichting, tuinverlichting


De variëteit aan vormen, kleuren en toepassingen neemt toe, onder andere door LED verlichting. In
de afgelopen decennia groeide in Nederland de totale lichtuitstoot met gemiddeld 4% per jaar. Dit is
afgevlakt door de economische recessie en de ontwikkeling van beter gerichte armaturen. Het aantal
lichtpunten blijft echter hoog.




                                                                                                           3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Licht is positief en negatief

Lichtbronnen in de buitenruimte stellen ons in staat om in de avond en de nacht diverse activiteiten uit
te voeren. De openbare verlichting van de gemeente levert daar een grote bijdrage aan in het kader
van verkeersveiligheid, sociale veiligheid en een positieve sfeer en beleving op straat.


Echter, steeds meer mensen in Nederland vinden een overdaad aan kunstlicht storend in hun directe
omgeving of in het landschap:


   het kost energie
   het vermindert het aantal zichtbare sterren
   kunstlicht kan flora en fauna èn de nachtrust van mensen verstoren
   soms overstralen de lichtbronnen de openbare verlichting en zijn ze storend voor de
    weggebruiker
   in extreme gevallen kunnen ze zelfs verblinding veroorzaken


De gemeente Losser is relatief donker vergeleken met de grote steden. De gemeente ziet het als haar
taak om de kwaliteit van de openbare ruimte te blijven bewaken en waar mogelijk te versterken.
Daarom heeft zij niet alleen beleid voor openbare verlichting maar geeft zij ook aandacht aan
de overige lichtbronnen in de openbare ruimte. Losser vraagt de eigenaren/beheerders van deze
lichtbronnen om spaarzaam, functioneel en duurzaam te verlichten met als doel:


   het landelijke en groene karakter van de gemeente te behouden en versterken
   de kwaliteit van de openbare ruimte te verhogen
   lichthinder voor mens en dier tegen te gaan
   onnodig energieverbruik te voorkomen


Enkele belangrijke begrippen

Bij het beoordelen van de kwaliteit van de openbare verlichting, worden onderstaande termen in
onderlinge samenhang gebruikt. U kunt de woorden aanklikken en wordt naar andere factsheets
doorgelinkt waarin dit onderwerp wordt besproken.


Verlichtingssterkte (hoeveelheid licht die valt op een vierkante meter wegdek)


Gelijkmatigheid (spreiding van het licht = de verhouding tussen de laagste en de gemiddelde
verlichtingssterkte op het wegdek)


Richtlijn Openbare Verlichting (ROVL-2011)


Lichtkleuren (openbare verlichting is in diverse kleuren en in diverse tinten wit verkrijgbaar)



                                                                                                       4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Openbare verlichting is meer dan straatverlichting

De gemeente is eigenaar en beheerder van ongeveer 4500 lantaarnpalen (in het jaar 2016) langs
wegen, in wijken, op pleinen en op parkeerplaatsen. Daarnaast is er verlichting rond de openbare
gebouwen (sporthallen, gemeentehuis) in plattegronden en bushokjes. Meer informatie leest u in
onderstaande beschrijvingen bij de foto′s:




Foto 1: Bushokjes worden door een commerciële partij geëxploiteerd in samenwerking met de
gemeente Enschede. Bekeken wordt in overleg met de exploitant of er energiebesparing haalbaar is
door andere lampen toe te passen en het uitschakelen van de verlichting nadat de laatste bus is
geweest.


Foto 2: Plattegrondkasten worden energiezuinig verlicht. Soms kan de verlichting minder fel, zeker in
een donkere omgeving kunnen ze verblindend of storend zijn. Een systeem met
aanwezigheidsdetectie zou ideaal zijn.


Foto 3: De gemeente is ook voor de ANWB richting-aanwijsborden verantwoordelijk.




                                                                                                        5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Foto′s: Het gemeentehuis en het Raadhuisplein zijn bescheiden verlicht met nostalgische armaturen.
Bij de vijverzijde is meer licht geplaatst in verband met sociale veiligheid. Aan de achterzijde is de
parkeerplaats met het trottoir bescheiden verlicht.




Hoofdstuk 2 Landelijke regelgeving openbare verlichting


Er bestaat geen wettelijke verplichting tot het plaatsen van openbare verlichting. Wel heeft de
overheid een zorgplicht: de wegen dienen veilig te zijn. Hieronder wordt de belangrijkste regelgeving
en richtlijnen inzake openbare verlichting opgesomd. Deze is van belang als er daadwerkelijk
openbare verlichting wordt geplaatst. Hoofdstuk 3. Visie, Ambitie en Beleid beschrijft voor ieder stukje
regelgeving welke keuzes de gemeente Losser maakt. Uitgangspunt hierbij is Bewust Verlichten met
als motto ′Donker waar mogelijk, Licht waar nodig′.



1. Aansprakelijkheid (Burgerlijk Wetboek)

De wegbeheerder kan aansprakelijk worden gesteld voor schade wanneer de openbare verlichting
niet voldoet aan de eisen die men in de gegeven omstandigheden daaraan mag stellen voor
verkeersveiligheid. Door haar keuzes op het gebied van openbare verlichting te onderbouwen, kan de
gemeente redelijkerwijs voor schade worden gevrijwaard. Volledige afdekking van aansprakelijkheid is
echter niet mogelijk.


De gemeente onderbouwt haar beleid aangaande verlichting in dit beleidsplan. De gemeente
beschrijft per gebiedstype haar keuzes voor wat betreft wel of niet verlichten, de verlichtingssterkte en
gelijkmatigheid. Bij de zorgplicht van de gemeente hoort niet alleen een bewuste keuze voor wat
betreft nieuwe verlichting. Van evenveel belang is goed beheer en onderhoud door tijdige vervanging
van lampen, armaturen en masten.




                                                                                                         6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>2. Richtlijn Openbare Verlichting 2011 (ROVL-2011)

De ROVL-2011 geeft richtlijnen voor de verspreiding van en hoeveelheid licht op straat. Het is geen
wettelijke verplichting maar een advies en hulpmiddel voor wegbeheerders. De ROVL-2011 is
opgesteld door de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde waarin deskundigen in het werkveld
hun kennis bundelen om wegbeheerders te ondersteunen.


De ROVL-2011 adviseert per gebiedstype en wegcategorie een bepaalde verlichtingssterkte voor het
drukste uur van de dag. Er is ruimte om deze hoeveelheid licht op het wegdek te verlagen door op
rustiger uren te dimmen.


De ROVL-2011 adviseert ook over een passende gelijkmatigheid, dat wil zeggen, in welke mate het
licht egaal over het wegdek is verspreid. Dit wordt bepaald door de afstand tussen de lantaarnpalen
en de mate waarin het armatuur het licht verspreid over de diverse richtingen.


3. Politiekeurmerk Veilig Wonen (PKVW)

Dit politiekeurmerk beschrijft welke maatregelen helpen om inbraak te voorkomen. Verlichting speelt
daarbij een rol. Er wordt dan gedacht aan buitenlampen die aanspringen bij beweging of verlichting in
het huis. Bewoners kunnen zelf de maatregelen aan hun woning treffen om het certificaat Beveiligde
Woning te ontvangen. Soms is daarmee een korting op de inbraakverzekeringspremie mogelijk.


Behalve een certificaat Beveiligde Woning bestaat er ook een certificaat Veilige Omgeving. Daarbij
speelt de openbare verlichting een rol. De gemeente is niet verplicht om dit keurmerk aan te vragen.
Het heeft ook geen effect op de verzekeringspremie.


Als een wijk verlicht is op het niveau van het PKVW Veilige Omgeving dan:


   is de verlichtingssterkte en de gelijkmatigheid gelijk aan de ROVL-2011
   wordt openbare verlichting niet gehinderd door bomen
   hoeven voortuinen en gevels niet te worden verlicht door openbare verlichting
   is er een individuele lamp bij de voordeur aanwezig wanneer er geen licht van een lantaarnpaal
    tot de voordeur reikt
   worden sociaal onveilige voet-/fietspaden niet verlicht
   worden achterpaden wel verlicht
   kan de gemeente eventueel dimmen tussen 0.00 en 6.00 uur in overleg met de Commissie
    Compenseren Maatregelen van het PKVW


Wanneer een wijk wordt ingericht volgens het PKVW vindt er goed overleg plaats tussen de gemeente
(stedenbouw, civiele techniek én verlichting), projectontwikkelaars, woningcorporaties en politie.




                                                                                                        7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>4. Keurmerk Veilig Ondernemen (KVO)

Bij het Keurmerk Veilig Ondernemen werken ondernemers en gemeenten samen aan een set
structurele maatregelen waar verlichting onderdeel van uitmaakt. Er zijn geen normen of
verplichtingen. In het Handboek KVO worden suggesties gedaan. Op het deelterrein verlichting wordt
geadviseerd om ten behoeve van de veiligheid te letten op:


   Goede gelijkmatigheid van de openbare verlichting
   Wit licht toe te passen als er ook langzaam verkeer is
   Dat bomen de verlichting niet hinderen
   Bedrijfskavel aan zijde openbare weg goed verlichten
   Ingang van opslagruimten verlichten in het geval ze zichtbaar zijn vanaf de openbare weg
   Liefst gezamenlijke camera’s, anders eigen camera met goede verlichting


5. Arbeidsomstandighedenwet/ installatieverantwoordelijkheid

Gemeenten dienen een installatieverantwoordelijke aan te wijzen om volgens de NEN 3140
‘Bedrijfsvoering van elektrische installaties- Laagspanning’ te zorgen voor veiligheid bij werken aan
elektrische objecten in het laagspanningsgebied. De verantwoordelijkheid voor de veiligheid van de
gemeentelijke elektrische installaties tijdens montage, onderhoud en verwijdering kan expliciet bij de
aannemer gelegd worden. Voor het ondergronds netwerk is de netbeheerder verantwoordelijk.




Hoofdstuk 3 Visie, ambitie en beleid voor openbare verlichting
Visie: Donker waar mogelijk, licht waar nodig
Openbare Verlichting op Maat


De gemeente kiest voor ‘Donker waar mogelijk, licht waar nodig’. Dit betekent dat zij alleen verlicht
waar en wanneer dat nodig is. Voor ieder gebied en per wegcategorie, zo mogelijk per wegvak, maakt
de gemeente een afweging op maat.


Doelen: de gemeente plaatst verlichting in de openbare ruimte om bij te dragen aan:


   verkeersveiligheid
   sociale veiligheid
   kwaliteit van de leefomgeving inclusief de sfeer


De gemeente houdt bij iedere keuze rekening met duurzaamheid, leefbaarheid en de
maatschappelijke kosten. De gemeente wil zorgvuldig omgaan met:


                                                                                                         8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>   energie
   materialen (lampen, armaturen, lantaarnpalen)
   de leefomgeving in de avond en nacht: voorkomen van lichthinder, lichtvervuiling en het
    beschermen van donkerte
   de leefomgeving overdag: lantaarnpalen en armaturen versterken de ruimtelijke kwaliteit en de
    gewenste sfeer
   de kosten die verlichting met zich meebrengt over de totale levensduur gerekend


Ambitie: ontwikkelen zonder verdere toename van licht

Het ambitieniveau van Losser is geen verdere toename van de totale lichtuitstoot. Deze ambitie is
lastig meetbaar, de intentie is echter helder:


   de verstoring door licht in totaliteit neemt niet verder toe
   bij huidige storende bronnen wordt bekeken of hier verbetering mogelijk is
   bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen wordt de verlichting dusdanig ingericht dat de kwaliteit van
    de leefomgeving wordt versterkt


Doel is nadrukkelijk niet om nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen tegen te houden. Het gaat erom de
extra lichtbronnen zo min mogelijk op de omgeving te laten storen door een bewust en duurzaam
verlichtingsplan.


De gemeente voert hiervoor diverse activiteiten uit passend bij de bestaande gemeentelijke taken en
projecten. De gemeente zoekt hiervoor de samenwerking met lichtbroneigenaren en heeft een
stimulerende rol.


Beleid: zorgvuldig toepassen van openbare verlichting
Besluitvorming in 5 stappen

De gemeente Losser kiest niet automatisch voor het plaatsen van openbare verlichting. Ze bekijkt
eerst of er andere mogelijkheden zijn om de weg veilig te maken. Als er verlicht moet worden, doet de
gemeente dit zo bewust mogelijk. Dit voorkomt onnodig energieverbruik en lichtvervuiling.


Als de gemeente de weg of de verlichting gaat aanpassen, doorloopt zij de volgende stappen:


1. infrastructurele maatregelen waardoor geen/minder verlichting nodig is
2. passieve markering (verbeterde reflectietechnieken o.a. in bebording, belijning en bebakening)
3. actieve markering (innovatieve reflectietechnieken met LED lampjes in wegdek, betonbanden of
    bakens)
4. energiezuinige lampen plaatsen met een laag vermogen
5. innovatieve technieken toepassen (slim schakelen, dimmen)


                                                                                                         9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Het uitgangspunt van deze 5 stappen is het beperken van de hoeveelheid licht bij het ontwerpen of
herinrichten van de openbare ruimte. Verlichting wordt in samenhang bekeken met het ontwerp voor
beplantingen, schuttingen, paden en dergelijke. Voordat wordt verlicht, dient een zorgvuldig en
integraal ontwerp van de openbare ruimte te worden gemaakt.


Toepassen ROVL-2011: Hoeveelheid licht op straat

Als er vanwege veiligheid verlichting nodig is, zoals in bovenstaande stappen 4 en 5, hoeveel licht
plaatst de gemeente dan? De landelijke Richtlijn Openbare Verlichting (ROVL-2011) adviseert over de
sterkte van het licht en over hoe gelijkmatig het verspreid is over het wegdek.


De gemeente Losser gebruikt de richtlijn als hulpmiddel en richtsnoer ten behoeve van de
verkeersveiligheid en de sociale veiligheid. De gemeente volgt de richtlijn over het algemeen maar
maakt wel bij iedere situatie een eigen passende keuze in het kader van haar visie ′donker waar
mogelijk, licht waar nodig′, oftewel bewust verlichten.


De gemeente Losser kiest voor verlichting die past bij de eigen, landelijke, omgeving, rekening
houdende met de beleving van de openbare ruimte, energieverbruik, lichthinder en lichtvervuiling,
landschap en de kosten van openbare verlichting.


Buiten de bebouwde kom


In het buitengebied verlicht de gemeente zo min mogelijk. Alleen ten behoeve van de
verkeersveiligheid wordt op bepaalde locaties verlicht wanneer markering niet voldoende oplossing
biedt. Dit is conform de landelijke adviesrichtlijn ROVL-2011. Àls er wordt verlicht, wordt er meestal
voor oriënterende en niet voor gelijkmatige verlichting gekozen. Een sobere verlichting blijkt meestal
voldoende.


Binnen de bebouwde kom - verlichtingssterkte


   De gemeente streeft bij de aanleg en vervanging van verlichting naar een verlichtingssterkte
    van 100% van de richtlijn ROVL-2011. Een belangrijke reden is het toenemende aantal
    ouderen in de gemeente.
   De lichtberekening voorafgaand aan een project houdt rekening met de situatie qua
    verkeersveiligheid, sociale veiligheid en de reflectiewaarde van de omgeving (straat, gevels).
    Ook wordt de terugval in de lichtsterkte van de lamp gedurende de levensduur meegenomen.
   Overwogen wordt per locatie of een lagere lichtsterkte dan de richtlijn ROVL-2011 voldoende
    en passend is. Het landelijk gelegen Losser is van oudsher op een laag niveau verlicht en veel
    mensen zijn hieraan gewend. Een voorbeeld vormen gebiedsontsluitingswegen of
    erftoegangswegen met een lagere verkeersdrukte en zonder verblijfsfunctie.




                                                                                                         10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>   Bij nieuwe en waar mogelijk ook bestaande verlichting wordt dimmen toegepast. Dit heeft
    invloed op de verlichtingssterkte, niet op de gelijkmatigheid. Doel is minder licht op het moment
    dat het rustig is op straat.
   Het menselijk oog kan het verschil tussen een hogere en lagere verlichtingssterkte niet goed
    waarnemen. Voor de beleving van het straatbeeld en het rijcomfort is de mate van
    gezichtsherkenning (lichtkleur) en de gelijkmatigheid veel belangrijker dan de
    verlichtingssterkte.


Binnen de bebouwde kom - gelijkmatigheid


   Gelijkmatigheid vindt de gemeente Losser van belang voor de verkeersveiligheid en voor de
    sociale veiligheid. Bij nieuwe aanleg en renovatie wordt gestreefd naar de gelijkmatigheid gelijk
    aan de richtlijn ROVL-2011. Bij vervanging op bestaande lantaarnpalen blijft de gelijkmatigheid
    vaak gelijk aan de huidige situatie.
   Gelijkmatigheid voor sociale veiligheid en sfeer: vooral in
    het centrumgebied en woongebieden vindt de gemeente het belangrijk dat hier overal evenveel
    licht is (dus zonder teveel lichtere en donkere plekken) omdat mensen dat juist in dergelijke
    verblijfsgebieden als prettig ervaren.
   Gelijkmatigheid voor verkeersveiligheid speelt vooral op doorgaande wegen (rotondes
    bijvoorbeeld) en bedrijventerreinen.


Verlichten van Woonwijken


   De gemeente Losser verlicht bij voorkeur om nieuwe en te herstructureren woonwijken op het
    niveau van de richtlijn ROVL-2011.
   In bestaande woonwijken wordt dit niveau niet altijd gehaald. De meeste bewoners zijn gewend
    aan de huidige mate van verlichting. Bij een vernieuwing van armaturen zal de kwaliteit van het
    licht en het zicht sterk verbeteren doordat er nieuwe verlichtingstechnieken toegepast worden
    en de lichtkleur naar warmwit gaat.
   Qua verlichtingssterkte en gelijkmatigheid komt het gemeentelijke beleid voor Bewust
    Verlichten en de ROVL goed overeen. Dit komt ook overeen met het politiekeurmerk Veilig
    Wonen. Zo hoeven voortuinen en voorgevels niet door de openbare verlichting te worden
    aangelicht.
   Echter, de gemeente Losser heeft vanuit de discipline ′verlichting′ de voorkeur
    om achterpaden niet (vanzelfsprekend) te verlichten. Door een gebrek aan sociale controle, kan
    verlichting een schijngevoel van sociale veiligheid geven. Het verlichten van achterpaden zorgt
    daarnaast vaak voor lichthinder voor omwonenden, lichtvervuiling en extra energieverbruik.
    Achterpaden zijn vaak de verantwoordelijkheid van woningcorporaties.




                                                                                                        11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>   De gemeente spreekt met woningcorporaties en bouwende partijen over veiligheid in de
    woonomgeving. Het beleid van Bewust Verlichten van de gemeente vormen de onderlegger bij
    eventuele afspraken.
   Ontwerpers van de openbare ruimte houden vanaf de start rekening met de wens om
    verlichting te verminderen (bijvoorbeeld door het voorkómen van het aanleggen van
    achterpaden).


Verlichten van Bedrijventerreinen


   Het verlichtingsniveau op bedrijventerreinen en de keuze voor dimmen in de nacht, hangen af
    van de functie en gebruik van het terrein en de huidige verkeers- en objectieve sociale
    veiligheid.
   De gemeente streeft alleen naar een gelijkmatigheid conform de landelijke richtlijn ROVL-2011
    wanneer de lantaarnpalen opnieuw worden geplaatst.
   De gemeente kiest voor wit en goed op het wegdek gericht licht bij vernieuwing van armaturen.
   De gemeente Losser gaat in gesprek met bedrijventerreinen die interesse hebben in het
    Keurmerk Veilig Ondernemen.
   De gemeente bespreekt met de bedrijven welke veiligheidsmaatregelen zinvol zijn en welke
    verlichting passend is gezien de situatie qua veiligheid, leefbaarheid en duurzaamheid.


Aansprakelijkheid (Burgerlijk Wetboek)


   De gemeente weegt per gebiedstype en per wegvak zorgvuldig af wat passende verlichting is
    en maakt gebruik van lichttechnische berekeningen bij de daadwerkelijke planning.
   Dit beleidsplan geeft aan welke motivatie de gemeente heeft bij haar keuzes voor wat betreft
    wel of niet verlichten, de verlichtingssterkte en gelijkmatigheid.
   Bij de zorgplicht van de gemeente hoort niet alleen een bewust keuze voor wat betreft nieuwe
    verlichting. Van evenveel belang is goed beheer en onderhoud door tijdige vervanging van
    lampen, armaturen en masten.


Arbeidsomstandigheden en installatieverantwoordelijkheid


   De gemeente Losser inventariseert de huidige situatie en de mogelijkheden om
    installatieverantwoordelijkheid goed te regelen (situatie medio 2016).
   De gemeente Losser draagt zorgt voor de veiligheid van haar eigen elektrische installaties door
    de verantwoordelijkheid tijdens montage, onderhoud en verwijdering expliciet bij de aannemer
    te leggen via het bestek.
   Het beheerplan beschrijft de periodieke inspecties van de installaties en instructie van
    betrokken medewerkers.


                                                                                                      12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>   Bij de uitbesteding van elektrotechnisch werk beschrijft de gemeente de veiligheidseisen
    waaraan de aannemer dient te voldoen.


Lichtkleuren

Belangrijk bij de keuze van de lichtkleur is:


   de mate van gezichtsherkenning. In het oude oranje licht vallen kleurcontrasten weg waardoor
    nuances in gezichten en kleuren lastig te zien zijn.
   de mate van energiebesparing en levensduur. Een van de technieken in de LED verlichting is
    dat er blauw licht wordt gemaakt en dit met fosforen in andere kleuren wordt omgezet. Het
    oorspronkelijke blauwige, felwitte licht geeft daardoor de minste energetische verliezen, is
    daardoor het meest energiezuinig. Het armatuur warmt dan minder op wat de levensduur
    verlengt.
   in verblijfsgebieden zoals centrum of woonwijken wordt meestal voor een warmere kleur
    gekozen vanwege de sfeer. Het blauwwitte licht komt zakelijker over en wordt daarom meestal
    op doorgaande wegen en bedrijventerreinen toegepast.


Bij nieuwe of te vervangen verlichting past Losser de volgende kleuren toe:


   Woonwijken (erftoegangswegen) en centrum/winkelgebieden - warm wit
   Bedrijventerreinen en hoofdstructuur (gebiedsontsluitingswegen) - wit
   Buitengebied - wit
   Natuurgebied - wit




Foto links: het verschil tussen warmwit en wit LED licht is te zien op deze foto. Het armatuur rechts-
voor geeft warmwit licht, de rest wit. (Dr. Ariënsstraat, Overdinkel)


Foto rechts: dit oranje licht toont weinig contrasten maar de witte belijning en zwartwitte
markeerpaaltjes markeren de fietsstrook (Denekamperdijk, Losser)




                                                                                                         13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Gebieden

Centrum

In het centrumgebied van Losser zijn toerisme, horeca en detailhandel geconcentreerd. Er zijn
verschillende lichtbronnen zichtbaar:


   openbare verlichting
   etalageverlichting
   aangelichte gevels
   reclames
   terrasverlichting




Foto′s: Diverse lichtbronnen in het centrum en op het Raadhuisplein van Losser.


Gemeentelijk beleid voor Openbare Verlichting

De gemeente kiest in centrumgebieden bij vervanging van de verlichting voor:


   Een goede gelijkmatigheid. Dit betekent dan het licht zo goed mogelijk verdeeld wordt over de
    straat en er weinig donkere vlekken zijn tussen de lantaarnpalen. Dit is belangrijk voor de
    leefbaarheid en voor het uitgaanspubliek.
   Een goede verlichtingssterkte in de winkelstraten passend bij de situatie.




                                                                                                    14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Foto links: Het centrum van de Lutte is met decoratieve/nostaligische armaturen verlicht. Er is weinig
verlichting van individuele bedrijven. (De Lutte)


Foto rechts: in diverse straten is alleen straatverlichting omdat bedrijven hun verlichting nagenoeg
geheel uitschakelen. In andere straten zijn veel etalages verlicht. (Losser)


Reclame

De regels aangaande Reclameverlichting bij gebouwen in de categorie ′bedrijf, winkel en horeca’ zijn
als volgt:


   lichtreclame is toegestaan evenwijdig aan en haaks op de voorgevel (maar als evenwijdig dan
    alleen in boxletters)
   vrijstaande objecten mogen passend aangelicht worden maar lichtreclame is niet toegestaan


Knipperende lichtreclames zijn nergens toegestaan in de gemeente Losser.




Foto′s: diverse vormen van reclame, etalage- en gevelaanlichting (links: Overdinkel, rechts: Losser)




                                                                                                       15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Etalages, winkels, gevelverlichting

Veel winkels laten ’s nachts hun verlichting branden in de etalage en/of aan de gevel. Deze verlichting
is soms feller dan de openbare verlichting van de gemeente en valt in die gevallen erg op. Na
sluitingstijd wordt de sfeer in het centrum mede bepaald door de verlichting van winkels.


Het laten branden van de verlichting heeft meerdere redenen:


   Inbraakpreventie. Verlichting als inbraakpreventie is alleen zinvol als er mensen in de buurt zijn
    die reageren bij inbraak. Inbrekers kunnen bovendien baat hebben bij licht. Alternatieven zijn
    een alarminstallatie of een lamp die alleen aanspringt als er beweging is (bewegingsmelder).
    Bewakingscamera’s hebben tegenwoordig weinig licht nodig om goed te functioneren.
   Het aanprijzen van producten. Op tijden dat er mogelijke kopers langslopen, is
    etalageverlichting een deel van de marketingstrategie van winkels. Vaak is het in de late avond
    en nacht mogelijk om op geen of minder verlichting over te schakelen.




Foto′s: voorbeeld van etalageverlichting die opvalt in een verder donker gebied.


Oproep aan winkels

De gemeente vraagt eigenaren van winkels en andere bedrijven in het centrumgebied mee te helpen
aan duurzaamheid, leefbaarheid en de gewenste sfeer. Ze vraagt hen bewust te verlichten door:


   te kiezen voor energiezuinige verlichting met een laag vermogen
   verlichting goed te richten op wat er verlicht moet worden
   verlichting uit te schakelen of te dimmen in de late avond en nacht


Deze maatregelen verkleinen het contrast met de openbare verlichting en vergroten de
verkeersveiligheid. Een centrumgebied met bewuste verlichting kan gewaardeerd worden door
passanten maar ook door potentiële klanten.




                                                                                                         16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Foto′s: In sommige straten is meer reclame/etalageverlichting zichtbaar dan in andere (Losser)




Woongebieden

Een prettige leefomgeving staat centraal, waarbij de nadruk ligt op veiligheid en gebruik voor diverse
functies (waaronder wonen en spelen). De wegen zijn erftoegangswegen. Er is vooral openbare
verlichting zichtbaar en weinig andere verlichting behalve een enkele buitenlamp of tuinverlichting van
bewoners.


Gemeentelijk beleid Openbare Verlichting

De gemeente kiest in principe voor bescheiden verlichting conform haar keuze voor Bewust
Verlichten. In iedere woonstraat past een andere keuze; verlichting op basis van de nieuwste
technieken, rekening houdend met de kosten over de totale levensduur. De afwegingen staan
beschreven in het visie-/beleidshoofdstuk Openbare Verlichting op Maat.


1. Verlichtingssterkte

In principe kiest de gemeente bij het verlichten van woonwijken voor een verlichtingssterkte gelijk aan
de landelijke adviesrichtlijn ROVL-2011. Als lichtkleur kiest de gemeente voor warmwit
(kleurtemperatuur van 3000K).


                                                Foto: In deze nieuwe wijk is het Politie Keurmerk Veilig
                                                Wonen aangehouden. De verlichtingssterkte en de
                                                gelijkmatigheid zijn er goed. Wanneer de lampen toe
                                                zijn aan vervanging, wordt er wellicht LED geplaatst in
                                                het bestaande armatuur. Met deze keuze worden
                                                materialen en dus grondstoffen
                                                bespaard. (Rosmolen/Wipmolen)




                                                                                                     17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>2. Gelijkmatigheid

De gemeente streeft naar gelijkmatige verlichting volgens de landelijke adviesrichtlijn. Op veel
plaatsen is de gelijkmatigheid al voldoende. Als dat niet zo is, dan kan bij vervanging van het armatuur
de situatie al iets verbeteren door een ander type armatuur te kiezen. Als de gelijkmatigheid veel lager
is dan gewenst, dan is dit alleen te bereiken op het moment van vervanging van de lantaarnpalen. Er
wordt dan een nieuw lichtplan gemaakt waarbij de nieuwe palen dichter bij elkaar gezet worden.




Foto 1: Hoge gelijkmatigheid doordat de lantaarnpalen zo dicht op elkaar staan. Het wegdek is egaal
verlicht (Lijsterbesstraat, Losser)


Foto 2: Zeer lage gelijkmatigheid waarbij er donkere vlekken en lichte vlekken op het wegdek
zichtbaar zijn (Nachtegaalstraat, de Lutte)




Foto′s: Hoge gelijkmatigheid door rondstralende kegels met LED als lichtbron. Hier wordt aan de
adviesrichtlijn voldaan. Deze armaturen verlichten veel van de omgeving mee, inclusief de voortuinen
en slaapkamerverdieping van woningen. (De Saller, Losser, eerstgebouwde deel)




                                                                                                      18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>3. Voetpaden in woonwijken en parken

Voetpaden worden over het algemeen meeverlicht met de rijbaan of het fietspad. De gemeente
verlicht separaat gelegen openbare voetpaden alleen als ze woonwijken verbinden of anderszins
doorgaande paden zijn en als er voldoende sociale controle is. Paden met een recreatieve functie
zoals in een park, worden niet verlicht.


                                                  Foto: Enkele rondstralers verlichten dit voetpad met
                                                  een verbindende functie tussen de woonwijk (straat:
                                                  Weemselo) en de doorgaande weg (Honingloweg).
                                                  Dit biedt meer zicht op aanwezigen en meer gevoel
                                                  van sociale veiligheid. Van belang bij veiligheid is
                                                  ook de mate van sociale controle en dus het zicht
                                                  van anderen op de gebruikers van deze doorsteek.




4. LED of niet?

Deze techniek is landelijk sterk in opkomst, ook in de openbare verlichting. Veel nieuwe verlichting van
de gemeente is sinds 2012 LED verlichting (meer info: LED). De gemeente beoordeelt bij
grootschalige vervanging en bij nieuwe inrichting van een gebied welke nieuwe technieken er op de
markt zijn, hoe betrouwbaar ze zijn, hoe geschikt en wat de kosten zijn.


                                                 Foto : Dit LED armatuur verlicht ook de omgeving
                                                 rondom de lantaarnpaal, maar wel gericht naar
                                                 beneden. Gevels worden bewust niet meeverlicht. De
                                                 stoep is extra goed zichtbaar door de grijze
                                                 betontegels die het licht enigszins reflecteren. (Dr
                                                 Ariënsstraat, Overdinkel)




5. Rondstraler of vlak armatuur

Vormgeving van armaturen verandert naar steeds plattere armaturen met alleen de noodzakelijke
zijwaartse uitstraling. De bekende rondstralende kegelvormige armaturen geven een mooi sfeerbeeld
en verlichten alle hoeken. Ze kunnen echter lichthinder geven in woon-/slaapkamers en zijn van grote
afstand zichtbaar. Waar mogelijk plaatst de gemeente armaturen die naar beneden stralen, zeker aan
de randen van de woonkern nabij open landschap.




                                                                                                         19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Foto′s: conventionele kegel verlicht de slaapkamer (links) terwijl een naar beneden gericht armatuur
vooral de weg aanlicht (rechts) (Tjibbe Knolstraat/ Wilhelminastraat, Overdinkel)




Foto′s: nieuwe deel van De Saller, Losser met moderne verlichting




                                                                                                       20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Foto links: De verlichting van dit achterpad schijnt de tuinen in en achtergevels aan. Iemand die hier in
het licht staat, kun je zien staan. Om het hoekje is echter geen zicht en geen sociale controle. (situatie
vergelijkbaar met Scholtingstraat, Losser)


Foto rechts: dit rijtje woningen heeft veel verlichting bij iedere schuurdeur. Er is op het moment van de
foto nog open zicht vanaf de weg totdat de geplande woningen zijn gebouwd. Dit heeft sociale
controle als voordeel maar tegelijkertijd lichthinder als nadeel. De verlichting is sterker dan
straatverlichting (Irisstraat, Losser)


Afspraken tussen gemeente, woningcorporatie en projectontwikkelaar

De gemeente maakt bij het plannen van nieuwbouw en herstructurering afspraken met
woningcorporaties en bouwende partijen over veiligheid in de woonomgeving. Ook de huidige en de te
verwachten criminaliteit wordt meegenomen per locatie.


Voorbeeld van een gespreksonderwerp is het (bewust) verlichten van de achterpaden. Deze zijn niet
in eigendom en beheer van de gemeente. Een oplossing is om er al bij het ontwerp van de woonwijk
voor te zorgen dat er geen achterpaden nodig zijn. Als er toch een achterpad wordt aangelegd,
beschouwt de woningcorporatie verlichting vaak als vanzelfsprekend of als service. De wensen van de
bewoners kunnen in de beslissing worden meegenomen. Kosten voor energie en onderhoud worden
door de corporatie gedragen.




Foto′s: Dit pleintje met garages en parkeerplaatsen heeft veel licht van de nieuwe LED armaturen.
Deze foto toont het verschil tussen warmwit (rechtsvoor) en wit (rest van het pleintje). (Dr.
Ariënsstraat, Overdinkel) De rechterfoto toont de vormgeving van het armatuur van onderaf.




                                                                                                        21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Bedrijven(terreinen)


Losser kent een aantrekkelijk vestigingsklimaat. Men wil de omliggende natuur en het landschap
beschermen door bedrijventerreinen goed in te passen (Bedrijventerreinenvisie gemeente Losser
2010).


Op bedrijventerreinen en bij individuele bedrijven/kantoren is meestal een combinatie zichtbaar van:


   reclameverlichting
   licht dat van binnen het gebouw naar buiten straalt
   terreinverlichting van het bedrijf zelf
   openbare verlichting


Ook al is de verlichting in Losser over het algemeen bescheiden, toch zijn sommige
bedrijven(terreinen) ′s nachts van afstand zichtbaar. De verlichting kan weggebruikers afleiden of
hinderen, zeker wanneer er weinig of geen openbare verlichting is.




Foto′s: Op bedrijventerreinen vallen diverse andere lichtbronnen op naast gemeentelijke
straatverlichting (De Pol in Losser)


Beleid gemeente voor openbare verlichting

Voor bedrijventerreinen kiest de gemeente straatverlichting die past bij de functie en het gebruik van
het terrein. Ook wordt er met de situatie van verkeers- en sociale veiligheid rekening gehouden.


Oudere bedrijventerreinen hebben vaak nog oranje of geel licht en door de grote mastafstanden is er
geen gelijkmatige verlichting. Deze verlichting levert geen problemen op. Alleen als een gebied wordt
gerevitaliseerd of nieuw aangelegd, wordt er gestreefd naar een gelijkmatigheid conform de
genoemde adviesrichtlijn.




                                                                                                       22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Bij vervanging van de armaturen wordt er voor energiezuinig wit LED-licht gekozen om het zicht en de
kleurherkenning te optimaliseren. De gemeente streeft naar een verlichtingssterkte gelijk aan
de landelijke adviesrichtlijn ROVL-2011. Verlichting op bedrijventerreinen wordt in principe
niet gedimd.




Foto links: witte verlichting zoals nog op veel plaatsen staat. Vooral de rondstralers langs voetpad met
licht wegdek vallen op. Het bedrijf rechts heeft alleen de naamgeving verlicht (Ambachtstraat, De
Lutte)


Foto rechts: er zijn ′s nachts geen verlichte reclames in deze straat. Het nieuwe wegdek met
contrasterend kleurgebruik en moderne verlichting zorgt voor goed zicht (Smitsbreeweg, Losser)


Gemeentelijk beleid voor andere lichtbronnen

1. Oproep aan bedrijven


De gemeente vraagt ondernemers om bij haar beleid van Bewust Verlichten aan te sluiten. Dat kan
door ’s nachts de bedrijfsverlichting te dimmen of zelfs uit te schakelen. Dit geldt voor terrein- en
reclameverlichting en voor de verlichting in het gebouw. Het resultaat: een lagere energierekening! Bij
nieuwe aanschaf kan er voor een goed gericht, vlak en dimbaar armatuur worden gekozen van de
juiste sterkte. Soms is een nieuwe lamp niet mogelijk of niet nodig. Door eenvoudigweg de verlichting
goed te richten, treedt er minder lichtvervuiling op. Felle lampen kunnen weggebruikers hinderen.


2. Gemeente & ondernemers


De gemeente werkt samen met koepelorganisaties van winkeliers en andere ondernemers en met het
parkmanagement van bedrijventerreinen. Het onderwerp verlichting, donkerte en energiebesparing
wordt binnen deze samenwerkingsverbanden ter sprake gebracht. Bij bouwplannen van bedrijven zal
de gemeente aandacht hebben voor de diverse soorten verlichting.




                                                                                                        23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>3. Bij herstructurering


Bij herstructurering van bedrijventerreinen of winkelstraten investeert de gemeente in de kwaliteit van
de openbare ruimte inclusief de openbare verlichting. Bij het opstellen van een beeldkwaliteitplan
wordt ook het beeld in de donkere uren meegenomen. Bij het opstellen van het verlichtingsplan wordt
ook de situatie qua veiligheid onder de loep genomen. Uitgangspunt is dat verlichting niet standaard
en vanzelfsprekend is, maar goed moet passen bij de omgeving en bij wat er werkelijk nodig is.
Ondernemers worden daarom bij herstructurering uitgenodigd om een bijdrage te leveren aan bewust
verlichten en daarmee aan de ruimtelijke kwaliteit.


4. Bij een zeer storende lichtbron


Bij een ernstig storende lichtbron gaat de gemeente hierover in gesprek met de ondernemer. Als het
nodig is om handhavend op te treden, kan de gemeente de omgevingsvergunning of het
Activiteitenbesluit benutten. Leidraad vormt de richtlijn van de Nederlandse Stichting voor
Verlichtingskunde (NSVV) ter voorkoming van Lichthinder.


5. Reclameverlichting


Bij reclame gaat het onder andere om verlichte naamborden en gevels. Door de opkomst van LED en
de ontwikkeling van displays zijn er landelijk veel bewegende of knipperende reclames in opkomst. Dit
is niet toegestaan in de gemeente Losser (Reclame/welstandsbeleid).


Veiligheid

Bij bedrijven waar veel problemen zijn met inbraak, wordt vaak voor een mix aan maatregelen
gekozen, zoals:


   camera′s die ook bij weinig licht goed beeld geven
   hekwerk
   alarminstallatie
   beveiligingspersoneel
   verlichting


Verlichting is hierbij ondersteunend maar biedt op zichzelf geen veiligheid zonder andere vormen van
toezicht. Een bewuste afweging is noodzakelijk. Licht kan inbrekers ook juist helpen om gemakkelijker
hun slag te slaan, te zien waar interessante spullen liggen en waar ze naar binnen kunnen. Als een
lamp met aanwezigheidsdetectie aanspringt, valt dit vaak meer op dan een inbreker die rondloopt bij
continu brandende lampen.




                                                                                                       24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                    Foto: cameratechniek ontwikkelt zich snel. Er zijn
                                                    camera′s op de markt die bij weinig licht toch een
                                                    goed beeld geven.




Keurmerk Veilig Ondernemen (KVO)

De gemeente Losser stelt niet de eis dat bedrijventerreinen aan het KVO moeten voldoen. Er zijn
enkele bedrijventerreinen die hier zelf voor kiezen. De gemeente gaat in gesprek met de ondernemers
over de openbare verlichting én over de bedrijfsverlichting in relatie tot veiligheid. Soms wordt
automatisch gekozen voor meer licht alsof dit een garantie voor veiligheid is. De gemeente is van
mening dat een set aan (preventieve) maatregelen nodig is waar verlichting integraal onderdeel van
uitmaakt.


Individuele bedrijven in de nacht

De foto′s hieronder geven een beeld van individuele bedrijven in de nacht in bebouwde omgeving, op
bedrijventerreinen en in het centrum.




                                                                                                     25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Foto′s: Bedrijven maken gebruik van verlichting. Soms is dit functioneel voor de bedrijfsvoering, soms
is dit voor zichtbaarheid, promotie en decoratie. Vaak is een bedrijf zich er niet van bewust dat felle
lampen opvallen in een donkere omgeving en (bij slecht afgestelde lampen) zelfs weggebruikers
kunnen storen.




                                                                                                          26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Hoofdstructuur

De hoofdstructuur van bestaat uit de hoofdroutes. Dit zijn overwegend wegen binnen de kom (waar 50
km/uur mag worden gereden) en hoofdaders die de verschillende kernen met elkaar verbinden. Hierbij
staat de vervoerfunctie voorop. De wegen worden gebiedsontsluitingswegen genoemd. Deze
factsheet gaat over de hoofdwegen binnen de bebouwde kom. Klik hier voor wegen in
het buitengebied.


Gemeentelijk beleid

De gemeente kiest ook op doorgaande wegen voor een voldoende verlichtingsniveau, niet hoger dan
nodig is. Hiermee geeft de gemeente invulling aan Bewust Verlichten: verlichten op maat, passend bij
de situatie, en rekening houdend met energieverbruik en lichtvervuiling




                                                  Foto: Langs deze rondweg in het westen van Losser
                                                  is het fietspad meeverlicht met de bescheiden
                                                  hoofdrijbaanverlichting.




Foto′s: links de oude situatie, rechts (overdag) de nieuwe situatie sinds 2016. Er zijn zoveel mogelijk
werkzaamheden tegelijkertijd gedaan zoals verlichting en riolering. (Lutterstraat richting De Lutte)




                                                                                                       27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Foto′s: Dit wegvak is vergelijkbaar aan de bovenstaande Lutterstraat ingericht met dimbare LED
verlichting conform de ROVL. De contrasten zijn helder door het witte licht en de markering
(Havezatensingel in Losser)


Hoeveel licht

In principe kiest de gemeente bij nieuwe aanleg en reconstructie voor een verlichtingssterkte gelijk
aan de landelijke adviesrichtlijn. Op wegvakken waar dit kan qua verkeersveiligheid, wordt verlichting
teruggedimd in de nachtelijke uren.


                                                              Foto: Langs invalwegen plaatst de
                                                              gemeente speciaal gevormde
                                                              lantaarnpalen. De LED verlichting geeft
                                                              gelijkmatige, witte verlichting gericht op het
                                                              lichtere wegdek. Achteraan is de oude
                                                              oranje ‘strooi’verlichting nog zichtbaar.
                                                              Deze verlichting wordt in de late
                                                              avond gedimd. (Hoofdstraat Overdinkel)




Hoe gelijkmatig

Niet alleen de verlichtingssterkte is van belang. Ook de gelijkmatigheid van verlichting bepaalt de
verkeersveiligheid en het straatbeeld. De gelijkmatigheid is de mate waarin het licht egaal verspreid is
over het wegdek. De gemeente streeft naar een gelijkmatige verlichting volgens de landelijke
adviesrichtlijn op momenten dat lantaarnpalen worden geplaatst of verplaatst. In de uren dat
verlichting wordt gedimd, blijft de gelijkmatige spreiding gelijk.




                                                                                                          28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                    Foto: Langs de Oldenzaalsestraat is de
                                                    hoofdrijbaan door de provincie verlicht. De
                                                    verlichtingssterkte en de gelijkmatigheid zijn laag.
                                                    De gemeente verlicht het fietspad voor
                                                    werk/schooluitgaansverkeer van en naar
                                                    Oldenzaal.



Rotondes

Op rotondes kiest de gemeente voor een hoge gelijkmatigheid. Rotondes zijn door de verlichting en
infrastructurele maatregelen (reflecterende belijning bijvoorbeeld) van een afstand goed zichtbaar wat
ten goede komt aan de verkeersveiligheid.




Foto links: conventionele verlichting (Oldenzaalsestraat/ Enschedestraat/ Gronausestraat, Losser)


Foto′s midden en rechts: moderne energiezuinige verlichting (Kerkevealdplein, Losser)




                                                                                                      29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Buitengebied


Deze factsheet gaat over de keuze voor al dan niet verlichten langs gemeentelijke wegen buiten de
kom (gebiedsontsluitingswegen en erftoegangswegen). Meer info over de impact en beleid van
diverse lichtbronnen: informatieblad natuur en landschap.


Gemeentelijk beleid Openbare Verlichting

Om bewust te verlichten maakt de gemeente Losser in het buitengebied de volgende beleidskeuzes:


   De gemeente wil het donkere landschap beschermen, en verstoring voor dieren, lichtvervuiling
    en onnodig energieverbruik voorkomen.
   Buiten de bebouwde kom en in natuurgebieden wordt daarom in principe niet verlicht tenzij dit
    voor de verkeersveiligheid noodzakelijk is. De gemeente Losser heeft altijd een sober
    verlichtingsbeleid voor het buitengebied gevoerd.
   De gemeente overweegt verlichting alleen als dit voor de verkeersveiligheid nodig is
    bij kruisingen en T-splitsingen, scherpe bochten, buurtschappen, en utilitaire fietsroutes zoals
    school-thuisroutes, uitgaansroutes en routes van en naar sportaccommodaties.
   Verlichting op deze locaties wordt uitsluitend overwogen wanneer andere mogelijkheden
    (zoals vormgeving van de weg en markering) niet voldoende verkeersveiligheid bieden.
    Eventuele verlichting zal een oriënterend karakter hebben (lantaarnpalen op grotere afstand
    van elkaar). De lichtbron is, door de juiste armatuurkeuze, zo min mogelijk zichtbaar vanuit het
    donkere landschap (maximaal een zogenaamd G2 armatuur).
   Veilig rijden in het donker is mogelijk door goede markering zoals bijgevoegd filmpje van de
    provincie Overijssel. Losser richt doorgaande wegen in het buitengebied ook op deze wijze in
    met geen of minimale verlichting waar dit voor verkeers- en sociale veiligheid mogelijk is.
   In principe plaatst de gemeente in het buitengebied alleen verlichting waar dit voor de verkeers-
    of sociale veiligheid nodig is of sterk bijdraagt aan het comfort langs fietsroutes die van groot
    belang zijn voor school-werk-sport-verkeer.
   De gemeente heeft de voorkeur separaat aan de rijbaan gelegen fietspaden te verlichten in
    plaats van de rijbaan zelf te verlichten. Langs enkele provinciale wegen heeft de gemeente het
    fietspad verlicht.




                                                                                                        30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Foto links: lijnen kunnen bijdrage aan zichtbaarheid van de berm en het wegverloop


Foto rechts: in principe worden de wegen buiten de kom niet verlicht. T-splitsingen zijn een
uitzondering waar (indien nodig) een enkele lantaarnpaal oriëntatie en attentiewaarde biedt voor de
weggebruiker




Foto links: deze verlichting in het buitengebied is geplaatst voor de verkeersveiligheid.


Foto rechts: de Honingloweg buiten de bebouwde kom is grotendeels onverlicht. Alleen ter hoogte van
de woonwijk in Losser Noord is verlichting geplaatst.


                                                     Foto: aan de rand van Glane Beekhoek is de
                                                     verlichting langs de oude provinciale weg
                                                     (Glanerbrugstraat) overgenomen door de
                                                     gemeente. Naast verlichting is te zien dat de
                                                     middengeleider is gemarkeerd met reflecterende
                                                     thermopast belijning, en een reflecterend bord en
                                                     geel zuiltje.




                                                                                                      31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Fietspaden


Fietspaden & veiligheid

Sommige fietspaden zijn verlicht, andere niet. Bij de keuze voor het verlichten van fietspaden spelen
twee zaken:


1. verkeersveiligheid en rijcomfort
2. het gevoel van veiligheid (sociale veiligheid) en overzicht


De verkeersveiligheid geldt met name als er in beide richtingen op het pad gefietst mag worden, bij
fietstunnels en andere gevaarlijke situaties zoals kruisingen.


Bij sociale veiligheid is het aspect van sociale controle van belang. Licht geeft een gevoel van
veiligheid en geeft zicht als er iets aan de hand is. Voor daadwerkelijke veiligheid is echter ook sociale
controle dus de aanwezigheid van andere weggebruikers nodig. Het is daarom raadzaam om fietsers
(als het donker is) te stimuleren om van dezelfde route gebruik te maken.




                                                       Foto: Dit vrijliggende fietspad van de Lutte naar
                                                       Oldenzaal loopt langs de provinciale weg en is
                                                       verlicht vanwege het uitgaansverkeer en woon-
                                                       werk-schoolverkeer. De provinciale weg is alleen
                                                       verlicht bij kruisingen en middengeleiders en
                                                       binnen de bebouwde kom.




Gemeentelijk beleid binnen de bebouwde kom

Ook als het gaat om fietspaden kiest de gemeente Losser voor bewust verlichten.


   Binnen de bebouwde kom zijn de fietspaden in principe verlicht.
   In parken worden fietspaden (en voetpaden) alleen verlicht als ze deel uitmaken van een
    doorgaande route. De gemeente doet dit om schijnveiligheid te voorkomen.
   Indien mogelijk worden fietspaden meeverlicht met de hoofdrijbaan, zodat er geen extra
    lantaarnpalen nodig zijn.
   Bij nieuwe fietspaden wordt gekozen voor moderne armaturen waarbij het licht goed op het
    wegdek is gericht en de lichtvervuiling minimaal is.




                                                                                                        32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>   Bij wijze van proef worden innovatieve technieken ingezet zoals dynamische verlichting
    (fietspad wordt alleen verlicht als er iemand langsfietst. In 2016 wordt dit toegepast in de
    Windheimerstraat in de Lutte (illustratief filmpje van leverancier).




Foto links: Vóór 2015 werd dit doorgaande fietspad met rondstralers verlicht.
Foto rechts: Sinds 2015 richten nieuwe LED armaturen het licht goed naar beneden. (De Saller,
Losser)




Foto′s: hetzelfde doorgaande fietspad als hierboven vanaf de zuidzijde. Beide foto′s tonen de nieuwe
situatie na vervanging.




Foto′s: het achterliggende oranje licht toont weinig contrasten. De witte belijning en zwartwitte
markeerpaaltjes maken de fietsstrook goed zichtbaar met behulp van het witte licht van de rotonde
(Denekamperdijk/Kerkevealdplein Losser)

                                                                                                    33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Gemeentelijk beleid voor fietspaden en -routes buiten de bebouwde kom

Er zijn 3 soorten fietspaden en fietsroutes buiten de bebouwde kom:


1. Recreatieve fietspaden. Deze worden niet verlicht. Ze worden vooral overdag en tijdens de
    zomermaanden gebruikt en er is geen sprake van sociale controle in de avond en nacht. Ook
    liggen ze vaak in een gebied dat de gemeente graag donker wil houden zoals in bos- en
    natuurgebieden.
2. Veelgebruikte fietsroutes over agrarische wegen en separate fietsroutes worden in principe
    verlicht met oriënterende verlichting.
3. Utilitaire fietspaden worden uitsluitend verlicht wanneer er sprake is van een belangrijke
    school/thuisroute of een route van en naar een sportvoorziening. De lantaarnpalen staan ter
    oriëntatie op wat grotere afstand van elkaar zodat het verloop van het fietspad te zien is.


Bij utilitaire fietspaden hangt de keuze voor het wel of niet verlichten af van bijvoorbeeld:


1. De functie van het fietspad (zoals een school-, thuis- of uitgaansroute)
2. De ligging van het fietspad (direct langs de hoofdrijbaan of vrijliggend)
3. Of de hoofdrijbaan op die plek verlicht is
4. Of je op het fietspad in één richting mag fietsen of vanuit beide richtingen




Foto links: Dit fietspad langs de Oldenzaalsestraat is door de gemeente verlicht voor de sociale
veiligheid van woon/werk/school/uitgaansverkeer van en naar Oldenzaal.


Foto rechts: Wanneer verlichting voor de hoofdrijbaan niet nodig is, kan het fietspad afzonderlijk
verlicht worden. (Gronausestraat ten zuiden van Industrieterrein De Pol)




                                                                                                     34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Foto: Omdat deze fietstunnel in een natuurgebied ligt, branden de lantaarnpalen in sterk gedimde
toestand. Alleen als er mensen worden gedetecteerd, gaat de verlichting op volle sterkte branden. In
de tunnel zelf blijft het licht wel aan. (Borgbosweg, Beuningen)




Natuur en landschap


Gemeentelijk beleid voor landschap

Het buitengebied van Losser bestaat uit landbouwgebied, natuur- en bosgebied. Ieder gebied draagt
bij aan het visitekaartje van de gemeente voor toeristen en recreanten. De gemeente streeft naar
een vitaal en leefbaar platteland waar de aspecten wonen, werken, recreatie en landschap goed op
elkaar zijn afgestemd.


Ruimtelijke en economische ontwikkelingen hebben invloed op de landschappelijke waarden bezien
bij daglicht. Maar ontwikkelingen kunnen ook invloed hebben op de leefbaarheid en duurzaamheid
van natuur en landschap in de avond en de nacht.




Foto′s: landschappen Losser (bron: Eddy Oude Voshaar)


                                                                                                   35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Nachtelijk beeld van het landschap

In Nederland worden stilte en duisternis steeds zeldzamer. Ze worden in onze samenleving daardoor
steeds meer gewaardeerd. De natuurgebieden en open landschappen van Losser zijn relatief donker.
Het exacte beeld hangt af van de richting waarin je kijkt:


1. Omhoog - de donkere hemel


Kijkend naar boven, op een heldere nacht, zijn veel meer sterren zichtbaar dan in de meeste andere
delen van Nederland. Er is relatief weinig lichtvervuiling. Toch wordt ook de hemel boven de gemeente
Losser verlicht. Dit komt door de uitstraling van:


   steden en grotere woonkernen in de regio zoals Enschede en Hengelo
   lokale lichtbronnen, zoals sportveldverlichting en openbare verlichting


2. Naar de horizon - richting open landschap


′s Avonds en ′s nachts, kijkend naar de horizon over het open en vrij donkere landschap, zijn vaak
individuele lichtbronnen zichtbaar. Sommige zijn zichtbaar maar storen niet, omdat ze bijvoorbeeld
naar beneden stralen of niet fel zijn. Andere lichtbronnen storen wel. Voorbeelden hiervan zijn:


   felle buitenlampen van particulieren, met name als ze schuin zijn gericht
   felle terrein- of reclameverlichting van een bedrijf
   een verlichte paardenbak (in de avond)
   open stallen, waarvan de oranje of witte streep licht van verre zichtbaar is (in de avond)
   openbare verlichting, als er strooilicht of fel licht is in het verder donkere buitengebied




Foto: verouderde ′strooi′verlichting in het donkere landschap (aansluiting N735/ De Lutte)



                                                                                                     36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>3. Naar de horizon - richting dorpskern


Kijkend vanaf het buitengebied naar de dorpskernen, zijn lichtbronnen zichtbaar van vooral woningen,
maar ook van bedrijven en sportvelden. Soms is er een gele lichtkoepel zichtbaar, maar deze is veel
minder opvallend dan de bekende oranje verlichte hemel boven grote kassengebieden elders in het
land.




Foto: Sportvelden zijn vaak het eerste wat je ziet als je op een avond een dorpskern binnenkomt
vanuit het donkere landschap (links de openbare verlichting naar de tennisvelden in de Lutt




Belangrijke natuurgebieden

Losser maakt deel uit van het Nationaal Landschap Noordoost Twente. Vanwege dit landschap en
onderstaande Natura-2000 gebieden is het van belang dat Losser bewuste keuzes maakt qua
verlichting.


Gebieden in Losser maken deel uit grotere van Natura 2000-gebieden genaamd ′Dinkelland′ en
′Landgoederen Oldenzaal′. Volgens de Toekomstvisie 2025 is de gemeente Losser "de Schatkamer
van Twente”. Belangrijke natuurgebieden zijn:


   Boerskotten
   Het Lutterzand
   Het Beuninger achterveld
   Stuwwallen
   De Dinkel
   De Snippert
   Oelemars
   Duivelshof
   Hakenberg

                                                                                                  37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Provinciaal beleid: Natura 2000 ontwerp-beheerplannen Dinkelland en Landgoederen
Oldenzaal

De conceptbeheerplannen uit 2015 bekijken de bestaande lichtbronnen in een straal van 300 meter
van dat gebied. Verstoring door licht wordt expliciet genoemd als factor van belang en komt bij de
beoordeling van de verschillende soorten bedrijven aan de orde.


Voor de Natura-2000 gebieden zijn geen speciale diersoorten aangewezen die extra gevoelig zijn voor
lichthinder. Wel is het leefgebied van de rivierdonderpad in Dinkelland van belang, die in het water
leeft en lichtschuw is.


Provinciale beheerplannen vragen aandacht voor lichthinder van omliggende open stallen van
melkveebedrijven en de provinciale wegen. De provincie kijkt niet alleen naar lichtuitstoot van
bedrijven maar werkt ook op het gebied van de eigen openbare verlichting aan het voorkomen van de
lichtuitstoot en energieverbruik. De provincie zet net als de gemeente in op markering, gerichte (LED)
verlichting en dimmen.




Foto: de gemeente en de provincie zetten zich in om verlichting in natuurgebieden te voorkomen
(Denekamperdijk op de grens van de bebouwde kom van Losser thv zijstraat Roggenkamppad)


Gemeentelijk beleid voor lichtbronnen in natuurgebieden en (open) landschap

De gemeente Losser wil de flora en fauna en het open landschap zoveel mogelijk beschermen, óók in
de avond en nacht. Verder vindt zij de zichtbaarheid van de sterrenhemel van belang, voor de eigen
bewoners maar ook voor recreatieve bezoekers. Daarom:


   wil de gemeente duisternis en het donkere landschap behouden in de bovengenoemde
    belangrijke natuurgebieden



                                                                                                       38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>   heeft de gemeente bij voorkeur geen openbare verlichting in het buitengebied waarbij extra
    aandacht is voor situaties bij natuurgebieden en open landschap waar voor de
    verkeersveiligheid wel verlichting overwogen wordt
   kan de gemeente met eigenaren van storende en overbodige lichtbronnen spreken over
    verbetermogelijkheden
   wordt een toename van licht in natuurgebieden en in het open landschap bij nieuwe
    ontwikkelingen zoveel mogelijk voorkomen door met de betrokken partijen te spreken over
    praktische maatregelen
   bij een actualisatie van beleidsplannen zoals de Structuurvisie en het Bestemmingsplan
    Buitengebied zal de gemeente het thema lichtvervuiling en de waarde van donkerte voor het
    landschap expliciet meenemen




Foto: Deze lampen aan de rand van Overdinkel hebben een moderne maar ronde vormgeving
waardoor ze zichtbaar zijn in het achterliggende open landschap. Ook de aanlichting van de school
valt op. (Westelijke uitloper Kerkhofweg, Overdinkel)




                                                                                                    39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Lichtbronnen

Aanlichting bezienswaardigheden


Waarom aanlichten?

In de gemeente Losser worden diverse gebouwen en kunstwerken aangelicht. Hierdoor:


   is ons cultuurschoon ook ’s nachts zichtbaar
   zijn er herkenbare oriëntatiepunten
   is de leefomgeving sfeervoller


Dit is positief voor de beleving van bewoners en bezoekers en kan een positief effect hebben op
locale economie via recreatie en toerisme.




Foto: In Losser verlicht de gemeente het Joods Monument met een spot.




Foto: De gemeente licht de Oude Toren in Losser aan.

                                                                                                  40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Kerken




Foto: deze kerk tegenover het gemeentehuis wordt aangelicht door de kerkelijke organisatie. (Losser)




Foto: Deze kerk wordt van onder naar boven verlicht door een enkele lamp. Om 22 uur wordt deze
uitgeschakeld. (Hoofdstraat, Overdinkel)


Overige gebouwen




Foto: Deze school in de Lutte wordt gedurende de avond aangelicht.



                                                                                                  41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Gemeentelijk beleid aanlichten van monumenten en kunstwerken

De gemeente licht op dit moment alleen het Joods monument en de toren in Losser aan. Op het
moment van vervanging onderzoekt de gemeente of er verbeteringen mogelijk zijn voor bewustere
aanlichting in de zin van tijdig uitschakelen, dimmen en energiezuiniger verlichting zoals LED.


Bewust Aanlichten - hoe?

De gemeente vraagt ook andere partijen die aanlichten, om dit bewust te doen!


Enkele tips om energie te besparen en onnodige lichtvervuiling te voorkomen:


   schakel de aanlichting om middernacht uit, er zijn dan weinig mensen meer op straat die
    genieten van de aanlichting
   schaf energiezuinige lampen aan
   de lampen goed richten: vaak worden onbedoeld andere gevels, bomen of de hemel
    meeverlicht
   probeer zoveel mogelijk van bovenaf te verlichten in plaats van onderaf
   verlicht subtieler: soms is het mooier om alleen specifieke elementen van het gebouw of
    kunstwerk te verlichten zodat die er extra uitspringen
   pas de felheid en lichtkleur aan aan de omgeving. Ook de kleur van het te verlichten object is
    van belang. Een witte gevel heeft beduidend minder aanlichting nodig.


Partijen die aanlichten, kunnen hier ook met de gemeente over spreken. De gemeente benut de tips
uit de ′Richtlijn ter voorkoming van lichthinder′ van de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde
(NSVV).




Sportvelden


Licht is van groot belang voor de sport

Bij sportparken is er licht van voldoende kwaliteit op het sportveld nodig om de sport goed en veilig te
kunnen beoefenen. Verder kan verlichting belangrijk zijn voor de sociale veiligheid rondom de
sportaccommodatie. De energiekosten drukken op de begroting van sportverenigingen.


Bewust verlichten

Losser heeft ook aandacht voor de hoeveelheid licht die onbedoeld buiten het sportveld terecht komt
en daar wellicht de omgeving stoort. De sterke lampen verbruiken daarnaast ook veel energie.

                                                                                                        42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Sportverlichting verdient de aandacht omdat het op een bepaalde locatie een grote impact kan
hebben met veel en fel licht. Maar, in tegenstelling tot andere lichtbronnen, brandt sportverlichting niet
de hele nacht door. Na afloop van de trainingen of wedstrijd wordt de verlichting uitgeschakeld door
de vereniging. Bij kleinere verenigingen is dit vaak al halverwege de avond.


De discipline ′sport′ kan een bijdrage leveren aan duurzaamheid en leefbaarheid door in te zetten op
moderne technieken. Een bijkomend voordeel is dat lagere energiekosten op lange termijn, net als
andere kostenreducties, helpen de sport betaalbaar te houden.




Foto: Sportvelden zijn vaak het eerste wat je ziet als je op een avond een dorpskern binnenkomt
vanuit het donkere landschap (links: tennis in de Lutte inclusief de openbare verlichting richting de
sportclub, rechts: voetbal Losser)


Sportvelden en bewust verlichten

Bij het bewust verlichten van sportvelden zijn twee aspecten belangrijk.


1. Goede armaturen


Nieuwe armaturen hebben vaak betere spiegels, waardoor meer licht op het veld komt en minder het
landschap in straalt. Kiezen voor een goed armatuur beperkt dus de uitstraling naar de omgeving:
omwonenden, weggebruikers, omringende bomen, het open landschap, flora en fauna.




                                                                                                        43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Foto′s: deze moderne armaturen geven goed licht op het voetbalveld (links) maar doordat ze niet
helemaal vlak staan afgesteld, zijn de lampen toch opvallend van een afstand (rechts) (Voetbalclub
Overdinkel)


2. Goed afstellen


Bij alle armaturen, oud en nieuw, is het belangrijk dat ze goed worden afgesteld. Dit zorgt ervoor dat
ze het veld verlichten en zo weinig mogelijk de omgeving. Het afstellen kan het beste gedaan worden
door een erkend bedrijf. Dit geldt ook voor het vervangen van lampen. De lichtuitstoot kan per
lichtmast verschillen, afhankelijk van het armatuur en de afstelling. Soms zijn armaturen helemaal
schuin op de mast geplaatst.




Foto′s: Tennisbanen worden vaak met hoge masten verlicht. Daardoor is het mogelijk de armaturen zo
vlak af te stellen dat er weinig hinder is naar de omgeving ook al blijven de lichtbronnen wel op grote
afstand zichtbaar. (De Lutte)


Regels en richtlijnen

Vanwege duurzaamheid en leefbaarheid moet volgens de landelijke wetgeving (Activiteitenbesluit):


   de veldverlichting worden uitgeschakeld als er niet wordt gespeeld
   uiterlijk om 23.00 uur de veldverlichting helemaal uit zijn


Richtlijnen van de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) (rekening houdend met
normen van de NOC/NSF en de NEN-EN 12193) geven aan hoeveel licht er op ieder type sportveld
nodig is om goed en veilig te kunnen sporten.


Om te bepalen hoeveel licht er redelijkerwijs buiten het sportveld mag uitstralen, heeft de NSVV
de Richtlijn ter voorkoming van Lichthinder opgesteld. Deze dient ter bescherming van direct
omwonenden (en geeft aan hoeveel licht er op de gevel mag schijnen) en weggebruikers, maar ook
van het open landschap met de daarin levende flora en fauna.




                                                                                                         44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Investeren door gemeente en vereniging samen

Er zijn lantaarnpalen voor sportverlichting in gebruik bij diverse verenigingen (met name voetbal en
tennis). De gemeente is eigenaar van de lantaarnpalen.


De sportverenigingen ontvangen de energienota en zijn dus gebaat bij een laag energieverbruik.
Samen kunnen de sportvereniging en de gemeente overleggen over investeren in energiezuiniger
verlichten. De sportvereniging verdient deze investeringen vaak terug via haar energierekening. De
terugverdientijd van de investeringen wordt korter wanneer de sportvereniging:


   tijdig uitschakelt
   alleen die delen van velden verlicht waarop wordt gespeeld (bv. bij een keeperstraining)
   lampen met een lager vermogen gebruikt (of terugdimt) op trainingsvelden


Soms is de regelgeving van de gemeente beperkend, bijvoorbeeld doordat het bestemmingsplan een
maximale masthoogte vaststelt. In dat geval plaatsen installateurs de verlichting vaak schuin om toch
een gelijkmatig verlicht veld te verkrijgen. Bewoners die gehinderd worden laten meestal wel van zich
horen. Dieren en het open landschap ondervinden echter ook hinder van felle verlichting.
Sportverenigingen, sporters en installateurs zijn zich hier vaak niet bewust van.


LED verlichting

Wanneer de verlichting toe is aan vervanging, overweegt de gemeente om over te stappen op LED.
Belangrijk is de juiste armaturen te kiezen die vlak zijn en minimaal prikken in de ogen. Een nadeel
van LED verlichting is de hogere aanschafkosten. Voordelen van LED sportverlichting zijn:


   de lampen staan meteen op volle sterkte en kunnen aan- en uitgezet worden zonder
    afkoelperiode
   dimbaar waardoor bij trainingen een lager lichtniveau kan worden gekozen
   eenvoudig om minder masten op een veld aan te zetten (keeperstraining, half veld)
   energiezuiniger waardoor de hogere investering op termijn wordt terugverdiend
   in sommige gevallen neemt ook het aansluittarief en het piektarief af, resulterend in een lagere
    energierekening en een kortere terugverdientijd


Parkeren

Na de wedstrijd of training maar in ieder geval om 23.00 uur moet de sportveldverlichting
uitgeschakeld worden. Parkeerterreinen zijn dan vaak nog verlicht, ook wanneer iedereen naar huis is.
Vaak is de gemeente hier zelf de beheerder van. Bij vervanging wordt voor een flexibel systeem op
basis van Smart Lighting gekozen waarbij gedimd en geschakeld kan worden afhankelijk van de
behoefte op die locatie. Lees meer hierover in Parkeerterreinen.


                                                                                                       45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Foto: de parkeerplaatsen worden na het sporten nauwelijks meer gebruikt (links: zwembad in Losser,
rechts: de voetbalvereniging in Overdinkel)




Foto: Op het lege parkeerterrein van Sportpark Het Hannekerveld staan rondstralende kegels achter
hekken na middernacht. Ook bij KVV is veel parkeerverlichting zichtbaar. (Bookholtlaan Losser)




Open stallen


Bij melkveehouderijen in Losser, evenals in de rest van het land, zet de schaalvergroting zich voort,
zoals de Toekomstvisie gemeente Losser 2025 uit het jaar 2013 aangeeft. Deze schaalvergroting
beïnvloedt het landschap van Losser zowel overdag als ′s nachts.


Veel agrariërs hebben verlichting op hun terrein en aan hun bedrijfsbebouwing. Daarnaast hebben ze
soms extra licht nodig voor hun bedrijfsvoering. Duidelijk voorbeeld zijn de verlichte open
ligboxenstallen. Licht speelt immers een belangrijke rol in de melkproductie.




                                                                                                        46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                                               Foto: Ligboxenstallen zijn van verre zichtbaar in het open
                                               landschap




Hinderlijke verlichting

Ligboxenstallen kunnen door de uitstralende verlichting in de avonduren een bron van
landschapsverstoring zijn. De oranje of witte lichtstreep is van verre zichtbaar als deze niet is
afgeschermd. Van dichtbij kan het licht hinderlijk zijn voor omwonenden en/of voor weggebruikers, met
name als de lampen laag hangen en direct zichtbaar zijn vanaf de weg.


Maatregelen

Het is mogelijk om de stallen zo in te richten en te verlichten dat de lichtuitstraling beperkt is, zeker bij
renovatie, uitbreiding en nieuwbouw van stallen. Afspraken kunnen worden gemaakt aangaande:


   de lengte van de overstek
   het dak (deze kan geheel dicht zijn of ramen bevatten)
   de plaatsing van de armaturen (als deze boven de goothoogte hangen dan is er niet direct zicht
    op de lampen)
   de richting waarop de armaturen het licht uitstralen
   het gebruik van beweegbaar lichtwerende gordijnen
   het afschermen via landschapselementen zoals bomenrijen, of via een ophoping van grond
   het gebruik van energiezuinige lampen (als tweede aspect binnen ′bewust verlichten′)


Gemeentelijk beleid

Het bestemmingsplan Buitengebied geeft geen regels over de lichtuitstoot bij melkveehouderijen. Bij
een wijziging of afwijking van het bestemmingsplan, worden er wel algemene eisen gesteld aan de
landschappelijke inpassing. Bij nieuwe bestemmingsplannen schenkt de gemeente aandacht aan
donkerte zoals aangegeven in de provinciale Omgevingsverordening.


Bij vergunningaanvragen voor bouw of uitbreiding van verlichte open stallen zal de gemeente extra
aandacht geven aan het verlichtingsplan. Bekeken wordt of de maatregelen toegepast kunnen worden
zoals dit in Friesland en Groningen in samenspraak met LTO Noord is afgesproken (zie laatste
alinea).

                                                                                                           47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Bij bestaande verlichting die storend is voor omwonenden, weggebruikers of het donkere landschap,
kan de gemeente met de eigenaren mogelijke maatregelen bespreken om de overlast te beperken.


De provincie Overijssel vraagt in haar (ontwerp)beheerplan voor de twee Natura 2000-gebieden in
Losser extra aandacht voor het tegengaan van lichthinder door open stallen.




Foto′s van andere gemeenten: lichtuitstraling van een open stal is sterker naarmate de opening hoger
is. De felheid en de kleur licht zijn ook beeldbepalend. Het licht kan richting de weg, omwonenden of
het open landschap afgeschermd worden door bijvoorbeeld een heg of bebouwing, zoals de tweede
foto toont.


LTO Noord en de Milieufederaties

In het convenant storende lichtemissie melkveestallen uit april 2015 maken LTO Noord, Natuur en
Milieufederatie Groningen en Friese Milieu Federatie concrete afspraken over beperking lichthinder bij
nieuw te bouwen stallen en bij bestaande stallen.


Het bijbehorende technische document beschrijft hoe de stallen ingericht moeten worden om
lichthinder te voorkomen. Er worden voorwaarden voor montage van verlichting en de uitstraling van
armaturen genoemd:


   de onderkant van alle armaturen hangen minimaal 1 meter boven de goothoogte
   het armatuur is zo afgeschermd dat geen licht boven 90 graden met de verticaal straalt
   als de onderkant van een armatuur minder dan 1 meter boven de goothoogte gemonteerd is,
    dient het armatuur het licht goed naar beneden te richten (niet hoger dan 80 graden met de
    verticaal)
   elk armatuur dient ten minste 5 meter van elke zijmuur geïnstalleerd te worden
   het technische document benoemt (in tabel B) meetpunten waar vandaan de verlichting tot aan
    de middellijn van de stal (meestal de nok) niet gezien mag worden. De verlichting die is
    gemonteerd voorbij de middellijn (gezien vanaf de locatie waar vandaan de meting wordt
    uitgevoerd) mag wel zichtbaar zijn.




                                                                                                    48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>In Salland heeft de landbouworganisatie in 2015 campagne gevoerd om alle leden bewust te maken
van dit thema. Met enkele leden zijn concrete pilotprojecten uitgevoerd om te laten zien op welke wijze
het mogelijk is energie te besparen en lichthinder te verminderen.




Paardenbakken

Ook in de gemeente Losser hebben steeds meer mensen paardrijden als hobby. Dit is overdag te zien
maar ook in de avonduren. Dan zijn de verlichte paardenbakken goed zichtbaar in het open
landschap. Het aantal uren dat het licht brandt, is bij een particuliere paardenbak vaak niet groot. Bij
een grotere manege kan dit oplopen tot hele avonden.


Eigenaren van paardenbakken kunnen hun steentje bijdragen door direct na het paardrijden de
lampen uit te schakelen. Ook kunnen ze kiezen voor lampen die:


   goed gericht zijn op de bak, zodat deze zo min mogelijk licht ernaast uitstralen
   het juiste vermogen hebben, dus niet meer licht geven dan nodig




Foto: een verlichte paardenbak in een gemeente elders in de provincie.


Gemeentelijk beleid

Het houden van paarden en de inrichting van paardenbakken daarbij, kan afbreuk doen aan het
landschap, onder andere vanwege verlichting. Paardenbakken moeten daarom goed ingepast zijn in
het landschap.


Het Bestemmingsplan Buitengebied (2013) geeft aan dat er mogelijkheden zijn voor paardenbakken in
agrarisch cultuurgebied onder bepaalde voorwaarden. In relatie tot verlichting staat een maximale
lichtmasthoogte van 4 meter genoemd. In algemene zin moet worden aangetoond dat er geen
onevenredige afbreuk wordt gedaan aan landschappelijke en andere waarden.



                                                                                                           49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Foto′s: maneges en particuliere paardenbakeigenaren kunnen de impact op het omringende
landschap verminderen door licht goed te richten en tijdig uit te schakelen wanneer de bak niet in
gebruik is. (voorbeelden uit andere gemeenten)




Woningen en tuinen


Verlichting bij woningen

De burgers van de gemeente Losser hebben zelf soms ook licht in de buitenruimte, zoals een lamp bij
de voor- of achterdeur en tuinverlichting. De gemeente vraagt hen om bewust te verlichten:


1. verlicht buiten alleen als het echt nodig is
2. schakel eventuele sfeer- en tuinverlichting ′s nachts uit
3. gebruik bewegingsmelders, tijdschakelaars of daglichtsensoren
4. stel buitenlampen goed af zodat ze de grond verlichten in plaats van de lucht
5. gebruik minder fel licht, met een zo laag mogelijk vermogen en een zachte kleur




Foto: niet alleen bij individuele huiseigenaren maar ook bij verenigingen van eigenaren en andere
beheerders van appartementencomplexen liggen kansen om energie(kosten) te besparen en
lichtuitstoot te reduceren.


                                                                                                     50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Jaarlijkse Nacht van de Nacht

Elk jaar zijn er activiteiten in de regio tijdens de Nacht van de Nacht om Bewust Verlichten en de
schoonheid van de nacht op de agenda te zetten. Waar mogelijk wordt de aanlichting van kerken en
andere gebouwen uitgeschakeld. Vanwege de verkeersveiligheid wordt de openbare verlichting niet
uitgeschakeld in de Nacht van de Nacht.


Ieder jaar weer kunnen alle burgers meedoen door:


   hun eigen verlichting uit te schakelen
   deel te nemen aan activiteiten die georganiseerd worden (zie www.nachtvandenacht.nl)




                                                       Foto: het terrein van dit zorgcomplex wordt met
                                                       bollen verlicht die het licht recht naar boven
                                                       stralen. Ookal zijn ze niet fel, zorgen ze toch
                                                       voor relatief veel lichtvervuiling.


Gemeentelijk beleid

De gemeente heeft energiebesparing als speerpunt in haar duurzaamheidsprogramma. Het eigen
stroomverbruik voor openbare verlichting maakt daar een belangrijk onderdeel van uit.


Veel lichtbronnen kunnen niet direct door burgers maar ook niet door de gemeente worden beïnvloed.
Het nieuwe beleidsplan Licht in de Openbare Ruimte is een startpunt voor de gemeente Losser om
een stapje verder te gaan richting andere partijen. Gewoon binnen het werk dat de gemeente al doet,
bijvoorbeeld met sportverenigingen, bedrijvenkoepels en woningcorporaties.




                                                   Foto: Deze foto (elders in het land) toont dat er
                                                   kansen liggen voor bewuster verlichten ook bij
                                                   particulieren.



                                                                                                         51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Parkeerterreinen

De verlichting op parkeerterreinen is vaak een zaak van de gemeente. Soms beheren bedrijven, grote
winkels of sportverenigingen zelf de lantaarnpalen op hun parkeerterrein. Onderstaande tekst
gaat niet over parkeerterreinen in woongebieden.

Lege parkeerterreinen in het licht

Parkeerterreinen zijn vaak verlicht, ook als er midden in de nacht geen gebruik van wordt gemaakt. Dit
kan zinvol zijn in verband met (het gevoel van) sociale veiligheid. Heel vaak kan de verlichting echter
gedimd worden. Denk bijvoorbeeld aan parkeerplaatsen bij sportvelden. In die gevallen waar geen
problematiek speelt van sociale veiligheid, kan het uitschakelen van verlichting rond middernacht
worden overwogen.




Foto links: Parkeerplaats en stoep met enkele vlakke LED armaturen die rondom de gemeentelijke
lantaarnpaal verlichten. (Hoofdstraat, Overdinkel)


Foto rechts: Leeg parkeerterrein van een bedrijf, omringd door een hek, heeft een lichtmast met 2 felle
lampen. (Nijverheidsstraat, Losser)


Gemeentelijk beleid

Per parkeerterrein wordt bepaald welke verlichtingssterkte nodig is, afhankelijk van de omgeving en
het gebruik. Nieuwe armaturen met een hoger vermogen zijn dimbaar. Zeker bij lege parkeerterreinen
die geen deel uitmaken van het centrum en nabij het open landschap en natuurgebieden, wordt
bekeken hoe landschapsvervuiling en energieverbuik kunnen worden verminderd.




                                                                                                      52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Foto links: Verlichting van parkeerplaatsen wordt dimbaar gemaakt op het moment van vervanging
van die verlichting (centrum Losser, Gronausestraat)


Foto rechts: Op het lege parkeerterrein van Sportpark Het Hannekerveld staan rondstralende kegels
achter hekken na middernacht. Ook bij KVV is veel parkeerverlichting zichtbaar (Bookholtlaan, Losser)


Oproep aan beheerders van parkeerterreinen

De gemeente vraagt bedrijven, winkels, sportverenigingen en andere instellingen die eigenaar zijn van
parkeerterreinverlichting om te kiezen voor een laag vermogen en ‘s nachts te dimmen of uit te
schakelen.


In de meeste gevallen is de gemeente zelf eigenaar van (verlichting op) parkeerplaatsen. De
gemeente is voornemens deze bij vervanging uit te rusten met een ′smart lighting′ systeem waarbij
flexibiliteit mogelijk is qua schakelen en dimmen.




Foto′s: de parkeerplaatsen bij het zwembad in Losser (links) en bij de voetbalvereniging in Overdinkel
(rechts) worden in de late avond en nacht nauwelijks tot niet gebruikt.




                                                                                                    53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Reclame


Landelijke trend

Reclame is niet meer weg te denken uit onze samenleving. Steeds vaker wordt verlichting gebruikt om
reclame of het bedrijfspand extra te laten opvallen. Bedrijven willen niet voor elkaar onderdoen en
kiezen daarom voor steeds meer en feller verlichte reclames en decoraties.


Voorheen werden lampen gebruikt om borden of posters aan te lichten. Nu zijn er meestal lichtbakken
waarbij het licht van binnenuit naar buiten straalt. Door de komst van nieuwe technieken
zoals LED zijn er steeds meer lichtkleuren en worden soms bewegende beelden of soms knipperend
licht toegepast.


Op zichtlocaties, zoals langs provinciale - en rijkswegen, is vaak meer lichtreclame, die bovendien de
hele nacht brandt. Deze verlichting kan storend zijn voor de weggebruikers. Een trend is dat bedrijven
juist de naamgeving en gebouwcontour opvallend uitlichten tegen de totale gevel die donker wordt
gelaten.




                                                                                             Foto′s:
Ieder bedrijf kiest voor de eigen wijze van reclame. Sommige verlichten hun naambord (links met
verlichte letters, rechts wordt de bedrijfsnaam met een stuk gevel aangelicht).


Gemeentelijk beleid en regelgeving

De gemeente wil overmatige lichtreclame voorkomen en waar nodig aanpakken. De Nota Reclame-
en bewegwijzeringsbeleid gemeente Losser (2015) bepaalt op het gebied van reclame & verlichting de
volgende zaken voor nieuwe of te wijzigen reclameobjecten:


   geen knipperende lichtreclameobjecten toegestaan
   groengebieden: geen reclameobjecten toegestaan
   woonwijken en bedrijventerreinen: vaak welstandsvrij en daarom geen regels voor permanente
    reclame vanuit welstand gezien




                                                                                                       54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Voor niet-welstandsvrije gebieden geldt voor permanente reclame in de volgende
bestemmingscategorieën:


   categorie ′bedrijf, winkel, horeca’ in binnen- en buitengebied:
       lichtreclame toegestaan evenwijdig aan en haaks op de voorgevel (maar als evenwijdig
        dan alleen in boxletters)
       vrijstaande objecten mogen passend aangelicht worden maar lichtreclame is niet
        toegestaan
   categorie ′wonen′:
       geen lichtreclame toegestaan; aanlichting mag alleen bij een reclameobject evenwijdig
        aan de voorgevel
   categorie ′bedrijventerreinen′:
       haaks op de voorgevel is lichtreclame toegestaan. Evenwijdig aan de voorgevel mag
        alleen passende aanlichting en/of lichtreclame bij de toegang tot het bedrijf
       voor vrijstaande objecten is lichtreclame toegestaan
   buitengebied, categorie ′agrarisch′:
       geen lichtreclame toegestaan; aanlichting mag alleen bij een reclameobject evenwijdig
        aan de voorgevel;
       vrijstaande reclameobjecten mogen passend worden aangelicht


Voor tijdelijke reclame-uitingen geldt dat lichtreclames niet zijn toegestaan en aanlichting zeer beperkt
is toegestaan.




Foto′s: reclameverlichting kan bepalend zijn voor het straatbeeld, openbare verlichting valt dan niet
erg op.


Wat doet de gemeente bij excessieve reclameverlichting?

Bij hinderlijke verlichting, licht/landschapsvervuiling of anderzins excessieve verlichting in relatie tot de
omgeving gaat de gemeente met het betreffende bedrijf in gesprek. Wanneer dit niet het gewenste
resultaat heeft, kan de gemeente ervoor kiezen om voor dit bedrijf een maatwerkvoorschrift met
technische aanpassingen op te stellen. De gemeente benut hiervoor de eigen reclamenota, waar


                                                                                                          55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>nodig aangevuld met de richtlijn van de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) ter
voorkoming van lichthinder.




Foto: Platform Lichthinder. Reclamezuilen zoals deze zijn in onze gemeente niet toegestaan. Andere
vormen van reclame zijn wel bespreekbaar. Voorwaarden daarbij kunnen zijn: minder lichtuitstoot en
dimmen in de nachtelijke uren.


Reclames in bushokjes en aan lantaarnpalen

De gemeentelijke organisatie is verantwoordelijk voor de verlichte reclames in bushokjes (ABRIs).
Hiervoor werkt zij samen met een marktpartij. De lampen zijn energiezuinig. Het streven is om minder
sterke lampen te plaatsen en ze uit te schakelen nadat de laatste bus is geweest.




Foto: Bushokjes worden door een commerciële partij geëxploiteerd. Wellicht is het mogelijk om
energiezuiniger lampen toe te passen of kunnen ze worden uitgeschakeld nadat de laatste bus is
geweest. (Overdinkel)




                                                                                                    56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Thema’s

Bewust Verlichten

Waarom verlichten?

Mensen verblijven en verplaatsen zich in de openbare ruimte. Dit doen ze overdag maar ook als het
donker is. Omdat ze er wonen, werken of op bezoek zijn. Licht heeft daarbij verschillende functies. Het
kan een bijdrage leveren aan:


   veiligheid in het verkeer
   het gevoel van veiligheid
   de sfeer en de gezelligheid
   het comfort
   attentiewaarde/reclame


Er wordt veel gesproken over de kwaliteit van de leefomgeving. Hierbij wordt vaak naar de omgeving
overdag gekeken, men is zich weinig bewust van de omgeving in de avond en de nacht. Klik hier voor
de visie van de gemeente op dit thema.


De fysieke leefomgeving wordt in de avond en nacht bepaald door de kleur van het licht, hoe fel het is
en hoe het armatuur eruit ziet waar de lamp in zit. De gebouwen, wegen en groenvoorziening zijn
medebepalend voor hoe de (openbare) ruimte ervaren wordt.




Foto: verouderde ′strooi′verlichting in het donkere landschap (aansluiting N735/ A1/ De Lutte)




                                                                                                    57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Impact op de omgeving

Sinds de uitvinding van de elektriciteit is de hoeveelheid kunstlicht in hoog tempo gegroeid. In de hele
wereld, maar zeker ook in Nederland. Dit heeft naast positieve ook negatieve effecten. Sommige
nadelen spelen altijd, andere zijn afhankelijk van de omgeving.


Enkele negatieve effecten zijn:


   verlichting kost energie, dit is slecht voor de portemonnee en voor het milieu
   overlast voor omwonenden en/of weggebruikers door verblinding en/of teveel licht
   verstoring van het landschap door felle lampen en/of lichtkoepels boven de horizon
   verstoring van flora en fauna (bioritme en de aantrekking/afstoting van nachtdieren)
   mogelijke gezondheidsklachten bij mensen (o.a. verstoorde melatonineproductie)
   vermindering van het aantal zichtbare sterren




Foto: Nachtdieren worden ernstig in hun bioritme verstoord wanneer er ’s nachts veel licht is.




                                                                      Kaart: De hemelhelderheidskaart
                                                                      van Overijssel geeft aan hoe
                                                                      donker of hoe licht de hemel is.
                                                                      Waar de kaart een donkere kleur
                                                                      geeft, is de hemel relatief donker,
                                                                      en zijn er veel sterren waar te
                                                                      nemen op een heldere nacht.
                                                                      Waar de kaart een hele lichte
                                                                      kleur aangeeft, zijn slechts
                                                                      tientallen sterren zichtbaar op een
                                                                      heldere nacht.




                                                                                                         58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Donker waar mogelijk, Licht waar nodig

Losser kiest voor Bewust Verlichten. Doel is om de voordelen van verlichting te benutten en tegelijk de
nadelen zoveel mogelijk te beperken. Bij haar eigen openbare verlichting is de visie ′Donker waar
mogelijk, Licht waar nodig′. Dit wordt uitgelegd in Hoofdstuk 3 Visie, ambitie en beleid.




                                                         Foto: rondstralende armaturen te dicht op de
                                                         gevel kunnen leiden tot lichthinder in de
                                                         slaapkamer.



Oproep aan burgers en bedrijven

Losser vraagt haar burgers en bedrijven (inclusief winkels) om hetzelfde te doen voor hun eigen
verlichting in de buitenruimte! Bij bewust verlichten stel je jezelf de volgende vijf vragen:


1. Moet ik hier wel een lamp plaatsen of kan het ook zonder licht?
2. Als er echt licht nodig is: hoe sterk moet de lamp zijn? Oftewel: moet het een hoog wattage zijn,
    of kan het ook een lamp zijn met weinig Watt?
3. Hoe laat ik het licht zoveel mogelijk stralen op wat er verlicht moet worden? Daarmee voorkom
    ik onnodige lichthinder en lichtvervuiling.
4. Is het nodig dat de lamp steeds op volle sterkte brandt? Kan hij gedimd worden?
5. Op welke momenten is het licht nodig? Kan ik het na een bepaald tijdstip uitdoen?




Energiebesparing

Landelijk beleid

In het landelijke ′Energieakkoord voor duurzame groei′ is de wens vastgelegd om oude openbare
verlichting versneld te vervangen door energiezuinige verlichting en slim
energiemanagement. Het streven is om landelijk gemiddeld:


   20% energie te besparen in 2020 (ten opzichte van 2013)
   50% energie te besparen in 2030 (ten opzichte van 2013)


                                                                                                        59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>Besparing in de gemeente

Het is niet voor iedere gemeente technisch én financieel haalbaar om zo′n grote besparing te
realiseren. Wel is het altijd mogelijk om te besparen, want een gemeente gebruikt veel energie.


Losser gebruikt stroom voor openbare verlichting, rioolgemalen, sporthallen, zwembaden en overige
gebouwen. Vooral openbare verlichting is een belangrijke post. De openbare verlichting verbruikt
ongeveer evenveel stroom als 180 gemiddelde huishoudens (namelijk 631 MWh per jaar gemiddeld
over de jaren 2011-2015).




Gemeentelijk beleid

De gemeente Losser maakt zich hard voor duurzaamheid in de brede zin zoals beschreven in het
Duurzame Energiebeleid (2012). Dit doet zij door samen te werken, partijen bewust te maken en te
ondersteunen, met kennis zoals particuliere woningeigenaren en woningcorporaties, bij het nemen
van energiebesparende maatregelen.


De gemeente is zich bewust van de vele energievragers in het gebied zowel commercieel
(bedrijvigheid) als particulier (woningen), zowel gebouwgebonden als bijvoorbeeld voor vervoer.
Onderdeel van de totaalaanpak is de verbetering van de verlichtingsinstallatie. Eerste stap daarbij is
bewustmaking dat verlichting een impact heeft op de portemonnee, op het milieu én op de omgeving.


De gemeente is niet alleen samenwerkingspartner maar koopt ook zelf producten en energie in. De
gemeente wil het goede vooorbeeld geven bijvoorbeeld bij inkoop en aanbestedingen. In 2020 wil de
gemeentelijke organisatie 14% minder energie verbruiken (ten opzichte van 1990). In 2035 is het
streven 45% minder energie te verbruiken (ten opzichte van 1990).


Hoe bespaart de gemeente energie?

De gemeente vermindert haar eigen energieverbruik voor openbare verlichting door:


   vooraf kritisch na te denken of er verlichting nodig is op die locatie
   waar dat mogelijk is lichtpunten niet te vervangen bij het einde van de levensduur

                                                                                                         60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>   waar mogelijk ander bestratingsmateriaal, bebording of belijning toe te passen
    (meer reflecterend)
   een laag vermogen te gebruiken (Openbare Verlichting op maat)
   efficiëntere lichtbronnen te gebruiken waar dit passend is, zoals LED
   dimmen van de verlichting waar dit kan qua veiligheid
   toepassen van energiezuinige voorschakelapparatuur


Duurzame Materialen

Gemeente Losser vindt materiaalverbruik een belangrijk aandachtspunt. Bij het beoordelen van de
duurzaamheid wordt naar de gehele cyclus gekeken van winning, productie, gebruik, verwijderen en
hergebruik van materialen. Het gaat hierbij vooral om armaturen (inclusief de lamp) en
om lantaarnpalen.


Straatlantaarns op zonne-energie

Het is goed mogelijk om lantaarnpalen te plaatsen met lampen op zonneenergie. Dit is een mooie
oplossing op plaatsen waar geen elektriciteit aanwezig is, zoals in het buitengebied,
recreatieterreinen, parkeerplaatsen, fietsstallingen, bushaltes etc. Deze duurzame techniek biedt
dimbare verlichting op groene stroom zonder een nieuwe electriciteitskabel aan te leggen.




Foto: Straatlantaarns op zonneenergie worden steeds verder doorontwikkeld qua techniek en
vormgeving. (Foto: Mijn Energiefabriek)




                                                                                                    61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>LED


LED lampen worden al jaren toegepast in huishoudens, als eerste in zaklampen en tuinverlichting.
Later is dit verbreed naar huishoudelijke reguliere verlichting, zakelijke binnenverlichting en vervolgens
naar openbare verlichting buiten.


Enkele eigenschappen:


   LED verbruikt minder energie
   LED kan goed gericht worden, met minder lichthinder en lichtvervuiling tot gevolg
   LED is veelal dimbaar
   LED is compact, kan goed tegen kou maar slecht tegen warmte
   LED lampen zijn robuust, schokbestendig en hebben een lange levensduur
   LED vergt minder onderhoud omdat niet iedere paar jaar de lampen vervangen hoeven worden
   LED is in diverse kleuren verkrijgbaar


De techniek achter LED wordt in 2,5 minuut uitgelegd in dit filmpje ′werking van LED′.




Foto′s: LED verlicht gericht het wegdek terwijl de omgeving donker blijft (links Hoofdweg Overdinkel,
rechts Kerkevealdplein, Losser)


LED in openbare verlichting

Voordelen van LED verlichting, gebruikt bij openbare verlichting:


   LED verlichting is goed te richten. Bij gebruik van een vlak armatuur is er minimale
    lichtvervuiling en worden de gevels van woningen niet
    aangelicht.
   De verschillende kleuren licht maken maatwerk mogelijk. Wit-geel licht geeft in een woonwijk
    een warmere gloed. Op een bedrijventerrein wordt vaak voor het koelere blauw-witte licht
    gekozen, wat nog energiezuiniger is. Groen- of amberkleurig licht geeft in natuurgebieden

                                                                                                       62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>    minder verstoring voor specifieke diersoorten. Zie de laatste paragraaf in het
    visie/beleidshoofdstuk Openbare Verlichting op Maat.


Nadeel van LED verlichting, gebruikt bij openbare verlichting:


   De eerste investering in LED is vaak hoger dan bij conventionele lampen. In veel situaties
    verdient dit zich terug, bijvoorbeeld door dalend energieverbruik en lagere
    onderhoudsinspanningen. De technische ontwikkeling van LED gaat snel waardoor de kwaliteit
    en energie-efficiëntie van lampen blijft verbeteren en de prijzen de komende jaren verder zullen
    dalen.
   Veel en snelle veranderingen kunnen ook leiden tot een desinvestering.
   Door het sterk gerichte licht (minder strooilicht) is het lastiger om gezichten van voetgangers en
    fietsen goed te verlichten (in technische termen: een hoge semi-cylindrische verlichtingssterkte
    te halen).




                                                        Foto: Deze LED verlichting straalt rondom de
                                                        mast maar wel goed naar beneden zodat de
                                                        slaapkamerverdieping donker blijft.



Beleid gemeente Losser

De gemeente past bij vervanging van verlichting de nieuwste techniek toe die kosteneffectief is en
voldoet aan Bewust Verlichten. Sinds 2012 heeft Losser bij alle vervangingen gekozen voor LED
verlichting. Begin 2016 vormde LED 9% van alle armaturen.


De gemeente wil meer vlakke armaturen toe gaan passen om lichthinder en lichtvervuiling te
minimaliseren.




                                                                                                         63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Gelijkmatigheid

Gelijkmatigheid betekent in de verlichtingswereld: de mate waarin het licht egaal verspreid wordt over
de weg of een plein. Bij een hoge gelijkmatigheid zijn er geen lichtere en donkere plekken op het
wegdek. Om dit te bereiken moeten:

   de lantaarnpalen dicht genoeg bij elkaar staan
   en/of armaturen worden gekozen die het licht breed of zelfs rondom verspreiden


Moderne armaturen bieden door goede spiegels meer mogelijkheden, bijvoorbeeld om het licht heel
breed op het wegdek te verspreiden. Daardoor is het gemakkelijker om gelijkmatigheid te bereiken,
ook met lagere lantaarnpalen en grotere afstanden ertussen. Wanneer de gemeente gaat dimmen,
blijft de gelijkmatigheid gelijk. Alleen de verlichtingssterkte neemt dan af.




Foto: zeer hoge gelijkmatigheid (Lijsterbesstraat, Losser)


Gemeentelijk beleid

De gemeente Losser benut lichttechnische berekeningen om de gelijkmatigheid te bepalen en streeft
naar de landelijke richtlijn. Locaties waar een hoge gelijkmatigheid extra van belang is:


   drukke gebiedsontsluitingswegen (vanwege de verkeersveiligheid)
   verblijfsgebieden zoals centrumgebied en woonwijk (vanwege de beleving)


Binnen de bebouwde kom:


   streeft de gemeente een gelijkmatigheid conform de landelijke richtlijn (ROVL) na
   voldoet oudere verlichting soms niet aan de ROVL qua gelijkmatigheid, als de lantaarnpalen
    verder uit elkaar staan
   als lantaarnpalen worden vervangen, dan worden ze bij voorkeur op dezelfde plek teruggezet
    om extra kosten te voorkomen. De gelijkmatigheid blijft ongewijzigd

                                                                                                    64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>   als een gebied grootschalig wordt gerenoveerd dan kunnen lantaarnpalen op een andere plaats
    worden gezet om een betere gelijkmatigheid te bereiken




Foto: De landelijke adviesrichtlijn wordt hier niet gehaald qua gelijkmatigheid. (Dr.Staringstraat,
Losser)


Buiten de bebouwde kom:

   kiest de gemeente niet voor een hoge gelijkmatigheid, maar:
   verlicht de gemeente zo min mogelijk en dan alleen ten behoeve van de verkeersveiligheid
   eerst wordt gekeken of andere maatregelen zoals markering voldoende oplossing biedt dit is
    conform de landelijke adviesrichtlijn ROVL-2011
   àls er wordt verlicht, kiest de gemeente meestal voor oriënterende en niet voor gelijkmatige
    verlichting
   ook bij nieuwe (ruimtelijke en infrastructurele) ontwikkelingen, zoals de aanleg van nieuwe
    fietspaden
   een sobere verlichting blijkt meestal voldoende




                                                            Foto: Er zijn zwarte vlekken te zien op het
                                                            wegdek ondanks dat er veel masten om en
                                                            om links en rechts van de weg staan. Bij
                                                            vervanging gaat de voorkeur uit naar een
                                                            armatuur dat het licht meer over de lengte
                                                            van het wegdek verspreidt. (Sportlaan,
                                                            Losser)




                                                                                                          65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>Veiligheid

Verlichting wordt vaak met veiligheid in verband gebracht. Het is een ingewikkeld onderwerp. Ook
overdag vinden er ongelukken, overvallen en diefstal plaats. Licht maakt niet automatisch veilig, maar
speelt wel een rol. We maken daarbij onderscheid tussen verkeersveiligheid en sociale veiligheid.

1. Verkeersveiligheid

Verkeersveiligheid gaat over de veilige en vlotte afwikkeling van verkeer. Goed zicht is van belang,
zeker als het druk is en als er sprake is van tegenliggers. Zicht is nodig op de weg met haar zijwegen
en obstakels, op andere weggebruikers, op verkeersborden. Bij de inrichting van de weg (en het groen
eromheen) let de gemeente op de verkeersveiligheid.


Openbare verlichting kan daar aan worden toegevoegd om het zicht te verbeteren of om het rijcomfort
te vergroten. Soms is licht niet nodig en zijn er andere mogelijkheden, bijvoorbeeld markering, om het
verloop van de weg te laten zien.


Gemeentelijk beleid verkeersveiligheid

Bij iedere keuze die de gemeente bij de aanleg van wegen en paden maakt, ligt verkeersveiligheid
aan de basis. Wel houdt ze rekening met de impact van licht op de omgeving. Zie voor de keuzes van
Losser het visiehoofdstuk Openbare Verlichting op Maat.




Foto′s: de gemeente besteedt extra aandacht aan verkeersveiligheid op bijvoorbeeld rotondes door
goede inrichting, contrasten en verlichting. Links een reguliere rotonde, rechts een moderne rotonde
(Losser)


2. Sociale veiligheid


Bij sociale veiligheid wordt onderscheid gemaakt tussen:
   objectieve sociale veiligheid: het is veilig, er vinden meetbaar minder incidenten plaats
   subjectieve sociale veiligheid: mensen voelen zich veilig

                                                                                                       66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Veel mensen voelen zich veiliger als er licht brandt (subjectieve sociale veiligheid). Of het ook echt
veiliger is, wordt vooral bepaald door de medeburgers: schiet iemand te hulp als er iets gebeurt? Het
gevoel van veiligheid kan ook afhangen van hoe goed men zichtbaar is, of de omgeving bekend is, of
er huizen direct langs de weg staan, et cetera. Het is een feit dat veel inbraken overdag plaatsvinden
als er niemand thuis is. Hetzelfde geldt voor overvallen op straat op klaarlichte dag. Kennelijk is licht
niet de bepalende factor.




                                                    Foto: Een verlicht voet/fietspad voelt vaak veiliger
                                                    maar de vraag is of dit werkelijk zo is bij een gebrek
                                                    aan sociale controle in de nachtelijke uren.


Gemeentelijk beleid sociale veiligheid

Beide vormen van sociale veiligheid zijn afhankelijk van:


   de overzichtelijkheid van een gebied
   de aanwezigheid van mensen in dat gebied


De gemeente kiest voor aanpassingen aan de weg, de groenvoorziening en verlichting wanneer dit
nodig is om de overzichtelijkheid van een gebied te verbeteren. Deze maatregelen bieden echter geen
garantie voor sociale veiligheid. Voor verhoogde veiligheid is sociale controle nodig. De gemeente
verlicht geen parken en achterpaden om deze reden.


De kleur van de verlichting is van invloed op (het gevoel van) veiligheid. De gemeente kiest voor de
verlichting in woonwijken en centrumgebieden een kleur waarbij gezichten goed herkenbaar zijn.




                                                                                                            67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Foto links: De verlichting van dit achterpad schijnt de tuinen in en achtergevels aan. Iemand die hier in
het licht staat, kun je zien staan. Om het hoekje is echter geen zicht en geen sociale controle. (situatie
vergelijkbaar met Scholtinkstraat, Losser)


Foto rechts: Dit rijtje woningen heeft veel verlichting bij iedere schuurdeur. Er is open zicht vanaf de
weg zolang de geplande woningen nog niet gebouwd zijn. Voordele is dat er sociale controle is als er
verkeer is. Nadeel is dat er sprake is van lichthinder omdat de verlichting sterker is dan de
straatverlichting en ook richting de weg straalt. (Irisstraat, Losser)




Markering

De gemeente plaatst niet automatisch overal verlichting, zoals in het buitengebied. Er zijn natuurlijk
situaties waarin er toch iets extra’s nodig is voor de verkeersveiligheid. Zoals bij een scherpe bocht,
kruising, fietsersoversteek, spoorovergang, wegversmalling, of verandering van maximum snelheid. Er
zijn nieuwe inzichten en verbeterde technieken beschikbaar om het verloop van de weg aan te geven.
Openbare verlichting is aanvullend, waar nodig (zie beleid ′Openbare Verlichting op Maat′).


Dit filmpje van de provincie Overijssel gaat over hoe een weg met weinig verlichting verkeersveilig kan
zijn. De gemeente legt in nieuwe situaties de doorgaande wegen in het buitengebied aan op
soortgelijke wijze.


Markeren en Bewust Verlichten in 5 stappen

Onze gemeente doorloopt de volgende 5 stappen wanneer zij een weg aanlegt of renoveert:




                                                                                                           68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Stap 1. Infrastructuur


Wegen worden zo veilig mogelijk aangelegd. Het handboek wegontwerp CROW ligt hieraan ten
grondslag. De gemeente kiest voor passende materialen, kleuren, vormgeving, de plek van bochten
en rotondes, stoplichten en oversteekplaatsen, bomen, enzovoort.


Een optie is een lichter wegdek waardoor met de eigen koplamp veel meer van de omgeving te zien
is. Er zijn diverse nieuwe materialen op de markt. Daardoor zal er minder of zelfs geen verlichting van
lantaarnpalen nodig zijn in veel situaties.


De gemeente zal per situatie besluiten of zij reflecterend materiaal toepast bij deklagen. Hierbij wordt
gekeken naar de lokatie, de technische ontwikkelingen, de investeringskosten en de hoeveelheid licht
die kan worden bespaard. Het wegdek dient geschikt te zijn voor verschillende weersomstandigheden.




Foto′s van een lichter wegdek met belijning. De bermranden zijn hier nog wit, deze zullen met gras
begroeien zodat de visuele versmalling tot een lagere snelheid leidt. (Postweg, Losser)


Stap 2. Passieve markering (reflectie)


Waar nodig wordt voor extra verkeersveiligheid, reflecterend materiaal aangebracht in de lijnen, het
wegdek zelf, in de bebakening, bebording en op palen. Een voorbeeld hiervan zijn glasbollen in de
weg die in het licht van de eigen koplampen het verloop van de bocht aangeven.


Door technische innovaties wordt de reflectie steeds beter en zijn er meer varianten mogelijk.
Reflectorpaaltjes en schrikhekken zijn nu beter zichtbaar dan vroeger. Ook is er wegenverf met
toegevoegde glasparels voor een verhoogde reflectie van de witte lijnen of pijlen op het wegdek.




                                                                                                       69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Foto′s: reflecterende steenslag in het wegdek en passieve markering langs de zijkanten van een brug
voorbeelden andere gemeenten)




Foto rechts: het achterliggende oranje licht toont weinig contrasten. De witte belijning en zwartwitte
markeerpaaltjes maken de fietsstrook goed zichtbaar met behulp van het witte licht van de rotonde
(Denekamperdijk, Losser)


Stap 3. Actieve markering


Kleine lichtpunten in het wegdek laten al van veraf zien dat er een scherpe bocht of een rotonde
aankomt. Ze zorgen voor weinig lichtvervuiling en maken meestal gebruik van LED. Actieve markering
heeft energie nodig. In veel gevallen komt dit van het elektriciteitsnetwerk. In sommige gevallen werkt
de markering op een accu en/of zonnecel.


Vanwege de hogere kosten wordt actieve markering alleen toegepast als passieve markering
onvoldoende veiligheid biedt. Dit kan het geval zijn:


   bij hogere snelheden (de koplamp reikt dan relatief minder ver)
   wanneer er meer omgevingslicht is, waardoor de reflectie minder goed te zien is




                                                                                                         70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Foto′s: op rotondes binnen de kom is passieve of actieve markering vaak niet voldoende. Voor de
verkeersveiligheid wordt energiezuinige en slimme verlichting toegepast. (Kerkevealdplein, Losser)


Stap 4. Energiezuinige verlichting


Lantaarnpalen worden geplaatst als de vorige 3 stappen niet genoeg verkeersveiligheid bieden of als
er voor de sociale veiligheid of de leefbaarheid op straat verlichting nodig is. De verlichting is dan zo
energiezuinig mogelijk.




Foto: Het lichte wegdek op de Lutterstraat wordt goed verlicht met vlakke armaturen waarbij de
omgeving donker blijft. Hier is een lage verlichtingssterkte toegepast maar een goede gelijkmatigheid.
Door de koplampen vallen de belijning, paaltjes en borden bij de oversteekplaats goed op.


Stap 5. Slimme technieken toepassen


Waar dit kan, wordt de lamp ’s nachts uitgeschakeld of gedimd. De lampen buiten de tunnel die onder
de N342 doorgaat, branden gedimd totdat er iemand aan komt fietsen. Dan worden het licht
opgeschakeld naar 100%.




                                                                                                            71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Foto links: hier is een combinatie van belijning, glasbollen, een middengeleider en lantaarnpalen
gebruikt voor de veiligheid van de fietsers (andere gemeente)


Foto rechts: verschillende functies van het wegdek worden zichtbaar door constrasterend kleurgebruik
(Smitsbreeweg, Losser)




Foto: Op de entree van Overdinkel is een lichter wegdek toegepast, veel reflecterende
markeringstechnieken en dimbare LED verlichting. (Hoofdstraat Overdinkel)




                                                                                                    72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Dimmen


Dimmen van wegverlichting

Als er meer verkeer is, is er een hoger lichtniveau gewenst. Dit komt omdat de rijtaak ingewikkelder is
als het druk is op de weg. ′s Avonds laat en ′s nachts, als er bijna geen verkeer is, is er minder licht
nodig. Door te dimmen kun je de hoeveelheid licht afstemmen op de hoeveelheid verkeer. Voordelen
zijn:


   minder energieverbruik
   minder lichthinder en lichtvervuiling
   lampen gaan langer mee
   de hoeveelheid licht is afgestemd op de behoefte van dat moment


Onderstaande foto′s geven een doorgaande weg weer die verlicht is op 100% en 70%
verlichtingssterkte. Weggebruikers hebben over het algemeen geen last van dimmen. Sterker nog, de
ervaring leert dat ze het verschil niet opmerken. Kennelijk is minder licht (bij goede omstandigheden
van weer en verkeer) voor veel weggebruikers voldoende.




Foto′s: doorgaande weg met respectievelijk 100% en 70% verlichtingssterkte. Belangrijk is dat het
wegverloop en het verkeer voldoende zichtbaar zijn. (foto′s beschikbaar gesteld door Philips/Indal)


Statisch dimmen en dynamisch dimmen

Er zijn grofweg drie soorten dimsystemen voor wegverlichting.


1. Statisch dimmen


Dit betekent dat op vaste momenten het licht wordt teruggedimd en ’s morgens desgewenst weer
wordt opgeschakeld naar 100%. De meerkosten van een statisch dimsysteem worden in veel gevallen
terugverdiend door het lagere stroomverbruik en doordat de lampen langer meegaan. Het systeem is


                                                                                                           73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>niet flexibel omdat (bij wijziging van het dimschema) in elk armatuur de schakeling handmatig moet
worden aangepast.


2. Dynamisch dimmen


Dit is een meer hightec systeem, waarbij steeds wordt gemeten hoeveel verkeer er op dat moment is.
Ook kunnen de weersomstandigheden worden meegenomen. De hoeveelheid licht wordt daar continu
op aangepast. De gemeente kan zelf de hoeveelheid licht opschakelen, bijvoorbeeld tijdens
wegwerkzaamheden. Dit systeem is duurder in de aanschaf, maar kan zeer bruikbaar zijn op wegen
waar de verkeersdrukte sterk varieert.


3. Aansturen op afstand


Met nieuwe ′smart lighting′ technieken kunnen masten op afstand worden aangestuurd (aan- en
uitgeschakeld en gedimd) en krijgt de gemeente ook een signaal als de verlichting defect is.




Foto′s: op de Havezatensingel dimt de gemeente de verlichting net als op de Lutterstraat inclusief de
rotonde Kerkevealdplein (Losser)


Gemeentelijk beleid dimmen

De gemeente kiest ervoor om bij natuurlijke vervangingsmomenten over te gaan op dimmen bij de
lampen met hogere vermogens zoals bij doorgaande wegen/invalswegen. De gemeente kiest hier
vaak niet voor in woonwijken wanneer er LED met een laag vermogen wordt toegepast (circa
15Watt).


Moderne aansturingstechnieken maken het mogelijk flexibel te schakelen en te dimmen op afstand.
Losser is voornemens bij grootschalige vervangingen over te stappen op dergelijke systemen. Dan
kunnen passende dimregimes worden getest per gebied of per wegvak.




                                                                                                     74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Argumenten


   De gemeente wil onnodig licht en energieverbruik voorkomen en hierin het goede voorbeeld
    geven.
   De ervaring is dat bewoners en weggebruikers het verschil niet zien tussen de gedimde en
    ongedimde situatie.
   De gemeente streeft naar gelijkmatige verlichting conform de adviesrichtlijn. Dimmen van de
    verlichting heeft geen negatieve impact op de gelijkmatigheid van verlichting.


Kosten van dimmen


   De meerkosten van dimmen verdienen zich bij de hogere vermogens terug door de besparing
    in energiekosten en de levensduurverlenging van de verlichting.
   De gemeente investeert niet in dimmen als de zogenaamde ′total cost of ownership′ negatief is
    (dus alle kosten en baten over de gehele levensduur meetellend).


Dimregime


In de toekomst zal het dimregime flexibel zijn per wegvak en desgewenst per mast met moderne
aansturingssytemen. De gemeente Losser heeft op enkele doorgaande wegen met statisch dimmen
het volgende dimregime aangebracht:


   tot 22.00 uur: lichtniveau 100%
   van 22.00 tot 0.00 uur: lichtniveau 70%
   van 0.00 tot 5.00 uur: lichtniveau 50%
   van 5.00 tot 6.00: lichtniveau 70%
   vanaf 7.00 uur tot er voldoende daglicht is: lichtniveau 100%




Foto: de gemeente heeft sinds 2012 nieuwe verlichting op doorgaande wegen dimbaar uitgevoerd.
(Hoofdstraat Overdinkel)




                                                                                                    75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Armaturen en duurzaamheid


De gemeente Losser heeft 4500 armaturen (mei 2016). In het armatuur wordt de lichtbron geplaatst.
Het armatuur moet daarom water- en stofdicht en slagvast zijn. Belangrijk zijn de spiegels die het licht
met een bepaalde verspreiding op straat richten. Armaturen gaan zo’n 20 jaar mee en moeten
geregeld schoongemaakt worden.


Vormgeving armaturen - beeldkwaliteit overdag

Bij daglicht is de vormgeving mede bepalend voor de ruimtelijke kwaliteit van de omgeving. Om die
reden kiest de gemeente in sommige gebieden speciale lantaarnpalen en armaturen. Bekend zijn de
lantaarnpalen en armaturen met antieke uitstraling in centrumgebieden. Langs invalswegen worden
ook vaak bijzondere ontwerpen geplaatst. Losser kiest in zijn algemeenheid voor ′sober en
doelmatig′.




Foto′s: In oude dorpscentra worden vaak nostalgische armaturen en bijpassende lantaarnpalen
geplaatst.


Beeldkwaliteit in de avond en nacht

In de avond en nacht valt niet zozeer het uiterlijk van de mast en het armatuur op. Wel valt het licht op
dat eruit straalt. Welke kleur heeft het, hoe fel is het en welke kant straalt het op? De vorm van het
armatuur is vaak niet te zien door de felheid van het licht. In het armatuur richten de spiegels het licht
de gewenste kant op. De keuze van het armatuur bepaalt hoeveel lichthinder en lichtvervuiling er
optreedt.




                                                                                                         76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Zijwaartse lichtuitstraling minimaliseren

Vormgeving van armaturen verandert naar steeds plattere armaturen met alleen de noodzakelijke
zijwaartse uitstraling. De bekende rondstralende kegelvormige armaturen geven een mooi sfeerbeeld
en verlichten alle hoeken van bijvoorbeeld een woonwijk. Ze kunnen echter lichthinder geven in
woon/slaapkamers en zijn grote afstand zichtbaar. Waar mogelijk plaatst de gemeente armaturen die
naar beneden stralen, zeker aan de randen van de woonkern nabij open landschap.




Foto′s: conventionele kegel verlicht de slaapkamer (bovenste foto′s) terwijl een naar beneden gericht
armatuur vooral de weg aanlicht (onderste foto′s)


Welk armatuur staat waar?

De gemeente kiest voor ′eenduidig waar mogelijk, afwijken waar nodig′. De gemeente kiest zoveel
mogelijk uniforme armaturen op dezelfde typen weg. Dit is makkelijk voor het onderhoud, herkenbaar
voor de weggebruiker (met name overdag) en verlaagt de kosten. De stand van de spiegels varieert
wel want dat hangt af van hoe ver de masten uit elkaar staan, hoe breed de weg is, en in hoeverre de
stoep of het fietspad ′achter’ de lantaarnpaal meeverlicht moeten worden.


Afwijkingen zijn mogelijk om verkeerskundige redenen of om het versterken van de ruimtelijke kwaliteit
zowel overdag als in de avond en nacht.




                                                                                                    77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>Onderstaande foto′s tonen diverse armaturen die in 2015 veel op straat te zien zijn. Daarbij gaat het
om de vormgeving en dus het type armatuur (en niet om de fabrikant van specifiek dit getoonde
armatuur).




Foto 1: Het ouderwetse kegelarmatuur straalt veel van de omgeving aan en is van veraf zichtbaar. In
een gebied rond een verzorgingstehuis kan het prettig zijn dat de gehele omgeving wordt verlicht.


Foto 2: Dit vlakke LED armatuur straalt rondom de lantaarnpaal het licht gericht naar beneden.


Foto 3: Dit is een ander modern ontwerp in de vorm van een ′lichtstaaf′.


Techniek: Conventioneel versus LED

In 2016 is er nog 91% ′conventionele verlichting’ op straat. Deze zijn dus nog niet
door LED vervangen. De lamp in deze conventionele armaturen wordt verschillende keren vervangen
tijdens de levensduur van het armatuur en ook het voorschakelapparaat gaat geen 20 jaar mee.


Bij LED verlichting werkt het anders. Armatuur en LED lichtbron vormt vaak één geheel. Het
verwachte aantal branduren van de LED is dusdanig hoog, dat de lichtbron niet vervangen hoeft te
worden tijdens de levensduur van het armatuur. Dit zorgt voor lagere onderhoudskosten, hoewel
schoonmaak nodig blijft en ook de driver op dit moment een kortere levensduur heeft dan de LED zelf.




                                                                                                        78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Foto′s: In woonwijken (erftoegangswegen) worden veel rondstralers gebruikt (links). In andere
woonstraten, langs gebiedsontsluitingswegen en in het buitengebied worden meestal ′kofferarmaturen′
gebruikt (foto 2). In de periode rond 2015 is er een voorkeur voor vlakke LED armaturen (beide rechts)
die dimbaar en energiezuinig zijn en zo min mogelijk de omgeving aanstralen.


Onderhoud en vervanging

De gemeente werkt vervangingsachterstanden bij middels het vervangingsplan vanaf 2016. Het
vervangen van conventionele (PLL) lampen gebeurt nu nog in een groepsremplace, dat wil zeggen
dat alle lampen tegelijk worden vervangen in een bepaald gebied. Hierdoor zijn de kosten van
vervanging van te voren bekend.


Duurzaam materiaalgebruik

De gemeente Losser vindt materiaalgebruik een belangrijk aandachtspunt. Bij het beoordelen van de
duurzaamheid van armaturen én lantaarnpalen wordt naar de gehele cyclus gekeken van winning,
productie, gebruik, verwijderen en hergebruik van materialen.


Er worden afspraken gemaakt met de leveranciers over duurzaamheid. Hierbij worden ook erkende
inzamelaars en verwerkers betrokken zodat defecte of afgeschreven lampen milieuvriendelijk worden
verwerkt.


De gemeente denkt vooraf na over welke milieuvriendelijke oppervlaktebescherming en schoonmaak
mogelijk is.



                                                                                                   79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>                                                              Foto: schoonmaak of vervanging van
                                                              een armatuur (foto van
                                                              onderhoudswagen van een andere
                                                              gemeente)




Lantaarnpalen en duurzaamheid

Lantaarnpalen oftewel lichtmasten

Er zijn diverse soorten lantaarnpalen op de markt. Staal, aluminium, kunststof en zelfs houten masten
zijn verkrijgbaar. Hun eigenschappen variëren. Het is lastig te zeggen welk materiaal het duurzaamst
is over de totale levensduur. De gemeente Losser kiest bij de aanschaf van nieuwe lantaarnpalen op
dit moment voor aluminium. Zie meer onderaan bij ′Duurzaam materiaalgebruik′.


Vormgeving lantaarnpalen - beeldkwaliteit

Bij daglicht is de vormgeving medebepalend voor de ruimtelijke kwaliteit van de omgeving. Om die
reden kiest de gemeente in sommige gebieden speciale lantaarnpalen en armaturen. Bekend zijn de
lantaarnpalen met antieke uitstraling in het centrumgebied. Ook de invalswegen zijn voorzien van een
bijzonder ontwerp. Op bijzondere plekken kan de gemeente zelfs een eigen, passende lantaarnpaal
laten ontwerpen. Losser kiest in zijn algemeenheid voor ′sober en doelmatig′.




                                                         Foto: de invalswegen in de gemeente krijgen
                                                         op het moment van vervanging een specifiek
                                                         ontwerp met rondingen om het
                                                         verwelkomende karakter te
                                                         versterken. (Overdinkel)




                                                                                                   80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>Levensduur

Een lantaarnpaal oftewel lichtmast gaat vaak 40 jaar mee. Omdat een armatuur 20 jaar meegaat,
wordt het armatuur vaak 1 keer gewisseld. Het is mogelijk om op dezelfde mast van conventionele
naar LED verlichting over te schakelen.


Wanneer de mast 40 jaar oud is, en er is nog geen reden voor vervanging, dan wordt de kwaliteit
gecontroleerd, bijvoorbeeld met een stabiliteitsmeting. Wanneer de leverancier de kwaliteit blijft
garanderen, kan de gemeente ervoor kiezen de mast langer te behouden gedurende bijvoorbeeld 5
jaar.


Onderhoud, reparatie en stroomvoorziening

De gemeente heeft 4400 lantaarnpalen (mei 2016). Net als de armaturen worden
vervangingsachterstanden ingelopen middels het vervangingsplan vanaf 2016.


Alle lantaarnpalen zijn aangesloten op een combikabel van de netwerkbeheerder. Op een kleine
uitzondering na heeft de gemeente Losser geen electriciteitsnetwerk in eigendom. Het ontsteken van
de lampen gaat via het zogenaamde TF signaal van de netwerkbeheerder.


Lees meer in storingen en onderhoud.




Foto 1: in oudere dorpskernen wordt vaak voor een antiek uitziend armatuur met lantaarnpaal
gekozen.


Foto 2: Losser kiest voor aluminium bij de aanschaf van nieuwe lantaarnpalen.


Foto 3: Deze aluminium lage lantaarnpaal van 4 meter hoog heeft een vlak maar rondstralend
armatuur. Deze gebruikt Losser in woongebieden om de omgeving mee te verlichten zonder de
slaapverdiepingen aan te lichten.




                                                                                                     81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>Beleid omtrent het monteren van objecten aan lantaarnpalen

Het beleid van de gemeente is dat in principe er geen objecten aan gemeentelijke lantaarnpalen
mogen worden bevestigd anders dan het beoogde gemeentelijke verlichtingsarmatuur. Uitzonderingen
hierop zijn wegmeubilair en lichtmastreclames. Voor specifieke incidentele acties dient de
initiatiefnemer vooraf contact te zoeken met de gemeente.


Ook voor kerstverlichting geldt dat deze niet zonder toestemming aan lantaarnpalen gehangen kan
worden en ook stroom voor kerstboomverlichting kan niet zonder toestemming afgenomen worden
van het gemeentelijke netwerk voor openbare verlichting.


Duurzaam materiaalgebruik

De gemeente Losser vindt materiaalgebruik een belangrijk aandachtspunt. Bij het beoordelen van de
duurzaamheid van armaturen én lantaarnpalen wordt naar de gehele cyclus gekeken van winning,
productie, gebruik, verwijderen en hergebruik van materialen.


Er worden afspraken gemaakt met de leveranciers over duurzaamheid. Hierbij worden ook erkende
inzamelaars en verwerkers betrokken zodat defecte of afgeschreven lampen milieuvriendelijk worden
verwerkt.


Als er nieuwe lantaarnpalen worden geplaatst, dan kiest de gemeente tussen de diverse beschikbare
materialen, op basis van kosten, onderhoudsgemak en duurzaamheid in brede zin. Op dit moment
worden vooral aluminium gekozen vanwege veiligheid, onderhoud en hergebruik. De gemeente denkt
vooraf na over welke milieuvriendelijke oppervlaktebescherming, schilderwerk en schoonmaak
mogelijk is.


Smart lighting

Losser wil bij nieuwe verlichting in alle gebiedstypen (behalve wellicht de woonwijken) nieuwe
technieken gaan toepassen waarmee:


   de lampen op afstand aangestuurd kunnen worden
   er bij een storing automatisch een melding binnenkomt
   het dimregime eenvoudig kan worden aangepast (dit maakt het testen van nieuwe
    dimschema′s mogelijk)
   diverse meetsensoren toegevoegd kunnen worden bijvoorbeeld voor verkeersdrukte maar ook
    luchtkwaliteit




                                                                                                  82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Botsvriendelijke masten

Op de markt zijn zogenaamde ‘botsvriendelijke masten’ verkrijgbaar. De constructie beweegt met de
auto mee of breekt zelfs helemaal af waardoor de auto minder abrupt tot stilstand komt. Aangezien
voorkomen beter werkt dan genezen, kiest de gemeente voor zoveel mogelijk infrastructurele
maatregelen om botsingen te voorkomen. Er zijn tot op heden geen botsvriendelijke masten
toegepast.




Storingen en onderhoud


Storingen

Wilt u een storing melden? Dit kan op drie manieren:


   24 uur per dag via ′digitale melding openbare ruimte′
   tijdens kantooruren kunt u bellen naar de afdeling Openbare Werken, team Inrichting en Beheer
    Openbare Ruimte, op nummer (053) 53 77 444
   via de ‘mijn gemeente’ app die u kunt downloaden van de App Store (IOS) of Playstore
    (Android e.a.)


De storing wordt zo spoedig mogelijk verholpen. Als er sprake is van een gevaarlijke situatie handelt
de gemeente natuurlijk direct en is de storing uiterlijk binnen 24 uur verholpen. U kunt in noodgevallen
buiten kantooruren bellen naar de gemeentelijke calamiteitenlijn op (053) 53 77 399.




Meer info over storingsafhandeling en over de netwerkbeheerder

Storingen aan het kabelnet worden door de gemeente gemeld bij netwerkbeheerder Enexis. Het
verhelpen hiervan is afhankelijk van de aard en omvang van de ondergrondse storing. De
netbeheerder is verantwoordelijk voor het ondergrondse deel van de verlichting tot aan de aansluiting
in het luikje van de lichtmast.




                                                                                                      83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>Alle lantaarnpalen zijn namelijk aangesloten op een combikabel van de netwerkbeheerder. Op een
kleine uitzondering na heeft de gemeente Losser geen electriciteitsnetwerk in eigendom. Het
ontsteken van de lampen gaat via het zogenaamde TF signaal van de netwerkbeheerder.


In het najaar is het aantal storingsmeldingen altijd relatief hoog omdat het vroeger donker wordt en het
meer opvalt wanneer verlichting niet werkt.


Hoe uw gemeente en de netbeheerder samenwerken, kunt u zien in dit filmpje van Enexis.
Bijbehorende website geeft meer informatie vanuit de netbeheerder. U kunt op de site ook recente
storingen opzoeken die bij de netbeheerder bekend zijn. De bovengrondse storingen die de gemeente
zelf afhandelt, staan niet in het systeem van Enexis maar zichtbaar in het gemeentelijke systeem
voor meldingen openbare ruimte.


Onderhoud

De gemeente voert onderhoud uit voor een goede kwaliteit en levensduur van de openbare
verlichting. De onderhoudswerkzaamheden kunnen bestaan bijvoorbeeld:


   schoonhouden en schilderen van de mast
   schoonhouden van het armatuur
   het vervangen van defecte lampen en overige onderdelen van het armatuur


De gemeente vervangt PLL lampen (conventionele verlichting) in één keer per gebied. Door deze
groepsremplace, hoeft de gemeente minder vaak een hoogwerker te sturen voor een vervanging aan
één enkele mast. Bij LED verlichting is er geen tussentijdse vervanging van de lichtbron nodig.


De gemeente voert haar beheer en onderhoud uit op basis van het principe van bewust verlichten. Dit
betekent dat bij aanleg en vervanging van verlichting, niet wordt uitgegaan van de standaarden en
automatismen maar steeds de omgeving wordt meegenomen in de afweging.


De gemeente heeft een vervangingsplan vastgesteld. Uitgangspunt bij het kiezen van armaturen,
vermogens en dimregimes is:


   alleen verlichting (terug)plaatsen waar nodig
   in principe voldoen aan de ROVL-2011 maar niet meer licht plaatsen dan nodig
    (verlichtingssterkte) en de gelijkmatighied alleen verhogen waar nodig gezien de
    investeringskosten
   bekijken of de situatie op de locatie in kwestie is veranderd waardoor andere keuzes mogelijk
    zijn. Is er bijvoorbeeld een lichter wegdek aangebracht of zijn alle gevels gerenoveerd met
    lichter materiaal? Dan kan er misschien minder licht worden geplaatst!




                                                                                                     84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>   het juiste armatuur kiezen waardoor alleen die delen van de openbare ruimte worden verlicht
    waar dat gewenst is en die niet minimaal zichtbaar zijn van een afstand (bijvoorbeeld
    dorpsrandzône)




Foto: defect mastluikje


Aanpassingsverzoeken

Bij een verzoek tot aanpassing aan de openbare verlichting in uw straat kunt u contact opnemen met
de gemeente. De gemeente beoordeelt uw verzoek. Kosten voor een eventuele verplaatsing zijn voor
rekening van de aanvrager. Wanneer sprake is van een reconstructie van de openbare ruimte worden
wensen met betrekking tot het verplaatsen meegenomen in de besluitvorming.




                                                                                                  85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>