<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>DE BUSINESSCASE VOOR CIRCULAIRE,
GEZONDE EN PRODUCTIEVE
KANTOORGEBOUWEN EN DUURZAME
TOEPASSINGEN
Voor een transparant en betrouwbaar
besluitvormingsproces
                                                                              vERKENNING
                                                                              ACCOMMODATIES
                                                                              CULTURELE EN CREATIEVE
                                                                              SECTOREN ZWOLLE
 Opdrachtgever          C2C ExpoLAB
 Project                Ondersteuning INTERREG VA-project "Healthy Building Network"
 Datum                  15 januari 2019
 Referentie             1643801-0060.0.3                                      O p dra chtgeve r:        G e m e e nte Zwo l l e
 Auteur(s)              de heer ir. J.C. van den Berg - HEVO B.V.             Da tu m:                  6 mei 2020
                        de heer ir. R.J.W. Kersten - HEVO B.V.                Re fe re nt i e :         1637 402 - 0037
                        de heer ir. W.J.A. Adriaanssen - HEVO B.V.
                                                                              Au te ur ( s ) :          m evrouw I . va n de Craa ts MS c - H E V O B.V.
                        mevrouw J.M. Scherer MSc - HEVO B.V.
                        de heer L. Wijnand - M3E Technical Managers Consultants
                                                                                                        de h e e r drs . M. A. O t t o M BA - H E V O B.V.
 Niets uit deze uitgave mag zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van w
                                                                                HEVO B.V.
                                                                                  w w.   h worden
                                                                                            e v o . ngekopieerd,
                                                                                                     l           noch aan derden ter inzage worden gegeven.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                                                        ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                        www.hevo.nl
Inhoudsopgave
Samenvatting                                                                             4
Inleiding                                                                              10
1.             Bestaande beleidslijnen gemeente en regio Zwolle                        12
1.1.           Profilering en focus                                                    12
1.2.           Economisch perspectief                                                  12
1.3.           Cultureel perspectief                                                   13
1.4.           Creatief perspectief                                                    14
1.5.           Geografisch perspectief                                                 15
2.             Trends en ontwikkelingen                                                16
2.1.           Economisch perspectief                                                  16
2.2.           Cultureel perspectief                                                   18
2.3.           Creatief perspectief                                                    19
2.4.           Geografisch perspectief                                                 20
3.             Behoeften en plannen                                                    21
3.1.           Introductie                                                             21
3.2.           Economisch perspectief                                                  22
3.3.           Cultureel perspectief                                                   22
3.4.           Creatief perspectief                                                    23
3.5.           Geografisch perspectief                                                 26
4.             Aanbod en vergelijking met benchmarksteden                              28
4.1.           Aanbod culturele accommodaties en creatieve industrie                   28
4.2.           Gegevens accommodaties in Zwolle                                        30
4.3.           Spreiding culturele accommodaties en creatieve industrie                33
4.4.           Benchmark met Nederlandse steden                                        34
4.5.           Atelier- en broedplaatsenbeleid in andere Nederlandse steden            37
5.             Ambities en uitgangspunten gemeente                                     38
5.1.           Rol van de gemeente                                                     38
5.2.           Een afwegingskader                                                      38
6.             Conclusies en aanbevelingen                                             41
Verwijzingen                                                                           42
BIJLAGEN                                                                               44
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                           Pagina 2 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                                   ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                   www.hevo.nl
Bijlage 1: gesprekspartners interviews                                            44
Bijlage 2: kernpunten visie Spoorzone                                             44
Bijlage 3: casestudy Zuidoost-Noord-Brabant (Brainport en Strijp-S)               45
Bijlage 4: benchmarkgegevens gemeente Zwolle                                      46
Bijlage 5: atelierhouders DOAS                                                    47
Bijlage 6: spreiding creatieve sector                                             48
Bijlage 7: samenvatting atelierbeleid Eindhoven, Amsterdam en Nijmegen            49
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                      Pagina 3 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                  www.hevo.nl
               Samenvatting
               Aanleiding
               De gemeente Zwolle gaat groeien van 130.000 naar 140.000 inwoners, in de toekomst
               wellicht naar 160.000 inwoners. Daarnaast is de ambitie van de gemeente om als regio de
               vierde economische regio van Nederland te worden. Voorliggend rapport heeft de volgende
               vragen geadresseerd: welke culturele en creatieve infrastructuur hoort hierbij? Wat betekent
               deze economische ontwikkeling voor de regio? Wat is er nodig om Zwolle een geschikte en
               aantrekkelijke vestigingsplaats te maken om economische ontwikkeling te ondersteunen? En
               vooral: hoe kan de culturele en creatieve sectoren hiervoor worden ingezet en ondersteund?
               Belangrijkste conclusies
               Om de huidige situatie op het gebied van de ‘culturele en creatieve infrastructuur’ te bepalen
               is niet alleen naar Zwolle zelf gekeken maar ook naar enkele steden die vergelijkbare
               kenmerken hebben. Geen stad is overigens hetzelfde en niet voor alle thema’s zijn
               vergelijkbare gegevens beschikbaar. Niettemin kunnen we op basis van het onderzoek een
               aantal conclusies trekken.
               Huidige situatie
               Zwolle kent een breed palet aan culturele en creatieve activiteiten en voorzieningen. Een
               goede basis. Echter de gelaagdheid van ‘basis’, ‘middensegment’ en ‘top’ lijkt niet in balans.
               Wat opvalt is dat slechts een beperkt aantal kunstenaars en creatief ondernemers vanuit de
               basis zodanig tot bloei komt dat ze ook buiten Zwolle en omstreken zichtbaar zijn. Deze
               prominente vertegenwoordigers van de Zwolse cultuursector zijn De Fundatie, Hedon,
               Kameroperahuis en de Zwolse Theaters. We treffen in de ‘basis’ van de sectoren veel kleine
               cultureel en creatief ondernemers aan evenals autonome kunstenaars, maar lange tijd waren
               hun middelen (inclusief accommodaties) beperkt.
               Het middensegment (een duidelijke meetlat is er niet maar denk aan instellingen en
               ondernemers meer dan enkele medewerkers) is ondervertegenwoordigd en beschikt ook
               nauwelijks over bijpassende accommodaties. Kleine instellingen en ondernemers in de ‘basis’
               kunnen uiteraard in beginsel een goed bestaan hebben maar in de praktijk leven deze met
               veel onzekerheden over de toekomst: inkomen, beschikbaarheid van werkruimte op lange
               termijn en algehele maatschappelijke belangstelling voor het werk. Voor een gezonde
               culturele en creatieve infrastructuur zou het middensegment versterkt moeten worden. Kijk
               bijvoorbeeld naar de benchmarksteden waar er per 100.000 inwoners meer musea, poppodia,
               grote theaters en bioscoopvoorzieningen zijn. Alleen op het gebied van middelgroot theater
               scoort Zwolle goed. Ook in het aantal banen in de culturele en creatieve sectoren loopt Zwolle
               achter.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                     Pagina 4 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                                                              ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                              www.hevo.nl
               Met het onderwijsaanbod (ArtEz, Cibab en enkele andere) is er in beginsel een goed
               vertrekpunt voor groei. Het aanbod is nog gevarieerd (met vakonderwijs voor de creatieve
               industrie, theater, dans, art & design en diverse HBO-masters) maar smaller dan vroeger
               (toen ook autonome kunst van het aanbod deel uitmaakte).
               In andere steden wordt er net als in Zwolle werk gemaakt om broedplaatsen de schaal van het
               middensegment geven. Het bieden van zekerheid hoort daar bij en daarin kan de Zwolse
               situatie nog versterkt worden (beschikbaarheid van ruimte op de lange termijn als voorwaarde
               om inkomenszekerheid en maatschappelijk draagvlak te ontwikkelen). Om op die manier de
               creatieve sector, inclusief de autonome kunst, tot bloei te laten komen.
               Kortom, de pioniersgeest in de ‘basis’ is essentieel, maar voor een vitale stad die wil groeien
               is versterking van het ‘middensegment’ onmisbaar: dat segment biedt zekerheid voor mensen
               die actief zijn in de culturele en creatieve sectoren zodat ze ook in economische betekenis en
               maatschappelijk draagvlak groeien en de schakel vormen richting de ‘top’.
               Naar de toekomst
               Voor de ontwikkeling van een vitale culturele en creatieve sector die past bij een stad van
               140.000 en mogelijk 160.000 doen wij een aantal aanbevelingen. Ook hierin herkent men het
               bieden van zekerheid aan de basis en het versterken van het middensegment. De huidige
               situatie en het streefbeeld voor de toekomst nog eens op een rij:
                  Aspecten             Beeld huidige situatie                     Beeld toekomstige situatie
                                       (130.000 inwoners)                         (140.000 – 160.000 inwoners)
                  Algemeen             Waar steden als Deventer en Eindhoven      De stad kent een duidelijk ‘Zwols profiel’
                                       een duidelijk profiel kennen (industrieel) op basis van het DNA van de stad dat –
                                       en de ontwikkeling in de culturele en      in tegenstelling tot bijvoorbeeld Deventer
                                       creatieve sector daar mede op baseren      en Eindhoven – niet ‘industrieel’ is maar
                                       ontbreekt een dergelijk profiel in Zwolle. voortkomt uit de historie als bestuurders-
                                                                                  en    onderwijsstad.     Maak   beleid    op
                                                                                  accommodaties voor de culturele en
                                                                                  creatieve sectoren waar richting wordt
                                                                                  gekozen en waar een heldere focus
                                                                                  herkenbaar is. Denk aan het richten van
                                                                                  beleid op bepaalde doelgroep(en).
                  Segmentering:
                  Basissegment         Culturele en creatieve sector              Culturele en creatieve sector
                                       Breed palet aan kleine instellingen en     Gelijk palet maar met zekerheid over
                                       ondernemers (vaak individuen/ZZP’ers).     langjarige afspraken voor
                                                                                  accommodaties en prijsniveau.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                                 Pagina 5 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                      www.hevo.nl
                                  Onzekerheid in inkomen, werkplek en    Vitale gelaagdheid in de culturele en
                                  maatschappelijk draagvlak. Doorstroom  creatieve sectoren waarin doorstroom
                                  naar middensegment lastig omdat        richting het middensegment plaatsvindt.
                                  hiervoor de ‘infrastructuur’
                                  (accommodaties, financiering,
                                  toeleverende en afnemende partijen)
                                  nauwelijks aanwezig zijn.
                                  Creatieve sector                       Creatieve sector
                                  Ateliers en broedplaatsen op basis van Behoud voorzieningen aan de
                                  kortlopende afspraken (maanden tot     rafelranden waar ook kortlopende huur
                                  enkele jaren). Vaak aan de rafelranden mogelijk blijft (vult de behoefte van m.n.
                                  van de stad.                           startende kunstenaars en ondernemers).
                                                                         Rauwe plekken waar men kan pionieren,
                                                                         die betaalbaar zijn waardoor
                                                                         kunstenaars en cultureel & creatief
                                                                         ondernemers vanuit de Randstad naar
                                                                         Zwolle ‘gezogen’ worden. Op de
                                                                         tijdelijkheid van atelierruimten wordt
                                                                         geanticipeerd door ervoor te zorgen dat
                                                                         er nieuwe ruimte voor creativiteit vrijkomt
                                                                         wanneer een huidige locatie met ateliers
                                                                         komt te vervallen Vul deze aan met
                                                                         enkele honderden m2’s aan grotere
                                                                         ruimtes met goed licht waar ‘rommel’
                                                                         gemaakt mag worden. En creëer
                                                                         daarnaast broedplaatsen met een
                                                                         stabielere basis. Er is een goede mix
                                                                         van start-ups én scale-ups. Scale-ups
                                                                         vormen een belangrijk onderdeel van het
                                                                         middensegment en houden successen
                                                                         binnen de regio.
                  Middensegment   Creatieve sector                       Creatieve sector
                                  Accommodaties ateliers &               Groei naar het niveau dat voorzien is
                                  broedplaatsen zowel o.b.v.             (ruim 13.000 m2) en met een mix van
                                  gesubsidieerde als commerciële huur.   lage (via coöperatieve vormen of
                                  Beschikbaarheid voldoende (momenteel   erfpacht; ca. € 40,-/m2/jr kale huur) en
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                         Pagina 6 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                                          ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                          www.hevo.nl
                                    ruim 6.000 m2) met uitzicht op groei op   marktconforme huur (ca. € 80,-/m2/jr
                                    korte en middellange termijn.             kale huur).
                                    Met de beschikbare                        Het aanbod aan tentoonstellingsruimten
                                    tentoonstellingsruimte van 870 m² is er   is gegroeid naar ca. 2.000 m2. Hiervan
                                    een tekort.                               valt een oppervlak in de orde van grootte
                                                                              van ca. 200 - 300 m2 van het totaal voor
                                                                              de stad in het middensegment, bij
                                                                              voorkeur gereserveerd voor het
                                                                              tentoonstellen van hedendaagse
                                                                              (beeldende) kunst;
                                    Culturele sector                          Culturele sector
                                    Middensegment ontbreekt grotendeels in    In iedere categorie één accommodatie
                                    de segmenten musea en podia voor          creëren of het ontstaan ervan
                                    uitvoerende muziek en entertainment.      stimuleren. Denk hierbij ook aan een
                                                                              grote cultuurlocatie voor evenementen
                                                                              en festivals.
                  Topsegment        Culturele sector                          Culturele sector
                                                                              Zwolle heeft als vitale stad voldoende
                                    Aantal aansprekende instellingen, goed    draagvlak (markt) voor
                                    bekend buiten de stad. Grote theaterzaal  topprogrammering. Cross-overs zijn
                                    (> 1.000 zitplaatsen) ontbreekt maar      alom aanwezig en vullen de behoefte
                                    hiervoor is ook geen draagvlak.           van de cultureel omnivoor.
                  Ontwikkeling stad Spoorzone                                 Spoorzone
                  en regio          De Spoorzone is in ontwikkeling maar      Zorg voor aansluiting van de Spoorzone
                                    onduidelijk is hoe die vorm krijgt op de  op het masterplan voor de binnenstad /
                                    lange termijn. Er ligt een visie met een  centrumgebied. ‘Mix to the max’ ( nieuwe
                                    aantal kernpunten en er zijn enkele       stedelijkheid met nieuwe vormen van
                                    initiatieven in het gebied op cultureel / werken en interactie, een plek waar
                                    creatief vlak. Maar door onzekerheid      studeren,     innoveren   en   produceren
                                    over beleid vastgoedeigenaren is niet     samenkomen) bloeit ook echt doordat
                                    duidelijk wat de mogelijkheden voor de    vastgoedeigenaren ‘hun kaarten op tafel
                                    culturele en creatieve sectoren zijn.     hebben gelegd’.
                                    Oefen- en repetitieruimte                 Oefen- en repetitieruimte
                                    In de stad ontbreekt het aan voldoende    Vul behoeften zoals een grotere variatie
                                    repetitieruimte (zowel in ruimtelijk als  in    zalen     en   het    gebruik      van
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                             Pagina 7 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                                         ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                         www.hevo.nl
                                  betaalbare zin) in alle segmenten van de   repetitieruimten in door mogelijkheden in
                                  culturele sector.                          de regio beter te benutten (relatief veel
                                                                             aanbod).
                                  Spreiding                                  Spreiding
                                  Culturele en creatieve activiteiten liggen In Zwolle zijn in het centrumgebied en
                                  sterk verspreid of zijn versnipperd over   buitengebieden       hotspots     ontstaan
                                  de stad. Wat mist is een ‘creatief         (cultureel/creatief) waar activiteiten zich
                                  prikkelend stedelijk gebied’, zoals        bundelen       en     elkaar    versterken
                                  andere steden ‘hotspots’ hebben waar       (‘toeleveranciers’ en ‘afnemers’ vinden er
                                  van alles gebeurt: die zorgen voor         elkaar).
                                  diversiteit in de stad.
                  Verbinding met  Onderwijslandschap                         Onderwijslandschap
                  onderwijs       Het onderwijsaanbod (ArtEz, Cibab en       De Triple Helix met onderwijs, werken
                                  enkele andere) biedt in beginsel een       (ondernemen) en innovatie zijn goed
                                  goed vertrekpunt voor groei. Het aanbod    verankerd. Daartoe zet Zwolle in op de
                                  is nog gevarieerd (met vakonderwijs        hotspots die niet alleen in de culturele
                                  voor de creatieve industrie, theater,      diversiteit bruisende plekken bieden
                                  dans, art & design en diverse hbo-         maar ook als een soort ‘mini-campus’
                                  masters) maar smaller dan vroeger (toen    voor de Triple Helix fungeren. Hier komt
                                  ook autonome kunst van het aanbod          de verbinding tussen kunst en creatief
                                  deel uitmaakte).                           onderwijs, tussen kunst en de
                                                                             leefomgeving van jongeren en
                                  In alle benchmarksteden is het onderwijs   volwassenen ín de wijken tot stand. De
                                  verbonden met de culturele en creatieve    gemeente Zwolle fungeert als
                                  sectoren en speelt het een grote rol       katalysator om de Triple Helix op de hot
                                  (m.n. in het hbo of wo).                   spots tot bloei te brengen.
                                  Kunsteducatie in het bijzonder             Kunsteducatie in het bijzonder
                                  De ontwikkeling van de creatieve           Autonome kunstenaars spelen weer een
                                  industrie in Zwolle is verbonden met het   belangrijke rol in de professionele
                                  creatieve onderwijs op m.n. mbo-niveau.    kunsteducatie van de stad. Zij bieden
                                                                             onderwijs juist aan ondernemers in de
                                                                             creatieve industrie en versterken deze
                                                                             sector.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                            Pagina 8 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                               ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                               www.hevo.nl
               Accommodaties culturele en creatieve sectoren – vier perspectieven
               Op basis van diverse beleidsdocumenten, visiedocumenten en interviews met organisaties en
               gezelschappen is het onderwerp culturele en creatieve accommodaties vanuit vier
               perspectieven belicht. Onderstaande figuur geeft een samenvatting van deze vier
               perspectieven, met een focus op de visie van stad en regio Zwolle, de regionale en landelijke
               trends en ontwikkelingen en de behoefte en vraag die hieruit naar voren komt.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                  Pagina 9 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                                            ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                            www.hevo.nl
               Inleiding
               De gemeente Zwolle gaat groeien van 130.000 naar 140.000 inwoners, in de toekomst
               wellicht naar 160.000 inwoners, en heeft de ambitie om als regio Zwolle de vierde
               economische regio van Nederland te worden. Door de gemeenteraad is een integrale
               strategie voor citymarketing vastgesteld, met als onderlegger de versterking van de culturele
               en creatieve sectoren. Het huidige rapport adresseert een belangrijk vraagstuk bij deze
               ambitie van stedelijke en economische groei: welke culturele infrastructuur hoort hierbij? Wat
               betekent deze economische ontwikkeling voor de regio? Wat is er nodig om Zwolle een
               geschikte en aantrekkelijke vestigingsplaats te maken om economische ontwikkeling te
               ondersteunen? En vooral: hoe kunnen de culturele en creatieve sectoren hiervoor worden
               ingezet en ondersteund?
               De gemeente Zwolle wenst een duidelijke culturele          DEFINITIE CREATIEVE INDUSTRIE:
               infrastructuur die ervoor zorgt dat er veel gebeurt in     CULTURELE EN CREATIEVE SECTOREN
               de stad, dat de consument keuzes heeft op cultureel        Het begrip ‘creatieve industrie’ is een breed
               vlak. De wens is tevens dat de ‘makers’ uit de             begrip met uiteenlopende definities. In diverse
               culturele en creatieve sectoren de verbinding met          (landelijke) rapporten worden onder de
               elkaar vinden en dat de culturele middenlaag ingevuld      creatieve industrie zowel de meer kunstzinnige
               wordt.                                                     instellingen zoals musea en theaters
                                                                          gerekend, maar ook de creatieve
                                                                          dienstverlening zoals grafisch en industrieel
               Vraagstelling
                                                                          ontwerp. Het CBS verdeelt de creatieve
               De gemeente heeft behoefte aan een
                                                                          industrie in drie deelsectoren: kunsten en
               accommodatiebeleid dat bestaat uit drie hoofd-
                                                                          cultureel erfgoed, media en entertainment
               onderdelen:
                                                                          industrie en creatieve zakelijke
               • Onderdeel 1:
                                                                          dienstverlening. In het huidige rapport wordt
                       Visie op de toekomst van de culturele en
                                                                          uitgegaan van het volgende:
                       creatieve sectoren in Zwolle en uitgangspunten
                       op hoofdlijnen voor de huisvesting daarvan, in het Culturele sector: podiumkunsten (o.a.
                       bijzonder de relatie tussen accommodaties en       theater, muziek), scheppende kunsten (o.a.
                       broedplaatsfuncties. Hierbij gaat het om een       schilderkunst, beeldhouwen), cultureel erfgoed
                       weergave van bestaande beleidslijnen, zicht op     (o.a. musea), film (filmtheater), live-
                       trends en ontwikkelingen en een blik op de         entertainment.
                       behoefte die er is in de culturele en creatieve
                       sectoren, met name op het gebied van               Creatieve sector: muziekindustrie, grafisch en
                       accommodaties en broedplaatsen.                    industrieel ontwerp, vormgeving en ontwerp (in
               • Onderdeel 2:                                             brede zin, o.a. meubelontwerp,
                       Een afwegingskader gebaseerd op de ambities        gebruiksvoorwerpen).
                       en uitgangspunten (gebaseerd op de visie en
                                                                          Bovenstaande definities zijn niet uitputtend,
                       desgewenst politiek gemotiveerd) waarmee men
                                                                          maar geven een indicatie van wat in het
                       ook incidentele aanvragen kan beoordelen: wel of   huidige rapport wordt bedoeld met de culturele
                       niet honoreren? Deze verzoeken komen het
                                                                          en creatieve sectoren.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                              Pagina 10 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                                       ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                       www.hevo.nl
                       gehele jaar door binnen, maar een consistente afweging wordt op dit moment niet
                       gemaakt.
               •       Onderdeel 3:
                       Een accommodatieplan waarin vraag en aanbod over een lange periode ‘gematcht’
                       worden (min of meer vergelijkbaar met een Integraal Huisvestingsplan voor het onderwijs)
                       en waarbij er een periodieke bijstelling plaats kan vinden, bijvoorbeeld jaarlijks of per
                       collegeperiode. Dit derde onderdeel kan opgesteld worden met het huidige rapport als
                       input.
               Leeswijzer
               In dit rapport wordt onderzocht welke culturele infrastructuur aansluit op de ambities van de
               gemeente en de regio Zwolle. Dit wordt onder andere onderzocht door te kijken naar het
               culturele en creatieve landschap van andere steden, zoals Eindhoven, Leeuwarden,
               ’s-Hertogenbosch, Groningen en in mindere mate (beperkt beschikbare gegevens) Nijmegen.
               Er wordt onderscheid gemaakt tussen het economisch perspectief, het cultureel perspectief,
               het creatief perspectief en het geografisch perspectief. Benaderd vanuit deze vier
               perspectieven worden in hoofdstuk 1 de bestaande beleidslijnen van de gemeente en de regio
               Zwolle uiteengezet. In hoofdstuk 2 wordt geïnventariseerd welke trends en ontwikkelingen
               spelen op het gebied van de vier perspectieven. Hierin worden met name trends en
               ontwikkelingen die aansluiten bij de in hoofdstuk 1 omschreven visie meegenomen. In
               hoofdstuk 3 wordt de vertaalslag gemaakt naar behoeften en plannen. Daarbij gaat het om
               input voor nieuwe plannen die aansluiten bij de behoefte en om interessante plannen die al
               zijn gemaakt door de gemeente Zwolle. In hoofdstuk 4 wordt gekeken naar het huidige
               aanbod van verschillende typen accommodaties in Zwolle, bedrijven die actief zijn in de
               creatieve industrie in Zwolle, de spreiding hiervan en een vergelijking met beleid, aanbod en
               accommodaties in enkele andere Nederlandse steden. Hoofdstuk 5 zoomt in op concrete
               ambities en uitgangspunten van de gemeente en hoe deze kunnen leiden tot een
               afwegingskader voor het beoordelen van incidentele aanvragen op de korte termijn en voor
               het vormen van een accommodatiebeleid voor de langere termijn. Hoofdstuk 6 sluit af met
               algemene conclusies en aanbevelingen.
               Bronnen
               Om informatie in te winnen over de landelijke, regionale en gemeentelijke visie op cultuur en
               creativiteit zijn diverse beleidsdocumenten en visiedocumenten geraadpleegd. Om inzicht te
               krijgen in trends en ontwikkelingen binnen de culturele en creatieve sectoren zijn tevens
               meerdere onderzoeken bestudeerd.
               Een belangrijke bron voor dit rapport bestaat uit ervaringen en inzichten van diverse
               organisaties en gezelschappen die geïnterviewd zijn. Hieruit is een duidelijk beeld gekomen
               van behoeften. Bijlage 1 geeft weer met welke gesprekspartners gedurende de periode
               september tot november 2019 gesprekken zijn gevoerd. Bevindingen uit deze gesprekken zijn
               verwerkt in het huidige rapport, met name in de invulling van hoofdstuk 2 (trends en
               ontwikkelingen) en hoofdstuk 3 (behoeften en plannen).
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                         Pagina 11 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                                                        ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                        www.hevo.nl
1.             Bestaande beleidslijnen gemeente en regio Zwolle
               De eerste stap in dit onderzoek is kijken naar wat er al op papier is gezet door de gemeente
               zelf en wat raakvlakken heeft met het accommodatiebeleid van de culturele en creatieve
               sectoren. In dit hoofdstuk worden de bestaande beleidslijnen van de gemeente Zwolle
               geïntroduceerd, benaderd vanuit vier perspectieven: het economisch perspectief, het cultureel
               perspectief, het creatief perspectief en het geografisch perspectief. In het bijzonder wordt
               aandacht besteed aan de rol die de culturele en creatieve sectoren (kunnen) spelen en welke
               ontwikkelingen in de gemeente en regio voorzien worden om de ambitie ‘vierde economische
               regio van Nederland’ waar te maken.
1.1.           Profilering en focus
               Het document “De binnenstad van Zwolle anno 2030”1 opent met de zin ‘Zwolle heeft het wel,
               maar laat het vaak niet zien’. Dit is een kreet die een rode draad vormt in meerdere visie- en
               beleidsdocumenten die zijn opgesteld door en voor de gemeente Zwolle. Het verhaal van
               Zwolle moet krachtiger worden verteld. Er is al een groot aantal culturele voorzieningen in de
               stad, de stad heeft een prachtig historisch centrum en zit vol met creatieve talenten, maar laat
               deze schoonheid en de talenten niet genoeg zien. Deels kan dit komen omdat er
               verondersteld wordt dat er onvoldoende broedplaatsen zijn waar talenten elkaar kunnen
               ontmoeten en zichzelf kunnen en durven ontwikkelen. Het feit dat De Grote Voort, ruim 6.000
               m2 aan broedplaats, wordt gerealiseerd in Zwolle laat zien dat het aanbod niet voldeed. In het
               coalitieakkoord2 van de gemeente Zwolle wordt over culturele ontwikkeling gesproken: ‘door
               letterlijk en figuurlijk ruimte te bieden aan creativiteit en culturele initiatieven wordt de stad
               bruisender’. Bovendien mist er een profilering, een focus: vanuit alle perspectieven moet
               duidelijk worden wat de kracht en het profiel is van Zwolle en hoe de verschillende sectoren
               daar vorm aan geven. Tot slot is het belangrijk dat inwoners van de stad meer met elkaar en
               met de stad worden verbonden. Hetzelfde geldt voor bedrijven en de creatieve industrie: een
               beter netwerk en een sterker cultureel fundament is nodig om te komen tot de geambieerde
               ontwikkelingen.
Economisch perspectief
1.2.           Economisch perspectief
               Het economisch perspectief heeft alles te maken met de ambitie van de gemeente Zwolle en
               de regio Zwolle om de vierde economische regio van Nederland te worden. In deze paragraaf
               worden punten benoemd die specifiek hieraan gerelateerd zijn, vanuit een economisch
               perspectief.
               • Het versterken van het vestigingsklimaat van Zwolle is, mede vanuit het economisch
                       perspectief, zeer belangrijk. Hier gaat het om het bieden van goede dienstverlening aan
               1
                  (De binnenstad van Zwolle anno 2030, Michiel van Beek, 2016)
               2
                  (Coalitieakkoord 2018-2022, Gemeente Zwolle)
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                          Pagina 12 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                                                     ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                     www.hevo.nl
                       ondernemers. Speciale aandacht gaat in Zwolle naar de speerpuntsectoren binnen de
                       Economische agenda Regio Zwolle (2018-2022) (Coalitieakkoord 2018-2022, Gemeente
                       Zwolle).
               •       ‘Squaring the triangle’, Zwolle heeft de ambitie om de vierde economische regio van
                       Nederland te worden. Het is van belang dat hier een duidelijke ambitie en profilering aan
                       worden gekoppeld (citymarketing). Hierbij moeten in ieder geval de DNA-waarden van
                       Zwolle (Gunnen, Groeien en Grensontkennend) niet uit het oog verloren worden (Integrale
                       citymarketing strategie 2030).
               •       De ontwikkeling van ‘top innovatiecentra’ in Zwolle kan hand in hand gaan met
                       economische ontwikkeling. Met top innovatiecentra wordt bedoeld het Polymer Science
                       Park, Health innovation park, de Climate Campus en LAB038 (Dé Zwolse energietransitie
                       startuplocatie). De visie is dat de innovatiecentra hoogwaardige technologische
                       broedplaatsen worden met een scherp innovatief profiel en een hoge aantrekkingskracht
                       en uitstraling3.
Cultureel perspectief
1.3.           Cultureel perspectief
               Ook vanuit het culturele perspectief heeft de gemeente Zwolle hoge ambities. Bij een stad en
               regio die zich profileert als ‘de vierde economische regio van Nederland’ horen ook een
               bepaalde culturele infrastructuur en een bepaald cultureel landschap. In deze paragraaf wordt
               de visie van de gemeente en regio Zwolle vanuit het cultureel perspectief toegelicht.
               • Educatie en cultuur komen samen in cultuureducatie in het profiel van de stedelijke
                       cultuurregio Zwolle4. Jong geleerd, oud gedaan; kinderen moeten op jonge leeftijd in
                       contact worden gebracht met kunst en cultuur om de ‘makers van de toekomst’ te
                       creëren. Cultuureducatie draagt bij aan de ontwikkeling van creativiteit en is van belang
                       voor effectief cultuurbeleid. Hier speelt onder andere het Hybride Productiehuis een
                       belangrijke rol.
               • Ook verbinding is een sleutelwoord in het profiel van de stedelijke cultuurregio.
                       Verbinding tussen kunst en creatief onderwijs, verbinding met kunst en de leefomgeving
                       van jongeren en volwassenen en middels kunst verbinding zoeken in de wijk4. Het is
                       hierbij belangrijk dat cultuur uitnodigend en laagdrempelig wordt gemaakt, waar ook de
                       diverse verbindingen en het sociale karakter van Zwolle aan bijdragen.
               • Een uitgangspunt voor het nieuwe cultuurstelsel van het ministerie OCW5 is verbreding
                       en vernieuwing; een uitbreiding van het culturele aanbod. Dit betekent meer genres,
                       nieuwe spelers en een breder publiek bereiken.
               3
                  (Visie Topinnovatiecentra, Geert Janssen, 2018)
               4
                  (Profiel Stedelijke Cultuurregio Zwolle, LA group, 2018)
               5
                   (Uitgangspunten nieuw cultuurstelsel 2021-2024, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
               Wetenschap)
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                       Pagina 13 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                                www.hevo.nl
               •       Twee onderscheidende kernwaarden benoemd in het profiel van de stedelijke cultuurregio
                       Zwolle zijn experiment en ernst. Experiment staat voor vernieuwing, vrijheid, ruimte, durf.
                       Ernst staat voor de innerlijke noodzaak en continue zoektocht naar inhoud, waarheid en
                       kern. De combinatie hiervan uit zich in de serieuze volksaard, maar het wel durven te
                       gaan voor vernieuwing.
Creatief perspectief
1.4.           Creatief perspectief
               Ook benaderd vanuit het creatief perspectief zijn er een aantal aspecten van die visie van
               Zwolle te belichten. Creatieve industrie in een stad levert een belangrijke bijdrage aan de
               vitaliteit en de economische ontwikkeling. Zwolle is nu al een belangrijke vestigingsplaats voor
               creatieve industrie, die gezien wordt als een
               groeisector6. Zwolle is tevens de plek waar de             CREATIEVE OPLEIDINGEN IN ZWOLLE
               creatieve professional van de toekomst wordt               Er is in Zwolle een groot aanbod aan opleidingen
               opgeleid, in een reeks van belangrijke creatieve           in de creatieve industrie. Creatieve opleidingen,
               opleidingen. Met name mbo-opleidingen bij Cibap            hbo en mbo, worden aangeboden door ArtEZ,
               en het Deltion College en hbo-opleidingen bij              Cibap, Hogeschool Windesheim, Deltion College
               ArtEZ spelen hier een belangrijke rol.                     en Landstede MBO. In totaal volgen ongeveer
               • De kernwaarde experiment, het durven                     5.500 studenten deze opleidingen. Hiervan
                                                                          studeren de meesten in de sub-sector Media &
                       ontwikkelen en vernieuwen, is van
                                                                          Entertainment (met name journalistiek,
                       toegevoegde waarde voor de ontwikkeling van
                                                                          mediavormgever en gamedesigner). Gemiddeld
                       de creatieve industrie in Zwolle.
                                                                          zijn er jaarlijks 1.000 afgestudeerden van mbo-
               • In het coalitieakkoord van de gemeente Zwolle
                                                                          opleidingen en 450 afgestudeerden van hbo-
                       wordt genoemd dat het belangrijk is om ruimte
                                                                          opleidingen (Behoefteverkenning starters & start-
                       te bieden voor jonge en innovatieve                ups creatieve industrie, Hemm, 2017). De leerling-
                       kunstenaars en culturele ondernemers7. Het is      gegevens dateren uit 2013, maar wijken slechts
                       belangrijk dat er voldoende broedplaatsen zijn     licht af van de situatie in 2017, toen het rapport
                       in Zwolle, waar ruimte voor creativiteit is, wat   Hemm werd uitgebracht. Er is een inschatting
                       vooruitgang mogelijk maakt.                        gemaakt van het aantal afgestudeerden per jaar
               • Creativiteit en cultuur zijn belangrijke                 dat gaat werken in de regio Zwolle. Van de mbo-
                       aanjagers voor het vormen van een                  studenten zijn dit er naar verwachting 40 per jaar.
                       innovatiedistrict waar in Triple Helix wordt       Wat opvalt is dat 65% van de mbo-studenten
                       samengewerkt8.                                     doorstroomt naar hbo, terwijl dit percentage
               • Door de gemeente wordt verondersteld dat er              landelijk slechts 38% is. Van de hbo-studenten
                       behoefte is aan brugfuncties tussen het mkb        aan de creatieve opleidingen in Zwolle start circa
                       en de artistieke en creatieve bedrijven die in     60% van de afgestudeerden in de regio. Dit zijn
                       een broedplaats zijn ondergebracht .  9            ongeveer 120 afstudeerders (Hemm, 2017)
               6
                  (Integrale citymarketing strategie 2030)
               7
                  (Coalitieakkoord 2018-2022, Gemeente Zwolle)
               8
                  (Strategische agenda Spoorzone, Gemeente Zwolle, 2018)
               9
                  (Zwolle City of Creativity, Afdeling Kunst & Cultuur gemeente Zwolle, 2019)
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                                  Pagina 14 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                    www.hevo.nl
Geografisch perspectief
 1.5.           Geografisch perspectief
                Binnen het geografisch perspectief is er onderscheid tussen verschillende lagen: de
                binnenstad, rondom de stad en de regio/het verzorgingsgebied:
                • Samenwerkingsverbanden zoals Triple Helix en campusvorming worden met name
                        geambieerd in de ontwikkeling van de Spoorzone, de uitbreiding van de binnenstad. Deze
                        samenwerkingsverbanden hebben ook een geografische component; campusvorming
                        betekent dat onderwijsinstellingen en bedrijven zich zouden moeten clusteren.
                • Vanuit het geografisch perspectief heeft Zwolle niet alleen een regiofunctie, maar
                        fungeert de stad in zekere zin als knooppunt van Noord-Nederland, met een blik op
                        Duitsland. Zwolle kan gezien worden als oostelijke Randstad; een balkon op het oosten
                        van de Randstad.
                • Een belangrijk onderdeel van de visie op de ontwikkeling van Zwolle, vanuit het
                        geografisch perspectief, is de Spoorzone, een uitbreiding van het centrumgebied. Enkele
                        kernpunten die zijn geformuleerd in de visie op de Spoorzone zijn vermeld in bijlage 2.
 1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                     Pagina 15 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                      www.hevo.nl
 2.             Trends en ontwikkelingen
                In dit hoofdstuk worden trends en ontwikkelingen, landelijk, regionaal en specifiek voor Zwolle,
                omschreven in het kader van de vier perspectieven: economisch, cultureel, creatief en
                geografisch.
Economisch perspectief
 2.1.           Economisch perspectief
                Vanuit het economisch perspectief zijn er diverse, met name landelijke, trends en
                ontwikkelingen van belang in relatie tot het huidige onderzoek naar de culturele en creatieve
                sectoren in Zwolle:
                • De toenemende rol van kunst en cultuur voor economische ontwikkeling lijkt breder
                        erkend te worden dan in het verleden. Ook het interstedelijk bereikbaarheidsnetwerk
                        speelt een belangrijke rol (uit onderzoek blijkt dat kenniswerkers cultureel aanbod vaak
                        kunnen ‘lenen’ van andere steden en regio’s, mits die goed bereikbaar zijn)10. Hoewel
                        cultuur niet de enige factor is om de regionale economie te stimuleren, speelt het samen
                        met bereikbaarheid wel een grote rol. Goede bereikbaarheid maakt Zwolle ook
                        aantrekkelijk als cultuurstad voor mensen van buiten de stad of zelfs van buiten de regio.
                        De goede bereikbaarheid van Zwolle kan in combinatie met ontwikkeling in de culturele en
                        creatieve sectoren dus zeer kansrijk zijn vanuit economisch oogpunt.
                • Campusvorming (een clustering van onder andere onderwijs, bedrijvigheid, productie) is
                        een fenomeen dat landelijk in populariteit toeneemt. In algemeenheid speelt hierbij dat
                        samenwerking tussen deze organisaties en instellingen complex is, maar vanuit
                        economisch perspectief van toegevoegde waarde.
                • Langs de lijnen Amsterdam-Utrecht-’s-Hertogenbosch-Eindhoven en Amsterdam-
                        Amersfoort-Stedendriehoek/Zwolle is een gebied zichtbaar dat fungeert als nationaal
                        economisch en cultureel kerngebied: ‘de supermetropool’. Hier is sprake van een relatief
                        snelle ontwikkeling van de kenniseconomie, er bestaat een wisselwerking tussen
                        kenniswerk en economisch presteren.
                Succesvol beleid in economisch groeiende stedelijke regio’s
                Door het Planbureau voor de Leefomgeving is een beleidsstudie uitgevoerd: ‘Stedelijke regio’s
                als motoren van economische groei. Wat kan beleid doen?’11. In deze studie worden een
                aantal succesfactoren van beleid in stedelijke regio’s met economische groei onderzocht. Wat
                voornamelijk volgt is een uitleg van het belang om de juiste ‘beleidsmix’ te vinden rond een
                gemeenschappelijk doel. Het is belangrijk dat dit doel aansluit bij de economische structuur en
                de dynamiek van de regio. Het is belangrijk om te innoveren en diversifiëren vanuit de reeds
                10
                     (Pas de Deux? Het ruimtelijk samenspel van cultuur en economie in Nederland: een
                beleidsverkenning, Ruimtelijk Economisch Atelier Tordoir, 2017)
                11
                    (Stedelijke regio's als motoren van economische groei. Wat kan beleid doen? Planbureau voor
                de Leefomgeving, 2017)
 1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                       Pagina 16 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                  www.hevo.nl
               bestaande structuren. Het gaat dan om het combineren van huidige sterkten maar ook om een
               focus op transformatie naar nieuwe activiteiten en technologieën.
               Robuuste factoren die economische groei kunnen stimuleren zijn human capital (goed
               gekwalificeerde beroepsbevolking), een aantrekkelijk woon-werkklimaat en voorzieningen-
               niveau (onderwijs, cultuur etc.) en goede bereikbaarheid. Belemmeringen voor economische
               groei zijn onder andere hoge kosten voor levensonderhoud, vervuilde lucht en geluidsoverlast.
               In succesvolle steden (Nederlandse voorbeelden zijn Eindhoven en Amsterdam) is het beleid
               de laatste jaren opgeschoven van fysiek beleid (ruimtelijke planning en infrastructuur) naar
               beleid dat zich richt op een totaal (innovatie)systeem. De beleidsmix is gespecificeerd naar de
               regionale context, waarbij ondernemerschaps-, cluster-, kennis- en innovatiebeleid belangrijke
               elementen zijn geworden. Via deze beleidsmix hebben regionale overheden bijgedragen door
               massa te creëren rond in de regio opkomende kansrijke nieuwe economische activiteiten en
               door vernieuwingsimpulsen in voor de regio sterk vertegenwoordigde sectoren. Het beleid is te
               typeren als ‘backing the challengers’. Vernieuwing wordt gestimuleerd binnen de huidige
               structuur, maar ook uitdagers van de gevestigde orde worden gestimuleerd. Belangrijk is dat
               instituties sterk zijn en meebewegen. Deze komen tot stand in publiek-private, meerlaagse en
               cross-sectorale samenwerking. Instituties zijn proactief en adaptief en overheden zijn in staat
               om deze voortdurend aan te passen.
               Casestudy Zuidoost-Noord-Brabant (Brainport Eindhoven)
               Als onderdeel van het onderzoek door het Planbureau voor de Leefomgeving naar succesvol
               beleid in regio’s met een groeiende economie is een casestudy gedaan naar het succes van
               Brainport Eindhoven12. Zie bijlage 3 voor een samenvatting van dit onderzoek. De
               kernelementen uit het onderzoek worden in deze alinea benoemd.
               •       Aan het succes van Brainport Eindhoven liggen ten minste vier factoren ten grondslag:
                       -     De proactieve rol van beleid.
                       -     Het cluster van kennisintensieve bedrijven.
                       -     De kennisinfrastructuur.
                       -     De dynamiek in het ondernemerschap.
                       Eén van de lessen die kunnen worden geleerd uit de ontwikkeling van Brainport
                       Eindhoven is dat de interactie op de campus leidde tot nieuwe innovaties.
               •       Bedrijven en instellingen konden samen met partners projecten indienen en subsidies
                       verwerven, waardoor onderling vertrouwen en samenwerking toenamen. De contacten
                       binnen de driehoek overheid-bedrijfsleven-kennisinstellingen waren intens en gebaseerd
                       op onderling vertrouwen.
               12
                   (Stedelijke regio's als motoren van economische groei. Wat kan beleid doen? Planbureau voor
               de Leefomgeving, 2017)
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                    Pagina 17 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                                                                                        ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                        www.hevo.nl
                •       Ook het vergroten van de ‘quality of place’ van de stad Eindhoven heeft een rol gespeeld
                        om de economie en cultuur te ondersteunen. Er werd een concept ontwikkeld om
                        leegstaande panden geschikt te maken voor startende bedrijven in de creatieve sector.
                        Een vergelijkbare strategie zou kansrijk zijn bij herontwikkeling van de spoorzone in
                        Zwolle.
                •       Het succes van Strijp-S Eindhoven (herontwikkeling van industrieterrein tot hotspot):
                        -     Met name kleinere bedrijven in de creatieve industrie en technologie.
                        -     Betaalbare huur, flexibele contracten.
                        -     Focus op netwerkvorming.
                        -     Gedeelde faciliteiten die voor samenwerking zorgen.
                        -     Groot aantal publieke functies in plinten van gebouwen.
                        Er wordt nadrukkelijk benoemd dat het voor een ontwikkeling als die van Strijp-S van
                        groot belang is om een lange adem en lef te hebben en om zeer goed samen te werken
                        met alle betrokken partijen.
Cultureel perspectief
 2.2.           Cultureel perspectief
                Vanuit het cultureel perspectief is ook een groot aantal trends en ontwikkelingen zichtbaar.
                • Met het profiel van de stedelijke cultuurregio is een eerste stap gezet in regionale
                        samenwerking op het gebied van de culturele sector. Hoewel het uitgebrachte document
                        niet bij alle partijen de juiste snaren raakt, komt er een duidelijke wens van samenwerking
                        naar voren.
                • De consument van kunst en cultuur ontwikkelt zich tot ‘cultureel omnivoor’. De publieks-
                        samenstelling verandert, dit merken de organisaties en instellingen vanuit verschillende
                        disciplines. Met name in stedelijke regio’s wordt de culturele achtergrond van de
                        consument meer divers. Het publiek wil onderdompeling, sfeer en sensatie. Tevens laat
                        het publiek zich niet meer binden, consumenten sluiten vaker incidenteel aan bij
                        verschillende culturele uitingen. Cultuurinstellingen missen dit in het kleiner worden van
                        de vaste achterban.
                • Cross-overs in de culturele sector (en ook in de creatieve sector) zijn steeds meer
                        zichtbaar. Er wordt bijvoorbeeld vaker gezocht naar partners buiten de culturele sector en
                        instellingen en kunstenaars gaan verbindingen aan die grenzen van disciplines
                        overschrijden.
                • Er is in Zwolle sprake van een gemiddeld hoge cultuurparticipatie. Onder andere de
                        succesvolle attracties zoals Het Fraterhuis en Museum De Fundatie dragen hieraan bij13.
                • Potentiële uitbreiding van Het Fraterhuis is ook een ontwikkeling die belangrijk is om te
                        benoemen14. Het Fraterhuis loopt erg goed, zeker als je de bezettingsgraad van het
                        filmtheater vergelijkt met in grootte vergelijkbare filmtheaters in Nederland. Vaak leidt
                13
                    (Profiel Stedelijke Cultuurregio Zwolle, LA group, 2018)
                14
                    (Film in Zwolle: een Benchmark, Film Kennis Centrum, 2019)
 1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                         Pagina 18 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                                                       ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                       www.hevo.nl
                        capaciteitsuitbreiding tot groei, Het Fraterhuis is ook gegroeid zonder uitbreiding. Een
                        uitbreiding zou meer ruimte geven voor maatwerk in programmering. De gemeente is
                        inmiddels een onderzoek naar de haalbaarheid hiervan gestart.
                •       Er liggen ook plannen voor een tweede locatie voor Museum De Fundatie, in
                        samenwerking met Cibap en ArtEZ. Zie voor meer informatie hierover de strategische
                        agenda Spoorzone Zwolle15.
                •       Cultureel ondernemerschap, kunstenaars gaan tegenwoordig vaker als zelfstandige aan
                        de slag16.
Creatief perspectief
 2.3.           Creatief perspectief
                Vanuit het creatief perspectief zijn de volgende trends en ontwikkelingen relevant:
                • In Zwolle wordt de toekomstig creatief professional opgeleid bij meerdere creatieve
                        opleidingen. Zwolle heeft met name hele goede mbo-opleidingen; Cibap is al meerdere
                        jaren de beste creatieve mbo van Nederland. Zwolle heeft niet de industriële geschiedenis
                        zoals Eindhoven, waar de creatieve industrie op in kan haken. Daarom zou de
                        ontwikkeling van de creatieve industrie in Zwolle uit het creatieve onderwijs moeten
                        komen. Dit wordt o.a. bevestigd in een interview met Stichting Allemaal Zwolle en de
                        Fundatie.
                • Stichting Ateliers Zwolle (SAZ) en Carex verhuren (leegstaande) panden ten behoeve
                        van ateliers voor kunstenaars en ondernemers in de culturele en creatieve sectoren.
                • Er zijn reeds verschillende broedplaatsen/creatief verzamelgebouwen aanwezig in Zwolle.
                        De Creatieve Coöperatie Zwolle beheert drie locaties (Rieteweg 10, de Esdoornlaan en
                        de Grote Voort) en Stichting Archimedes verhuurt gebouw Eureka in Assendorp aan
                        creatief ondernemers. Een nadeel aan deze locaties is dat zij niet fungeren als
                        ‘knooppunt’ in de creatieve industrie. Zij organiseren geen of weinig bijeenkomsten om de
                        creatieve industrie te verenigen.
                • De cross-overs zoals benoemd in paragraaf 2.2, het cultureel perspectief, spelen vanuit
                        het creatief perspectief een even belangrijke rol.
                • Creatief ondernemers gaan vaker werken in creatieve netwerken met meerdere makers
                        op één locatie.
                • Ook machines worden ingezet voor het creatieve werk. Op broedplaatsen worden
                        werkplaatsen gerealiseerd waar men gedeeld gebruik kan maken van diverse machines.
                • Er is een toenemende rol van technologie zichtbaar, waarbij bijvoorbeeld ambacht en
                        technologie worden verbonden.
                15
                    (Strategische agenda Spoorzone, Gemeente Zwolle, 2018)
                16
                    (Agenda Cultuur, 2017-2020 en verder, Raad voor Cultuur, 2015)
 1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                        Pagina 19 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                      www.hevo.nl
Geografisch perspectief
 2.4.           Geografisch perspectief
                Omschrijving trends en ontwikkelingen:
                • De ontwikkeling van de binnenstad als aantrekkelijk gebied voor de toerist en de
                        inwoner speelt een belangrijke rol vanuit het geografisch perspectief. Onder andere het
                        Celekwartier is een plek die in de toekomst verder ontwikkeld kan worden als culturele
                        hotspot.
                • Vanuit het geografisch perspectief zijn de ontwikkelingen in de Spoorzone veelbelovend.
                        Dat betekent overigens niet dat alles zonder meer mogelijk is. Voor de toekomst hangt de
                        gebiedsontwikkeling ook af van de het financiële beeld. In nieuwbouw kan er ruimte voor
                        culturele voorzieningen worden gemaakt als er financiële dekking voor is (op wat voor
                        manier dan ook). Het lastige is dat er weinig gebouwen zijn in de Spoorzone die zich
                        lenen voor creatieve industrie. Voor de bestaande gebouwen spelen er momenteel al
                        enkele ontwikkelingen. Zo is er bijvoorbeeld sprake van een samenwerking tussen
                        Museum De Fundatie, Cibap en ArtEZ in de Spoorzone. Ook Perron 038 is een mooi
                        voorbeeld van een plek waar hightech bedrijven, onderzoek en onderwijs bij elkaar komen
                        in een hal die behoort tot het industrieel erfgoed van Zwolle. Voor andere locaties in de
                        Spoorzone bieden de huidige vastgoedeigenaren vaak huurcontracten voor maximaal 3
                        jaar wat structurele ontwikkelingen belemmert. Het droombeeld vanuit culturele en
                        creatieve perspectieven is dat zich in de Spoorzone een mengelmoes van culturele en
                        creatieve instellingen en ondernemers vestigt. Verschillende disciplines zouden elkaar
                        kunnen ontmoeten en samenwerkingen aan kunnen gaan.
                • De toenemende populariteit van campusvorming, zoals reeds benoemd in paragraaf 2.1,
                        economisch perspectief, heeft ook geografische gevolgen. Instellingen die campus-
                        vorming ambiëren zullen zich geografisch gaan clusteren.
                • Logistiek gezien heeft Zwolle een sterke geografische locatie. Station Zwolle is hét OV-
                        knooppunt dat het noorden en oosten verbindt met het midden, westen en zuiden van
                        Nederland. In Zwolle komen elk half uur treinen aan uit acht richtingen en steeds meer
                        passagiers maken een overstap in Zwolle. Station Zwolle vormt een onmiskenbare
                        schakel tussen Noord-Nederland en de Randstad.
                • Vraagstukken van samenwerking overstijgen de gemeentegrens, er wordt steeds
                        meer gesproken over de regio Zwolle en ‘groot Zwolle’. Geografisch gezien kan dit
                        betekenen dat bijvoorbeeld bereikbaarheid in toenemende mate van belang is.
                • De mondiale trend van toenemende stedelijkheid, het gegeven dat steeds meer mensen
                        in de stad (gaan) wonen, is van invloed op hoe je geografisch gezien omgaat met de stad.
                        Meer mensen in de stad betekent uiteindelijk een groter aantal mensen per vierkante
                        meter. Een hogere dichtheid van bevolking vraagt ook iets van het aanbod en de situering
                        van culturele en creatieve faciliteiten in de stad.
 1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                       Pagina 20 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                  www.hevo.nl
3.             Behoeften en plannen
3.1.           Introductie
               Vanuit de visie, trends en ontwikkelingen en met name vanuit de interviews met de wethouder
               en diverse culturele en creatieve instellingen, kunnen voor de verschillende perspectieven
               diverse behoeften en enkele plannen worden genoemd.
               Behoefte aan beleid
               Vanuit de gemeente zijn er diverse beleidsstukken en/of visies opgesteld ten aanzien van de
               culturele en creatieve sectoren. Voorbeelden zijn het profiel van de stedelijke cultuurregio, het
               ecosysteem en gemeentelijk beleid van Stichting Ateliers Zwolle. Een punt dat meermalen aan
               de orde gesteld is door culturele en creatieve instellingen in Zwolle (en tevens in het rapport
               van Hemm) is het volgende: er is vraag naar aanvullend specifiek beleid en een eenduidige
               visie ten aanzien van huisvesting voor starters en start-ups in de creatieve industrie en ten
               aanzien van atelierruimten en broedplaatsen in zijn algemeenheid. Deze specifieke behoefte
               sluit aan bij de motivering achter het huidige onderzoek. Het huidige rapport met het
               afwegingskader in hoofdstuk vier dient in deze behoeften te voorzien.
               In dit hoofdstuk wordt omschreven welke behoefte er is bij de creatief ondernemers, culturele
               instellingen en andere doelgroepen in de culturele en creatieve sectoren. Om de culturele en
               creatieve ambities te behalen wordt de gemeente Zwolle vanuit meerdere hoeken uitgedaagd
               om keuzes te maken en daar nadrukkelijk voor te gaan. Dit kan zij doen door te kiezen voor
               een profilering en door een helder perspectief te creëren.
               Flexibiliteit in regelgeving
               In zijn algemeenheid is de wens uitgesproken dat er meer flexibiliteit komt in de regelgeving.
               Het gaat er hier met name om dat de gemeente meer in moet gaan op initiatieven en dat zij de
               ontwikkeling van de culturele en creatieve sectoren beter moet ondersteunen. Flexibiliteit in
               regelgeving kan hierbij helpen. De mogelijkheden van de gemeente zijn overigens beperkt en
               zij dient zich te bewegen binnen het wettelijk kader van bijvoorbeeld het Bouwbesluit, de wabo
               en in de toekomst de Omgevingswet.
               Relatie met onderscheidende kernwaarden experiment en ernst
               De cultuur in Zwolle is als volgt: keurig, netjes, goed georganiseerd en sociaal. Alles ziet er
               netjes uit, maar is ook gedempt en gematigd. Als je de ambitie hebt om echt grootstedelijk te
               worden, dan heb je als stad ook lef en meer van de “rafelranden” nodig. De rafelranden zijn er
               al voor een deel, bijvoorbeeld in de Grote Voort en Rieteweg 10 (locaties ateliers van
               Creatieve Coöperatie). Onderscheidende kernwaarden van de regio Zwolle zijn, zoals volgt uit
               het profiel van de stedelijke cultuurregio, experiment en ernst. Bovendien is de volksaard om
               niet heel snel jezelf te presenteren. Zwolle zou ontwikkelingen wat meer los moeten laten,
               zaken wat meer laten gebeuren. Kies er bijvoorbeeld voor om voor een bepaald gebied een
               ‘laissez-faire’ beleid te voeren, je er als gemeente zo min mogelijk mee te bemoeien. De
               uitdaging zit hem hier in het samenbrengen van ernst en experiment.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                    Pagina 21 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                                                                                     ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                     www.hevo.nl
                Urgentie
                Er is nu ‘momentum’ in Zwolle. Zwolle heeft gedurende het laatste decennium op cultureel
                vlak een forse ontwikkeling doorgemaakt. Landelijk draait de economie goed. Dus met de
                ‘trekkers van nu’ bij de culturele en creatieve instellingen moet de gemeente doorpakken door
                een helder perspectief te bieden. Nu is het tijd om de ‘legacy’ van de drijvende krachten achter
                de groeicurve te bestendigen. Mocht het economisch sentiment in de (nabije) toekomst
                negatief worden, dan loopt men in Zwolle het risico dat de groeicurve afvlakt en dat nieuwe
                initiatieven bevriezen.
Economisch perspectief
 3.2.           Economisch perspectief
                Het economisch perspectief, de ambitie om als stad te groeien en de vierde economische
                regio van Nederland te worden, is mede de aanleiding geweest voor de culturele ambitie.
                Hierbij is een belangrijke kanttekening dat kunst nog altijd wordt benaderd vanuit de intrinsieke
                waarde en niet enkel vanuit de toegevoegde waarde voor het economisch belang. De
                behoeften en plannen vanuit het economisch perspectief uiten zich met name in de culturele
                en creatieve ambities om het vestigingsklimaat van Zwolle passend te maken bij de beoogde
                groei en economische ontwikkeling. Vanuit het economisch perspectief is de belangrijkste
                vraag om te beantwoorden de volgende: welk cultureel en creatief landschap past bij de groei-
                en economische ambities van Zwolle?
 Cultureel perspectief
 3.3.           Cultureel perspectief
                Met name vanuit de interviews met diverse culturele instellingen (Kameroperahuis, Zwolse
                Theaters, Stichting Allemaal Zwolle, Museum De Fundatie) volgen een aantal behoeften
                vanuit het cultureel perspectief.
                • Repetitieruimte die voor langere tijd (enkele weken tot enkele maanden) in gebruik kan
                        worden genomen door bijvoorbeeld een productiehuis. Momenteel zijn er in Zwolle bijna
                        geen zalen waar een gezelschap voor langere tijd een decor kan laten staan om te
                        repeteren. Zwolse Theaters geeft bijvoorbeeld aan dat de zalen in Odeon en De Spiegel
                        hiervoor te lang bezet zijn. Er ligt een kans om dit probleem op te lossen middels en
                        nauwe samenwerking met de regio en gedeeld gebruik van zalen. In Zwolle en in de
                        kernen rondom Zwolle zijn elf (professionele) locaties met meerdere zalen. Via een
                        efficiënte samenwerking zou het mogelijk kunnen zijn om met deze zalen een gevarieerd
                        aanbod te creëren in de regio en tegelijkertijd een vaste ruimte te bieden aan
                        gezelschappen om te repeteren. Een uitdaging hierbij is dat men de wens om in (het
                        centrum van) Zwolle te repeteren en op te voeren zal moeten loslaten.
 1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                      Pagina 22 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                                                                       ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                       www.hevo.nl
                 •       In een nauwere samenwerking met de regio is het mogelijk om bij programmering
                         rekening te houden met de zalen in de regio. Door bijvoorbeeld bepaalde typen
                         podiumkunst nog enkel in één van de kernen rondom Zwolle aan te bieden, concurreer je
                         minder met elkaar. Het specifieke publiek voor die podiumkunst kan dan afreizen naar de
                         desbetreffende kern, wat in principe goed mogelijk is gezien de uitstekende
                         bereikbaarheid binnen de regio Zwolle. De rol van de gemeente hierin is om deze
                         samenwerking meer te faciliteren en hierin ook keuzes te maken (bijvoorbeeld om
                         bepaalde repetities buiten Zwolle plaats te laten vinden), wat uiteindelijk leidt tot
                         versterking.
                 •       Deze samenwerking kun je nog breder trekken door ook te kijken hoe je samen met de
                         Hanzesteden de programmering van cultuur zo inzet dat je elkaar aanvult.
                 •       Het theater zou de nieuwe plek voor ontmoeting en verbinding kunnen worden. Een
                         geopperde visie is dat podiumkunst geen doel op zich is, maar een middel om mensen te
                         ontmoeten, inspiratie te krijgen en tot denken te worden gezet. Club Cele bij theater
                         Odeon is een mooi voorbeeld van een plek waar dergelijke ontmoeting en verbinding
                         wordt gerealiseerd.
                 •       Er is in Zwolle behoefte aan een grotere cultuurlocatie, een ruimte waar evenementen
                         en festivals kunnen worden georganiseerd. Nu loopt men vaak tegen vele beperkingen
                         aan in verband met omliggende gebruiksfuncties.
                 •       De ervaring is dat Zwolle te weinig expositieruimten en galerieën heeft. Dit heeft o.a.
                         te maken met het wegvallen van de Broerenkerk en Grote kerk als expositieruimten.
                 •       Op het gebied van muziek is de behoefte uitgesproken om meer ruimte voor ‘niches’ te
                         krijgen, in Zwolle is nu voornamelijk mainstream muziek te vinden.
                 •       Op cultureel en creatief vlak mist Zwolle een plek waar creatief en cultureel ondernemers
                         samen zijn gehuisvest, waar ze elkaar ontmoeten en waar ook grootschalige
                         bijeenkomsten kunnen worden georganiseerd.
Creatief perspectief
  3.4.           Creatief perspectief
                 De behoeften die naar voren komen gezien vanuit het creatief perspectief volgen met name uit
                 de visie en ambities van de gemeente en vanuit de interviews met creatieve instellingen
                 Creatieve Coöperatie, Hedon en Stichting Archimedes en creatief ondernemers uit gebouw
                 Eureka.
                 • Een belangrijke behoefte die vaker naar voren komt is de realisatie van broedplaatsen.
                         Het is een behoefte die breder in Nederland leeft 1718 en ook in de interviews naar voren is
                         gekomen. Dit zijn plekken waar meerdere kunstenaars en creatief ondernemers vanuit
                         verschillende disciplines gehuisvest zijn. Een belangrijke eigenschap en toegevoegde
                         waarde van een broedplaats is dat kunstenaars, creatief ondernemers en cultureel
                 17
                     https://www.nu.nl/wonen/5564909/aantrekkingskracht-van-creatieve-broedplaatsen.html;
                 18
                     Artikel ‘Nationale wetgeving maakt ateliers duur en schaars , NRC 18 maart 2020
  1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                       Pagina 23 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                                                                                                        ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                        www.hevo.nl
                       ondernemers elkaar ontmoeten, dat zij samen een netwerk vormen en dat er de
                       mogelijkheid is voor het ontstaan van cross-overs. Vanuit de gemeente is er tevens de
                       wens dat de broedplaatsen een knooppunt-functie spelen in een stadsbreed creatief
                       netwerk om een breed scala aan ontwikkelingen en kennisoverdracht te stimuleren. Het
                       huidige Celekwartier en DOAS functioneren niet als cultureel knooppunt. Met name het
                       Celekwartier is wel kansrijk om een culturele hotspot te worden.
               •       Er is een groeiende vraag naar huisvesting, dit wordt door diverse stakeholders
                       aangegeven in een eerder onderzoek19 en komt naar voren in verschillende interviews ten
                       behoeve van het huidige onderzoek.
                       -     Er is in het bijzonder een tekort aan - voor kunstenaars en creatief ondernemers -
                             betaalbare ruimte. Dit uit zich bijvoorbeeld in de wachtlijsten voor ruimten bij de
                             Creatieve Coöperatie, maar het is ook een gegeven dat door meerdere instellingen
                             genoemd wordt.
                       -     Het simpelweg toevoegen van atelierruimte biedt geen oplossing, er moet ook
                             gewerkt worden aan een klimaat waarbij zichtbaarheid en samenwerking het
                             uitgangspunt zijn. Uitbreiden of toevoegen van multidisciplinaire locaties ligt voor de
                             hand, waarbij netwerkvorming en een divers programma belangrijk zijn.
                       -     Het is juist de laagdrempelige, kleinschalige, eenvoudige ruimte die ontbreekt.
                             Beginnend kunstenaars nemen vaak genoegen met een simpele accommodatie waar
                             zij zich kunnen gaan ontwikkelen.
                       -     Bij de betaalbare atelierruimten van SAZ is momenteel weinig sprake van
                             doorstroming. Gezien de geringe oppervlakte atelierruimten die door de gemeente
                             beschikbaar is gesteld via een subsidie aan SAZ is doorstroom benodigd om ook
                             ruimte te kunnen bieden aan jonge starters.
               •       In het bijzonder is er een vraag naar huisvesting voor creatief ondernemers met
                       specifieke werkzaamheden. Ondernemers die een bepaalde ruimte nodig hebben die
                       anders is dan een ‘kantoor’-faciliteit hebben meer moeite om deze ruimte te vinden. Wat
                       de situatie bemoeilijkt is het dilemma van het investeren in specifieke voorzieningen in
                       relatie tot vaak tijdelijke beschikbaarheid van een ruimte. Hieruit ontstaat dan ook een
                       vraag naar gedeelde voorzieningen zoals werkplaatsen of studio’s19.
               •       Er is een behoefte om beleidsmatig rekening te houden met het bedienen van start-ups
                       en scale-ups in de creatieve industrie. Hierbij is het faciliteren van doorgroei en
                       doorstroming van groot belang.
                       -     Bij aanvang moet de huur voor start-ups/starters betaalbaar zijn. Middels ingroeihuur
                             of een startersvoucher kan dit worden bewerkstelligd.
                       -     Vervolgens is ook doorstroom belangrijk, waarvoor het grootste aandachtspunt is dat
                             doorgroeilocaties beschikbaar en (financieel) bereikbaar zijn. Perron038 is een
                             voorbeeld van een locatie waar start-ups kunnen doorgroeien tot scale-ups.
                             Perron038 is gezamenlijk met het onderwijs ontwikkeld en richt zich met name op
                             innovatie voor de maakindustrie.
               19
                   (Behoefteverkenning starters & start-ups creatieve industrie, Hemm, 2017)
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                          Pagina 24 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                                                     ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                     www.hevo.nl
                       -     Starters krijgen de tijd om zich te bewijzen en om daarna, indien succesvol, door te
                             groeien en de huisvesting voor starters weer vrij te maken.
               •       Uit het rapport ”Behoefteverkenning starters & start-ups creatieve industrie”17 blijkt dat
                       men behoefte heeft aan een digitaal platform voor de uitwisseling van vraag naar en
                       aanbod van (specifieke) ruimten.
               •       Als reactie op het tekort aan betaalbare ruimte kan overwogen worden om vaker tijdelijke
                       locaties in te zetten. Dit biedt geen zekerheid, maar wel lagere prijzen. Tevens zou dit
                       een stukje ‘rauwe kant’ kunnen worden waar Zwolle weinig van heeft.
               •       Iets waar kleinere creatieve samenwerkingen tegenaan lopen is dat zij snel veel tijd kwijt
                       zijn aan gebouwbeheer en facilitaire zaken, wanneer zij dit, zoals nu vaak het geval is,
                       zelf doen. Er is behoefte aan een bepaalde mate van (financiële) ondersteuning.
               •       En niet in de laatste plaats zal een herwaardering van de autonome kunst bijdragen aan
                       een vitale culturele en creatieve sector in de stad. Immers, autonome kunstenaars nemen
                       door hun idealistische motivatie vaak als enige het initiatief voor hedendaagse beeldende
                       kunst. Zij zorgen veelal voor kleinschalige en laagdrempelige exposities. Ze bieden
                       inspiratie die enerzijds een maatschappelijke verrijking is maar anderzijds ook vaak
                       economisch omdat ze de creatieve industrie die inspiratie bieden om te innoveren. Verder
                       spelen autonome kunstenaars een belangrijke rol in de professionele kunsteducatie van
                       de stad. Zij bieden onderwijs juist aan ondernemers in de creatieve industrie en
                       versterken de creatieve sector.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                       Pagina 25 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                    ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                                    www.hevo.nl
                De Spoorzone - culturele en creatieve perspectieven
                De geplande stedelijke ontwikkeling van de Spoorzone, een uitbreiding van de binnenstad in
                de vorm van een campusconcept met Triple Helix, kan aan veel van bovenstaande behoeften
                vanuit het creatief perspectief én het cultureel perspectief tegemoetkomen. Het is niet voor
                niets dat deze locatie met bijbehorende kansen in bijna ieder interview werd benoemd.
                Ondanks het grote aantal uitdagingen dat de beoogde ontwikkeling kent, zitten de plannen
                ook vol kansen voor het creëren van verbindingen, het mogelijk maken van cross-overs en het
                realiseren van een volwaardige broedplaats. De taak is aan de gemeente om ervoor te pleiten
                dat Zwolle de cultuur in de Spoorzone een stevige plaats geeft. Er is momenteel in Zwolle
                geen cultureel cluster. Wat de stad nodig heeft is een plek die echt inspirerend is, waar sterke
                samenwerkingen zichtbaar zijn en waar ook de creatieve bedrijven en opleidingen die nu aan
                de rand van de stad zitten zich gaan vestigen. Hiervoor zou de Spoorzone een zeer
                interessante locatie zijn. Daarbovenop moeten een aantal grote partijen hun hoofdvestiging in
                dit cultureel cluster krijgen. Wat betreft bereikbaarheid ligt de Spoorzone direct naast het
                station, waar dagelijks zeer veel reizigers komen. Daardoor is dit een toplocatie om een
                cultureel cluster te vestigen.
Geografisch perspectief
 3.5.           Geografisch perspectief
                Vanuit het geografisch perspectief zijn er ook enkele behoeften en plannen te benoemen.
                • Wat mist is een ‘creatief prikkelend stedelijk gebied’. Zoals andere steden ‘hotspots’
                        hebben waar van alles gebeurt, die zorgen voor diversiteit in de stad, heeft Zwolle deze
                        niet echt.
                • De in paragraaf 3.3 (cultureel perspectief) genoemde cultuurlocatie voor bijvoorbeeld
                        festivals leidt tot een geografisch vraagstuk. Indien er de wens is om een cultuurlocatie
                        aan te wijzen, welke locatie leent zich hier dan het best voor?
                • Om de binnenstad van Zwolle te versterken en daarmee de culturele en creatieve
                        ontwikkelingen ook beter te laten ondersteunen, is een ‘masterplan’ voor de binnenstad
                        wenselijk. De gemeente laat veel woningen bouwen in en rondom de binnenstad, wat
                        vervolgens op gespannen voet staat met andere functies in de binnenstad.
                • De behoefte tot clustering van verschillende disciplines en organisaties in de Spoorzone,
                        een ‘incubator voor ondernemerschap’, heeft geografische consequenties voor wat betreft
                        het beschikbaar stellen van gebouwen in de Spoorzone en het vrijkomen van gebouwen
                        elders in en rond de stad.
                • Locatie vestigingsplaatsen: voor start-ups20 in de culturele en creatieve sectoren, is
                        bereikbaarheid met het openbaar vervoer belangrijk. Voor ondernemers is daarnaast
                        enige mate van zichtbaarheid belangrijk. Er is een voorkeur om in (de rand van) het
                        centrum gevestigd te zijn. De vraag is of dit mogelijk is, of dat het wenselijk is om de
                        samenwerking met de regio op het gebied van cultuur serieus vorm te geven en concreet
                20
                    Zonder volledig te zijn kan men denken aan startende ondernemers op het gebied van industrial design, kunstzinnige
                vorming, fotografie, theater/drama, muziekproductie e.d.
 1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                                     Pagina 26 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                      www.hevo.nl
                       te maken. ‘Rafelranden’ hebben doorgaans ook een zekere mate van tijdelijkheid. Zolang
                       ze er kunnen zijn (omdat er geen andere ontwikkelingen zijn op die plek) kan de
                       gemeente die locaties koesteren. Maar structureel dient de gemeente toe te werken naar
                       het opbouwen van hotspots. Dit kan het volgende betekenen:
                       -     Het transformeren van een plek aan een rafelrand tot een bloeiende hotspot.
                       -     Of de verplaatsing van structurele activiteiten van een rafelrand naar een hotspot
                             elders in de stad.
               •       Zwolle heeft veel te bieden aan de regio, de regio soms minder aan Zwolle. Meerdere
                       organisaties geven aan dat ze ook samenwerken met ondernemers en instellingen buiten
                       Zwolle, maar dat deze samenwerkingen over het algemeen niet gebonden zijn aan de
                       regio. Wat tevens naar voren komt uit diverse interviews is dat men wel wil samenwerken
                       met andere (culturele) organisaties buiten Zwolle, maar dat deze samenwerking volgt uit
                       een intrinsieke motivatie.
               •       Geografisch gezien kan Zwolle een koppeling zijn in de regio waar de creative board en
                       economic board samenkomen.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                        Pagina 27 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                                                www.hevo.nl
4.             Aanbod en vergelijking met benchmarksteden
               In dit hoofdstuk wordt gekeken naar de gegevens die bekend zijn over het aanbod van
               culturele en creatieve accommodaties. Vervolgens wordt een vergelijking gemaakt met vier
               Nederlandse steden: Groningen, Leeuwarden, Eindhoven en ’s-Hertogenbosch. Deze vier
               steden zijn gekozen omdat deze op verschillende punten vergelijkbaar zijn met Zwolle of een
               voorbeeldfunctie hebben met betrekking tot de ambitie die Zwolle heeft. Zo speelt in alle
               benchmarksteden onderwijs een grote rol (hbo of wo), is Leeuwarden culturele hoofdstad van
               Europa geworden en heeft Eindhoven de laatste jaren grote stappen gezet op het gebied van
               creatieve industrie en economische ontwikkeling. Qua omvang zijn de steden alle middelgroot.
               Wat ook een rol heeft gespeeld bij de keuze van deze vier benchmarksteden is de
               beschikbaarheid van betrouwbare gegevens om de steden met elkaar te kunnen vergelijken,
               onder andere The Cultural and Creative Cities Monitor21.
4.1.           Aanbod culturele accommodaties en creatieve industrie
               In figuur 4.1 is te zien dat het aantal bedrijven in de creatieve sector in alle drie de sub-
               sectoren tussen 2010 en 2016 behoorlijk is toegenomen. Figuur 4.2 laat zien dat het aantal
               arbeidsplaatsen in iedere sub-sector ongeveer het dubbele is van het aantal
               bedrijfsvestigingen. In 2016 waren er in totaal 2.100 werknemers in de creatieve industrie en
               1.179 bedrijfsvestigingen. Dit betekent dat iedere vestiging gemiddeld 1,8 werknemers telde.
                           Figuur 4.1: aantal bedrijven per sector in Zwolle (Bron: BIRO
                           (bedrijfsvestigingen, 2017))
            BEDRIJFSACTIVITEITEN DEELSECTOREN
            Kunsten en cultureel erfgoed: met name schrijven en overige scheppende kunst, beoefening van podiumkunst,
            dienstverlening voor uitvoerende kunst, kunstzinnige vorming van amateurs, producenten van podiumkunst.
            Media en entertainment industrie: met name fotografie, productie van films (geen televisiefilms), maken en uitgeven van
            geluidsopnamen, uitgeverijen van boeken, facilitaire activiteiten voor film- en televisieproductie, circus en variété.
            Creatieve zakelijke dienstverlening: met name reclamebureaus, communicatie en grafisch ontwerp, public relations
            bureaus en organisatie van congressen en beurzen.
               21
                   (The Cultural and Creative Cities Monitor, The European Committee, 2017)
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                                                  Pagina 28 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                               ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                                                               www.hevo.nl
                     Figuur 4.2: aantal bedrijven en arbeidsplaatsen per sector in Zwolle (Bron: BIRO
                     2016, cijfers bewerkt door afd. I&O gemeente Zwolle, Arbeidsplaatsen zijn parttime
                     en fulltime)
               Het is niet eenvoudig een vergelijking te maken met andere steden. Het is onduidelijk of de
               definities van ‘kunstenaars’ en andere typen cultureel ondernemers in de verschillende steden
               met elkaar overeenkomen. Figuur 4.3 komt uit een onderzoek naar atelierbehoefte dat de
               gemeente Groningen heeft laten uitvoeren22. Uit de figuur is af te lezen hoeveel kunstenaars
               er naar schatting zijn in Groningen, Arnhem, Utrecht en Maastricht.
                        Figuur 4.3: aantallen kunstenaars in diverse steden (Onderzoek atelierbehoefte
                        Groningen, DSP - Groep, 2010)
                        Dit is een extra bron bovenop de benchmark die in alinea 4.4 wordt toegelicht. Deze figuur gaat over andere steden dan de
                        benchmarksteden, omdat in deze specifieke bron geen gegevens over de gekozen benchmarksteden beschikbaar zijn.
               22
                   (Onderzoek atelierbehoefte Groningen, DSP - Groep, 2010)
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                                                                 Pagina 29 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                  ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                                  www.hevo.nl
4.2.           Gegevens accommodaties in Zwolle
               Het is ook belangrijk om te kijken naar hoeveel vierkante meter vastgoed er nu beschikbaar is
               in Zwolle voor de creatieve industrie en culturele accommodaties. Hiervoor zijn gegevens
               beschikbaar gesteld door de afdeling vastgoed van de gemeente Zwolle en door de Creatieve
               Coöperatie en DOAS, zie tabel 4.1.
               Tabel 4.1: aanbod accommodaties bij gemeente Creatieve Coöperatie en DOAS
                  Accommodaties in eigendom van gemeente                                        Aantal                 m²
                  Ateliers en werkplaatsen                                                         6                 4.049
                  SAZ ateliers                                                                                       4.049
                  Tentoonstellingsruimte                                                           3                   870
                  Blauwdruck                                                                                           150
                  Langhuis                                                                                             645
                  Stichting Palet                                                                                       75
                  Theaterruimte                                                                    2                 6.715
                  De Spiegel                                                                                         3.855
                  Odeon                                                                                              2.860
                  Studio’s en oefenruimten (pop & muziekschool)                                    1                 3.595
                  Rieteweg 10 (Creatieve Coöperatie)                                                                 3.595
                  Poppodia                                                                         2                 3.201
                  Hedon                                                                                              2.916
                  Eureka                                                                                               285
                  Musea                                                                            3                 3.108
                  De Fundatie                                                                                        1.762
                  Herman Brood Experience                                                                              154
                  Allemaal Zwolle                                                                                    1.192
                  Filmhuis                                                                         1                   482
                  Het Fraterhuis                                                                                       482
                  TOTAAL                                                                                            22.020
                  Accommodaties Creatieve Coöperatie                                         Aantal units              m²
                  Esdoornstraat                                                                   60                 6.073
                  Gemeenschappelijke ruimten: grote houtwerkplaats, twee grote werkplaatsen, ’t atelier, de Vide, restaurant,
                  fotostudio. Let op: deze oppervlakte is een benadering, omdat alleen over de begane grond gegevens
                  bekend zijn. Oppervlakte is inclusief binnenplein. Het achter terrein met zeecontainers geeft in de toekomst
                  plek voor circa 10 ondernemers en een programmering op beeldende/ruimtelijke/experimentele kunst.
                  Rieteweg 10 (eigendom gemeente)                                                 23                 3.595
                  Sommige ruimten worden door meerdere ondernemers gehuurd; op termijn wordt één ruimte opgesplitst.
                  Grote Voort (in ontwikkeling)                                                   71                 6.165
                  Plannen: er komen circa 71 zelfstandige units; 12 werkplaatsen, 23 ateliers/kantoorruimten, 7 grote units op
                  maat, 1 dansstudio, 6 studioruimten en 22 kantoorunits. Eén theaterwerkplaats (600 m²), een
                  horecagelegenheid (250 m²) en nog te ontwikkelen gemeenschappelijke ruimten.
                  DOAS, kunst cultuur en ambacht                                               Ruimten                 m2
                  DOAS, diverse ateliers                                                          28                 1.948
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                                    Pagina 30 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                                                                                     ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                     www.hevo.nl
               In de atelierruimten van DOAS zitten culturele (zoals dans, ceramiek, beeldende kunst en
               zang) en creatieve (zoals meubelvormgeving, grafisch ontwerp en een edelsmederij) door
               elkaar. Daarom is ervoor gekozen om de volledige oppervlakte van de DOAS ateliers gericht
               op creatieve en culturele activiteiten op te nemen in het overzicht in tabel 4.1. In bijlage 5 is
               een overzicht van de atelierhouders van DOAS opgenomen.
               Aanname benodigd aantal ateliers/units/tentoonstellingsruimten
               Introductie
               Op basis van het huidige aanbod, het gegeven dat er wachtlijsten zijn voor betaalbare
               ruimten, en het gegeven dat het aantal inwoners van Zwolle gaat toenemen, kan een grove
               aanname worden gemaakt van het benodigde aantal ateliers in de toekomst. Ook hebben
               diverse gesprekspartners aangegeven dat de behoefte aan tentoonstellingsruimte groot is en
               dat het huidige aanbod daarin tekortschiet. Duidelijke benchmarkgegevens voor
               tentoonstellingsruimten zijn echter niet beschikbaar.
               Ateliers/units
               Het aantal wachtende creatief ondernemers in andere steden schommelt tussen 20 en 50%
               van het totaal dat reeds een plek heeft. Als we ervan uitgaan dat Zwolle zich ontwikkelt tot een
               stad of regio met een vergelijkbaar sterk economisch profiel, dan zou Zwolle een vergelijkbare
               aanzuigende werking op creatief ondernemers krijgen. De ambitie zou moeten zijn om in
               vergelijking met andere steden aan de onderkant van het percentage wachtenden uit te
               komen; enige spanning op de voorzieningen is gezond, ze worden dan goed benut en er
               ontstaat geen overcapaciteit.
               Met het huidige aanbod dat we in beeld hebben (tabel 4.1) beschikt Zwolle over 15.665 m²
               aan ateliers en units in de grotere broedplaatsen (ruimten van SAZ, de Creatieve Coöperatie
               en DOAS bij elkaar opgeteld). Met de ontwikkeling van de Grote Voort komt daar nog eens
               6.165 m² ofwel circa 50% bij. In de wetenschap dat er elders in de gemeente (en regio) nog
               kleinere locaties zijn (denk aan Eureka), maakt Zwolle al een forse ontwikkeling door. Ter
               vergelijking, het Eindhovens Dagblad schreef in 2019 over nieuwbouwplannen om het aanbod
               in atelierruimten in Eindhoven te vergroten van 8.000 naar 15.000 m2. Hoewel het niet
               duidelijk is wat in dit nieuwsbericht precies wordt verstaan onder atelierruimten, is dit wel een
               indicatie dat Zwolle in vierkante meters een ruim aanbod aan atelierruimten heeft. De huidige
               situatie in Zwolle zou ongeveer gelijk zijn aan de toekomstige situatie in Eindhoven, terwijl
               Eindhoven circa 100.000 inwoners meer telt. Het lijkt erop dat niet zozeer het aanbod in m²’s
               als wel de betaalbaarheid voor (startende) creatief ondernemers een issue is. Het
               uitgangspunt zou moeten zijn dat de huur bij aanvang voor start-ups € 50,- per m2 per jaar
               bedraagt (dit is een in Nederland gangbaar bedrag dat start-ups zouden moeten kunnen
               opbrengen). Na drie jaar mag dan de marktconforme huur gaan gelden (die is afhankelijk van
               de regio en de kwaliteit van de huisvesting; een richtprijs zou circa 80 tot 90 euro per m2
               kunnen zijn). Huidige huurprijzen bij SAZ, DOAS en Stichting Creatieve Coöperatie zijn te zien
               in tabel 4.2.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                       Pagina 31 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                    www.hevo.nl
               Tabel 4.2: huurprijzen ateliers SAZ, DOAS en Stichting Creatieve Coöperatie (prijzen zijn
               onder voorbehoud van wijzigingen)
                  Locatie                           Huurprijs/m2/jaar (excl. btw)   Servicekosten
                  Rieteweg 10                       €40,-                           €750,- per ruimte per jaar en
                                                                                    €22,- voorschot energie per
                                                                                    maand (prijspeil 2020)
                  Esdoornstraat atelierruimte       €60,- tot €80,-                 €40,- per maand
                  Esdoornstraat kantoorruimte €95,-                                 €40,- per maand
                  Grote Voort atelierruimte         €50,- tot €110,-                Afhankelijk van grootte
                  SAZ-locaties                      € 27,12 tot € 37,20 -           Kale huur, servicekosten
                                                                                    (incl. gas, water, licht) niet
                                                                                    bekend
                  DOAS ateliers                     €55,-                           Excl. servicekosten
               Verder is het perspectief van het aanbod op de langere termijn een aandachtspunt; diverse
               ateliers met gezamenlijk een fors aandeel in het beschikbare oppervlak zijn gevestigd in
               verouderde locaties die mogelijk op termijn een andere bestemming krijgen. De gemeente zal
               moeten anticiperen op de tijdelijkheid van diverse atelierlocaties en vastleggen dat wanneer
               een locatie zal komen te vervallen, hiervoor in de plaats ruimte voor creativiteit vrijkomt.
               Bijvoorbeeld, hoewel vastgelegd is dat de locatie aan Rieteweg 10 ophoudt in 2024, is ook
               vastgelegd dat er een alternatieve locatie voor in de plaats moet komen tegen die tijd.
               Tentoonstellingsruimten
               Met de beschikbare ruimte van 870 m² constateren we op basis van de interviewresultaten dat
               er een tekort is (er zijn hiervoor geen benchmarkgegevens beschikbaar). Activiteiten die
               tentoonstellingsruimte vragen, bestaan grofweg uit twee categorieën:
               • Kleinere exposities met een ruimtevraag van de schaal van een galerie ofwel in de orde
                       van grootte van enkele tientallen tot 100/200 m².
               • Artistieke evenementen of bedrijfsmatige tentoonstellingen waarvoor een ruimte in de
                       vorm van een hal noodzakelijk is, vaak ter grootte van circa 1.000 m².
               De economische groei van de Zwolse regio zal op beide punten tot meer activiteit leiden. Het
               is daarom denkbaar dat het huidige aanbod aan tentoonstellingsruimten zou kunnen
               verdubbelen of groeien tot circa 2.000 m². De exploitatie van deze voorzieningen is geen
               kerntaak van de gemeente. De gemeente dient ook niet het leegstandsrisico te lopen. De
               gemeente kan in het beleid van gebiedsontwikkeling wel sturen op de groei van
               tentoonstellingsruimten en desgewenst voor kleinere creatief ondernemers subsidie
               verstrekken ten behoeve van een betaalbare huur (te verrekenen met de private aanbieder
               van tentoonstellingsruimte).
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                      Pagina 32 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                   www.hevo.nl
               Kansrijke locaties in Zwolle voor broedplaatsen
               Er zijn een aantal locaties in Zwolle die specifiek benoemd kunnen worden als kansrijke
               locaties voor broedplaatsen, omdat deze locaties geschikt zijn als broedplaats of juist goed
               kunnen profiteren van een broedplaats.
               • Weeme – Een oud gebouw uit circa 1500, een kansrijke locatie omdat het in de
                       binnenstad zit.
               • Het Celekwartier in de binnenstad.
               • De Papendwarsstraat, een tijdelijke locatie die de gemeente beschikbaar heeft gesteld
                       aan Cibap voor ‘Made by Cibap’ en ‘Dwarz’. Het is een locatie met een ondernemende en
                       experimentele functie, die wellicht zou kunnen worden uitgebouwd.
               • De binnstad herbergt een aantal oude stadskelders die een functie kunnen hebben als
                       broedplaats.
               • De twee wijken Stadshagen en De Tippe zijn wijken waar momenteel veel woningen
                       gebouwd worden, waar ook veel creatieven wonen. Er is in deze wijken echter nog niet
                       een broadplaatsfunctie, wat wel kansrijk zou kunnen zijn.
4.3.           Spreiding culturele accommodaties en creatieve industrie
               De spreiding van culturele en creatieve accommodaties is medio 2019 onderzocht door een
               trainee van de gemeente Zwolle. Tabel 4.3 geeft weer hoeveel ondernemers er per wijk actief
               zijn. Er ontstaat zo een beeld wat de oriëntatie per deelsector is. Zie ook bijlage 6 voor een
               overzichtskaart.
               Tabel 4.3: Ondernemers in de verschillende deelsectoren, per wijk (Creatieve industrie, de
               groeiparel van Zwolle, Gemeente Zwolle, 2019)
                                           Kunsten en             Media en entertainment      Creatieve zakelijke
                                           cultureel erfgoed industrie                        dienstverlening
                  Aa-landen                         77                      37                         14
                  Assendorp                        229                      71                         57
                  Berkum                            25                      19                         19
                  Binnenstad                        89                      32                         32
                  Diezerpoort                      140                      55                         35
                  Holtenbroek                       72                      28                         15
                  Ittersum                          62                      44                         21
                  Kamperpoort-                      37                      31                         12
                  Veerallee
                  Marsweteringlanden                20                      11                         15
                  Poort van Zwolle                   9                       4                          5
                  Schelle                           68                      28                         14
                  Soestweteringlanden                2                        -                         1
                  Stadshagen                        90                      54                         41
                  Vechtlanden                        4                       3                          4
                  Westenholte                       25                      17                          7
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                     Pagina 33 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                      www.hevo.nl
                  Wipstrik                             49                        25                        23
                  Onbekend                             15                         2                        21
                  Totaal                             1013                       461                       336
               De drie sectoren zijn onderling niet significant ruimtelijk van elkaar gescheiden. De sector
               kunsten en cultureel erfgoed is nadrukkelijker op centrum en centrumnabijheid gericht. De
               andere sectoren hebben ook die gerichtheid, maar minder dominant.
               Niet het centrum zelf is in deze leidend, maar de eerste ring daaromheen. Het centrum zelf
               herbergt veel andere, concurrerende commerciële functies. De eerste ring biedt meer
               mogelijkheden qua beschikbaarheid van ruimten, qua prijsstelling en is wat betreft woonmilieu
               vaak divers qua bevolkingssamenstelling en aanwezige functies. Deze oriëntatie is relevant in
               het licht van de opmerkingen over het creëren van ‘hotspots’ (zie ook paragraaf 3.5) in de
               eerste en tweede ring (ervan uitgaande dat de binnenstad zelf al een hotspot is). Wanneer we
               de gegevens uit de bovenstaande tabel op een kaart zouden plotten, zouden we zien dat de
               spreiding nu breed is. In de implementatie van het accommodatiebeleid kan de gemeente
               sturen op het in toenemende mate concentreren van activiteiten in hotspots (zie ook
               paragraaf 3.5).
4.4.           Benchmark met Nederlandse steden
               Om een beeld te krijgen van het gemiddelde aanbod van culturele accommodaties in
               Nederlandse steden is een benchmark gemaakt van vier steden, namelijk: Eindhoven,
               Groningen, Leeuwarden en ’s-Hertogenbosch. Het zijn steden met kenmerken die we ook in
               Zwolle terug zien: belangrijke regionale functie, hoger onderwijs binnen de stadsgrenzen en
               aansprekende instellingen in de culturele en creatieve sectoren.
               Deze vier steden waren verder allen onderdeel van The Cultural and Creative Cities Monitor,
               opgezet in opdracht van de European Committee23. Omdat niet volledig inzichtelijk is welke
               bronnen deze cities monitor gebruikt, is ervoor gekozen om een gemiddelde te hanteren van
               de gegevens uit de benchmark en de gegevens die gevonden zijn op diverse Nederlandse
               websites. In tabel 4.4 is te zien welke aantallen accommodaties de vier benchmarksteden en
               Zwolle hebben per 100.000 inwoners.
               Voor specifieke categorieën geldt:
                       • Voor het aantal bioscoopbezoekers waren voor de benchmarksteden geen
                             betrouwbare cijfers te vinden in andere bronnen. Voor Zwolle zijn hier wel cijfers over
                             gepubliceerd in het onderzoek “Film in Zwolle”24.
                       • Voor theaters is onderscheid gemaakt tussen drie categorieën: het totaal aantal
                             theaters, het aantal grote theaters waarbij de grote zaal tussen de 500 en 1000
                             zitplaatsen heeft en grote theaters waarbij de grootste zaal meer dan 1000 zitplaatsen
               23
                   (The Cultural and Creative Cities Monitor, The European Committee, 2017)
               24
                   (Film in Zwolle: een Benchmark, Film Kennis Centrum, 2019)
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                        Pagina 34 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                                                                                                     ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                     www.hevo.nl
                             heeft. Dit laatste onderscheid is gemaakt omdat een theater met een zaal van 1000 of
                             meer zitplaatsen grote producties kan aantrekken. De grote zaal in Theater de
                             Spiegel, Zwolle, heeft circa 950 zitplaatsen en valt daarmee net buiten deze
                             categorie.
                       In bijlage 4 is inzichtelijk welke accommodaties hierin voor de gemeente Zwolle zijn
                       meegenomen.
               Tabel 4.4: benchmark accommodaties culturele en creatieve sectoren
                Accommodaties/100.000 inwoners
                                              Eindhoven     Groningen    Leeuwarden    Den Bosch     Gemiddeld         Zwolle
                Musea                              3,7          3,2          8,5           4,2          4,9              3,1
                Poppodia                           1,9          1,3          2,4           1,3          1,7              0,8
                Theaters                          8,0          2,4           2,0           6,8          4,8              4,7
                Theaters grote zaal 500-
                                                  0,4          0,0           0,0           0,6          0,3              1,6
                1000 zitplaatsen
                Theaters grote zaal
                                                  0,4          0,9           0,8           0,0          0,5              0,0
                >1000 zitplaatsen
                Aantal bezoekers/aantal inwoners
                                              Eindhoven     Groningen    Leeuwarden    Den Bosch     Gemiddeld         Zwolle
                Bioscoopbezoekers                  9,2          3,5          3,7           9,0          6,4              5,9
               In tabel 4.4 is zichtbaar dat Zwolle over het algemeen een wat lager aandeel culturele
               accommodaties heeft dan wat gemiddeld is bij de vier benchmarksteden. Per specifieke
               categorie:
                       • Op het gebied van de grotere theaters (500-1000 zitplaatsen) heeft Zwolle juist een
                             groot aandeel, namelijk twee grote theaters, wat 1,6 per 100.000 inwoners is.
                             Eindhoven en Groningen hebben ook twee grote theaters, waarvan een deel zelfs in
                             de categorie >1000 zitplaatsen valt, maar deze twee steden hebben ook circa
                             100.000 inwoners meer dan Zwolle. ’s-Hertogenbosch en Leeuwarden, qua
                             inwoneraantal meer vergelijkbaar met Zwolle, hebben beide één groot theater. Het
                             theater in Den Bosch heeft minder dan 1000 zitplaatsen in de grote zaal. Op het
                             gebied van musea, poppodia en het totaal aantal theaters telt Zwolle minder
                             accommodaties dan de benchmarksteden.
                       • In Zwolle zijn er ook minder bioscoopbezoekers dan in de overige steden. Met name
                             in Eindhoven en ’s-Hertogenbosch is het aantal bioscoopbezoekers in verhouding tot
                             het aantal inwoners veel hoger dan in Zwolle. In Groningen en Leeuwarden is dit
                             aantal echter lager. Kijkend naar het gemiddelde in combinatie met de groeiambitie
                             van de gemeente Zwolle sluit de wens van Het Fraterhuis om uit te breiden25 aan bij
                             het algemeen beeld dat deze cijfers laten zien.
               25
                   (Film in Zwolle: een Benchmark, Film Kennis Centrum, 2019)
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                       Pagina 35 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                                                                                                         ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                         www.hevo.nl
               Tabel 4.5: Cultuurindex Atlas voor gemeenten (2018)
                                         Eindhoven Groningen    Leeuwarden     Den Bosch    Zwolle     Gemiddeld G50
                     Aandeel banen in
                       creatieve sector      4%      4,5%           3,5%          4,2%         3%             5%*
                     Aandeel banen in
                        culturele sector    1,2%     1,8%           1,5%          1,3%         1%            1,8%
                           Uitvoeringen
                   podiumkunsten per
                           1000 inwoners      7        7             6,3           6,6         5,4            6,2
               *Gemiddelde van de G50 steden wordt sterk beïnvloed doordat één van de steden, Hilversum, een opmerkelijk
               hoog percentage heeft.
               Bron: Atlas voor gemeenten (2018)
               Ook uit de cultuurindex in de Atlas voor gemeenten (zie tabel 4.5) volgt dat Zwolle wat
               achterloopt op de benchmarksteden op het gebied van banen in de creatieve sector, banen in
               de culturele sector en uitvoeringen in de podiumkunsten. Dit is in lijn met de verwachting
               gezien het feit dat het aandeel culturele accommodaties in Zwolle lager is dan het gemiddelde
               van de benchmarksteden.
               Conclusie benchmark: stad en regio
               Wanneer we Zwolle als stad vergelijken met andere steden, blijven het aantal culturele
               accommodaties, het aantal uitvoeringen van podiumkunsten en de werkgelegenheid in de
               culturele sector onder het gemiddelde. Alleen op het punt van de grotere theaters scoort
               Zwolle bovengemiddeld. Het gaat dan om theaters met middelgrote zalen, want in
               tegenstelling tot Leeuwarden, Groningen en Eindhoven heeft Zwolle geen theater met een
               zaal waar minimaal 1000 zitplaatsen zijn.
               De regio - met naast Zwolle nog 20 gemeenten - biedt op het gebied van culturele
               accommodaties meer voorzieningen dan de stad alleen. Voor het invullen van specifieke
               behoeften zoals een grotere variatie in zalen en het gebruik van repetitieruimten kan Zwolle op
               deze voorzieningen terugvallen. Voor Zwolle is dit zonder meer een aandachtspunt: de
               voorzieningen in de regio bieden mogelijkheden die beter benut kunnen worden. Echter, in de
               benchmark is het niet mogelijk de gehele regio in beschouwing te nemen omdat de
               vergelijking met de benchmarksteden dan mank gaat; het geografisch gebied wijkt sterk af van
               de steden, van de benchmarksteden beschikken we niet over regionale gegevens/grenzen en
               het gemiddeld voorzieningenniveau per inwoner zal waarschijnlijk verder dalen. Het aantal
               inwoners van de regio bedraagt immers bijna 750.000, maar niet duidelijk is vooralsnog welke
               culturele accommodaties we per kern in de regio mee kunnen rekenen voor een adequate
               vergelijking met de benchmarksteden of -regio’s.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                           Pagina 36 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                    www.hevo.nl
4.5.           Atelier- en broedplaatsenbeleid in andere Nederlandse steden
               Niet alleen de feitelijke gegevens zoals het aantal musea en poppodia vergelijken met die van
               andere steden is leerzaam. Ook een inkijk in het beleid van andere steden, bijvoorbeeld op
               het gebied van broedplaatsen of ateliers, is van grote toegevoegde waarde.
               Bijlage 7 geeft een samenvatting van het atelier- en broedplaatsenbeleid van Eindhoven,
               Amsterdam en Nijmegen. Uit de aanpak van deze drie steden komen een aantal werkwijzen
               en gedachtegangen naar voren waar de gemeente Zwolle lering uit zou kunnen trekken.
               Iets wat terugkomt in het atelierbeleid/broedplaatsenbeleid van de drie steden is dat er
               richting is gegeven aan waar de focus ligt en bijvoorbeeld op welke doelgroep(en) gericht is.
               Voorbeelden zijn het richten op startende (creatief en cultureel) ondernemers of een focus op
               broedplaatsen waar kunstenaars, creatief ondernemers en cultureel ondernemers in contact
               komen met elkaar en met de wijk. Dit is in lijn met de uitspraken uit meerdere interviews die
               zijn gevoerd in het kader van het huidige onderzoek: de gemeente moet keuzes maken, een
               richting kiezen.
               Onderstaand volgt een opsomming van overige interessante onderdelen uit het beleid van
               Eindhoven, Amsterdam en Nijmegen. Op basis van deze punten kan de gemeente Zwolle
               afwegingen maken in het kiezen van beleidsdoelstellingen, richting, uitgangspunten en
               invulling van het beleid (het is dus niet zo dat de gemeente Zwolle al deze punten zou moeten
               overnemen, maar deze juist kan gebruiken als input in het kiezen van een richting, een visie).
               • Als gemeente ook aanbieder van ruimte zijn.
               • Nadeel van tijdelijke verhuur is dat alle partijen minimaal investeren (bepaal waar
                       kortdurende huur mogelijk is en waar langduriger contracten noodzakelijk zijn).
               • Zorg voor een mix van bedrijvigheid, niet enkel starters.
               • Zorg voor ‘rauwe’ plekken waar creatieven kunnen ‘pionieren’.
               • Broedplaatsen meenemen in het programma bij uitgeven van tenders voor stedelijke
                       ontwikkeling.
               • Ondersteunen in de ontwikkeling van broedplaatsen (coaching, netwerk, onderpand
                       verzorgen voor een lening, subsidies).
               • Tijdelijke contracten om doorstroom te bevorderen.
               • Uitzondering (toptoets) voor kunstenaars die wel ontwikkelen maar niet meer gaan
                       verdienen (of juist niet, en ervoor staan dat ondernemerschap onderdeel van het vak is).
               • Een duidelijk beeld hebben van welke profilering/eigenschappen een broedplaats zou
                       moeten hebben.
               • Een algemene subsidie met weinig kaders, om een diversiteit aan ontwikkelingen mogelijk
                       te maken.
               • Een focus op het creëren van een (culturele) hotspot in de stad, een plek waar diverse
                       functies samenkomen, waar de creatieve industrie een grote rol speelt en een plek die
                       grote aantrekkingskracht op bezoekers heeft.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                      Pagina 37 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                     ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                                     www.hevo.nl
5.             Ambities en uitgangspunten gemeente
5.1.           Rol van de gemeente
               Bij de ambities van de gemeente hoort een ontwikkeling van de culturele infrastructuur. Hierin
               wil de gemeente niet alleen een faciliterende rol innemen, maar ook een regisserende rol.
               Voorop staat de groei die de stad Zwolle autonoom al doormaakt. Deze groei wordt
               ondersteund door de gemeente en de gemeente wil de ontwikkeling van cultuur die daarbij
               hoort aanjagen en faciliteren, bijvoorbeeld door middel van accommodaties. De gemeente
               neemt een regisserende rol in door de stad te voorzien van vastgoed waaruit de gewenste
               ontwikkeling van cultuur voortkomt.
5.2.           Een afwegingskader
               Het is belangrijk om een afwegingskader op te stellen op basis waarvan:
               1. Op de korte termijn incidentele aanvragen kunnen worden gehonoreerd of niet, en;
               2. Op de langere termijn in het accommodatieplan geformuleerd kan worden waar de
                       gemeente wel en niet in zou moeten investeren.
               Criteria afwegingskader
               Het afwegingskader zal gebaseerd zijn op zeven criteria, die vanuit de ambities en
               uitgangspunten van de gemeente worden ingevuld. Het afwegingskader geeft aan in welke
               situaties de gemeente positief zou moeten reageren op aanvragen voor steun vanuit de
               culturele en creatieve sectoren. Een 'positieve reactie' kan uiteenlopende vormen hebben: van
               subsidie tot bijdragen in de vorm van vastgoed.
                                                                            Afwegingskader
                                                 •    BIS-gezelschap: minimaal één binnen de grenzen van Zwolle (of de regio)
                                                      past wel bij de status van vierde economische regio. Dit past ook bij het beleid
                                                      van de Raad voor Cultuur om cultuur op het niveau van de stedelijke regio's te
                                                      stimuleren. Aanvragen van een BIS-gezelschap of een gezelschap met uitzicht
                                                      op een BIS-status zou de gemeente moeten honoreren en steunen (nader te
                                                      bepalen uit welke steun die zou bestaan)26.
                    Programmering                •    Ruimte voor experiment.
                                                 •    Cross-overs stimuleren (past bij de culturele omnivoor).
                                                 •    Theater als plek voor ontmoeting en inspiratie, de 'hotspot' als plek waar
                                                      mensen die brede blik op de wereld vinden.
                                                 •    Passend binnen de samenwerking op het gebied van de Hanzesteden.
                                                 •    Verbinding tussen de mensen en verbinding met de stad. Met cultuur de wijk in
                                                      gaan.
               26 Tegelijkertijd niet ‘blind staren’ op de BIS-status; er is ook behoefte aan ruimte voor flexibiliteit
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                                       Pagina 38 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                                                                                                ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                www.hevo.nl
                                    • Verdere versterking van de relatie tussen de creatieve sector en het onderwijs:
                                      het creatief onderwijs inzetten om de creatieve industrie aan te jagen (meer
                                      'ondernemerschap' in het curriculum van het onderwijs).
                                    • Broedplaatsen:
                                      -     Echte knooppuntfunctie met interactie tussen gebruikers, gezamenlijke
                                            voorzieningen. Niet: ieder voor zich achter gesloten deuren.
                                      -     Ruimte voor scale-ups, niet alleen focus op startende ondernemers maar
                         Clustering         ook op voorzieningen voor ondernemers die de start-up-fase zijn
                                            ontgroeid en die je in Zwolle wilt houden.
                                    • Bijdrage aan de samenwerking in de Triple Helix waarbij verschillende
                                      activiteiten gebundeld in een soort campusomgeving een levendige
                                      verblijfplaats creëren. Multifunctionaliteit is een belangrijk aandachtspunt.
                                    • Toewerken naar hotspots, desgewenst met een specifiek cultureel of creatief
                                      profiel.
                                    • Eén hotspot in het centrumgebied (binnenstad en Spoorzone), bijvoorbeeld
                                      het Celekwartier.
                         Spreiding
                                    • Initiatieven die leiden tot kansen op samenwerking met theaterzalen in de
                                      regio (betere benutting totale regionale capaciteit). Hier kan de gemeente zelf
                                      de initiator en regisseur zijn (in plaats van alleen een faciliterende rol te
                                      hebben).
                                    • Locaties voor festivals en evenementen.
                                    • Expositieruimten (ruimte voor groei tot circa 2.000 m², groei van circa
                         Aanbod &
                                      1.250 m²).
                         capaciteit
                                    • Aanvragen die bijdragen aan de inhaalslag aan aanbod van voorzieningen ten
                                      opzichte van benchmarksteden.
                                    • Als een instelling in een pand van de gemeente zit én gesubsidieerd wordt dan
                                      blijft het betreffende pand in het bezit van de gemeente.
                                    • Kernportefeuille: activiteiten die subsidie én een plek vragen, passen bij
                                      voorkeur binnen het vastgoed van de gemeente.
                                    • Met het vastgoed dat de gemeente in eigendom heeft wordt zoveel mogelijk
                                      voorzien in de behoefte tot huisvesting. Een subsidierelatie is hierbij geen
                                      voorwaarde. Andersom is het zo dat een subsidierelatie niet betekent dat de
                       Eigendom &     gemeente ook in huisvesting moet voorzien.
                           beheer   • Gebruik van vastgoed van de gemeente moet minimaal voldoen aan het
                                      verhuurbeleid van de gemeente Zwolle.
                                    • De gemeente staat ervoor open om op basis van cultuurbeleid actief vastgoed
                                      te verwerven om een bepaald doel na te streven. Eigendom is geen doel op
                                      zich.
                                    • Primair is het doel om te investeren in activiteiten die gebruik maken van
                                      “stenen”, bijvoorbeeld met subsidie en/of huurvouchers (in plaats van te
                                      investeren in “stenen”).
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                  Pagina 39 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                                                                                               ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                               www.hevo.nl
                                      •  Vertrekpunt: Integrale Toegankelijkheid Standaard 2018.
                  Toegankelijkheid    •  Verder: aansluiten bij toegankelijkheidsbeleid gemeente Zwolle.
                                      •  Conform KEC-doelstellingen:
                                         -    Klimaatadaptatie.
                     Duurzaamheid        -    Energie.
                                         -    Circulariteit.
               Inzet van criteria
               Het schema uit de vorige paragraaf laat zien aan de hand van welke criteria incidentele
               aanvragen op de korte termijn kunnen worden beoordeeld. Tevens geven de ambities en
               uitgangspunten van de gemeente op basis van deze zeven criteria richting aan het
               accommodatiebeleid voor de gemeente.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                 Pagina 40 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                                                                       ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                       www.hevo.nl
6.             Conclusies en aanbevelingen
               Bij een gemeente met ambities zoals de gemeente Zwolle heeft, past een forse culturele en
               creatieve infrastructuur. Deze infrastructuur is in voorliggend rapport in diverse richtingen
               onderzocht. Er zijn gesprekken gevoerd met culturele en creatieve instellingen in Zwolle en
               met de wethouder van Cultuur. Het huidige aanbod van culturele en creatieve accommodaties
               is in kaart gebracht en voor een deel vergeleken met benchmarksteden (Eindhoven,
               Groningen, Leeuwaren en Den Bosch). Ook zijn visies op culturele en creatieve
               accommodaties in diverse Nederlandse gemeenten geraadpleegd. Onder andere kan
               geconcludeerd worden dat Zwolle in vergelijking met steden uit de benchmark goed voorzien
               is in theaters, maar dat het aanbod in poppodia en musea mager is. Op het gebied van
               atelierruimten voor creatief- en cultureel ondernemers is Zwolle goed voorzien, hoewel een
               deel van deze ruimten tijdelijk van aard is en de betaalbaarheid is een aandachtspunt. Het
               huidige aanbod in tentoonstellingsruimten is mager. Tot slot liggen er in de regio kansen om
               meer capaciteit aan repetitieruimten in te zetten.
               Voorliggend rapport heeft geleid tot de volgende aanbevelingen:
                       -     Maak beleid op accommodaties voor de culturele en creatieve sectoren waar richting
                             wordt gekozen en waar een heldere focus herkenbaar is. Denk aan het richten van
                             beleid op bepaalde doelgroep(en). Ontwikkel een ‘Zwols profiel’.
                       -     Bied ruimte voor investeringen in culturele accommodaties waar Zwolle in achterblijft.
                       -     Creëer hotspots (cultureel/creatief) in het centrumgebied en buitengebieden.
                       -     Anticipeer op de tijdelijkheid van atelierruimten door te zorgen dat er nieuwe ruimte
                             voor creativiteit vrijkomt wanneer een huidige locatie met ateliers komt te vervallen.
                       -     Waak voor de betaalbaarheid van atelierruimten en zorg voor (voorzieningen voor)
                             een mix van start-ups én scale-ups (houd successen binnen de regio).
                       -     Vul behoeften zoals een grotere variatie in zalen en het gebruik van repetitieruimten
                             in door mogelijkheden in de regio beter te benutten (relatief veel aanbod).
                       -     Bij de economische- en groeiambities van de gemeente Zwolle past een uitbreiding in
                             het aanbod van musea, poppodia en tentoonstellingsruimten.
                       -     Creëer grote cultuurlocatie voor evenementen en festivals.
                       -     Blijf zorgen voor ‘rauwe’ plekken waar men kan ‘pionieren’.
                       -     Zorg voor aansluiting op het masterplan voor de binnenstad / centrumgebied.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                         Pagina 41 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                                                                                                               ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                               www.hevo.nl
               Verwijzingen
               Afdeling Kunst & Cultuur gemeente Zwolle. (2019). Zwolle City of Creativity.
               Atlas voor gemeenten. (2018). Cultuur Atlas voor gemeenten.
               Beek, M. v. (2016). De binnenstad van Zwolle anno 2030.
               DSP - Groep. (2010). Onderzoek atelierbehoefte Groningen.
               Film Kennis Centrum. (2019). Film in Zwolle: een Benchmark.
               Gebiedsontwikkeling.nu. (sd). Opgehaald van www.gebiedsontwikkeling.nu
               Gemeente Amsterdam. (2019). Amsterdams atelier- en broedplaatsenbeleid.
               Gemeente Eindhoven. (2018-2019). Atelierbeleid Eindhoven. Vestigingsklimaat voor
               creativiteit.
               Gemeente Zwolle. (2018). Strategische agenda Spoorzone.
               Gemeente Zwolle. (sd). Coalitieakkoord 2018-2022.
               Gemeente Zwolle. (2019). Creatieve industrie, de groeiparel van Zwolle.
               Hemm. (2017). Behoefteverkenning starters & start-ups creatieve industrie.
                             (sd). Integrale citymarketing strategie 2030.
               Janssen, G. (2018). Visie Topinnovatiecentra.
               LA group. (2018). Experiment & Ernst - een groeiproces. Profiel Stedelijke Cultuurregio
                             Zwolle.
               Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. (sd). Uitgangspunten nieuw cultuurstelsel
                             2021-2024.
               Pama, G. (2020, Maart 18). Nationale wetgeving maakt ateliers duur en schaars. NRC.
               Planbureau voor de Leefomgeving. (2017). Stedelijke regio's als motoren van economische
                             groei. Wat kan beleid doen?
               Raad voor Cultuur. (2015). Agenda Cultuur, 2017-2020 en verder.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                 Pagina 42 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                                                                                                               ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                               www.hevo.nl
               Ruimtelijk Economisch Atelier Tordoir. (2017). Pas de Deux? Het ruimtelijk samenspel van
               cultuur en economie in Nederland: een beleidsverkenning.
               Roelvink, F. (2018, November 10). De aantrekkingskracht van creatieve broedplaatsen.
                             Opgehaald van NU.nl: https://www.nu.nl/wonen/5564909/aantrekkingskracht-van-
                             creatieve-broedplaatsen.html
               Strijp-S website. (sd). Opgehaald van https://strijp-s.nl/
               The European Committee. (2017). The Cultural and Creative Cities Monitor.
               www.fDiIntelligence.com. (2018/2019). Squaring the triangle.
               Theeuwen, M. (2019, oktober 23). TAC Eindhoven krijgt steun van raad voor
               nieuwbouwplannen. Opgehaald van Eindhovens Dagblad: https://www.ed.nl/eindhoven/tac-
               eindhoven-krijgt-steun-van-raad-voor-nieuwbouwplannen~a3baf7f2/
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                 Pagina 43 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                  www.hevo.nl
               BIJLAGEN
               Bijlage 1: gesprekspartners interviews
               Deze bijlage geeft weer met welke gesprekspartners gedurende de periode september tot
               november 2019 gesprekken zijn gevoerd.
               •       Wethouder Schuttenbeld
               •       Kameroperahuis
               •       Stichting Archimedes en drie creatief ondernemers gehuisvest in creatief bolwerk Eureka,
                       Assendorp
               •       Anne Riemersma, Hedon
               •       Vincent Robijn, Stichting Allemaal Zwolle & HCO
               •       Ralph Keuning, Museum De Fundatie
               •       Rob Zuidema, Zwolse Theaters
               •       Nynke van der Wal & Gerrit Jansen - Creatieve Coöperatie en Jansen Vastgoed
               •       Marcel Goossen – Stichting Ateliers Zwolle en autonoom kunstenaar
               Bijlage 2: kernpunten visie Spoorzone
               Enkele kernpunten omschreven in het visiedocument van de Spoorzone zijn:
               • Toevoeging op bestaande binnenstad realiseren.
               • Mix to the max, nieuwe stedelijkheid met nieuwe vormen van werken en interactie, een
                       plek waar studeren, innoveren en produceren samenkomen.
               • Cultuur en creativiteit als aanjagers.
               • Goede marktpositie, de Spoorzone is goed bereikbaar en staat volop in de belangstelling
                       bij ontwikkelaars en investeerders.
               • Interactie bedrijfsleven en onderwijs, waar economische kracht zich ontwikkelt en toont
                       aan de wereld.
               • Hoge ambities, beperkt gemeentelijk grondeigendom en een lange planhorizon vergen
                       (financieel) nieuwe manieren om met het gebied om te gaan.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                    Pagina 44 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                  www.hevo.nl
               Bijlage 3: casestudy Zuidoost-Noord-Brabant (Brainport en Strijp-S)
               Als onderdeel van een onderzoek door het Planbureau voor de Leefomgeving naar succesvol
               beleid in regio’s met een groeiende economie is een casestudy gedaan naar het succes van
               Brainport Eindhoven27. Hieraan liggen ten minste vier factoren ten grondslag: 1) de proactieve
               rol van beleid, 2) het cluster van kennisintensieve bedrijven, 3) de kennisinfrastructuur en 4)
               de dynamiek in het ondernemerschap. Eén van de lessen die kunnen worden geleerd uit de
               ontwikkeling van Brainport Eindhoven is dat de interactie op de campus leidde tot nieuwe
               innovaties. Binnen korte tijd zaten er naast Philips een kleine honderd andere bedrijven op het
               terrein. De voorkeursmanier van werken, zoals door de High Tech Campus omschreven, is die
               van open innovatie. Campusbedrijven delen kennis, kunde en R&D-faciliteiten met elkaar en
               werken hecht samen met bedrijven uit de regio. Er wordt in de regio Zuidoost-Noord-Brabant
               regionaal in Triple Helix samengewerkt. Dit is begonnen in de jaren negentig toen er een
               programma in het leven is geroepen dat nieuwe netwerken heeft gecreëerd. Bedrijven en
               instellingen konden samen met partners projecten indienen en subsidies verwerven, waardoor
               onderling vertrouwen en samenwerking toenamen. De contacten binnen de driehoek
               overheid-bedrijfsleven-kennisinstellingen waren intens en gebaseerd op onderling vertrouwen.
               Ook het vergroten van de ‘quality of place’ van de stad Eindhoven heeft een rol gespeeld om
               de economie en cultuur te ondersteunen. Een aantrekkelijk leefklimaat wordt gezien als een
               belangrijke concurrentiefactor in een kenniseconomie. Er werd een concept ontwikkeld om
               leegstaande panden geschikt te maken voor startende bedrijven in de creatieve sector. Ook
               spelen parken, cultuur, een aantrekkelijke binnenstad en een internationale school een rol.
               Sinds 2015 is een nieuwe strategische koers uitgezet om het aanpassingsvermogen van de
               regio te versterken: van Triple Helix naar Multi Helix. Burgers, klanten, consumenten,
               investeerders, designers, kunstenaars en corporaties worden betrokken in het ontwikkel-
               model. Hiermee wordt gezocht naar verbindingen tussen technologie, design en sociale
               innovatie en naar internationale verbindingen.
               Ontwikkeling Strijp-S
               Een mooi voorbeeld van een succesvolle ontwikkeling in Eindhoven is Strijp-S. Nadat Philips
               uit Eindhoven vertrok, liet het bedrijf een groot aantal industriële gebouwen achter. Strijp-S
               werd door Philips verkocht aan Park Strijp Beheer, een combinatie van VolkerWessels en de
               gemeente Eindhoven. De eerste stappen van de herontwikkeling van Strijp-S waren het
               slopen van een aantal gebouwen en de komst van nieuwe bedrijvigheid, met name in de
               creatieve sector. Zo vonden er activiteiten plaats rond de jaarlijkse Dutch Design Week.
               Kwartiermakers geven het complex ieder jaar meer vorm (Strijp-S website). Met name kleinere
               bedrijven in de creatieve industrie en technologie trokken in de gebouwen. Huur was
               betaalbaar en huurcontracten flexibel. Vaak werden de huurcontracten ingestoken als tijdelijk
               27
                   (Stedelijke regio's als motoren van economische groei. Wat kan beleid doen? Planbureau voor
               de Leefomgeving, 2017)
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                    Pagina 45 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                   www.hevo.nl
               gebruik, hoewel inmiddels is afgezien van sloop op korte termijn. Er wordt vanuit de
               programmamanager veel ingezet op netwerkvorming, onder andere door gedeelde faciliteiten.
               Dit zorgt ervoor dat bedrijven onderling samen gaan werken, ze hebben contact en zijn niet in
               zichzelf gekeerd, zoals veel bedrijven.
               Doorslaggevend in het succes van Strijp-S waren onder andere de herontwikkeling van de
               verschillende industriële panden in combinatie met de evenementen en het grote aantal aan
               publieke functies (definitieve en tijdelijke) in de plinten van deze panden. De visie bestond uit
               het creëren van een hoogstedelijk milieu. Het moest een alternatief worden voor het
               bestaande centrum van Eindhoven. Het moest een hoge dichtheid, levendigheid, mix van
               functies en aantrekkelijke voorzieningen krijgen. Een lange adem en lef hebben, dat was zeer
               belangrijk. Partijen moeten bereid zijn om te investeren en daar niet direct iets voor terug
               hoeven zien. Ook belangrijk was een goede samenwerking tussen alle betrokken partijen
               (gemeente, woningcorporaties, projectontwikkelaars, architectenbureaus, adviseurs en
               aannemers) (Gebiedsontwikkeling.nu).
               Bijlage 4: benchmarkgegevens gemeente Zwolle
               Voor de gemeente Zwolle zijn de volgende accommodaties meegeteld in de benchmark:
               Musea:
               • De Fundatie
               • Stichting het Vrouwenhuis
               • Buurtmuseum Kamperpoort
               • Herman Brood Experience
               • (Allemaal Zwolle is nog niet meegeteld)
               Theaters
               • De Spiegel (één van de twee grotere theaters)
               • Odeon (één van de twee grotere theaters)
               • Theater Gnaffel
               • Voormalig theater the Young Ones (nu van Creatieve Coöperatie)
               • Verteltheater de Verhalenboot
               • Cultuurschip Thor
               Bioscopen (filmhuizen)
               • Het Fraterhuis
               • Pathe
               Poppodia
               • Hedon
               • (Buro Ruis is onderdeel van Hedon, niet los meegeteld)
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                     Pagina 46 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                                                                                                                ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                www.hevo.nl
               Bijlage 5: atelierhouders DOAS
               Cultuur:
                       • Atelier Sandra Steen – dansimprovisatie
                       • Agnes Groot Koerkamp – Ceramiste (workshops, cursussen, opdrachten)
                       • Willy van der Beek – schilder
                       • Eline Achterhuis – Beeldend kunstenaar & docent
                       • Beeldhouwschool Zwolle
                       • ARTVANBUREN – Kunst (kunst, verkoop, workshops, verhuur)
                       • Micha Wink – Componist, arrangeur, pianodocent
                       • ZINKWIT – Meike Beekhuis – Zwols instituut voor kunst
                       • Tango Alegría – School voor Argentijnse Tango
                       • Thea de Badts van den Broek – Keramiek
                       • Wilma Wilbrink – Beeldend kunstenaar & docent
                       • Barabara van Loon – Exhibitions, performances, installations and projects
                       • Ton Langerwerf – Schilder
                       • Bert van Heerde – Schilder
                       • Gea Bleijenberg – Schilder
                       • Lenneke Saraber – Beeldend kunstenaar & docent
                       • Zangatelier Floor Stappers – Zangeres en zangdocente
                       • Coen Bouwstra - Tekenaar
               Creatief:
                       • Wybo Terpstra – Meubelvormgeving
                       • Susan Duenk – Meubelstoffering en textiele vormgeving
                       • Kees Muizelaar – Fotografie
                       • Sand’Or – Edel smederij
                       • Het grafisch ambacht – Grafisch ontwerp, zeefdruk en ambacht
                       • Arjan Vrielink – Zilver en goudsmid
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                  Pagina 47 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                                                                  ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                  www.hevo.nl
               Bijlage 6: spreiding creatieve sector
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                    Pagina 48 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                 www.hevo.nl
               Bijlage 7: samenvatting atelierbeleid Eindhoven, Amsterdam en
               Nijmegen
               Aterlierbeleid gemeente Eindhoven
               De gemeente Eindhoven (Atelierbeleid Eindhoven, Vestigingsklimaat voor creativiteit,
               Gemeente Eindhoven, 2018-2019) omschrijft het belang van een creatief vestigingsklimaat als
               volgt:
               • Het bevordert de aantrekkelijkheid van de stad.
               • Het zorgt voor een sterke nationale economische sector.
               • Creatieve industrie is ondersteunend en leidend aan de technologische maakindustrie.
               • Het heeft een culturele functie.
               Een aantal actuele ontwikkelingen heeft geleid tot de vraag naar een atelierbeleid. Onder
               andere wordt aangestuurd vanuit het vastgoedbeleid op het relevanter gebruik van (tijdelijk)
               leegstaande gebouwen. Daarnaast stopt een deel van het tijdelijk gebruik van gebouwen, wat
               voor een grote groep creatieven zorgwekkend is.
               De gemeente Eindhoven heeft onderzocht of er behoefte is aan ruimte en aan welk type
               ruimte er behoefte is. Ze heeft gekeken naar het kwantitatieve en kwalitatieve aanbod, welke
               fasen je kunt onderscheiden in een ‘ateliercarrière’ en hoe de samenstelling van huidige
               gebouwen is. In Eindhoven komen de creatieven met name uit de Eindhovense
               beroepsopleidingen Sint Lucas, Design Academy Eindhoven, Fontys en TU/e. Eindhoven
               gelooft dat de kwaliteit van het vestigingsklimaat bepaalt in hoeverre deze jonge creatieven
               zich willen vestigen in Eindhoven.
               Het atelierbeleid van de gemeente Eindhoven richt zich op startende ondernemers, die (nog)
               niet terecht kunnen bij commerciële verhuurders. Deze groep heeft behoefte aan betaalbare
               en flexibele locaties om te werken. Deze locaties kunnen hen helpen om uiteindelijk positie in
               te nemen en te behouden op de markt. Het beoogde resultaat van het atelierbeleid:
               ‘Het bieden van ruimte voor creatieven in de stad en daarmee het behouden van deze
               belangrijke groep voor Eindhoven. Eindhoven wil een aantrekkelijke en creatieve stad zijn en
               heeft daarvoor onder andere voldoende ruimten nodig voor makers uit allerlei disciplines.
               Hiermee bevorderen we de economische ontwikkeling van de stad. Het draagt bij aan een
               divers ecosysteem, in het geval van Eindhoven: technologie, design en kennis en daar voegen
               we voor het atelierbeleid kunst aan toe.’
               Strategielijn 1: benut gemeentelijk vastgoed op een duurzame manier
               De gemeente wil ook aanbieder zijn van ruimte en deze ruimte benutten voor de onderkant
               van de creatieve sector. Dit tegen een huur die acceptabel is voor de doelgroep, er is in
               Eindhoven uitgegaan van € 55,-- per m² vvo per jaar (omgerekend betekent dit dat een atelier
               van 65 m² circa € 300,-- per maand aan huur zou kosten). De ervaring heeft tot nu toe geleerd
               dat tijdelijke verhuur van gemeentelijk vastgoed minder goed werkt. Eigenaar, huurder en
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                   Pagina 49 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                   www.hevo.nl
               verhuurder investeren minimaal in het gebouw en de doorlooptijd is vaak te kort voor de
               doorontwikkeling van de huurder. Er wordt ingezet op het aanwijzen van gebouwen als atelier
               voor minimaal 10 jaar. Uit gesprekken die ten behoeve van het beleid zijn gevoerd kwam naar
               voren dat in de gebouwen ruimte moet zijn voor en mix van bedrijvigheid, niet voor enkel
               starters. De rol van de gemeente in deze strategielijn is die van aanbieder van ruimte.
               Strategielijn 2: zorg voor voldoende ‘rauwe’ plekken
               Strijp-S was zo’n rauwe plek, waar creatieven op af kwamen en konden pionieren. Inmiddels
               is Strijp-S doorontwikkeld tot (centrum)stedelijke hotspot met luxe woningbouw en ruimte voor
               bedrijvigheid, het pionieren is aan het verdwijnen. Nieuwe bouwontwikkelingen bieden
               mogelijkheden voor ‘placemaking’. Placemaking geeft in een tijdelijke situatie een doorkijk
               naar de uiteindelijke situatie, het creëert reuring en er is ruimte voor experimenten en
               activiteiten die op andere plekken moeilijk van de grond te krijgen zijn. Randvoorwaardelijk is
               dat de placemaking-activiteiten dienend zijn aan de plek en aan de herontwikkeling van die
               plek. De rol van de gemeente in deze strategielijn is om inzicht te krijgen in de vraag naar dit
               soort plekken en na te gaan welke plekken hiervoor in aanmerking komen.
               Strategielijn 3: totaalconcepten ruimte bieden, waaronder zogenaamde ‘makerspaces’
               In deze strategielijn gaat het om ‘totaalconcepten’, broedplaatsen waar ontmoeting,
               experiment, vernieuwing en verbeelding plaatsvinden. Het woord ‘makerspaces’ refereert naar
               werkplaatsen die uitgerust zijn met voorzieningen die de creatief individueel zelf niet kan
               aanschaffen. De gemeente is in deze strategielijn met name faciliterend. Een voorbeeld is dat
               de gemeente voor een bestemmingsplanwijziging kan zorgen of proactief kan meewerken aan
               makerspaces.
               Kaders voor uitvoering van het atelierbeleid van Eindhoven
               1. Het vastgoedbeleid is leidend: uitgangspunt is een kostprijsdekkende huur (wijze van
                       implementatie nog in onderzoek).
               2. Structurele invulling van de panden.
               3. Uitgaande van een huurprijs voor starters van maximaal € 55,--/m²/vvo/jaar (mogelijk nog
                       lager, afhankelijk van de gebouwexploitatie in combinatie met aandeel mix van
                       creatieven).
               4. Geen marktverstoring door de inzet van gemeentelijke panden: we willen juist een
                       vliegwiel zijn waarbij de startende creatieven door kunnen doorstromen naar de markt.
               5. Inzet op een mix van type creatieveling, dus niet alleen designers of alleen kunstenaars.
                       -     Inzet op totaalconcepten qua functies: werken, ontwikkelen, maken, presenteren.
                       -     Inzet op totaalconcepten qua gebruikers: mix van gevestigde ondernemers en
                             starters met gedifferentieerde huurtarieven.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                     Pagina 50 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                                                                                                                     ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                     www.hevo.nl
               Broedplaatsenbeleid gemeente Amsterdam
               Ook de gemeente Amsterdam heeft een broedplaatsenbeleid gemaakt dit jaar (Amsterdams
               atelier- en broedplaatsenbeleid, Gemeente Amsterdam, 2019). Dit beleid is opgebouwd uit
               een set beleidsdoelstellingen met betrekking tot broedplaatsen en een concretere uitleg van
               de uitvoering van deze doelstellingen.
               Broedplaatsen bieden ruimte
               •       We werken aan het bestendigen van broedplaatsen, ateliers en (atelier)woningen
                       Hierbij gaat het om broedplaatsen waar de contracttermijn afloopt. De gemeente wil in
                       geval van gemeentelijk vastgoed de huurcontracten verlengen en in andere gevallen
                       overwegen om het vastgoed te verwerven.
               •       We zoeken ontwikkelkansen voor broedplaatsen, ateliers en (atelier)woningen
                       Bij het uitgeven van tenders voor gebieden waar nieuwe wijken worden gebouwd neemt
                       de gemeente steeds vaker broedplaatsen mee in het programma. Er wordt actief ingezet
                       op de combinatie werken en wonen in hetzelfde pand. Daarnaast worden broedplaatsen
                       opgenomen in het strategisch huisvestingsplan kunst en cultuur om de relatie tussen
                       broedplaatsen en gebiedsontwikkeling te borgen.
               •       We realiseren een broedplaats in de openbare ruimte
                       Deze broedplaats zal met name geschikt zijn voor experimentele festivals en kunst en
                       voor talentontwikkeling.
               •       We helpen initiatieven voor nieuwe broedplaatsen bij de planontwikkeling
                       Hierbij gaat het om hulp in de vorm van het aanbieden van kennis, coaching en een
                       relevant netwerk. Ook heeft de gemeente bij de Triodos Bank 1 miljoen euro onderpand
                       ingebracht, zodat deze bank betaalbare leningen kan geven voor de ontwikkeling en de
                       exploitatie van broedplaatsen. Daarnaast stelt de gemeente subsidies beschikbaar voor
                       het onrendabele deel van de investering in een broedplaats, waarbij het doel is dat de
                       broedplaats na de subsidieverlening zelfstandig een positieve exploitatie kan draaien.
               •       We zetten de voorwaarde van huurtermijnen voor creatieven van vijf plus vijf jaar
                       voort en behouden toptalent
                       Om zoveel mogelijk kunstenaars de kans te bieden om gebruik te kunnen maken van de
                       beschikbare ruimte, is doorstroming nodig. Dit wordt georganiseerd door tijdelijke
                       contracten van maximaal tweemaal vijf jaar. Zo heeft iedere huurder de kans om zich in
                       tien jaar te ontwikkelingen in een broedplaats. Voor kunstenaars die zich artistiek
                       ontwikkelen maar niet meer gaan verdienen, kan een ‘toptoets’ bij de Commissie Ateliers
                       en (Woon)Werkpanden Amsterdam (CAWA) worden gehaald. In het bezit van deze
                       ‘toptoets’ kan een kunstenaar langer in aanmerking komen voor een gesubsidieerde
                       ruimte.
               •       We werken aan kennisdeling en -vergroting onder broedplaatsen op het terrein van
                       governance en financiën
                       Broedplaatsen leveren ieder jaar een jaarafrekening met toelichting aan. Deze worden
                       beoordeeld om te kijken hoe het gaat met de broedplaats en op basis daarvan kunnen
                       coaches aangeboden worden om te helpen op het gebied van governance en financiën.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                       Pagina 51 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                                                                                                                          ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                          www.hevo.nl
               •       We stimuleren verduurzaming van het casco en de inbouw
                       Per project wordt op basis van onder andere de eigendomsverhouding, de investering, de
                       rendabiliteit en het resultaat voor de exploitatielasten beoordeeld of en in welke mate
                       verduurzaming wordt meegenomen als onrendabel deel van de investering.
               Broedplaatsen zijn open, inclusief en divers
               •       We stimuleren de verbindingen binnen broedplaatsen en de verbindingen tussen
                       broedplaatsen en de wijk en de stad
                       Programmering in broedplaatsen is de sleutel van verbinding binnen de broedplaatsen,
                       tussen de broedplaatsen en met de omgeving. Dit wordt onder andere gestimuleerd
                       middels een subsidie die kan worden verleend voor programmering. Ook worden
                       broedplaatsen gestimuleerd om een fysieke ruimte voor presentaties en programmering te
                       realiseren en om een programmeringsbudget op te nemen in de exploitatie.
               •       We stimuleren verbindingen tussen broedplaatsen en culturele instellingen
                       Dit wordt bijvoorbeeld gerealiseerd in samenwerking met het Amsterdams Fonds voor de
                       Kunst (AFK) en CAWA. Zo wordt aan onder andere mbo-studenten een ‘3Package Deal’
                       aangeboden in samenwerking met het AFK: een woning, een werkplek en een
                       werkbudget.
               •       We werken aan inclusieve, diverse broedplaatsen
                       Er is een Code Culturele Diversiteit, waarin concrete handreikingen worden gegeven om
                       inclusiviteit en culturele diversiteit structureel in de instelling te verankeren voor de
                       onderdelen publiek, programma, personeel en partners. Ook wordt de toegankelijkheid
                       van broedplaatsen voor invaliden gestimuleerd.
               •       We stimuleren een grote verscheidenheid aan broedplaatsinitiatieven
                       De gemeente wil prijsvragen organiseren voor broedplaatslocaties om nieuwe, originele
                       initiatieven de ruimte te geven.
               •       We werken aan kennisuitwisseling en het realiseren van broedplaatsen in de
                       Metropool Regio Amsterdam (MRA)
                       Binnen de MRA wordt een plan ontwikkeld voor kennisdeling en uitwisseling om de
                       aangesloten gemeenten te helpen bij het opstellen van broedplaatsenbeleid. Omdat de
                       druk op vastgoed in Amsterdam stijgt, zijn de laatste jaren ook broedplaatsen middels
                       subsidies gerealiseerd buiten de gemeentegrenzen.
               •       We ondersteunen ‘rafelranden’ en vrijplaatsen als daar aanleiding toe is
                       Dit zijn locaties die vanuit een kraaksituatie zijn ontstaan. Het zijn veelal regelluwe
                       plekken waar gebruikers en bewoners zelf hun zaken regelen.
               •       We ondersteunen leegstandsbeheer met een maatschappelijke invulling
                       Hierbij gaat het om leegstandsbeheerders met een creatieve focus. Doordat de horizon
                       doorgaans kort is wordt geen subsidie verleend. Per project wordt een afweging gemaakt
                       of en in welke mate financiële steun kan worden gegeven.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                            Pagina 52 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   ●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
                                                                                                                   www.hevo.nl
               Aanpak en aandachtspunten atelierbeleid gemeente Nijmegen
               De gemeente Nijmegen heeft het atelierbeleid en de totstandkoming daarvan met name op
               het relatieniveau aangepakt. De focus ligt erop dat de gemeente de culturele en creatieve
               organisaties, gezelschappen en individuen zelf in staat wil stellen om iets te realiseren. Als je
               verder op bepaalde plekken echt iets wilt laten ontstaan dan kun je daar als gemeente
               vastgoed verwerven en een ontwikkeling op die manier sturen.
               In het atelierbeleid van de gemeente Nijmegen is een ‘verzamelterm’ tot stand gekomen, waar
               ondernemend kunstenaars een voorstel voor kunnen doen, er zijn geen vaste kaders aan
               gesteld. Doordat er juist geen kaders zijn gesteld, maak je heel veel mogelijk. Zo weet je niet
               wat er komt, maar je kunt onder deze noemer elke mogelijke vastgoedontwikkeling in de
               sector kwijt. Het uitgangspunt is om open te staan voor de mogelijkheid dat je niet weet wat er
               komt, er ontstaat dan spontaan iets en misschien ontstaat op die manier een hotspot. Als dit
               het geval is, kun je als gemeente vervolgens elementen aan die plek gaan toevoegen. Budget
               voor deze ontwikkelingen komt uit de algemene middelen voor cultuur.
               Een beknopte samenvatting van overige uitgangspunten in het atelierbeleid:
               • Uitgaan van een deel tijdelijke, semipermanente en permanente ateliers. Vervolgens
                       maak je een keuze hoe de verdeling moet zijn.
               • Streefwaarden hechten aan hoeveel ateliers je wilt, hoeveel kunstenaars je wilt bedienen.
               • Gekozen om jong talent te willen faciliteren, vanuit het idee dat je ergens een focus op
                       moet hebben en het belangrijk is om keuzes te maken.
               • Vereiste is dat een kunstenaar van toegevoegde waarde is voor zijn/haar omgeving. Deze
                       kunstenaars krijgen, waar mogelijk, voorrang.
               • Ondernemerschap wordt gezien als onderdeel van het kunstenaar vak.
               • Werken met tijdelijke contracten, waar de huur bij aanvang voordeliger is en na verloop
                       van tijd toeneemt. Hiermee waarborg je doorgroei.
               Belangrijkste punten waar de gemeente tegenaan is gelopen zijn dat het vele jaren kost om
               een beleid volledig te kunnen doorvoeren. De huidige gebruiken worden uitgefaseerd
               (bijvoorbeeld huidig lopende vaste contracten op pekken waar je het jong talent naartoe zou
               willen laten stromen). Verder ontstaat er een scheiding tussen de jonge kunstenaars en de
               ‘oude garde’. Dit is een complexe situatie wanneer je hebt gekozen om de focus te leggen op
               jong talent. Aan de andere kant sta je stil als je geen keuzes maakt.
1637402-0037.2.5, d.d. 6 mei 2020                                                                     Pagina 53 van 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>