<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>CREATIEVE INDUSTRIE, DE GROEIPAREL VAN ZWOLLE
                       Onderzoek naar de creatieve sector Zwolle
                                               Gemeente Zwolle
                                                  Oktober 2019
                                                               1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Zonder creativiteit geen toekomst
Onze toekomst staat in het teken van ingrijpende transities die ons voor grote maatschappelijke en
economische vragen stellen. In het verkennen van de toekomst en bij het zoeken naar oplossingen van de
voorliggende vraagstukken kan de creatieve sector een actieve rol spelen. Kunstenaars en creatieve
ondernemers kijken anders naar de wereld en kunnen de horizon van wetenschap en technologie verbreden
met hun verbeelding en creativiteit. Zij zijn de aanjagers van innovatie. Creatieve ondernemers kunnen samen
met bedrijven, overheid en inwoners op zoek gaan naar een toekomst die wij kunnen willen realiseren. Zo kan
er handelingsvermogen en handelingsperspectief ontstaan en kunnen er stappen worden gezet, ook al weten
wij nog niet precies waar wij uit komen.
In het Coalitieakkoord 2018-2022 hebben de collegepartijen van Zwolle afgesproken om meer aandacht te
besteden aan vernieuwing en innovatie van de Zwolse economie. De creatieve sector is ook voor Zwolle een
belangrijke aanjager om vernieuwing te bereiken. Om de sector te kunnen ondersteunen, wil de gemeente
haar beleid herijken op de huidige beleidsuitgangspunten, middelen, organisatie en samenwerking.
Om tot een goede herijking te kunnen komen, is een verkennend onderzoek naar de sector uitgevoerd.1 Wij
willen weten hoe de sector is samengesteld naar bedrijven en bedrijvigheid, welke ontwikkeling zij heeft
doorgemaakt en hoe zij zich naar verwachting verder zal ontwikkelen. Hier zijn verschillende aspecten van
belang. Binnen de kaders van dit onderzoek richten wij ons hoofdzakelijk op het aspect huisvesting en
accommodatie. Wij trachten voldoende zicht te krijgen op het huidige aanbod aan ruimte voor de creatieve
sector en waar zij is gelokaliseerd, zodanig dat kan worden vastgesteld of het aanbod aansluit op de behoefte.
Voor het verkrijgen van data hebben wij in dit onderzoek de volgende stappen gezet. Wij hebben getracht een
kwantitatieve inventarisatie van de sector uit te voeren op basis van gegevens uit openbare bronnen,
waaronder de Kamer van Koophandel. Hoeveel bedrijven en van welke type zijn actief in de creatieve
industrie? Welk type werknemer is er werkzaam? Waar werken zij in de stad en hoe zijn zij gehuisvest?
Daarnaast onderzoeken wij in kwalitatieve termen welke ervaringen en behoeften de kunstenaars, culturele
ondernemers en creatieve ondernemers hebben. Hoe ervaren zij het om in Zwolle te werken en welke wensen
voor ruimte en faciliteiten hebben zij? Wat maakt Zwolle tot een aantrekkelijke stad voor de creatieve
industrie? Wat wordt er van de gemeente verwacht? Om een antwoord te kunnen geven op deze vragen zijn
aanvullend op het kwantitatieve onderzoek enkele interviews gehouden met creatieve ondernemers,
kunstenaars en studenten.
Zwolle is een ideale biotoop voor ondernemende creativiteit. Een mix van kwaliteiten maakt onze stad tot een
aantrekkelijke vestigingsplaats voor ondernemers. Er is een historische en mooie binnenstad. De stad is
compact, heeft een gemêleerde bevolking en kent een goede infrastructuur. Er is een ruim onderwijsaanbod
(t/m hbo+) waardoor mensen in de stad kunnen leren, werken, wonen en leven. De onderlinge lijnen zijn er
kort en de stad biedt volop gelegenheid voor ontmoetingen en het uitwisselen van kennis, ervaringen en
ideeën.
Zwolle is een ambitieuze stad. Zwolle wil met de Regio Zwolle economisch en sociaal de best presterende regio
van Nederland zijn. In de realisatie van onze ambitie nemen starters, startups en scale-ups een bijzondere
positie in. Zij vormen de stuwende innovatieve en vernieuwende kracht van onze stad en regio. Wij hebben
hen nodig om klaar te zijn voor de vernieuwing van de economie. In dit onderzoek hebben wij waar mogelijk
ingezoomed op deze starters en hun situatie en wensen.
1
  Dit rapport is een bewerking van het onderzoeksverslag van oud-trainee Andrea de Vries. Door verwerking
van recent aangeleverde gegevens is dit rapport een volledige omwerking geworden van het oorspronkelijke
verslag. Wij zijn Andrea zeer erkentelijk voor de onderzoekswerkzaamheden die zij op dit taaie dossier heeft
verricht.
                                                                                                              2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>LEESWIJZER
Dit onderzoeksrapport wordt beknopt samengevat in een managementsamenvatting met de belangrijkste
observaties, conclusies en aanbevelingen. In hoofdstuk 1 wordt de problematiek geschetst van het begrip
“creatieve industrie”. Wat rekenen wij tot deze sector? Vervolgens kijken wij in hoofdstuk 2 naar Zwolle en de
omvang en spreiding van de creatieve industrie in de stad. In de hoofdstukken 3 tot en met 5 zoomen wij
achtereenvolgens in op de deelsectoren kunsten en cultureel erfgoed, media en entertainmentindustrie en de
creatieve zakelijke dienstverlening. Vervolgens worden enige conclusies getrokken en aanbevelingen voor
beleid gedaan (hoofdstuk 6).
HOOFDSTUK 1 - CREATIEVE INDUSTRIE . WAT IS DAT?
In Nederland kennen wij een groei in werkgelegenheid binnen de creatieve industrie. Het aantal
ondernemingen neemt gestaag toe. Tussen 2006 en 2009 is de sector met 19% gegroeid, tegenover 16% groei
van het totaal aantal Nederlandse bedrijven. Zo’n 43.000 bedrijven zijn werkzaam in de creatieve industrie,
wat 5% is van alle bedrijven in Nederland.2 Met in totaal ruim 150.000 banen beslaat de sector 2% van alle
banen. Daarnaast heeft de sector een sterk internationaal karakter en worden er veel creatieve producten en
diensten geëxporteerd. De sector is vanwege haar bijdrage aan innovatie door de Rijksoverheid aangewezen
als één van de negen topsectoren in Nederland.
DEFINITIES
De creatieve sector is de meest dynamische sector van de regionale economie Zwolle, maar ook een
onderschatte sector. Dit komt omdat de sector vooral wordt gerelateerd aan Cultuur. In economisch
perspectief is het daarentegen de groeiparel van de Regio Zwolle.
De “creatieve sector” is een ruim begrip waaronder veel bedrijven en werkenden kunnen vallen. Focus en
inperking is noodzakelijk om tot een werkbare aanpak te kunnen komen. Hoewel er meerdere definities van
“creatieve sector” worden gehanteerd, hebben zij allen het uitgangspunt gemeen: bedrijvigheid met de
kerntaak het maken van creatieve producten en diensten. Het gaat om economische activiteiten waarbij
initiële creatie een belangrijke component is, zoals het creëren van vorm, betekenis of symbolische waarde.
Het creatieve proces zelf is van betekenis.3 Concreet gaat het bijvoorbeeld om beeldende kunst, muziek,
gaming, media, architectuur en industrieel ontwerp. Ook de vermarkting van deelproducten (bijvoorbeeld
industriële vormgeving) en eindproducten (bijvoorbeeld een schilderij) maakt deel uit van de creatieve sector.
In dit rapport hanteren wij de definitie die gebaseerd is op het gemeenschappelijke uitgangspunt van de
definities.
SEGMENTATIE VAN DE MARKT
Nu wij de brede reikwijdte van het begrip “creatieve industrie” door definiëring hebben ingeperkt, kan de
sector worden onderverdeeld in de drie deelsectoren 1) kunsten en cultureel erfgoed, 2) media en
2
  Creatieve Industrie in Topvorm, p.8
3
  Monitor topsectoren, 2017, p.18
                                                                                                              3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>entertainmentindustrie en 3) creatieve zakelijke dienstverlening. Met deze onderverdeling volgen wij de
indeling van TNO (zie bijlage 5), die gewoonlijk wordt toegepast op de creatieve industrie.4
Bij kunsten en cultureel erfgoed gaat het vooral om de esthetische ervaring die kunstobjecten kunnen
oproepen bij mensen. Deze kunstobjecten zijn gemaakt vanuit een artistieke en culturele motivatie, en minder
vanuit het oogpunt van commerciële exploitatie. Onder deze deelsector vallen podiumkunsten, scheppende
kunsten, theaters, musea en bibliotheken.
In de media- en entertainmentindustrie wordt naast het bereiken van esthetische kwaliteiten nadrukkelijk
wel een winstgevende exploitatie beoogd en het bedienen van een publiek. In deze deelsector zijn persmedia,
uitgeverijen, muziekindustrie, radio en televisie, film en live entertainment actief. De informatie- en
communicatietechniek (ICT), softwareontwikkeling en de gaming-industrie worden eveneens tot deze sector
gerekend.
Onder creatieve zakelijke dienstverlening wordt verstaan de commerciële levering van creatieve diensten
aan zakelijke afnemers. Hierbij gaat het om architectuur, design en reclame. Hier voegt de creatieve industrie
waarde toe aan een groter product in een bredere economische waardeketen.
Hoewel de deelsectoren van elkaar verschillen, kunnen er onderling geen harde grenslijnen worden getrokken.
Juist binnen de creatieve sector als geheel ontwikkelen en vernieuwen bedrijven zich telkens weer en
verleggen zij hun grenzen en focus. Er is sprake van uitwisseling en cross overs. Sommige bedrijven acteren
binnen meerdere deelsectoren. Het hybride karakter is kenmerkend voor de sector en zal naar onze
verwachting in de komende periode alleen maar verder toenemen. Wij hebben in dit rapport bedrijven
onderverdeeld naar deelsector op basis van het meest dominante werkterrein van het bedrijf.
WERKENDEN IN DE CREATIEVE SECTOR
Werkenden binnen de creatieve industrie oefenen verschillende beroepen en functies uit. De beroepen
kunnen verschillen naar rechtsvorm. Er zijn bijvoorbeeld werkenden in loondienst in een groot bedrijf, zoals
een grafisch vormgever binnen een communicatieafdeling. Er zijn zelfstandige ondernemers werkzaam in een
zzp-constructie. Er kan ook een onderscheid worden gemaakt naar taakinhoud. In lijn met de TNO definitie
onderscheiden wij hier drie segmenten: 1) kunstenaars, 2) culturele ondernemers en 3) creatieve
(technologische) ondernemers. Wij kruizen deze indeling met de SBI-codering (Standaard Bedrijfs Indeling) van
de Kamer van Koophandel.
Figuur 1 laat de afbakening van de creatieve sector zien.
4
  TNO; http://www.mediafutureweek.nl/wp-content/uploads/2014/05/Creatieve-industrie-als-vliegwiel1.pdf
                                                                                                             4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Het geeft een overzicht van de verschillende bedrijfsactiviteiten alsook van de verschillende marktsegmenten
binnen de creatieve sector.
De groep kunstenaars is hoofdzakelijk gericht op het proces van kunst scheppen (vrije vorm of in opdracht)
en het maken van een kunstzinnig eindproduct dat al dan niet wordt verkocht.
Culturele ondernemers verbinden een kunstzinnig eindproduct aan potentiële afnemers, met een direct
commercieel oogmerk en met cultuurmotieven. Zij zijn intermediair tussen kunstenaars en publiek dat cultuur
wil beleven en/of een kunstobject wil kopen.
Creatieve (technologische) ondernemers hebben toegevoegde waarde bij productontwikkeling die veel
breder gaat dan de ontwikkeling van kunstobjecten. De toevoeging kan resulteren in een eindproduct of een
bijdrage aan de vormgeving van een eindproduct. Deze ondernemers maken deel uit van een brede
economische sector- en waardeketen. Carrièreontwikkeling in de creatieve sector
                                        Werkenden in de creatieve sector kunnen zich in hun loopbaan
                                        ontwikkelen tot ondernemend kunstenaar, culturele ondernemer of
                                        creatieve ondernemer. Starters doen ervaring op met het maken van
                                        vrij of toegepast werk. Sommigen ontwikkelen zich tot kunstenaar,
                                        anderen gaan de weg op van creatief ondernemerschap. Ook kan een
                                        middenweg worden bewandeld van een combinatie van professioneel
                                        kunstenaar en creatief ondernemer. Figuur 2 (afkomstig uit het
                                        Amsterdamse Broedplaatsenbeleid) laat deze carrièreontwikkeling
                                        zien.5
FIGUUR 1: CARRIÈREONTWIKKELING
5
  Herzien Amsterdams Atelier- en Broedplaatsenbeleid 2015-2018. Het begrip CAWA creatieven wil zeggen dat
het gaat om personen die voldoen aan de Amsterdamse toetsingscriteria. CAWA staat voor Commissie voor
Ateliers en (Woon-) Werkpanden Amsterdam.
                                                                                                           5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>HOOFDSTUK 2 - OMVANG EN SPREIDING CREATIEVE SECTOR IN ZWOLLE
BELANG VAN DE SECTOR VOOR ZWOLLE
De creatieve sector draagt bij aan groei en vernieuwing van de economie in Zwolle en de versterking van het
innovatieve economische klimaat. Behalve aan de economie in zijn geheel, dragen kunstenaars, culturele en
creatieve ondernemers ook bij aan innovatie en vernieuwing binnen bedrijven. Gevestigde grote bedrijven
lopen het risico dat hun innovatief vermogen door de organisatiecomplexiteit en gevestigd belangen onder
druk komt te staan. Grote bedrijven richten daarom soms eigen zogeheten “greenfields” op waarin creatief
talent op enige fysieke afstand van het bedrijf de ruimte krijgt om te experimenteren. Het streven van deze
bedrijven is om een ring van kleinere, innovatieve, onafhankelijke bedrijven te maken waarmee het grote
bedrijf een netwerk kan vormen, soms ruimtelijk op een campus georganiseerd. In dit netwerk van creatieve
bedrijven ontstaan technologische en productieve verbindingen met grote bedrijven. Succesvolle creatieve
ondernemingen raken “embedded” en kunnen uiteindelijk worden overgenomen door de grote
ondernemingen. Ook steeds meer werknemers in de creatieve sector vinden op deze manier een werkplek
binnen reguliere grotere ondernemingen. Bijkomend effect is dat de creatieve sector de werking krijgt van een
satehprikker die door verschillende reguliere bedrijfsvormen loopt.
De creatieve sector draagt tevens bij aan de versterking van de attractiviteit van het stedelijke klimaat in brede
zin. Kunst en cultuur geven de stad kleur en levendigheid en een open geest voor verandering en vernieuwing.
Deze creatieve cultuur bevordert de mate van stedelijkheid die door het college van B en W wordt gewenst.
De sector versterkt de centrumfunctie van de stad, trekt hoogopgeleide potentiële werknemers aan
(taakstelling van de Human Capital Agenda) en geeft daarmee belangrijke impulsen aan de lokale en regionale
economie. Een stedelijke cultuur, een attractieve binnenstad en een gediversifieerde hoogwaardige
arbeidsmarkt zijn belangrijke voorwaarden voor een hoogwaardige economische groei. In dit vliegwiel
versterken creativiteit, cultuur en economie elkaar. De creatieve sector is een invloedrijk sector met veel
raakvlakken en verbindingen in de economie. Om de sector goed te kunnen ondersteunen moeten wij
rekening houden met deze diversiteit.
In Zwolle zijn volgens de Kamer van Koophandel (KvK) in totaal 1810 unieke bedrijven werkzaam in de
creatieve industrie.6 Deze bedrijven hebben bij inschrijving in de Kamer aangegeven dat hun hoofdactiviteit ligt
binnen kunsten en cultureel erfgoed, media en entertainmentindustrie en/of creatief zakelijke dienstverlening.
Van de 1810 bedrijven zijn 1013 bedrijven (56%) actief op het gebied van kunsten en cultureel erfgoed; de
media- en entertainmentindustrie omvat 461 bedrijven (25%); en 336 bedrijven (19%) zijn actief in de
creatieve zakelijke dienstverlening.
Het totaal aantal bedrijfsvestigingen in Zwolle lag in 2018 op 11.788.7 Daarmee is 15% van het totaal aantal
bedrijven actief binnen de creatieve sector. Nota bene: dit percentage wordt vertekend door het gegeven dat
met name de creatieve sector veel zzp-bedrijven kent met weinig medewerkers per bedrijf.
De sector laat langjarige continue groei zien van het aantal bedrijven. In de volgende paragraaf staan wij eerst
stil bij de groeidynamiek om vervolgens omvang en spreiding van de drie deelsectoren onder de loep te
nemen.
6
  Koophandelsregister, Basisregistratie Adressen & Gebouwen, WOZ
7
  cijfersoverzwolle.nl
                                                                                                                 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>GROEIDYNAMIEK
Volgens een behoefteverkenning uit 2017 groeit de Zwolse creatieve sector van circa 800 bedrijven en 1800
arbeidsplaatsen in 2010 naar 1179 bedrijven en 2192 arbeidsplaatsen in 2016. Tussen 2012 en 2017 is het
aantal bedrijven binnen de creatieve sector in Zwolle gegroeid met 47%.8 Het aantal banen steeg met 27%. Het
totaal van 1810 bedrijven in 2019 laat onverminderd groei zien (zie figuur 3). Wij nemen aan dat de groei van
het aantal bedrijven kan worden verklaard uit de flexibilisering van de economie, waardoor het aandeel zzp-
bedrijven inmiddels circa 20 procent is.
  2500
  2000
  1500
                                                                                  Aantal bedrijven
                                                                                  Aantal arbeidsplaatsen
  1000
   500
     0
               2010              2014            2016             2019
Figuur 3 Het aantal bedrijven binnen de creatieve sector in Zwolle
VERDELING OVER DE DEELSECTOREN
Deze bedrijven zijn als volgt verdeeld over de drie deelsectoren:
Deelsector                                    Aantal bedrijven
Kunsten en cultureel erfgoed                                 1.013
Media en entertainmentindustrie                                461
Creatieve zakelijke dienstverlening                            336
Totaal                                                       1.810
Uit ons onderzoek blijkt dat de deelsector “Kunsten en cultureel erfgoed” het grootst is: in 2016 waren er rond
de 550 bedrijven actief binnen deze sector; in 2019 is dit aantal gestegen tot 1013 bedrijven. In drie jaar tijd is
deze deelsector bijna verdubbeld in omvang. De deelsector “Media en entertainmentindustrie” bestond in
2016 uit 238 bedrijven en in 2019 uit 461 bedrijven. “Creatieve zakelijke dienstverlening” was in 2016 met
ongeveer 391 bedrijven de op een na grootste deelsector, maar kromp in 2019 tot 336 bedrijven.
8
  Rozenbrood, Creative Industrie Regio Zwolle (2017).
                                                                                                                  7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>BEDRIJFSGROOTTE
Wij hebben geen betrouwbare en actuele gegevens kunnen verkrijgen over werknemersaantallen per bedrijf.
De segmentering naar eenmans-, klein- en middenbedrijven binnen de drie deelsectoren is derhalve niet
uitgevoerd. Bij een eventueel vervolgonderzoek dient uitsplitsing naar bedrijfsgrootte een aandachtspunt te
zijn, mits de data überhaupt voorhanden is.
De volgende gegevens zijn ontvangen van/via de afdeling O&I van Gemeente Zwolle.
 vestigingen en banen creatieve industrie naar type verblijfsobject
 Creatieve industrie (TNO-definitie) i.c.m. type verblijfsobject         %
                                                  vestigingen banen      vestigingen    banen
 vestiging op woonadres                                    1473     1648            87%      59%
 vestiging op niet-woonadres                                182      978            11%      35%
 vestiging op adres waarvan type onbekend is                 42      181             2%       6%
 Totaal                                                    1697     2807           100%     100%
 vestigingen en banen creatieve industrie op woonadres, naar aantal vestigingen op adres
                                                                         %
                                                  vestigingen banen      vestigingen    banen
 1 vestiging op adres                                      1139     1258            77%      76%
 2 of meer vestigingen op adres                             334      390            23%      24%
 Totaal                                                    1473     1648           100%     100%
 vestigingen en banen creatieve industrie naar aantal vestigingen creatieve industrie op hetzelfde adres
 aantal vestigingen in de creatieve industrie op hetzelfde adres         %
                                                  vestigingen banen      vestigingen    banen
 1                                                         1424     2142            84%      76%
 2 of meer                                                  273      665            16%      24%
 Totaal                                                    1697     2807           100%     100%
De cijfers laten zien dat 2/3 van de bij de Kamer van Koophandel ingeschreven bedrijven is gevestigd op het
woonadres. Hierbij gaat het in 76% van de gevallen om 1 baan per adres. Als wij kijken naar de grootteklasse
dan kunnen wij vaststellen dat het overwegend zzp-bedrijven zijn.
In de volgende tabellen wordt Zwolle gelegd naast de resultaten van een aantal andere gemeenten. In de
vergelijking zijn gemeenten betrokken die net als Zwolle geen universiteit binnen de gemeentegrenzen
hebben. Wetenschap en onderzoek zijn broedplaatsen van talent en geven een forse impuls aan innovatie en
vernieuwing. Daarnaast hebben wij de referentie-gemeenten geselecteerd op grond van de spreiding over het
land.
                                                                                                           8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>          1. Ongeveer 15% van de bedrijven in Zwolle betreft creatieve industrie:
                  a. Wat zijn de landelijke cijfers
                  b. Wat zijn de cijfers van voor Zwolle relevante referentie gemeenten?
 Haarlem, Arnhem, Leeuwarden, Den Bosch en Sittard
 Vestigingen in de creatieve industrie, 2018
 Bron: LISA
                                           Arnhem Haarlem 's-Hertogenbosch Leeuwarden Sittard-Geleen Zwolle Nederland
 Kunsten en cultureel erfgoed                 1.192      1.268                754          650            231     755     76.387
 Media en entertainmentindustrie                555        666                381          394            146     392     43.887
 Creatieve zakelijke dienstverlening          1.003      1.100                813          508            247     550     64.407
 Creatieve industrie totaal                   2.750      3.034              1.948        1.552            624 1.697     184.681
 totaal werkgelegenheid                     15.625 15.648                 14.694       10.930           7.812 11.788 1.630.070
 %
 Kunsten en cultureel erfgoed                    8%         8%                 5%          6%             3%      6%         5%
 Media en entertainmentindustrie                 4%         4%                 3%          4%             2%      3%         3%
 Creatieve zakelijke dienstverlening             6%         7%                 6%          5%             3%      5%         4%
 Creatieve industrie totaal                    18%        19%                13%          14%             8%     14%        11%
 totaal werkgelegenheid                       100%       100%               100%        100%           100%     100%       100%
          1. Creatieve zakelijke dienstverlening in |wollle was in 2016 met ca 391 bedrijven de tweede grootste deelsector en krimpt in 2019 tot 336 bedrijven.
                  a. Zien we een dergelijke trend ook bij de referentie gemeenten?
 Vestigingen in de creatieve zakelijke dienstverlening, 2009-2018
 Bron: LISA
                                           Arnhem Haarlem 's-Hertogenbosch Leeuwarden Sittard-Geleen Zwolle Nederland
 2009                                           610        619                510          280            153     329     37.003
 2010                                           648        651                535          302            156     365     40.947
 2011                                           700        684                585          326            170     389     44.727
 2012                                           765        733                604          345            181     406     46.880
 2013                                           791        787                617          388            181     431     49.329
 2014                                           846        854                635          422            209     477     52.067
 2015                                           864        890                679          457            223     481     54.204
 2016                                           900        958                702          475            233     500     57.834
 2017                                           929      1.036                747          492            235     526     60.639
 2018                                         1.003      1.100                813          508            247     550     64.407
 indexcijfers (2009 = 100)
 2009                                           100        100                100          100            100     100        100
 2010                                           106        105                105          108            102     111        111
 2011                                           115        111                115          116            111     118        121
 2012                                           125        118                118          123            118     123        127
 2013                                           130        127                121          139            118     131        133
 2014                                           139        138                125          151            137     145        141
 2015                                           142        144                133          163            146     146        146
 2016                                           148        155                138          170            152     152        156
 2017                                           152        167                146          176            154     160        164
 2018                                           164        178                159          181            161     167        174
Wij zien dat Zwolle met de aantallen vestigingen in de creatieve industrie schommelt rond het landelijke
gemiddelde. De groeicurve van de afgelopen 10 jaar laat weliswaar een stijging zien, maar blijft onder het
landelijke gemiddelde.
SPREIDING EN CLUSTERING
De spreiding van de bedrijven kan op wijkniveau in kaart worden gebracht. Onderstaande tabel geeft een
overzicht van deze spreiding.
                                          Kunsten en cultureel                      Media en                                  Creatieve zakelijke
                                          erfgoed                                   entertainmentindustrie                    dienstverlening
Aa-landen                                 77                                        37                                        14
Assendorp                                 229                                       71                                        57
Berkum                                    25                                        19                                        19
                                                                                                                                                                9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Binnenstad                   89                          32                            32
Diezerpoort                  140                         55                            35
Holtenbroek                  72                          28                            15
Ittersum                     62                          44                            21
Kamperpoort-Veerallee        37                          31                            12
Marsweteringlanden           20                          11                            15
Poort van Zwolle             9                           4                             5
Schelle                      68                          28                            14
Soestweteringlanden          2                           -                             1
Stadshagen                   90                          54                            41
Vechtlanden                  4                           3                             4
Westenholte                  25                          17                            7
Wipstrik                     49                          25                            23
Onbekend                     15                          2                             21
Totaal                       1013                        461                           336
De meeste bedrijven in de creatieve sector zijn gevestigd in de wijken Assendorp, Diezerpoort en Stadshagen.
Als wij de creatieve sector met de drie deelsectoren op een kaart uitzetten, ontstaat het volgende beeld:
                                                                                                           10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Het spreidingsdiagram kan als volgt worden geïnterpreteerd:
                                                            11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>    1.   De drie sectoren zijn onderling niet significant ruimtelijk-geografisch van elkaar gescheiden. De sector
         “kunsten en erfgoed” is nadrukkelijker in de binnenstad en centrumnabijheid gevestigd. De overige
         sectoren zijn ook gericht op de binnenstad maar in een minder dominante mate. Wij kunnen
         veronderstellen dat kunstenaars in de binnenstad bewust zoeken naar economische mogelijkheden
         van traffic, verkoop en het opdoen van artistieke inspiratie.
    2.   Niet de binnenstad zelf is in deze leidend maar de eerste ring daaromheen. De binnenstad kent veel
         andere, concurrerende commerciële functies. De eerste ring biedt meer mogelijkheden van
         beschikbaarheid van ruimten en prijsstelling en is als woonmilieu divers in bevolkingssamenstelling
         (deels studenten) en aanwezige functies. Er is sprake van een oudere bebouwing en multifunctionele
         voorzieningen. De aanwezigheid van deze factoren is een mogelijke verklaringsfactor waarom
         creatieve bedrijven vooral in de binnenstad zijn gevestigd.
    3.   Opvallend is de positie van Stadshagen. Naar het zich laat aanzien zijn dit veel bedrijfjes in de
         creatieve zakelijke dienstverlening die vanuit het eigen huis worden gedreven op basis van digitale
         media en internetvoorzieningen.
                           Totaal  Binnenstad     Eerste ring    Tweede        Stadshagen     Overig
                                                                 ring
Totaal creatieve           100%     9%            37%            35%           10%            9%
industrie
Kunsten en erfgoed         100%     9%            40%            34%            9%            8%
Media en                   100%     7%            34%            40%           12%            7%
entertainment
industrie
Creatieve zakelijke        100% 10%               31%            31%           12%            16%
dienstverlening
Ruimtelijke verdeling bedrijven.
Eerste ring:      Assendorp/Spoorzone; Diezerpoort; Kamperpoort
Tweede ring:      AA-landen; Berkum: Holtenbroek; Ittersum; Marslanden; Schelle; Westenholte
Overig:           Wipstrik; Vechtlanden; Soestweteringlanden; Poort van Zwolle.
                                                                                                               12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>HOOFDSTUK 3 – DEELSECTOR KUNSTEN EN CULTUREEL ERFGOED
De meeste van onze creatieve bedrijven zijn actief binnen de deelsector “Kunsten en cultureel erfgoed”. In dit
hoofdstuk zoomen wij in op de 1013 bedrijven die tot de deelsector behoren. Het grote aandeel van deze
sector kan mogelijk worden verklaard door de rijke cultuurhistorie van de stad en de aanknopingspunten die
dit biedt voor ondernemerschap.
SPREIDING OVER DE STAD
Op onderstaande kaart is te zien hoe de bedrijven van “Kunsten en cultureel erfgoed” zijn verspreid over de
gemeente.
                                                                                                           13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>BEDRIJFSACTIVITEITEN
Het werkveld van bedrijven in deze sector varieert sterk.
Hoofdactiviteit                                           Aantal bedrijven
Schrijven en overige scheppende kunst                           380
                                                                           14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Beoefening van podiumkunst                                                                       353
Dienstverlening voor uitvoerende kunst                                                           121
Kunstzinnige vorming van amateurs (geen dansscholen)                                              81
Producenten van podiumkunst                                                                       33
Informatieverstrekking op het gebied van toerisme en reserveringsbureaus                           9
Monumentenzorg                                                                                     7
Kunstgalerieën en -expositieruimten                                                                7
Steunfondsen (niet op het gebied van welzijnszorg)                                                 6
Kunstuitleencentra                                                                                 3
Musea                                                                                              2
Theaters en schouwburgen                                                                           1
Overige culturele uitleencentra en openbare archieven                                              1
Bewerken van edelstenen en vervaardiging van sieraden e.d.                                         2
Studiebegeleiding, vorming en onderwijs                                                            2
Overige zakelijke dienstverlening                                                                  1
Vervaardiging van overige meubels                                                                  1
Winkels in bloemen en planten, zaden en tuinbenodigdheden                                          1
Vormen en bewerken van vlakglas                                                                    1
Vervaardiging van elektrische lampen en verlichtingsapparaten                                      1
Eindtotaal                                                                                      1.013
Deze deelsector wordt gekenmerkt door een hoge mate van diversificatie van bedrijfsactiviteiten. Twee
soorten van ondernemers kunnen binnen deze deelsector nadrukkelijk worden geïdentificeerd: 1)
producenten van creatieve producten en 2) culturele ondernemers die deze productie verbinden aan een
(kopers) publiek.
De groep “producenten van creatieve producten” is in aantal veruit de belangrijkste. Kleine bedrijfjes, veelal
eenmanszaken, vormen hier de grote meerderheid. De meeste bedrijven zijn actief binnen schrijven, overige
scheppende kunst en beoefening van podiumkunst. Zij maken samen meer dan tweederde deel uit van de
deelsector “Kunsten en cultureel erfgoed”. Verder zijn dienstverlening voor uitvoerende kunst, kunstzinnige
vorming van amateurs en producenten van podiumkunst veelvoorkomende hoofdactiviteiten. Bij
podiumkunsten kan de ruimte-behoefte divers zijn. Sommigen worden gevraagd en oefenen en spelen op een
groot toneel (bijvoorbeeld in De Spiegel), anderen hebben behoefte aan faciliteiten voor het oefenen in het
klein.
Ondernemers binnen deze deelsector hebben in een hybride beroepspraktijk, wat betekent dat ze naast hun
creatieve bedrijfsactiviteiten ook elders betaald werk doen.9 Een voorbeeld kan zijn een muzikant van het
conservatorium die ingeschreven staat als zelfstandige en tevens een betaalde baan heeft, al dan niet in
directe relatie tot de eigen muzikale achtergrond.
In de lijst staan enkele bedrijven die volgens de TNO-definitie niet tot de creatieve sector behoren. Aangezien
het creëren van vorm, betekenis of symbolische waarde de kern vormt zijn deze bedrijven toch opgevoerd.
Een voorbeeld is metaalbewerking voor de vervaardiging van sieraden, glas-in-lood en brandglas -ontwerp en -
productie, en verlichtingskunstenaarschap.
9
  Behoefteverkenning 2017, p13
                                                                                                             15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>De groep “culturele ondernemers” vormt in aantal een veel kleinere groep. Zij verbindt de zeer diverse
productiewereld met klantenkringen, met commerciële alsmede culturele beweegredenen aan de basis van
hun handelen.
HUISVESTINGSSITUATIE
Wij stellen vast dat de 1.013 ondernemers in de deelsector “kunsten en cultureel erfgoed” vooral zelf kunnen
voorzien in hun werkruimte-behoefte, al dan niet door aan huis te werken. Het huidige getotaliseerde
broedplaats gerelateerde aanbod van Stichting Ateliers Zwolle (SAZ), DOAS, Carex, Blauwdruk, Eureka en de
Creatieve Coöperatie biedt ruimte aan 157 ondernemers (circa 15% van de bedrijven in de Zwolse creatieve
sector).
De deelsector “kunsten en cultureel erfgoed” kent een grote diversiteit aan bedrijven en ondernemers.
Bedrijven zijn gevestigd in verschillende panden op verschillende locaties. De plek van vestiging is afhankelijk
van de werkzaamheden, behoeften en mogelijkheden. Kunstenaars die grote werken maken zullen behoefte
hebben aan een navenant grote atelierruimte. Hieronder volgt een overzicht van aanbod en gebruik van
werkruimte binnen de deelsector “kunsten en cultureel erfgoed”. Het is mogelijk dat het aanbod en/of gebruik
van ruimten feitelijk groter is. Dit overzicht geeft een beeld van de locaties zoals op dit moment aan ons
bekend is. De onderstaande aanbieders SAZ, R10 en Carex hebben een subsidie- of werkrelatie met Gemeente
Zwolle; DOAS, Eureka, de Creatieve Cooperatie en Blauwdruk hebben geen structurele subsidierelatie met
Gemeente Zwolle.
STICHTING ATELIERS ZWOLLE
De Stichting Ateliers Zwolle (SAZ) voert in opdracht van gemeente Zwolle een deel van het atelierbeleid uit. Zij
verhuurt 50 atelierruimtes aan kunstenaars. De stichting ontvangt een structurele subsidie van € 135.000 per
jaar, voor de exploitatie en het onderhoud. Hierdoor kunnen de huurprijzen relatief laag worden gehouden. De
huurprijzen zijn inkomensafhankelijk. De gemiddelde kale huurprijzen liggen ongeveer tussen €2,26 en €3,10
per m2 per maand, afhankelijk van het gebouw. Per jaar is de m2 prijs dus ongeveer tussen de €27,12 en
€37,20. De ateliers zijn verdeeld over de volgende panden in Zwolle:
Locatie                               Aantal ateliers
Praubstraat 21-23                     17
Koewegje 4.1                           6
Bergkloosterweg 46                     5
Veemarkt/Lijnbaan 103                  2
Cyclamenstraat 14-16                   3
Curieweg 12                           17
CREATIEVE COÖPERATIE – LOCATIE RIETEWEG
De Creatieve Coöperatie biedt op drie locaties in Zwolle plek aan creatieve ondernemers. Een van de locaties is
het voormalig schoolgebouw aan de Rieteweg 10. Dit pand is eigendom van de gemeente. de Creatieve
Coöperatie beheert de locatie en verhuurt de ateliers in opdracht van de gemeente. Hier zijn verschillende
kunstenaars en ondernemers bij elkaar gehuisvest. Daarnaast huren er bedrijven die actief zijn in de creatieve
zakelijke dienstverlening. De Creatieve Coöperatie zorgt voor diversiteit van huurders om cross overs te
bevorderen. De kale huur voor de ruimten is € 40,- per m2 per jaar excl. BTW. Daarbij komt een voorschot op
nutsvoorzieningen van € 15,- per m2 per jaar excl. BTW. Daarnaast wordt jaarlijks een vast bedrag betaald voor
facilitaire voorzieningen: € 750,- excl. BTW per ruimte. De ruimten zijn veelal per 30 m2 opgebouwd. Er zijn
dus veel ruimten van 30, 60 of 90 m2.
                                                                                                             16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                       CAREX – CONTAINERWONINGEN OOSTZEELAAN
                                                       Aan Oostzeelaan 6 verhuurt Carex Overijssel een
                                                       complex met containerwoningen. Hier wonen en werken
                                                       ongeveer 29 kunstenaars, culturele en creatieve
                                                       ondernemers. Er zijn huurders die hier alleen wonen óf
                                                       werken. De lage huurprijzen voor de werk- en
                                                       woonruimten maken deze plek geschikt voor startende
                                                       ondernemers. De huurders vormen een gemeenschap
                                                       en de locatie fungeert als broedplaats. De grond is van
                                                       gemeente Zwolle, de containers waarin gewoond wordt
                                                       zijn van Delta Wonen. De gemeenteschappelijke ruimten
zijn van Gemeente Zwolle. De ruimte worden beheerd door Carex. De huur voor de flexwerkruimten is € 60,-
per maand, inclusief energie- en servicekosten. De tarieven voor de kantoorruimten variëren tussen € 60,- en €
140.- per maand, inclusief energiekosten. De vierkante meter prijs die gemiddeld gesproken voor de
Oostzeelaan wordt gehanteerd, is ongeveer €45,- per vierkante meter inclusief service- en energiekosten.
Carex draagt aan de gemeente OZB, verzekeringskosten en onderhoudskosten af. Hiermee heeft de gemeente
geen kosten aan de Oostzeelaan.
DOAS – DE OUDE AMBACHTSSCHOOL
Het pand Mimosastraat 1 wordt gehuurd door de vereniging DOAS van de woningcorporatie SWZ. DOAS
verhuurt ateliers aan ruim 30 kunstenaars, culturele en creatieve ondernemers. In het pand zijn werkplaatsen,
ruimten voor workshops, voor schilderen of keramiek. Er is een fotostudio en er zijn zalen voor concert, dans
en theater. De ateliers zijn vanaf een grootte van circa 28 m2 te huur en steeds een veelvoud daarvan. Het
grootste atelier is 140 m2. De prijs is gemiddeld € 55 per m2 per jaar, exclusief 21% btw en servicekosten (gas,
water, elektra en schoonmaakkosten voor algemene ruimten). SWZ verhuurt ruimten aan drie commerciële
                                                      partijen, voor wie de huurprijs gemiddeld €130 per jaar
                                                      per m2 is. Zo worden er bijvoorbeeld appartementen
                                                      verhuurd. Aan de verhuur door DOAS zijn geen kosten
                                                      voor de gemeente verbonden.
EUREKA
De stichting Archimedes exploiteert namens de vereniging Eureka het pand Assendorperplein 7. In het pand
zijn verschillende functies onder gebracht waaronder een poppodium en ateliers die ruimte bieden aan 11
creatieve bedrijven. In het verdienmodel is de exploitatie van een eetcafé voorzien. De creatieve bedrijvigheid
is geconcentreerd op podiumkunsten en muziekbeoefening en muziekonderwijs. Aan de verhuur zijn geen
kosten voor de gemeente verbonden.
                                                                                                             17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>CREATIEVE COÖPERATIE – LOCATIE ESDOORNSTRAAT
[De Creatieve Coöperatie is qua beheerstructuur ondergebracht in een stichting en in een BV. De BV is recent
overgenomen door Jansen Vastgoed; de stichting hangt onder Cibap. De locatie aan de Esdoornstraat biedt
ruimte aan verschillende werkplaatsen en ateliers. Daarnaast is er ook een collectieve makerspace waar
kunstenaars en creatieve ondernemers gebruik kunnen maken van faciliteiten zoals gereedschap en
                                                       opbergkasten. Het pand bestaat uit 11 ateliers waarin
                                                       ondernemers actief zijn uit de deelsector kunst en
                                                       cultureel erfgoed. De huurprijs is € 36,- per m2 per jaar
                                                       excl. BTW (€ 60,- per m2 in 2020). De facilitaire kosten
                                                       incl. nutsvoorzieningen bedragen € 40,- per m2 per jaar
                                                       excl. BTW. Tevens wordt een bijdrage gevraagd voor de
                                                       collectieve materiaalpot van € 20,- per m2 per jaar excl.
                                                       BTW. Aan de verhuur zijn geen kosten voor de gemeente
                                                       verbonden.
BLAUWDRUCK WARENHUIS & GALERIE
Blauwdruck, gelegen aan de Sassenstraat 26, is een private organisatie voor verhuur van atelierruimte,
expositie en verkoop. Er worden 13 ateliers verhuurd. De huurprijzen zijn gerelateerd aan de gehuurde
vloeroppervlakte. De prijzen zijn € 133, € 145, € 160, € 195, € 200, € 225, € 320 en € 550 per maand. Ook is er
een workshopruimte die wordt gebruikt door een schilderclub; de huur van deze ruimte bedraagt €200 per
maand. Blauwdruck berekent geen BTW over de netto huurprijzen. Aan de verhuur zijn geen kosten voor de
gemeente verbonden.
Samengevoegd in een tabel laten de locaties het volgende huurbeeld zien:
                Gem. Huur maand           Gem. Huur jaar per       Gem. Huur per          Service, energie
                per m2                    m2                       ruimte per jaar
SAZ                                2,68                    32,16                          Kaal
Rieteweg 10                                                   40                          Kaal, Ex. BTW ;
                                                                                          Voorschot
                                                                                          nutsvoorziening van €
                                                                                          15 per m2 per jaar ex.
                                                                                          Btw. Daarnaast € 750
                                                                                          ex. BTW per ruimte.
Oostzeelaan                          45
Esdoornstraat                                                36,-                         Ex. BTW; + 60 per m2
                                                                                          per jaar nuts en
                                                                                          materiaalbijdrage.
Eureka
DOAS                                                          55                          Ex        btw       en
                                                                                          servicekosten
Blauwdruck                                                                       2892,-   Ex. BTW
Voorzichtig                                                40,79
gemiddelde
                                                                                                              18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>AANBOD VAN VASTGOED DOOR GEMEENTE ZWOLLE
De afdeling Vastgoed van Gemeente Zwolle heeft zicht op het aanbod van ruimte aan de creatieve sector in de
eigen portefeuille. Er is geen beeld van commerciële partijen die atelierruimte e.d. aanbieden. Algemene
indruk is dat het aantal commerciële spelers in deze niche relatief klein en overzichtelijk is. Verscherping van
deze indruk met gegevens uit publieke registraties als BAG, WOZ e.d. valt niet te verwachten. Deze registraties
bieden geen gegevens over de oppervlakte van ateliers, huurprijzen e.d.. Enige houvast kunnen wij ontlenen
aan de “Benchmark Gemeente-Vastgoed” (2019) waaraan 23 gemeenten hebben meegedaan. 10 Zwolle is
hierbij niet betrokken. Uit de benchmark blijkt dat de kostprijsdekkende huur voor atelier- en expositieruimte
51,80 per m2 vvo is. Voor poppodia en concertgebouwen is deze 119,90 per m2 vvo. Hierbij moet de
kanttekening worden gemaakt dat de door de 23 gemeenten gehanteerde berekeningswijze onbekend is en
per gemeente kan verschillen.
De huisvestingsvraag in deze deelsector verandert door verschillende ontwikkelingen. Wij zien dat de
productiewijze verschuift naar het gebruik van digitale middelen en -toepassingen. Ateliers worden steeds
vaker gebruikt als expositie- en verkoopruimte en moeten voldoen aan maatschappelijke eisen van
representativiteit. Tenslotte, de veranderde huisvestingsvraag is ook ontstaan door het verdwijnen van de
opleiding tot autonoom kunstenaar uit Zwolle. De ruimtevraag van de autonome kunstenaars is afgenomen.
BEHOEFTEN – KUNSTEN EN CULTUREEL ERFGOED
Nu wij een beeld hebben van de omvang, spreiding en huisvesting (inclusief m2 prijs) van de deelsector
“Kunsten en cultureel erfgoed” wordt in de volgende paragrafen getracht de behoeften en ervaringen van de
kunstenaars, culturele en creatieve ondernemers in deze deelsector te identificeren. Wat vragen zij van de
stad en van de gemeente?
VERZAKELIJKING EN PROFESSIONALISERING
De trend naar verzakelijking en professionalisering van de creatieve sector als geheel wordt herkend door de
kunstenaars in onze stad. Er is een groeiende groep van kunstenaars die beseffen dat ondernemerschap
noodzakelijk is om in het levensonderhoud te kunnen voorzien. “Je moet steeds bij je zelf nagaan of je
voldoende mogelijkheden hebt om je product of werk te verkopen”. Een andere kunstenaar zegt: “Je naam is je
merk: die moet je opbouwen en gaan verkopen”. Steeds meer kunstenaars werken in opdracht of beginnen
een eigen bedrijf. Een muziekdocenten zegt dat “als je een inkomen wil halen uit je creatieve vak en een ruimte
wil hebben in de stad, dan moet je ondernemen en ook wel risico durven nemen.”
Van een professionele kunstenaar wordt tegenwoordig verwacht dat hij/zij over voldoende
ondernemersvaardigheden kan beschikken. In het curriculum van het kunstonderwijs wordt hier
georganiseerde aandacht aan besteed. Daarnaast is er een gericht aanbod van nascholing en begeleiding van
alumni in de eerste fase van hun ondernemerschap.
ArtEZ heeft het ArtEZ Business Centre (ABC) waarmee een brug wordt geslagen tussen leeromgeving en
werkomgeving. ABC faciliteert het ondernemerschapsonderwijs binnen de opleidingen, verzorgt een
alumniprogramma, adviseert startende kunstenaars en ontwikkelt broedplaatsen voor alumni. 11 De komende
jaren wordt ABC verder doorontwikkeld.
10
   Uitgevoerd door Tias-Republiq (2019), zie: https://benchmarkgemeentelijkvastgoed.nl/resultaten/
11
   https://www.artez.nl/artbusinesscentre
                                                                                                              19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Uit de in het kader van het onderzoek gevoerde interviews komt naar voren dat studenten en afgestudeerden
nog niet optimaal gebruik maken van het aanbod. Tijdens de studie gaat de aandacht van de studenten zelf
vooral uit naar het maken van kwalitatief goede kunst en minder naar het aanleren van
ondernemersvaardigheden.
MARKTMACHT IN EEN STERK INDIVIDUALISTISCHE OMGEVING
De kwantitatieve analyse laat zien dat tegenover een groot aantal, versnipperde bedrijven in de creatie-
productiesfeer (kunstenaars) er een veel geconcentreerder aanbod is van culturele ondernemers (verbinders
van producent en consument). Dat plaatst de producent bij voorbaat in een ongunstige positie in de keten en
heeft negatieve effecten op zijn verdienvermogen (baten). In andere markten zien wij dat producenten
intensieve samenwerking gaan zoeken om meer als collectief duidelijke marktmacht te organiseren. Dat
gebeurt in de onderhavige markt slechts heel beperkt omdat deze markt een sterk individualistische cultuur
kent.
De geïnterviewden in dit onderzoek benadrukten het belang van vrijheid en rust in de door henzelf gestelde
creatieve opgaven. Zij moeten naast hun creatieve werk al steeds meer aandacht schenken aan bedrijfsvoering
en ondernemerschap. Verder opvoeren van de eigen collectieve organisatiegraad vraagt grote inspanningen,
en operationele samenwerking (gezamenlijke open dag, collectieve verkoop, e.d.) roept weerstand op.
Het zelf-organiserend vermogen oogt gering. Respondenten neigen ernaar om Gemeente Zwolle te vragen op
het terrein van baten verhogend beleid meer verantwoordelijkheid te nemen. Voorbeelden die in de
interviews zijn genoemd, zijn: het betere kansen bieden in (gemeentelijke) openbare inschrijvingen, het beter
betrekken van kunstenaars bij stadsontwikkelingsprojecten en de daaruit voortkomende kunstopdrachten (in
het kader van de 1% regeling), het verbeteren van expositiemogelijkheden, het koppelen van de sector aan het
cultuur- en evenementenbeleid en daaruit voortkomende activiteiten. Kortom, een roep om consistentie van
programmering en daaraan verbonden huisvesting en locatietoewijzing.
Jongere kunstenaars en ondernemers maken de indruk ondernemender en zakelijker te zijn. Zij zijn meer
gericht op het onderhouden van een breed netwerk en zien eerder mogelijkheden om aan collectieve
projecten (mee) te werken.
Het aandeel van producenten dat in een broedplaats of cluster van bedrijven een atelier heeft is klein met
circa 15% van de bedrijven. Het idee van broedplaatsen is het stimuleren van contact en het tot stand brengen
van kruisbestuiving tussen heel verschillende activiteiten in productie-creatie, cultuurondernemerschap en
creatief ondernemerschap. Vanuit stedelijk en gemeentelijk perspectief kan concentratie een positieve
bijdrage leveren aan de aantrekkelijkheid van de stad, aan het stimuleren van een cultureel klimaat, en aan
economische innovatie. Bovendien is concentratie in clusters qua kostenplaatje gunstiger.
Het bevorderen van ontmoeten, netwerken en samenwerking kan ook op andere wijze. In 2018 hebben de
provincie Overijssel en de gemeente Zwolle gezamenlijk de Creative Council gesubsidieerd: een digitale
platform bedoeld als een marktplaats om elkaar te leren kennen, kennis te delen, opdrachtgever en
opdrachtnemer te verbinden en huisvestingsvragen te stellen. De Creative i Council is een initiatief van de
Creative Board.
Als de kansen aan de batenkant beter worden benut ontstaat er meer ruimte, privaat en publiek, om qua
huisvesting, werklocaties, expositie-, opslag- en distributiefaciliteiten een schaalsprong te maken. Daarmee
kan het huidige fenomeen dat de meeste aandacht uitgaat naar de kostenkant worden geadresseerd: het
verkrijgen, in gebruik nemen en vooral houden van laaggeprijsde, al dan niet gesubsidieerde bedrijfsruimte
                                                                                                           20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>buitenshuis. Daarbij is het werken op woonadres meestal de goedkoopste, zij het niet altijd de meest ideale
oplossing. Vanuit gemeentelijk en stedelijk perspectief brengt dit versnippering met zich mee en verkleint het
de impact die de sector kan hebben op de attractiviteit en economie van de stad.
SAZ kent een wachtlijst van circa 25 personen. Aan de aanbodzijde van SAZ is geen verruiming opgetreden van
het aangeboden aantal ateliers. Bovendien is er nauwelijks doorstroom of uitstroom van de zittende populatie
huurders. De huurcontracten bevatten geen clausule die doorstroming aanmoedigt of afdwingt. De contracten
kennen weliswaar een looptijd van een jaar maar worden telkens stilzwijgend verlengd.
HOOFDSTUK 4 - MEDIA EN ENTERTAINMENTINDUSTRIE
In dit hoofdstuk kijken wij naar de “Media en entertainmentindustrie” in Zwolle. Zoals aangegeven telt deze
deelsector 461 bedrijven. Waar zijn deze bedrijven gevestigd, wat zijn hun bedrijfsactiviteiten en op wat voor
locaties zijn zij gevestigd? Welke ervaringen en behoeften hebben de kunstenaars, culturele en creatieve
ondernemers binnen deze sector?
SPREIDING OVER DE STAD
Eerst kijken wij naar de spreiding van de bedrijven over de stad. De kaart laat zien dat er een brede spreiding is
over de stad, met een concentratie in de binnenstad.
                                                                                                               21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>BEDRIJFSACTIVITEITEN
De meeste bedrijven zijn gericht op fotografie en de productie van films (geen televisiefilms). Bedrijven in deze
deelsector hebben de volgende hoofdactiviteiten:
Hoofdactiviteit                                                                  Aantal bedrijven
Fotografie                                                                              194
Productie van films (geen televisiefilms)                                               111
                                                                                                               22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Maken en uitgeven van geluidsopnamen                                                       29
Uitgeverijen van boeken                                                                    27
Facilitaire activiteiten voor film- en televisieproductie                                  22
Circus en variété                                                                          13
Uitgeverijen van tijdschriften                                                              9
Ontwikkelen, produceren en uitgeven van software                                            9
Productie van televisieprogramma's                                                          6
Uitgeverijen van kranten                                                                    6
Overige uitgeverijen (niet van software)                                                    5
Kermisattracties                                                                            2
Bioscopen                                                                                   2
Pret- en themaparken                                                                        2
Distributie van films en televisieproducties                                                1
Uitgeverijen van computerspellen                                                            1
Overige uitgeverijen van software                                                           1
Kunstzinnige vorming van amateurs (geen dansscholen)                                        6
Studiebegeleiding, vorming en onderwijs                                                     3
Reproductie van opgenomen media                                                             2
Overige specialistische zakelijke dienstverlening                                           1
Verhuur van overige consumentenartikelen                                                    1
Advisering op het gebied van management en bedrijfsvoering (geen public                     1
relations en organisatie- adviesbureaus)
Eindtotaal                                                                                461
ANALYSE CIJFERS
Analyse van de cijfers laat zien dat binnen deze deelsector relatief veel bedrijven actief zijn in de fotografie.
Waarschijnlijk zijn er hier veel fotografen actief die naast een (hoofd) betrekking parttime als fotograaf werken
en zich als fotograaf hebben ingeschreven bij de Kamer van Koophandel.
Ook de productie van films (geen televisiefilms) is een bedrijfsactiviteit die opvallend vaak voorkomt in Zwolle.
Er zijn relatief veel mediaproductiebedrijven: makers van bijvoorbeeld bedrijfsfilms of evenementenvideo’s.
De vraag is hoe het komt dat zoveel bedrijven hierin gespecialiseerd zijn.
Binnen de categorie circus en variété zien wij tien DJ’s die in Zwolle gevestigd zijn.
HUISVESTINGSSITUATIE
De media en entertainmentindustrie heeft een andersoortige ruimtebehoefte dan de overige deelsectoren.
Fotografen, uitgeverijen, softwareontwikkelaars en omroepen maken vooral gebruik van / hebben behoefte
aan kantoorruimten. Wij zien dat er ook kantoorruimte wordt aangeboden aan de creatieve sector. Hieronder
wordt een aantal locaties toegelicht, voor zover deze aan ons bekend zijn. Net als in de overige deelsectoren
zal een aantal bedrijven niet op een van de locaties zijn gehuisvest maar heeft het elders in de stad een
vestiging.
                                                                                                               23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>CREATIEVE COÖPERATIE – LOCATIE ESDOORNSTRAAT
Aan de Esdoornstraat 3 verhuurt de Creatieve Coöperatie kantoorwerkruimten en atelierruimten. Hier worden
34 kantoorruimten verhuurd met oppervlaktes variërend van 17 m2 tot 250 m2. wij zien hier 9 bedrijven uit de
media en entertainmentindustrie: bedrijven in fotografie, productie van films en een uitgeverij van kranten.
Verder zijn er drie reclamebureaus gevestigd. De kale huurprijs voor de kantoorruimten ligt op €95,- per m2
per jaar excl. BTW. Hier komen facilitaire kosten (incl. nutsvoorzieningen) van € 40,- per m2 per jaar excl. BTW.
2CONNEXT
Aan de Dokter van Deenweg 108 worden 100 kantoorunits verhuurd door 2Connext. Hier zijn 7 bedrijven uit
de media en entertainmentindustrie gevestigd. Het gaat om reclamebureaus, een softwareontwikkelaar en
een uitgeverij. De huurprijs is vanaf 249 per maand (20m2) en 359 (28-40m2), (incl voorzieningen en services).
VISHAY-TERREIN
Op het Vishay-terrein, het voormalige Philips-terrein aan de Ceintuurbaan 15, is een aantal creatieve
ondernemers gevestigd waaronder twee bedrijven die films produceren, een bedrijf gericht op dienstverlening
voor uitvoerende kunst en een reclamebureau. Deze locatie biedt dus ruimte aan de gehele creatieve sector.
BEHOEFTEN – MEDIA EN ENTERTAINMENTINDUSTRIE
HOOFDSTUK 5 – DEELSECTOR CREATIEVE ZAKELIJKE DIENSTVERLENING
In de deelsector “Creatieve zakelijke dienstverlening” zijn 336 bedrijven actief. Op de kaart is te zien waar deze
deelsector is gevestigd. Wij kunnen vaststellen dat zij vooral is geconcentreerd in de binnenstad, Assendorp en
Dieze.
                                                                                                                24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>BEDRIJFSACTIVITEITEN
Deze bedrijven hebben verschillende hoofdactiviteiten, namelijk de volgende:
Hoofdactiviteit:                                                             Aantal bedrijven:
Reclamebureaus                                                                      261
Communicatie- en grafisch ontwerp                                                    31
                                                                                               25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Public relations bureaus                                                                   20
Organiseren van congressen en beurzen                                                      15
Industrieel en productontwerp                                                               2
Persagentschappen                                                                           1
Interieur- en ruimtelijk ontwerp                                                            1
Ingenieurs en overig technisch ontwerp en advies                                            1
Vervaardiging van overige meubels                                                           1
Overige recreatie                                                                           2
Totaal                                                                                    336
De meeste bedrijven hebben als hoofdactiviteit “Reclamebureau” opgegeven: het aandeel reclamebedrijven is
opvallend veel groter dan bedrijven met een andere hoofdactiviteit. Mogelijke verklaring is dat deze categorie
zeer ruim gedefinieerd kan worden. Er staan bijvoorbeeld ook beeldend kunstenaars ingeschreven die in
opdracht werken voor bedrijven en bijdragen aan de naamsbekendheid, reclame en publiciteit van het bedrijf.
Volgens de TNO definitie passen zij beter in “Kunsten en cultureel erfgoed”.
Ook binnen “Creatieve zakelijke dienstverlening” treedt vermenging op van gegevens: meerdere bedrijven
hebben alleen een creatieve nevenactiviteit. Ook hier maken wij een uitzondering voor sommige bedrijven. Zo
is er een ingenieursbedrijf dat innovatieve technologische producten ontwerpt. Een ander voorbeeld is een
bedrijf in ‘vervaardiging van overige meubels’ dat meubels ontwerpt én kunst maakt.
HUISVESTINGSSITUATIE
Net als in de “Media en entertainmentindustrie” zijn enige bedrijven in de “Creatieve zakelijke
dienstverlening” in kantoorruimten gehuisvest. Daarnaast zijn er bedrijven gehuisvest in een werkplaats of
atelierruimte. Bedrijven in interieur- en ruimtelijk ontwerp en industrieel en productontwerp zullen ruimte
nodig hebben om met diverse materialen producten te kunnen ontwerpen en te produceren. Bedrijven in deze
deelsector concentreren zich in het centrum en de eerste ring daar omheen. Hier werken vooral de
intermediairs die het klantcontact monopoliseren. In de waardeketen van deze deelsector werken ook
producenten van reclamematerialen (toeleveranciers, waaronder ook kunstenaars). Wij zien hen vaker intrek
nemen in bedrijfsgebouwen en ateliers.
Verzamellocaties waar “Creatieve zakelijke dienstverleningsbedrijven” zijn gehuisvest, zijn:
CREATIEVE COÖPERATIE – LOCATIE GROTE VOORT
Aan de locatie Grote Voort wordt op dit moment (2019) door een particuliere vastgoedondernemer
bedrijfsunits gecreëerd voor 100 ondernemingen. Dit bedrijfsverzamelgebouw is nog in ontwikkeling. Het
beheer zal worden ondergebracht bij de Creatieve Coöperatie. Enige ondernemers hebben zich hier inmiddels
gevestigd: een muziekschool, een meubelmakerij en een bedrijf in visuele communicatie. Vastgesteld kan
worden dat een verhuurder niet discrimineert naar categorie. Er komen ondernemers te werken uit de drie
deelsectoren, met verschillende soorten bedrijven en bedrijvigheid onder één dak. Op deze locatie ligt de kale
huurprijs op € 80,- per m2 per jaar excl. BTW. Hier komt een voorschot nutsvoorzieningen bij van € 15,- per m2
per jaar excl. BTW. Verder zijn er facilitaire kosten van € 750,- per jaar excl. BTW per ruimte.
POLYMER SCIENCE PARK
Het Polymer Science Park aan de Ceintuurbaan 15 is een bedrijvenpark waarbinnen sprake is van overlap
tussen de creatieve zakelijke sector en de creatieve technologische sector is. Dit is een innovatiecentrum voor
                                                                                                             26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>toegepaste kunststoftechnologie, gericht op nieuwe technologische ontwikkelingen als duurzaamheid en
smart technology. Hier worden onder meer (leer-)plekken aangeboden aan studenten en starters.
BEHOEFTEN – CREATIEVE ZAKELIJKE DIENSTVERLENING
De gesprekken die met de ondernemers in deze deelsector zijn gevoerd zijn gelet op hun geringe aantal niet
representatief. Rekening houdend met deze kanttekening kan worden opgemerkt dat de ondernemers
aangeven dat strategie, productie en het bereiken van resultaten kan worden verbeterd. Men is van oordeel
dat creatieve sector als geheel professioneler kan (samen)werken en de onderlinge organisatiegraad kan
worden versterkt. Sectorbreed is er behoefte uitgesproken aan onderlinge ontmoeting. Enige jaren geleden is
de Creative Board Regio Zwolle opgericht, als een pendant van de Economic Board in de Regio Zwolle. De
Creative Board heeft het initiatief genomen voor de Sectortafel Creatieve Industrie waaraan bedrijven uit de
verschillende deelsectoren deelnemen. Aan de sectortafel is een sterke behoefte geuit aan matching: het
leggen van onderlinge relaties, kennisuitwisseling en samenwerken.
                                                                                                          27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>HOOFDSTUK 6 - LEERPUNTEN EN AANBEVELINGEN
Dit onderzoek is een vervolg op het eerder door HEMM uitgevoerd onderzoek naar de creatieve sector in onze
stad en een bewerking van het onderzoeksverslag van oud-trainee Andrea de Vries. Naar aanleiding van de
resultaten van dit onderzoek is de behoefte uitgesproken om dieper in te zoomen op de huisvestingssituatie
van de creatieve sector. Beantwoording aan deze behoefte bleek lastiger dan verwacht: de sector is
omvangrijk, onzichtbaar en niet in een onderling verband georganiseerd. De benodigde data bleek niet in alle
gevallen beschikbaar en/of onderling goed vergelijkbaar. Dit is voor ons aanleiding om geen conclusies te
trekken maar voorzichtig enige leerpunten te formuleren op basis van de ontwikkelingen die wij menen te
zien.
In dit rapport hebben wij de sector beschreven en daarbij een behoeften aan ruimte en faciliteiten
geconstateerd en getracht deze zo goed mogelijk in kaart te brengen. Er is een geografisch beeld gerealiseerd
van de verspreiding van de bedrijven over de stad, zodanig dat indien gewenst hier beleidsmatig sturing op kan
worden gegeven.
DE ROL VAN DE SECTOR IN DE SAMENLEVING VERANDERT
De creatieve sector is van belang voor de toekomst van ons land en voor een innovatieve bijdrage aan de
oplossing van complexe maatschappelijke, sociale en economische vraagstukken waarvoor wij worden
geplaatst. Wij zien daarbij dat de creatieve sector steeds meer opschuift naar de reguliere economie, waar het
substantieel bijdraagt aan vernieuwing en innovatie en waarde toevoegt aan de productontwikkeling van
bedrijven. Wij zien de opkomst van creative technology waarin creatieven en technici samenwerken om de
technologie toepasbaar en mensvriendelijk te maken én aantrekkelijk vorm te geven. Er is een beweging naar
creative works waarin de creatieve sector rechtstreeks wordt verbonden met de reguliere industrie (met name
het mkb). Het wordt in de Regio Zwolle normaal om creatieve breinen in te schakelen voor verandering en
vernieuwing van producten en bedrijfsprocessen.
De bijdrage aan de verschillende economische sectoren plús dat steeds meer creatieven “embedded” raken in
reguliere bedrijven maakt dat de creatieve sector een verbindende satehprikker wordt in de Zwolse economie.
De creatieve sector verbindt en versterkt de topsectoren economie en cultuur. Door het verbinden van veel
kleine bedrijven uit de creatieve sector ontstaat een breed netwerk van creativiteit, productontwikkeling en
producten.
De creatieve sector in Zwolle groeit en wordt steeds meer een factor van betekenis. Niet alleen de sector groeit,
ook de stad zelf zal de komende jaren een forse groeispurt inzetten. Het gewicht van kunst en cultuur, waaronder de
creatieve sector, neemt navenant toe om een attractief klimaat te kunnen bieden wat hoort bij een stad van onze
schaalgrootte. De inwoner van morgen en de werknemer van de toekomst wil een rijk cultureel aanbod onder
handbereik en een stadslucht kunnen ademen die de vrije geest voedt.
IDENTITEIT VAN DE SECTOR
De creatieve sector is een losse en soms onzichtbare sector is. Daardoor is het niet eenvoudig om een duidelijk
beeld te krijgen van alle kunstenaars, culturele en creatieve ondernemers in de stad. Door de sector zelf is in
de Creative Board als speerpunt geformuleerd het ontwikkelen van een gezamenlijke identiteit en profilering
en het in kaart brengen van alle creatieve industrie in Zwolle, waaronder de verborgen creatieve industrie.
In zijn aard is de sector gefragmenteerd in kleine bedrijven en is zij amorf in activiteiten waardoor het zicht op
het totaal van de sector diffuus is. Nog lastiger is het zicht te krijgen op creatieve ondernemers die als zzp-er
“embedded” zijn in grotere bedrijven. Het zelf-organiserend vermogen van de sector is laag, om begrijpelijke
redenen. Hierdoor blijft ook het benoemen van gemene delers, die er wel degelijk zijn, achterwege. In de
Zwolse sector zijn enkele keyfigures en icones beeldbepalend, maar een echte stuwende samenbindende
waarde kan aan hen niet worden toegekend. Als gemeente moeten wij het zicht op de sector verbeteren en
behouden en actief bijdragen aan de onderlinge samenwerking van de sector door het aanbieden van faciliteiten als
                                                                                                                 28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>ruimten, subsidies en nudging. Door samenwerking wordt de economische kracht van de sector aanmerkelijk
vergroot.
Kunstenaars geven aan moeite te hebben om zichtbaar te zijn of te worden in de stad. Zij hebben behoefte aan
mogelijkheden voor exposities, e.d.. Ook hebben zij behoefte aan een platform zodat verbindingen gelegd kunnen
worden, onderling en tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Tegelijkertijd stellen wij vast dat het aandeel van
bedrijven dat zich in een clustervorm, zoals een broedplaats, vestigt klein is. Samenbrengen in broedplaatsen
betekent niet dat men vanzelf gaat samenwerken en tot de gewenste cross overs komt. Bovendien zien wij dat
onze broedplaatsen zich niet als knooppunten ontwikkelen in een beginnend netwerk. Dit vergt klaarblijkelijk
van ons een extra beleidsmatige en beheersmatige stap.
In de sectortafels van de creatieve sector, die begin 2019 zijn gehouden, is het gebrek aan zichtbaarheid als
een kans geformuleerd (toon lef, wordt zichtbaar “and get creative”). Acties die hier bij horen zijn het op de
regio agenda zetten van de creatieve industrie, verbindingen leggen, cases / best practices laten zien en het
gezamenlijk werken aan de positionering van de creatieve industrie in de regio Zwolle.
Er is geen georganiseerde verbinding tussen de sector en de reguliere economie. Door het creëren van
verbinding kunnen wij het ambitieus ondernemerschap versnellen. Een methode is het bij elkaar brengen van
de top 100 ondernemers (individuen) in de regio bij elkaar brengen en koppelen aan nieuwe initiatieven
waardoor versnelling plaatsvindt.
DE SECTOR PROFESSIONALISEERT
Onder de scheppende kunstenaars zien wij een trend naar verzakelijking en professionalisering. Waar de kunstenaar
voorheen van mecenaat en overheid afhankelijk was, is de kunstenaar van vandaag actief op zoek naar presentatie
en verkoop aan publiek. Kunstenaars worden ondernemender. De contactrelatie tussen kunstenaar en klant wordt
zakelijk. Deze verzakelijking kunnen wij doortrekken naar de subsidierelatie tussen kunstenaar en gemeente. Dit uit
zich onder meer in de noodzakelijke aanscherping van de afspraken over de looptijd van huurcontracten, de
voorwaarden en de m2 prijs. Daarnaast kunnen eisen worden gesteld aan instroom, doorstroom en uitstroom
van huurders. Wij hebben kunnen vaststellen dat de huursituatie en de huurkwaliteit per pand verschilt. In het
algemeen gesproken, kunnen wij concluderen dat het huuraanbod van een lage kwaliteit is en dat de huurprijs
daarmee in verhouding is. Er is weinig doorstroming en de door de gemeente beheerde panden. Om hier
verbetering in te brengen moet het beleid worden aangepast ten aanzien van de selectiviteit en doorstroom
(instroommanagement) en het vragen van tegenprestaties. Daarnaast is een prijsbeleid noodzakelijk dat is
gebaseerd op een reële huurprijs. In bestaande gevallen moet worden voorzien aan huurgewenning mocht er
sprake zijn van huurverhoging.
Starters in de sector lopen grosso modo tegen dezelfde vraagstukken aan als “reguliere” starters, startups en
scale ups. Door hen in het gemeentelijk startersbeleid te betrekken, kunnen wij een win-win bereiken. De
creatieve sector heeft de behoefte uitgesproken dat de creatieve campus op orde moet zijn, zowel fysiek als
digitaal. Een campus waar creatieve ondernemers, onderwijs, ontwerpfabriek, museum en experience center
samenkomen.
WENDBAARHEID
In totaal volgen ca. 5.500 studenten een creatieve opleiding in Zwolle. Cibap, Deltion en Landstede behoren tot de
nationale top. Daarbij wordt er in het curriculum onderwijs gegeven in ondernemerschapsvaardigheden; in de eerste
alumni-fase worden alumni begeleid in de start van hun ondernemerscarrière. Afgaande op geluiden uit de
interviews kunnen de onderwijsinstellingen het aanbod nog aanscherpen. Uit de sector zelf is behoefte aangegeven
aan het laten samenwerken van creatieven en technici, het toegankelijk maken van technologie. Daarnaast is er
behoefte aan versterking van het vakmanschap gericht op design thinking, digitale toepassingen, creative
technology e.d.
                                                                                                                29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>In dit onderzoek is gesproken met een aantal oud-studenten van Cibap (MBO). De meesten van hen volgden
de opleiding “Mediavormgeving” en zijn na hun studie als zelfstandig fotograaf gaan werken. Zij gaven aan dat
er in het schoolcurriculum een georganiseerd onderwijsaanbod is van ondernemerschapsvaardigheden. In het
4de jaar wordt de keuzemogelijkheid “Ondernemen” aangeboden. Onderdeel van dit keuzevak is het schrijven
van een ondernemingsplan en het starten een bedrijf. De geïnterviewde alumni geven aan dat zij voor dit
keuzevak graag meer tijd hadden gehad. Men miste aandacht voor de risico’s van ondernemen, het leren
netwerken en een mediatraining.
Op het Deltion College (MBO) wordt de opleiding tot “Game Developer” aangeboden. Het ontwikkelen van
games wordt gerekend tot de media- en entertainmentindustrie. In het curriculum kan volgens de
geïnterviewde studenten meer georganiseerde aandacht worden geschonken aan ondernemerschap. De
gaming industrie is een harde, competitieve sector. Dit vereist het kunnen beschikken over topkwaliteiten om
te kunnen excelleren in deze sector. Studenten worden zo goed mogelijk opgeleid in met name de
kennisaspecten van het vak. Dit sluit aan op de praktijk, waarin de meeste studenten na het afstuderen gaan
werken voor een bestaand bedrijf.
Wij kunnen vaststellen dat de studenten van beide instellingen worden geschoold in de “technische”
vaardigheden van het vak , maar daarnaast ook in de “mores” van de beroepspraktijk. Voor de creatieve sector
als geheel is het optimaal matchen van de arbeidsmarkt aan de curriculuminrichting van de opleidingen van
groot belang, gelet op de dynamiek in de huidige industrie (training). Bedrijven moeten de inhoud mede
(kunnen) bepalen. Er moet een scherp beeld zijn van wat er nodig is om de arbeidsmarkt goed te kunnen
bedienen (matching).
Uit de gesprekken met (oud-)studenten van Cibap en Deltion komt naar voren dat de meesten van hen en hun
studiecollega’s in de regio wonen en geen specifieke binding hebben met Zwolle.
BEHOEFTE AAN RUIMTE
De meeste bedrijven in de creatieve sector zijn gevestigd in de wijken Assendorp, Diezerpoort en Stadshagen.
De sector heeft behoefte aan ruimte en vindt deze vooral zelf. De markt bepaalt een deel van het volume door
het samenbrengen van vraag en aanbod. Daarnaast wordt een deel aangeboden door Gemeente Zwolle en is
vooral beschikbaar voor creatieve huurders met een inkomen in de lage inkomenscategorie. Het ruimtegebruik
is over de gehele stad verspreid, met een concentratie in de binnenstad, Assendorp en Dieze. De rol van de
gemeente hierbij is het faciliteren ten aanzien van locaties, mensen en deskundigen (facilitating). Om de
verhouding commercieel en publiek aanbod met elkaar in balans te brengen moet het publiek aanbod vanuit
beargumenteerd beleid worden aangeboden, met selectiecriteria, doorstromingsafspraken e.d.
DE ROL VAN DE GEMEENTE
Voor de gemeente zijn verschillende rollen mogelijk. De rolwaarneming is afhankelijk van welke doelen wij ons
stellen voor het beleid op Cultuur en Economie. Bij de rolvaststelling doet zich vervolgens de vraag voor welke
verantwoordelijkheid bij doelrealisatie ligt bij de gemeente en welke bij de sector zelf. In de kolom
kunstenaars is een scheidslijn zichtbaar tussen professionals en semi-professionals. De gemeente kan hierbij
een stimulerende en faciliterende rol spelen door waar mogelijk en nodig ondersteuning te bieden. Een zelfde
rol is wenselijk in de kolom culturele ondernemers, waarbij de gemeente bovendien kan faciliteren in het beter
verbinden van deze kolom aan de kolom kunstenaars. Op deze wijze worden de producten uit de culturele
sector beter zichtbaar en verkocht. De rol van de gemeente voor de kolom creatieve zakelijke ondernemers is
erop gericht om een verbinding te faciliteren tussen deze kolom en de topinnovatiecentra, zo mogelijk door
fysieke verbinding op de campus.
                                                                                                             30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Dit rapport wil een handvat bieden om een gebalanceerd gemeentelijk beleid te kunnen bieden, gericht op
verbetering van de vraagzijde (de creatieve producenten) en de vergroting van hun baten; en verbetering van
de aanbodzijde van (digitale) ontmoetingsplekken, broedplaatsen, programma’s en activiteiten gekoppeld aan
bredere culturele en economische beleidslijnen en activiteiten.
                                                                                                         31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>BRONNEN
    -  Behoefteverkenning Starters & Startups Creatieve Industrie (2017) Stichting Creatieve Coöperatie,
       HEMM
    -  Cijfersoverzwolle.nl
    -  Creatieve industrie in topvorm. Advies Topteam creatieve industrie (2011)
    -  Heersink & Sterkenburg (2017) Starters, startups en creatieven: wat is onze strategische opgave?
    -  Herzien Amsterdams Atelier- en Broedplaatsenbeleid 2015-2018
    -  https://decorrespondent.nl/32/wat-is-de-creatieve-industrie/1066208-37572651
    -  https://www.nrc.nl/nieuws/2019/06/14/zonder-creativiteit-geen-toekomst-a3963768
    -  Monitor Topsectoren (2018) Centraal Bureau voor Statistiek
    -  Rutten, Marlet & Van Oort (2011) Creatieve industrie als vliegwiel. Onderzoek in opdracht van
       Creative Cities Amsterdam Area.
    -  Trendrapport Crossover, Mapping the future for Cibap. (2019) Creatieve industrie regio Zwolle,
       Rozenbrood
Bronnen gebruikt voor kwantitatief onderzoek:
    -  Handelsregister van de Kamer van Koophandel
    -  Basisregistratie Adressen en Gebouwen
    -  Uniforme soort-objectlijst niet-woningen van de Waarderingskamer
                                                                                                        32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 1 - ONDERZOEKSOPZET KWANTITATIEF ONDERZOEK
Met de afdeling Onderzoek & Informatie binnen de gemeente zijn wij tot een groot overzicht van de creatieve
industrie gekomen. Aan de hand van SBI codes volgens de indeling van TNO (zie bijlage 5) is uitgezocht welke
bedrijven in de gemeente allemaal behoren tot de creatieve industrie.
BESCHIKBARE GEGEVENS
We hebben een overzicht van alle bedrijven in de creatieve industrie verkregen. Per bedrijf hebben wij onder
andere de volgende gegevens beschikbaar gekregen:
Vestigingsnummer
KVK nummer
Naam bedrijf
Bezoekadres
Aantal werkzame personen
SBI code hoofdactiviteit
SBI code nevenactiviteiten
SBI omschrijving hoofdactiviteit
SBI omschrijving nevenactiviteiten
X en Y coördinaten
Ook hebben wij gegevens over de panden waar de bedrijven in gevestigd zijn. Per bedrijf weten wij de
volgende gegevens van het gebouw:
WOZ objectnummer
Omschrijving soort object (appartement, kantoor, rijwoning etc.)
Pand ID
Pandstatus
Bouwjaar van het pand
Berekend oppervlakte pand
Netto-gebruiksoppervlakte
Gebruiksdoel
HOOFD- EN NEVENACTIVITEITEN
Bij het analyseren van de data bleken sommige bedrijven niet tot de creatieve industrie te horen (gelet op
hoofdactiviteit). Deze bedrijven hadden wel een of meerdere nevenactiviteiten binnen een van de drie
deelsectoren van de creatieve industrie. Voor deze bedrijven is individueel bekeken of zij meegerekend zouden
worden of niet. Veel bedrijven zijn uit de lijst gehaald, maar een aantal bedrijven bleek wel te passen bij de
creatieve industrie. Hier is een stuk maatwerk gebruikt om dit uit te zoeken.
                                                                                                            33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 2 - ONDERZOEKSOPZET KWALITATIEF ONDERZOEK
Na het kwantitatieve onderzoek wilden wij een verdieping maken. Want welke ervaringen en behoeften
hebben deze ondernemers in onze gemeente? In wat voor ruimte werken zij? En is er genoeg ruimte voor de
creatieve industrie? Aan welke faciliteiten hebben zij behoeften? wij willen graag in gesprek met zowel de
gevestigde ondernemers en kunstenaars, alsook studenten van creatieve opleidingen. Zij zijn de toekomstige
kunstenaars, culturele en creatieve ondernemers, in Zwolle of elders.
GEBRUIKERSPROFIEL EN GEBRUIKSDETAILS
Van de huidige gebruikersgemeenschap en studenten die nu al een ruimte hebben willen wij graag weten wie
zij zijn. Naast standaard persoonsgegevens willen wij ook weten welk beroep de gebruiker heeft. Heeft hij/zij
een betaalde nevenfunctie of is de vormgevingsactiviteit een (betaalde) nevenfunctie? Heeft hij/zij een partner
die inkomen inbrengt?
Welke ruimte wordt waarvoor gebruikt? Wonen, werken, opslag, expositie, etc. of enige combinatie hiervan?
Hoeveel m2 heeft de ruimte? Wat wordt er geproduceerd in de ruimte? Zijn er bijzondere kenmerken aan de
ruimte? Zijn er bijzondere voorzieningen aangebracht of reeds aanwezig in de ruimte?
Sinds wanneer benut de gebruiker de ruimte? Hoe is de gebruiker aan deze ruimte gekomen? Is er sprake van
vrije keuze en waren er andere opties of was het kiezen of delen? Welke (huur)overeenkomst heeft de
gebruiker? Wordt er een vergoeding betaald? Wie is de contractpartner?
Waar bevindt zich de ruimte? Hoe wordt de locatieomgeving getypeerd (industrieterrein, centrumlocatie,
buitenwijklocatie, etc.)? Is er sprake van clustering in het gebouw of gebouwencomplex of op korte
geografische afstand met andere creatieve beroepen?
PLUSSEN EN MINNEN VAN HUIDIGE HUISVESTING EN LOCATIE
We willen graag weten wat de gebruikers vinden van de door hen gebruikte huisvesting. Past de huisvesting bij
hun behoeften? De behoeften worden specifiek bevraagd. Wat is in overeenstemming en wat is strijdig met de
genoemde behoeften in hun huidige huisvestingssituatie?
Vervolgens willen wij graag weten wat de gebruikers vinden van de ligging van hun huidige huisvesting. Welke
behoeften hebben zij m.b.t. de ligging? Wil men in de nabijheid van vakgenoten zitten, nabij potentiele
klanten, etc.? Past deze locatie bij de behoeften? Ook deze behoeften worden specifiek bevraagd. Wat is in
overeenstemming en wat is strijdig met de genoemde behoeften?
TOEKOMSTPLANNEN
Hierna bevragen wij gevestigde creatieven over hun toekomstplannen wat betreft huisvesting. Welke wensen
hebben zij? Zijn ze van plan om te blijven in de huidige ruimte? Zoeken ze naar andere ruimte? Zo ja, waar
zoeken zij dan nieuwe ruimte: elders in Zwolle, in de regio of verder weg?
Hoe denken zij over clustering van creatieve werkplekken: zien zij voordelen in een creatieve broedplaats? Hoe
zou die broedplaats er uit moeten zien (qua type mensen en activiteiten) om hen over de streep te trekken? Of
is een dergelijke clustering niet aan de orde voor hen en waarom is dat dan het geval?
AFSTUDEREN EN PROFESSIONALISEREN
Van studenten willen wij eerst weten in hoeverre zij bezig zijn met de fase na het afstuderen. En welke
ervaringen hebben zij met begeleiding vanuit de onderwijsinstelling richting de fase na het afstuderen? Is er
gedurende de opleiding aandacht voor bijvoorbeeld ondernemerschapsvaardigheden?
Daarna willen wij graag weten of studenten op zoek zijn naar ruimte, welke wensen zij hebben en wat hun
zoekgedrag is. wij willen nagaan welke hobbels zij op hun weg vinden. wij brengen in kaart welke
                                                                                                             34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>ondersteuningswensen zij hebben in hun zoektocht naar huisvesting, maar ook in breder verband naar
begeleiding in het ontwikkelen van ondernemerschap, het vinden van sponsoren en subsidietrajecten, het
leggen van contact met koepelorganisaties in hun vakgebied, het helpen ontwikkelen van een persoonlijk
zakelijke netwerk, etc.
Gedurende de maanden april, mei en juni 2019 zijn de interviews met ondernemers en studenten gehouden.
De tabel hieronder geeft weer welke personen hebben deelgenomen aan het onderzoek. De onderstaande
selectie is beperkt: de tijd voor het onderzoek was beperkt. De studenten zijn veelal via
docenten/medewerkers van onderwijsinstellingen aangedragen (waarna contact is gezocht met deze
studenten).
                        Kunstenaars                   Culturele ondernemers       Creatieve (technologische)
                                                                                  ondernemers
Kunsten en cultureel    Beeldend kunstenaar (3x)      Museumdocent en
erfgoed                                               (kunst)educatie (met
                        Docent beeldende kunst        eigen atelier en
                        (geeft les aan cursisten)     onderneming)
                        Muziekdocent (2x)
Media en                Singer-songwriter                                         Student illustratie &
entertainmentindus                                                                animatie Cibap
trie                    Student mediavormgeving
                        Cibap (3x)                                                Student
                                                                                  gamedevelopment Deltion
                                                                                  College (2x)
Creatieve zakelijke     Student interieurarchitectuur                             Productontwerper met
dienstverlening         (3x)                                                      studio voor lasergraveren
                                                                                  en lasersnijden
                        Student creatief vakman
                        Cibap                                                     Adviseur
                                                                                  marketingcommunicatie
Voor het afnemen van de interviews is gebruik gemaakt van vragenlijsten. Zie bijlage 3 voor de interviews met
gevestigde ondernemers en kunstenaars, en zie bijlage 4 voor de gesprekken met studenten. Vooraf zijn dus
vragen opgesteld, maar de gesprekken verliepen meestal op natuurlijke wijze. Als er belangrijke of interessant
dingen werden gezegd werd hierop doorgevraagd.
De interviews zijn steeds gehouden op een plek waar de ondernemer/kunstenaar of student vaak te vinden is
voor het werk. Op die manier is gelijk een beeld verkregen van de gebruikte ruimte van gevestigde
kunstenaars. De gesprekken bij studenten op scholen gaven daarnaast een indruk van de omgeving van de
student.
                                                                                                            35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 3 – VRAGENLIJST GEVESTIGDE RUIMTEGEBRUIKERS
Introductie
Hartelijk dank dat u wil deelnemen aan dit onderzoek! Vanuit Gemeente Zwolle doen wij onderzoek naar het
huisvestingsaanbod voor de creatieve industrie in Zwolle. Welke werkruimtes zijn er nu en hoeveel kosten die?
En wat is de behoefte? Hiervoor hebben wij een aantal interviews gehouden met kunstenaars en creatief
ondernemers, zowel gevestigde ruimtegebruikers als studenten. Wij zijn benieuwd welke ruimte u gebruikt en
hoe u denkt over de creatieve industrie in Zwolle.
Persoonsgegevens
     -    Zou u zichzelf eerst kort willen voorstellen?
     -    Wat is uw beroep?
     -    Werkt u fulltime of parttime?
     -    Heeft u een betaalde nevenfunctie? Is dit beroep een nevenfunctie?
     -    Heeft een partner met een inkomen?
Ruimte – Gebruiksprofiel
     -    Wat voor ruimte(s) gebruikt u voor uw beroep?
     -    Waarvoor gebruikt u welke ruimte? (wonen, werken, opslag, expositie, combinatie?)
     -    Wat produceert u in de ruimte?
     -    Hoeveel m2 heeft de ruimte?
     -    Welke kenmerken heeft deze ruimte?
     -    Welke bijzondere voorzieningen zijn er, reeds aanwezig of door u aangebracht?
Ruimte – Gebruiksdetails
     -    Sinds wanneer gebruikt u deze ruimte?
     -    Hoe bent u aan de ruimte gekomen?
     -    Had u vrije keus om deze ruimte te huren? Had u nog andere opties?
     -    Wat voor (huur)overeenkomst heeft u?
     -    Met wie of welke organisatie heeft u de overeenkomst?
     -    Huurt u voor bepaalde of onbepaalde tijd?
     -    Betaalt u een vergoeding voor de ruimte? (Wat is de prijs die u betaalt?)
Ruimte – Locatie
     -    Waar bevindt de ruimte zich in de stad? (Vraag anders stellen als locatie al duidelijk is op moment van
          interview)
               o Industrieterrein, centrumlocatie, buitenwijklocatie etc.
     -    Werken er op deze locatie meer kunstenaars/creatieve ondernemers?
               o Is er sprake van clustering in dit gebouw (broedplaats)?
               o Is er sprake van een clustering van creatieve beroepen in dit deel van de stad?
Ruimte – Faciliteiten
     -    Aan welke faciliteiten heeft u behoefte?
               o Delen van materialen/machines, horeca, gedeelde ruimtes, etc.?
     -    Heeft u mogelijkheden voor het delen van faciliteiten?
Plussen en minnen – Fysieke ruimte
     -    In hoeverre bent u tevreden met deze werkruimte?
     -    Welke behoeften heeft u wat betreft ruimte?
     -    Past de ruimte bij die behoeften?
Plussen en minnen – Locatie
     -    In hoeverre bent u tevreden met deze locatie/ligging in de stad van deze ruimte?
     -    Wat is voor u belangrijk m.b.t. de locatie van de ruimte?
               o In hoeverre is nabijheid van vakgenoten belangrijk? Of nabijheid van klanten?
     -    Past deze locatie bij die behoeften?
     -    Wat zou voor u de optimale plek zijn geweest?
                                                                                                                36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Toekomstplannen
     -    Hoelang bent u van plan te blijven in de huidige ruimte?
     -    Bent u op zoek naar andere een andere ruimte?
               o Zo ja, waar zoekt u een nieuwe ruimte: in Zwolle? In de regio? Verder weg?
               o Naar wat voor ruimte bent u op zoek?
               o Aan hoeveel m2 oppervlakte heeft u behoefte?
Clustering
     -    In hoeverre vindt u het belangrijk dat er creatieve broedplaatsen zijn?
     -    Zou u zelf in zo’n clustering van creatieve werkplekken willen werken? Waarom wel of niet?
               o Wel: Hoe zou zo’n clustering eruit moeten zien volgens u? Welke mensen/activiteiten moeten
                   aanwezig zijn?
Afsluiting
     -    Hoe zou u het creatieve klimaat in Zwolle beschrijven?
               o Wat zijn knelpunten?
               o Wat zijn oplossingen?
     -    Wat zou u de overheid willen adviseren?
               o Heeft u ideeën of suggesties wat betreft de huisvesting van de creatieve industrie in Zwolle?
               o Heeft u ideeën of suggesties voor het versterken van de onderlinge organisatiegraad van uw
                   sector en/of verdere professionalisering?
                                                                                                              37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 4 - VRAGENLIJST STUDENTEN
Persoonsgegevens
     -     Zou je jezelf eerst kort willen voorstellen? Welke opleiding doe je en in welk jaar zit je?
     -     Ben je op dit moment al werkzaam binnen je vakgebied? Heb je een betaalde baan?
Na het afstuderen
     -     In hoeverre ben jij bezig met de fase na je afstuderen?
     -     Heb je al een beeld wat je na de opleiding gaat doen?
     -     Krijg je vanuit de onderwijsinstelling begeleiding richting de fase na het afstuderen?
                 o Is er tijdens je opleiding bijvoorbeeld aandacht voor ondernemerschapsvaardigheden?
Ruimte – Gebruik
     -     Gebruik je op dit moment een ruimte?
                 o Wat voor soort ruimte is dit? Waar?
                 o Waar gebruik je de ruimte voor? (bijvoorbeeld: eigen onderneming naast de studie?)
                 o Hoeveel m2 heeft de ruimte?
                 o Wat voor overeenkomst heb je? Met wie heb je de overeenkomst? Bepaalde/onbepaalde tijd?
                 o Wat is de prijs die je betaalt?
                 o Waarom huur je deze ruimte?
                 o In hoeverre had je een keuze wat betreft werkruimte en/of locatie?
                 o Hoelang wil je blijven in deze ruimte?
Ruimte – Behoeften en zoekgedrag
     -     Ben je op zoek naar een ruimte?
     -     Hoe zoek je naar ruimte?
     -     Waarvoor wil je de ruimte gebruiken? (werk, expositie, opslag, etc.)
     -     Welke wensen heb je wat betreft ruimte?
     -     Wat voor soort ruimte zou je graag willen?
     -     Aan hoeveel m2 oppervlakte heb je behoefte?
     -     Wat voor prijs zou je maximaal willen betalen?
Ruimte – Locatie
     -     Wat is voor jou belangrijk m.b.t. de locatie van de ruimte?
                 o Nabijheid van vakgenoten? Klanten?
     -     Waar zou je graag een ruimte vinden? Wat is je zoekgebied?
                 o Zwolle, binnenstad, buiten het centrum, andere stad?
     -     Wat zou voor jou de optimale plek zijn?
Ruimte – Clustering
     -     In hoeverre vind je het belangrijk dat er creatieve broedplaatsen zijn?
     -     Zou je zelf in een clustering van creatieve werkplekken willen werken? Waarom wel/niet?
                 o Wel: Hoe zou zo’n clustering eruit moeten zien? Welke mensen/activiteiten moeten aanwezig zijn?
Begeleiding – Huisvesting
     -     Waar loop je tegenaan in het zoeken naar ruimte?
     -     Welke wensen heb je wat betreft ondersteuning bij het vinden van huisvesting?
Begeleiding – Professionalisering
     -     Loop je ergens tegenaan wat betreft professionalisering?
     -     Welke behoefte heb je wat betreft begeleiding of ondersteuning?
                 o Ontwikkelen van ondernemerschap, opbouwen netwerk, financieringsmogelijkheden (sponsoren,
                      subsidies)?
     -     Wat zouden onderwijsinstellingen hierin kunnen betekenen? (nascholing, bijscholing, leven lang leren)
Afsluiting
     -     Hoe zou je het creatieve klimaat in Zwolle beschrijven?
                 o Wat zijn knelpunten?
                 o Wat zijn oplossingen?
     -     Wat zou je de overheid willen adviseren?
                 o Heb je ideeën of suggesties wat betreft de huisvesting van de creatieve industrie in Zwolle?
                 o Heb je ideeën of suggesties voor het versterken van de onderlinge organisatiegraad van de sector en/of
                      verdere professionalisering? (leven lang leren?)
                                                                                                                       38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 5 - SBI CODES BINNEN DE 3 DOMEINEN (INDELING TNO)
Om in dit onderzoek kwantitatieve gegevens te kunnen verzamelen over de creatieve industrie in Zwolle, is
een scherpe afbakening nodig. Welke bedrijfstakken rekenen wij tot de creatieve industrie? wij gebruiken de
afbakening die TNO heeft gemaakt: dit zijn de SBI 2008 codes die passen bij de domeinen kunsten en cultureel
erfgoed, media en entertainmentindustrie en creatieve zakelijke dienstverlening. Dit is de volgende indeling:
Bron: Rutten, Koops & Roso (2010) (TNO)
Als wij vervolgens de drie segmenten binnen de creatieve industrie (de creatieve (technologische)
ondernemers, culturele ondernemers en kunstenaars) combineren met de indeling in SBI codes, krijgen wij het
onderstaande overzicht. Dit overzicht helpt om de verschillende rollen van creatieven per subsector beter in
beeld te krijgen. Binnen elk van de drie subsectoren zijn verschillende soorten werkenden, waarvan sommigen
meer gericht zijn op commerciële bedrijvigheid en anderen meer op het scheppen van kunst.
                                                                                                              39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>            Indeling TNO naar SBI codes:
                              Kunsten en cultureel      Media                      en Creatieve            zakelijke
                              erfgoed                   entertainmentindustrie        dienstverlening
Typen       Kunstenaars       Beoefening            van Productie van films (geen
creatieven: (gericht      op  podiumkunst (90011)       televisiefilms) (59111)
            maken        van  Schrijven en overige      Productie                 van
            kunst)            scheppende          kunst televisieprogramma’s
                              (9003)                    (59112)
                                                        Maken en uitgeven van
                                                        geluidsopnamen (5920)
                                                        Fotografie (74201)
                                                        Circus en variété (90013)
            Culturele         Informatieverstrekking    Uitgeverijen van boeken
            ondernemers       op het gebied van         (5811)
            (gericht      op  toerisme (7990)           Uitgeverijen van kranten
            organisatie en    Theaters               en (5813)
            presentatie van   schouwburgen (90041)      Uitgeverijen              van
            kunst aan het     Openbare bibliotheken     tijdschriften (5814)
            publiek)          (91011)                   Overige uitgeverijen (niet
                              Kunstuitleencentra        van software) (5819)
                              (91012)                   Uitgeverijen              van
                              Overige         culturele computerspellen (5821)
                              uitleencentra          en Overige uitgeverijen van
                              openbare       archieven  software (5829)
                              (91019)                   Distributie van films en
                              Musea (91012)             televisieproducties (5913)
                              Kunstgalerieën         en Bioscopen (5914)
                              expositieruimten          Radio-omroepen (6010)
                              (91022)                   Televisieomroepen (6020)
                              Monumentenzorg            Pret- en themaparken
                              (9103)                    (93211)
                              Steunfondsen (niet op     Kermisattracties (93212)
                              het      gebied       van
                              welzijnszorg) (94993)
                              Vriendenkringen op het
                              gebied van cultuur,
                              fanclubs (94994)
            Creatieve         Producenten           van Facilitaire activiteiten voor Public relations bureaus
            ondernemers       podiumkunst (90012)       film- en televisieproductie   (7021)
            (soms gericht     Dienstverlening      voor (5912)                        Architecten (7111)
            op                uitvoerende         kunst Persagentschappen (6321)      Reclamebureaus (7311)
            technologiserin   (9002)                    Overige dienstverlenende      Handel in advertentieruimte
            g en innovatie)                             activiteiten op het gebied    en –tijd (7312)
                                                        van info (6329)               Industrieel     ontwerp     en
                                                                                      vormgeving (7410)
                                                                                      Organiseren van congressen
                                                                                      en beurzen (8230)
                                                                                                                   40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>