<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                               Economische bouwsteen
                                       Zwolle
                                    Onderzoeksrapport
In opdracht van:
Gemeente Zwolle
Buck Consultants International
27 februari 2024
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 1 Inleiding
Aanleiding                                                                     Leeswijzer
De gemeente Zwolle heeft de ambitie om - in nauwe samenspraak met de Regio     Hoofstuk 2: Beleidscontext
Zwolle - een stedelijke economie te ontwikkelen gericht op een duurzaam en     Helder beeld van de beleidscontext op basis van beschikbare documentatie
inclusief verdienvermogen van ondernemers, op een circulair en duurzame wijze,
waarbij bewuster wordt voorgesorteerd op de samenleving van de toekomst. Om    Hoofdstuk 3: Zwolle in regionaal perspectief
dat te realiseren wordt ingezet op noodzakelijke transities.
                                                                               Inzichten op landelijke en regionale schaal. Deze uitgangspunten staan aan de
                                                                               basis van verschillende ontwikkelfilosofieën
De huidige Omgevingsvisie van de gemeente, met daarin reeds een beeld/koers
voor de periode tot 2030, wordt op een viertal onderdelen aangevuld. Eén van   Hoofdstuk 4: Economische structuur en ruimtegebruik Zwolle
deze aanvullingen betreft de bouwsteen economie. Effecten op en uit de regio,
                                                                               Feitelijke uitgangssituatie van de economie en het vestigingsklimaat
zoals de extra toevoeging van woningen, hebben gevolgen voor de stedelijke
economie waar Zwolle vol op inzet. Deze gevolgen vragen om een ruimtelijke
                                                                               Hoofdstuk 5: Opgaven voor werken
vertaling.
                                                                               Uitwerking van belangrijkste trends en ontwikkelingen, met focus op
                                                                               economische speerpunten en ruimtevraag vanuit de economie
Het doel van de gemeente Zwolle is om verder door te ontwikkelen als
klimaatbestendige woon- en werkgemeente na 2030, richting 2040. Daarvoor       Hoofdstuk 6: Ruimtelijke opgave 2040
moeten, in samenspraak met de regio Zwolle, ruimtelijk-economische keuzes
                                                                               Ruimtelijke doorvertaling van de opgave voor werken, met uitwerking op
worden gemaakt. Hiertoe heeft de gemeente BCI gevraagd een bouwsteen
                                                                               hoofdlijnen langs drie ontwikkelfilosofieën van het type stad en economie dat je
economie op te stellen. Deze economische bouwsteen laat zien waar Zwolle
                                                                               kunt/wilt zijn
vandaan komt en geeft inzicht in beïnvloedingsfactoren.
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                          1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 2 Beleidscontext
Om ontwikkelingen in Zwolle in perspectief te kunnen plaatsen, zijn een aantal beleidsdocumenten geanalyseerd. Het gaat om het Economisch Perspectief Zwolle,
Uitvoeringsagenda Economisch Perspectief, de Omgevingsvisie, de Verstedelijkingsstrategie en het Coalitieakkoord. Deze documenten staan in verhouding tot elkaar.
Waar komt Zwolle vandaan?
A. Economisch perspectief Zwolle (2021) - Realisatie van Zwolse Economisch Perspectief
    met 3 speerpunt sectoren: ontwikkelen naar een stedelijke economie.
B. Uitvoeringsagenda Economisch perspectief (2022) - Per sector uit het Economisch
    Perspectief worden actielijnen genoemd met als doel om stevige netwerken te creëren
    waarin samenwerking, innovatie, onderzoek en kennisdeling centraal staan
C. Omgevingsvisie (2021) - Beschrijft de koers voor de leefomgeving van Zwolle. Deze visie
    helpt stappen te zetten in de ontwikkeling van Zwolle ten aanzien van leefbaarheid,
    klimaat, duurzaamheid en economie
D. Verstedelijkingsstrategie regio en stad Zwolle (2021) - Groei van de stad – meer inwoners.
    Ook meer banen? Regio groeit meer woningen en +20.000 arbeidsplekken.
E. Coalitie akkoord (2022) - ‘Samen naar een waarde(n)volle toekomst voor Zwolle’, start van
    de doorontwikkeling van Regio Zwolle (netwerksamenwerking)
F. Samenvattend beeld - wat nemen we mee uit de beleidsdocumenten?
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                            2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>A) Economisch perspectief Zwolle
De Regio Zwolle maakt een economische schaalsprong en de stad Zwolle fungeert hierin als vliegwiel. Daarom
staat in dit document de stad centraal. Zwolle staat bekend als een ‘allround’ economie, maar voor verdere
economische groei, robuustheid en toekomstbestendigheid, is focus nodig. In dit Economisch Perspectief is
daarom de keuze gemaakt om te investeren in drie groeiende sectoren die passen bij het karakter van de stad:
ICT & e-commerce, health en de creatieve en slimme (maak-)industrie.
Zwolle heeft met haar ligging een duidelijke centrumfunctie voor de regio en als onderdeel van het Stedelijk
Netwerk van Nederland. Vanuit het belang van een sterke concurrentiepositie is het voor Zwolle van belang om
niet alleen te kijken naar het toevoegen van banen. Voor een toekomstbestendige economie is het wenselijk om
ook te kijken naar hoe er ook voor groei kan worden gezorgd van werkgelegenheid met een hogere toegevoegde
waarde. Ruim een derde van de mensen werken bij een bedrijf waar meer dan 250 mensen werken. Dit maakt
Zwolle kwetsbaarder voor het vertrek van deze grotere bedrijven.
Zwolle heeft de ambitie om als onderdeel van Regio Zwolle de vierde economische regio van Nederland te
worden en onderdeel te zijn van de economische hoofdstructuur van Nederland. Dit wil Zwolle doen door te
groeien met kwaliteit , te ondernemen met impact en in te zetten op een kennisintensieve economie.
© Buck Consultants International, 2024                                                                       3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>B) Uitvoeringsagenda Economisch perspectief
In het Economisch Perspectief zijn verschillende lijnen benoemd van waaruit een bijdrage wordt geleverd
aan de economische agenda. Eén van de lijnen is het versterken van groeisectoren tot groeiclusters. In de
Uitvoeringsagenda worden per sector actielijnen genoemd met als doel om stevige netwerken te creëren
waarin samenwerking, innovatie, onderzoek en kennisdeling centraal staan.
Maakindustrie
▪    Onderdeel slimme maakindustrie: focus op ontwikkeling van het plan ‘Slimme maakindustrie Regio
     Zwolle’, doorontwikkeling Perron038 en Polymer Science Park (PSP), versterken van de
     Startupincubator ZWINC en onderzoek naar de haalbaarheid van een scale-up faciliteit in Zwolle;
▪    Onderdeel creatieve maakindustrie: doorontwikkeling en professionalisering van de
     brancheorganisatie, uitvoering wervingscampagne en activatie achterban, zichtbaarheid,
     netwerkvorming en verbinding in de stad en (gezamenlijke) huisvesting in de Spoorzone.
Health
Ontwikkelen van een netwerk van de regionale Health sector en businessclusters, versterken van
kennisdeling en samenwerking in de sector, branding & promotie Health sector Regio Zwolle en onderzoek
naar de kansen voor realisatie van een field lab / living lab Health.
ICT
Ontwikkelen van een gezamenlijke sectorvisie en -ambitie, ontwikkeling van een integrale
jaarprogrammering van bijeenkomsten & workshops, uitwerken internationaal congres over ICT / E-
commerce en onderzoek naar een field lab / living lab ICT en E-Commerce
© Buck Consultants International, 2024                                                                    4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>C) Omgevingsvisie
Zwolle heeft veel kwaliteiten voor een goede economie. De economie is divers, met veel banen in veel
sectoren. De Economische Effectrapportage (zie ook volgende pagina), opgesteld op basis van de
Ontwerp Omgevingsvisie, leert dat Zwolle doorlopend aandacht moet hebben voor het economisch
profiel. Zwolle dient hierbij rekening te houden met relatie met en afhankelijkheden van de regionale
economie.
De Zwolse economie is gebaat bij randvoorwaarden die bedrijvigheid mogelijk maken, zoals
bereikbaarheid, de ruimte om te vestigen en milieu die een doorslaggevende factor kunnen zijn. Voldoende
en kwalitatieve banen zijn belangrijk voor het inkomen van inwoners en voor de economische vitaliteit van
de gemeente.
In de Omgevingsvisie wordt gesteld dat Zwolle de economie wil versterken voor clusters rond
gezondheidszorg, ict/e-commerce en de creatieve industrie. De gemeente ziet ruimte voor groei van de
logistieke sector, mede in het licht van deelname in de Port of Zwolle en de regionale potentie van
Hessenpoort, mogelijk met een railterminal op de lange termijn. Zwolle stimuleert innovatie en nieuwe
bedrijvigheid en kijkt daarbij ook naar de koppeling met maatschappelijke thema’s.
Het belang om jong, breed opgeleid talent en kenniswerkers in Zwolle te houden en naar Zwolle te
trekken is groot. Om interessant te zijn voor deze groep werkt Zwolle aan creatief en vernieuwend aanbod
op het gebied van wonen, werken en vrije tijd. In Zwolle opgeleide studenten onderscheiden zich door
kwaliteit in samenwerken, ondernemen en grens ontkennend denken. Met deze talenten kunnen nieuwe
bedrijven in Zwolle ontstaan, bestaande bedrijven verder groeien en komen ondernemingen naar Zwolle
om zich hier te vestigen. Dit vraagt onder andere dat in belangrijke gebiedsontwikkelingen rekening
gehouden wordt met ruimte voor verschillende typen bedrijvigheid en met nieuwe bedrijfs- en
kantorenconcepten.
© Buck Consultants International, 2024                                                                    5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>De grote bedrijventerreinen, zoals Hessenpoort, Marslanden en Voorst hebben en houden ieder hun eigen           Economische Effectrapportage (EER)
profiel. Aan de hand van diverse profielen wordt ingezet op verschillende ambities in Zwolle:
                                                                                                                In de EER is vooral gekeken naar een aantal
  Gebied
                                                                                                                economische criteria, zoals werkgelegenheid
  Dynamisch centrum (bestaand en gewenst)                                                                       en verdienvermogen. Een belangrijke
  Stedelijk gebied (buurten rondom het centrum)                                                                 conclusie is dat economie goed in de
                                                                 Terrein         Profiel                        Omgevingsvisie is verweven. Tegelijkertijd
  Levendige gebieden: winkelcentra, ontmoetingsplekken en
                                                                                                                zijn aandachtspunten en vraagstukken
  evenementenlocaties                                            Marslanden      Gemengd bedrijventerrein       geformuleerd. Zwolle is ambitieus in alle
  Sub-urbaan gebied/groen stedelijk                              Hessenpoort     Bovenregionaal terrein         voornemens. Op termijn kan dit leiden tot
  Dorpen in het buitengebied                                                                                    dilemma’s.
                                                                 Voorst          Mix met o.a. maakindustrie
  Werkgebieden- en locaties                                      Voorsterpoort   Gemengd gebied                 Een voorbeeld van zo’n dilemma is hoe om
  Stedelijk groen                                                De Vrolijkheid  Gemengd terrein                te gaan met de groei van bedrijvigheid
  Agrarisch landschap                                                                                           ten opzichte van de Zwolse woonopgave.
                                                                 Stadiongebied   Voetbalstadion en PDV
                                                                                                                Groei van bedrijvigheid kan op gespannen
  Gemengd landelijk gebied en buurtschappen                      Berkum          Kleinschalig gemengd terrein   voet komen te staan met het borgen van een
  Natuurlandschap                                                                                               goede leef kwaliteit (milieunormen). Door te
                                                                                                                blijven werken aan het economisch
  ‘Vechtcorridor’
                                                                                                                perspectief, uitwerking te geven aan
                                                                                                                gebiedsvisies en bijvoorbeeld ook aan de
Zwolle is zich bewust dat meer binnenstedelijke ontwikkeling van woongebieden de ruimte voor doorgroei op       hand van de verstedelijkingsstrategie werkt
termijn kan beperken. De positie van Zwolle als regionale kantorenstad is sterk. De behoefte aan kantoren voor  Zwolle aan de oplossing voor vraagstukken
de (middel)grote gebruikers wordt gevuld in het programma van verschillende gebiedsontwikkelingen. Voor deze    en dilemma’s. Belangrijk is de goede
bedrijven is een eigen kantoorpand, zichtbaarheid en OV en autobereikbaarheid met voldoende parkeerfaciliteiten werkgelegenheid in en rondom Zwolle. Dat
relatief belangrijk. Daarnaast speelt toegankelijkheid, de kwaliteit van de inrichting van het gebied en de     is één op één verbonden aan kwaliteit van
bereikbaarheid nadrukkelijk een rol. Een opgave waarmee Zwolle samen met de grote groep Zwolse                  leven en toekomstbestendige ontwikkeling.
ondernemers aan de slag is en blijft.
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                       6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>D) Verstedelijkingsstrategie regio en stad Zwolle
De stad Zwolle is het hart van de regio. Als regionaal centrum is hier een grote concentratie
werkgelegenheid en stedelijke voorzieningen te vinden. De grote economische aantrekkingskracht
in een landschappelijk krap gebied zorgt ook voor de grootste uitdagingen om Zwolle veilig,
bereikbaar en aantrekkelijk te houden.
Omdat de regio nauwelijks kan leunen op voorzieningen in steden buiten de regio, moet de kracht
van concentratie en stedelijke economie vooral in de stad Zwolle gevonden worden, om zo
massa te maken voor een stedelijke economie, die de regio als geheel nodig heeft,
concurrentiekracht heeft en tegen een conjunctureel stootje kan.
Naast die concentratie moet het economisch profiel worden versterkt in combinatie met een
aantrekkelijk vestigingsklimaat: de uitdaging is om door te bouwen op de diversiteit van cultuur,
natuur en bedrijfsleven in de verschillende streken die de regio rijk is.
Het versterken van de concurrentiekracht van de Regio Zwolle kan door een sterk en duidelijk
economisch profiel te creëren, in combinatie met een aantrekkelijk vestigingsklimaat. De opgave
voor het bedrijfsleven bestaat uit het meegroeien in grote transities zoals digitalisering, circulariteit
en energietransitie.
© Buck Consultants International, 2024                                                                    7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>E) Coalitieakkoord
De kern van de Zwolse aanpak: bouwen aan een duurzaam en inclusief
verdienvermogen van ondernemers voor stad en regio, op een circulair en
duurzame wijze waarbij we bewuster voorsorteren op de samenleving van de
toekomst.
Uitgangspunt in de denklijn is dat economie brede welvaart betaalt, maar ook
rekening heeft te houden met die brede welvaart. Samen werken we aan een
duurzame economische ontwikkeling.
© Buck Consultants International, 2024                                       8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>F) Samenvattend beeld: wat nemen we mee uit de beleidsdocumenten?
▪    In de stad Zwolle is gekozen om te investeren in drie groeiende sectoren die passen bij het
     karakter van de stad: ICT & e-commerce, health en de creatieve en slimme (maak-)industrie;
▪    De kern van de Zwolse aanpak: bouwen aan een duurzaam en inclusief verdienvermogen
     van ondernemers voor stad en regio, op een circulair en duurzame wijze waarbij we bewuster
     voorsorteren op de samenleving van de toekomst;
▪    Aan de hand van gebiedsprofielen wordt ingezet op verschillende ambities in de stad, waarbij
     vooral de werkgebieden- en locaties van belang zijn voor deze economische bouwsteen;
▪    Omdat de regio nauwelijks kan leunen op voorzieningen in steden buiten de regio, moet de
     kracht van concentratie en stedelijke economie vooral in de stad Zwolle gevonden worden,
     om zo massa te maken voor een stedelijke economie, die de regio als geheel nodig heeft,
     concurrentiekracht heeft en tegen een conjunctureel stootje kan;
▪    Naast die concentratie moet het economisch profiel worden versterkt in combinatie met een
     aantrekkelijk vestigingsklimaat: de uitdaging is om door te bouwen op de diversiteit van cultuur,
     natuur en bedrijfsleven in de verschillende streken die de regio rijk is.
© Buck Consultants International, 2024                                                                 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 3 Zwolle in regionaal perspectief
In dit hoofdstuk wordt Zwolle in regionaal perspectief geplaatst. Het perspectief van Zwolle in samenhang met de (bredere) regio vormt de basis voor ontwikkelkansen
en te maken keuzes richting 2040. Voor de informatie in de hoofdstuk is gebruik gemaakt van de Ruimtelijk Economische Bouwsteen (REB 2040) Regio Zwolle waarin
de gezamenlijke koers en inzet is beschreven voor het op regionaal niveau bieden van voldoende ruimte voor grootschalige bedrijvigheid en de doorontwikkeling van
innovatiemilieus.
A.    Regio Zwolle in nationaal perspectief
B.    Centrale positie in de Regio Zwolle
C.    Toekomstig economisch profiel Regio Zwolle
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                              10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>A) Regio Zwolle in nationaal perspectief
Regio Zwolle maakt steeds meer onderdeel uit van een netwerk van belangrijke steden        Geïndexeerde ontwikkeling banen Regio Zwolle 2012-2021 (2012=100)
en regio’s in Nederland. Het gaat om de Randstad, maar ook steden als Deventer,            135
Enschede, Apeldoorn, Arnhem, Nijmegen en deels Brabant. Tegelijkertijd is Zwolle de               2021                             Aandeel
poort naar Noord-Nederland. De bijzondere ligging maakt Zwolle economisch                         Landbouw, bosbouw & visserij       2%
aantrekkelijk om er te (gaan) ondernemen en te wonen.                                      130
                                                                                                  Nijverheid en energie              18%
                                                                                                  Commerciële dienstverlening        47%
De positieve ontwikkeling is terug te zien in de gunstige ontwikkeling in de afgelopen     125
                                                                                                  Niet-commerciële dienstverlening   34%
jaren. Er is een flink herstel geweest van de stuwende sectoren nijverheid en energie, net
                                                                                                  Regio Zwolle                      100%
als een groei van de commerciële dienstverlening (mede door handel & logistiek). De        120
regio wordt gekleurd door regionale accenten, met verschillende (historisch) sterke
sectoren in Zuid-Drenthe, Noordelijk Flevoland, Kop van de Veluwe en West-Overijssel.
Onderstaande tabel toont Regio Zwolle in vergelijking met andere stedelijke regio’s. Door  115
als regio bewust te zijn van de positie op nationaal niveau, kan de regio zich
toekomstbestendig en klimaatbestendig blijven ontwikkelen.                                 110
   Kerncijfers t.o.v. vergelijkbare regio’s                    Bron: CBS, 2023             105
   Regio                           Inwoners   Groei    Banen        Groei
                                     2022   2013-2022   2021     2012-2021                 100
   Groene Metropoolregio            793.500   +5%     375.600       +12%
   Regio Zwolle                     791.000    +5%    380.800       +15%                    95                                                   Landbouw, bosbouw en visserij
                                                                                                                                                 Nijverheid en energie
   Twente                           634.000   +4%     309.700       +12%
                                                                                            90                                                   Commerciële dienstverlening
   Groningen-Assen                  542.600   +1%     273.300       +13%
                                                                                                                                                 Niet-commerciële dienstverlening
   Stedendriehoek                   448.000   +1%     218.300       +2%                        Bron: CBS
                                                                                            85
   Nederland                                  +5%                   +11%                        2012      2013      2014      2015 2016    2017 2018     2019     2020    2021
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                          11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>B) Centrale positie in de Regio Zwolle
In de Omgevingsvisie van de gemeente wordt gesteld dat Zwolle en de omliggende regio onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn op vele vlakken. Als één van de
sterkst groeiende economische regio’s is de Regio Zwolle de verbindende schakel tussen West- , Oost- en Noord-Nederland. In regionaal verband wordt gezamenlijk
opgetrokken om voldoende ruimte te bieden voor grootschalige bedrijvigheid en de doorontwikkeling van innovatiemilieus.
In de Omgevingsvisie van de gemeente wordt gesteld dat Zwolle en de omliggende
regio onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn op vele vlakken. Als één van de sterkst
groeiende economische regio’s is de Regio Zwolle de verbindende schakel tussen
West- , Oost- en Noord-Nederland. De regio bestaat uit 22 gemeenten verdeeld 4
provincies en meerdere waterschappen. De overheden in de regio werken samen aan
een aantal thema’s, waaronder economie, werkgelegenheid, innovatie, de aanpak
van het woningtekort, de bereikbaarheid en in deelverbanden ook aan klimaat en
energie.
Zwolle heeft een sterke regionale werkgelegenheidsfunctie. De gemeente Zwolle
huisvest 27% van de werkgelegenheid in de Regio Zwolle.
Kenmerkend voor de gemeente Zwolle is het zogenaamde Daily Urban System. Dat
systeem vertelt hoe men zich in de regio verplaatst met auto en ov. De stad Zwolle
neemt daarin letterlijk een centrale plaats in. Zwolle is de draaischijf in de regio als het
gaat om vervoer, zowel per auto, als per trein, bus en fiets.
In regionaal verband wordt gezamenlijk opgetrokken om voldoende ruimte te bieden
voor grootschalige bedrijvigheid en de doorontwikkeling van innovatiemilieus.
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                          12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>C) Toekomstig economisch profiel Regio Zwolle
▪    Bestaande bedrijven bepalen voor een groot deel de toekomst
                                                                                                          Naar de toekomst toe is er namelijk een combinatie van een andere
     ▪     Brede economische basis met behoud stuwend deel van industrie en handel                        én een toenemende vraag naar fysieke ruimte voor economische
     ▪     Koesteren van niches: tapijt, kunststof, maritiem, vis, eiwitten, etc.                         activiteit. Enkele voorbeelden:
                                                                                                          ▪      De ombouw ‘van fossiel naar duurzaam’ bij bestaande
     ▪     Doorgroei van al aanwezige bedrijven jagen transities aan                                             bedrijven en de vestiging van nieuwe duurzame bedrijven
                                                                                                                 vragen in elk geval tijdelijk en mogelijk ook op de langere
▪    Transitie economie (inspelen op trends) vanuit regionale speerpunten                                        termijn extra ruimte op werklocaties;
                                                                                                          ▪      De omschakeling naar een circulaire economie vraagt om plek
     ▪     Circulaire topregio en vernieuwer in agrofoodketens
                                                                                                                 en milieuruimte voor grondstoffenverwerking en -opslag en
     ▪     Maakindustrie versnelt transities met nieuwe machines en systemen                                     voor het hergebruik van goederen;
                                                                                                          ▪      De digitale transitie vraagt ruimte voor de groei van e-
▪    Samenhangend netwerk van innovatie-omgevingen                                                               commerce, logistieke processen en ontwikkeling van ‘smart
                                                                                                                 industry’;
     ▪     Toegepast toponderzoek in agro, maak en circulair                                              ▪      De bevolkingsgroei vraagt om meer ruimte voor wonen,
     ▪     Beter benutten kracht in samenwerking met onder meer de RUG en UT                                     werken en recreëren.
     ▪     Samenhangend netwerk van innovatie-omgevingen: geconcentreerd rond specifieke
           faciliteiten, in koploperbedrijven en via regionale ecosystemen
     ▪     Zwolle Innovatiedistrict als centrum voor opleidingen, aantrekken talent en
           innovatieversnelling
▪    Ruimtelijk concentreren op knooppunten in samenhang met bestaand
     ▪     Biedt kansen om het in één keer goed te doen, o.b.v. regionale meerwaarde
     ▪     Ook ruimte bieden aan bedrijven van elders die het profiel versterken
     ▪     Bundeling van grootschalige ontwikkeling aansluitend op nationale corridors in het gebied op
           knooppunten vanwege infrastructuur, energie en schaalgrootte
     ▪     Met inzet van Port of Zwolle voor natte kavels voor transitie circulaire economie en de A28-as
           als zoekgebied voor grootschalig en bovenregionaal
     ▪     Maakt elders schuifruimte (voor bestaand MKBA) en herontwikkeling absolute prioriteit.
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                     13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 4 Economische structuur en ruimtegebruik Zwolle
De economische structuur en het ruimtegebruik van Zwolle wordt in beeld gebracht aan de
hand van verschillende onderwerpen.
A.   Ontwikkeling (beroeps)bevolking
B.   Ontwikkeling werkgelegenheid & vestigingen
C.   Secundaire sector en speerpuntsectoren
D.   Beeld toegevoegde waarde (per sector)
E.   Dynamiek en situering bedrijventerreinen
F.   Werk op bedrijventerreinen in beeld
G.   Dynamiek Zwolse kantorenmarkt
H.   Innovatieomgevingen Zwolle
I.   Pendel in de gemeente
J.   Samenvatting economische structuur en ruimtegebruik
© Buck Consultants International, 2024                                                  14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>A) Ontwikkeling (beroeps)bevolking
De bevolking in Zwolle zal de komende jaren toenemen (+20.000 in 2040), terwijl de beroepsbevolking naar verwachting krimpt. Dit is een nieuw, landelijk fenomeen en
geldt voor 31 van de 40 regio’s in Nederland.
▪    Onderstaande tabel toont de verwachte groei van het aantal inwoners in Zwolle
▪    De tabel laat ook zien dat de beroepsbevolking naar verwachting krimpt in Zwolle
▪    Een belangrijke ontwikkeling is dat de bevolking in de beroepsleeftijden
     hoogstens een bescheiden groei zal laten zien. De komende dertig jaar is er dus
     sprake van een relatieve krimp van de beroepsbevolking
▪    Deze krimp kan worden gedempt, maar niet volledig goedgemaakt, door een
     toename van arbeidsmigranten en door een hogere arbeidsdeelname
     (bijvoorbeeld van vrouwen en ouderen)
▪    Deze krimp in combinatie met een toenemende vergrijzing zal leiden tot
     capaciteitsproblemen in de zorg en het sociaal domein en tot concurrentie op de
     arbeidsmarkt. Concurrentie op individueel niveau was er altijd al, maar nu zal er
     ook concurrentie tussen sectoren komen
  Ontwikkeling inwoners en beroepsbevolking Zwolle
                                           2013             2022         2030            2040
  Inwoners                               123.000          130.000     142.000         150.000
  Beroepsbevolking*                      75.500            78.900       78.500         75.300
  *Gebruik gemaakt van categorie 20-65 jarigen, CBS (Statline)    Bron: gemeente Zwolle, CBS, PBL
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                               15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Verhouding banen en beroepsbevolking in perspectief                                                                 Banen                     106.000
Zwolle heeft een sterke regionale werkgelegenheidsfunctie (aantal banen ten opzichte van de beroepsbevolking)       Beroepsbevolking          75.000
                                                                                                                                     Banen gedeeld door
                                                                                                                 Gemeente             beroepsbevolking
                                                                                                                   Zwolle                    1,41
                                                                                                              1    Utrecht                   1,30
                                                                                                              2    Arnhem                    1,19
                                                                                                    5         3    Apeldoorn                 1,18
                                                                                          9             4     4    Hengelo                   1,14
                                                                                                           6
                                                                  7               3                           5    Almelo                    1,14
                                                         1                 10                                 6    Enschede                  1,05
                                                                                2
                                                                                                              7    Amersfoort                1,03
                                                                                                              8    Nijmegen                  1,01
                                                                              8
                                                                                                              9    Deventer                  0,97
                                                                                                              10   Ede                       0,91
                                                                                                                                          Bron: LISA, CBS
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                  16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>B) Ontwikkeling werkgelegenheid & vestigingen
Het aantal banen in Zwolle is in de periode 2013-2022 met 15% toegenomen. Het gaat om een groei van bijna 1.400 banen per jaar. Dit is in lijn met de
provinciale trend.
Ontwikkeling banen Zwolle (2013-2022)                                            Ontwikkeling banen 2018-2022 t.o.v. Overijssel (index 2018 = 100)
 110.000                                                                         108
                                                                        106.100
                                                                                 106
 105.000
                                                                                 104
 100.000
                                                                                 102
  95.000
           92.300
                                                                                 100
                                                                                                                                                 Zwolle
  90.000                                                                                                                                         Overijssel
                                                                                  98
  85.000                                                                          96
            2013      2014     2015    2016 2017 2018 2019 2020  2021    2022             2018         2019           2020           2021         2022
                                                                Bron: BIRO, 2022                                                               Bron: LISA, 2023
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                          17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Het aantal vestigingen is in de afgelopen 10 jaar met 48% gegroeid. Het gaat om ca. 475 vestigingen per jaar. De groei van het aantal vestigingen komt overeen
met het beeld in andere gemeenten, veelal veroorzaakt door een toename van het aantal zelfstandigen in verschillende branches. Wat opvalt is dat het aantal
vestigingen in Zwolle de afgelopen 5 jaar harder groeide dan in de provincie Overijssel.
Ontwikkeling vestigingen Zwolle (2013-2022)                                         Ontwikkeling vestigingen 2018-2022 t.o.v. Overijssel (index 2018 = 100)
18.000                                                                               130
16.000                                                                               125
                                                                         14.600
14.000                                                                               120
12.000                                                                               115
          9.800
10.000                                                                               110
 8.000                                                                               105
                                                                                                                                                      Zwolle
 6.000                                                                               100
                                                                                                                                                      Overijssel
 4.000                                                                                95
 2.000                                                                                90
          2013      2014     2015      2016 2017 2018 2019 2020  2021     2022                2018          2019          2020            2021         2022
                                                                Bron: BIRO, 2022                                                                   Bron: LISA, 2023
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                              18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>In regionaal perspectief
 Gemeente Zwolle is verantwoordelijk voor 27% van de werkgelegenheid in de Regio Zwolle (22 gemeenten, verdeeld over 4 provincies). Tussen 2013 en 2021 heeft
 er een stabiele ontwikkeling plaatsgevonden in alle vier de hoofdcategorieën, zowel op gemeentelijk als op regionaal niveau. In 2021 was de gemeente Zwolle
 verantwoordelijk voor 6% van de primaire werkgelegenheid in de hele regio. Voor de secundaire sector was dit 20% en voor de tertiaire sector 25%. Maar liefst 34%
 van alle quartaire werkgelegenheid in de regio is gevestigd in de gemeente Zwolle.
       Verdeling werkgelegenheid                   Verdeling werkgelegenheid
       Zwolle (2013 en 2021)                       Regio Zwolle (2013 en 2021)
                   0%
                           13%                                2%
                                                                      17%
                                       Primair
   43%                                           37%
                                       Secundair
                                       Tertiair                                                  Ontwikkeling banen naar hoofdcategorieën (2013-2021)
                                       Quartiar
                                 44%                                                                              Gemeente Zwolle                 Regio Zwolle
                                                                     44%                                        2013           2021           2013            2021
                 0%                                           2%
                          13%                                                                    Primair         400            400           5.600           6.400
                                                                       17%
                                                 34%                                             Secundair     12.100         13.300         56.200          67.300
                                       Primair
 43%
                                       Secundair                                                 Tertiair      40.100         44.800        141.400         179.200
                                       Tertiair
                                                                                                 Quartair      39.700         44.300        117.600         128.500
                                       Quartiar
                                44%                                                              Totaal        92.300        102.800        320.800         381.400
                                                                    47%
                                                                                                                                                      Bron: CBS, BIRO
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>C) Secundaire sector en speerpuntsectoren
De secundaire sector (in totaal 13.650 banen) in Zwolle vertegenwoordigt 13% van de totale economie. Binnen de secundaire sector zijn vijf branches aan te wijzen,
waarvan de industrie het grootst is (7.655 banen, oftewel 56%). De top-10 bedrijven in de secundaire sector bestaat voornamelijk uit industriebedrijven. In totaal is de
top-10 goed voor 7.660 banen, wat neerkomt op 56% van de secundaire sector (en 7,2% van de totale Zwolse economie).
Samenstelling secundaire sector Zwolle (2022) – 13.650 banen                          Top-10 bedrijven secundaire sector Zwolle
                    1.205      <10                                                        #    Bedrijfsnaam             Branche                        Werkplekken
                                                                                          1    Scania Production        Industrie                      >2.500
                                                                                          2    Enexis Meetbedrijf       Productie / handel nuts        750 - 1.000
     1.674
                                                                                          3    Vitens                   (Afval)water beheer / sanering 750 - 1.000
                                                       Industrie                          4    Abbott Laboratories      Industrie                      750 - 1.000
                                                       Bouwnijverheid                     5    Tiem                     Industrie                      500 - 750
                                                       Productie / handel nuts            6    ENGIE Energie Nederland  Productie / handel nuts        500 - 750
                                               7.655   (Afval)water beheer / sanering     7    Euroma                   Industrie                      250 - 500
                                                       Winning van delfstoffen
                                                                                          8    Rova Holding             (Afval)water beheer / sanering 250 - 500
   3.112
                                                                                          9    Zehnder Group Nederland  Industrie                      250 - 500
                                                                                         10    Altrex                   Industrie                      100 - 250
                                                                                       Totaal                                                          7.660
                                                                    Bron: BIRO, 2022                                                                         Bron: BIRO, 2022
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                      20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Van alle banen in de secundaire sector in Zwolle is 78% gehuisvest op bedrijventerreinen. Met name de industrie (88%) en de productie / handel in nuts (94%) zijn op
bedrijventerreinen gevestigd. Aan de rechterkant zijn de 20 grootste bedrijven (in termen van werkgelegenheid) in de secundaire sector op bedrijventerreinen
weergegeven.
                                                                                                       Top-20 bedrijven secundaire sector Zwolle op bedrijventerreinen
                                                                                                         #   Bedrijfsnaam                  #    Bedrijfsnaam
                                                                                                         1   Scania Production             11   Trebbe Bouw
Verdieping secundaire sector op bedrijventerreinen (2022)
                                                  Banen                             Aandeel              2   Enexis Meetbedrijf            12   Keolis Nederland
 Branche                                                                                                 3   Abbott Laboratories           13   Van Wijhe Verf
                                   Op bedrijven-     Buiten              Secundaire    Totale economie
                                                                  Totaal
                                      terrein    bedrijventerrein          sector           Zwolle
                                                                                                         4   Tiem                          14   Unica Installatietechniek
 Industrie                             88%             12%         7.650    56%              7,2%
                                                                                                         5   ENGIE Energie Nederland       15   Eurosafe
 Bouwnijverheid                        64%             36%         3.100    23%              2,9%
                                                                                                         6   Euroma                        16   IJssel Technologies
 Productie / handel nuts               94%              6%         1.700    12%              1,6%
                                                                                                         7   Rova Holding                  17   AKROH Industries
 (Afval)water beheer / sanering        29%             71%         1.200     9%              1,1%
                                                                                                         8   Zehnder Group Nederland       18   Tosec
 Winning van delfstoffen                0%            100%          <10    0,02%           0,003%
                                                                                                         9   Altrex                        19   Energiewacht
 Totaal                                78%             22%        13.650   100%              13%        10   Breman Utiliteit              20   Axxor Industry
                                                                                     Bron: BIRO, 2022                                                     Bron: BIRO, 2022
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                     21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre> In Zwolle zijn een aantal speerpuntsectoren aangewezen waar de gemeente de komende jaren op wil inzetten: ICT, Health en de Maakindustrie. Dit zijn belangrijke
 stuwende sectoren die bijdragen aan het verdienvermogen. Een goed voorbeeld is de Health sector; de innovatieve bedrijven in deze sector zijn lastig te herleiden
 (o.b.v. SBI-codes) en zijn dienend aan een veel grotere verzorgende sector Gezondheids- en Welzijnszorg. De ICT huisvest 3.400 banen en de creatieve en slimme
 maakindustrie telt circa 10.700 banen.
Geïndexeerde ontwikkeling speerpuntsectoren 2013-2022 (index 2013 = 100)                      Onderdelen binnen de slimme maakindustrie (2022)
                                                                            Banen                           300
140
                                                                                                   1.500
                                                              ICT            3.400
130
                                                              Maakindustrie 10.650
                                                                                                                                               Overige industrie
                                                                                                                               4.900
120                                                                                                                                            Procesindustrie
                                                                                                                                               Creatieve industrie
110                                                                                                                                            Chemische industrie
                                                                                                3.950
                                                                                                                                                 Bron: BIRO, 2022
100
 90                                                                                            Ontwikkeling 2013-2022
                                                                                               Segment          Relatieve toename       Absolute toename
 80                                                                                            Overig                  12%                     +540
                                                                                               Proces                  26%                     +800
 70
                                                                                               Creatief                55%                     +540
       2013    2014      2015      2016 2017 2018 2019 2020   2021    2022
                                                                                               Chemisch                36%                      +80
                                                          Bron: BIRO, 2022
                                                                                               Totaal                  22%                    +1.960
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                             22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>D) Beeld toegevoegde waarde (per sector)
 De toegevoegde waarde van de Zwolse economie is €5,9 miljard. Bedrijventerreinen zijn verantwoordelijk voor 36% van de toegevoegde waarde (€2,1 miljard). In
 Zwolle zijn zakelijke- en overige dienstverlening, zorg en onderwijs de sectoren met de meeste toegevoegde waarde. Deze meer regionaal-verzorgende activiteiten
 zijn traditioneel sterk vertegenwoordigd in stedelijke gebieden.
 In 2022 heeft het EIB een actualisatie uitgevoegd van bedrijfstakramingen. Dit onderzoek geeft inzicht in de
 ontwikkeling van werkgelegenheid en arbeidsproductiviteit voor 18 bedrijfstakken per COROP-regio. Dit onderzoek is
 gebruikt om een beeld te schetsen van de toegevoegde waarde van de Zwolse economie.
 ▪      Zwolle is gelegen in COROP-regio Noord-Overijssel. De getallen voor die COROP-regio staan centraal
 ▪      Allereerst is de toegevoegde waarde per sector en het arbeidsvolume per sector vastgesteld voor 2023 in Noord-
        Overijssel
 ▪      Toegevoegde waarde delen door het arbeidsvolume levert de toegevoegde waarde per arbeidsjaar op
        sectorniveau op voor Noord-Overijssel
 ▪      Het BIRO-bestand van de gemeente Zwolle gaat uit van werkzame personen. Om de werkzame personen om te
        zetten naar arbeidsjaren (deeltijdbanen worden omgerekend naar fulltime banen) is gebruik gemaakt van
        gegevens die ook in het EIB-onderzoek worden gehanteerd
 ▪      De tabel op de volgende pagina laat de toegevoegde waarde per sector in Zwolle zien, en welk aandeel de
        bedrijventerreinen vertegenwoordigen
 ▪      In Zwolle zijn zakelijke dienstverlening, overige dienstverlening, zorg en onderwijs de sectoren met de meeste
        toegevoegde waarde. Deze meer regionaal-verzorgende activiteiten zijn traditioneel sterk vertegenwoordigd in
        stedelijke gebieden
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                           23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>  Toegevoegde waarde Zwolse economie
                                                Toegevoegde waarde         Arbeidsjaren Toegevoegde waarde          Waarvan op
   #     Sector
                                                 per arbeidsjaar (€)          Zwolle    Zwolse economie (€)     bedrijventerreinen (€)
   1     Voedings- en genotmiddelenindustrie           131.993                 1.132             149.386.535             135.604.290
   2     Textiel- en kledingindustrie                   83.013                   82                 6.811.967               4.541.299
   3     Aardoliebasisindustrie*                           -                      -                           -                       -
   4     Chemische industrie                           137.523                  282               38.823.482               34.195.393
   5     Staalindustrie                                 82.327                  397               32.722.753               29.241.699
   6     Scheepsbouw                                    66.734                   89                 5.942.847                       0
   7     Bouwmaterialenindustrie                        87.083                  114                 9.945.745               8.181.219
   8     Metaalelektro                                 133.702                 2.103             281.126.869             253.697.494
   9     Overige industrie                              58.478                 1.484              86.800.143               71.463.960
  10     Bouwnijverheid                                 80.435                 2.491             200.328.405             124.761.707
  11     Groothandel                                   120.202                 3.764             452.495.923             347.260.862
  12     Opslag en dienstverlening voor vervoer        104.028                 1.323             137.625.416             128.305.163
  13     Vervoer                                        73.465                 4.110             301.933.544             223.057.629
  14     Detailhandel en horeca                         50.150                 9.551             479.000.334             114.777.656
  15     Zakelijke dienstverlening                      94.830                15.201           1.441.516.818             505.134.440
  16     Onderwijs                                      71.012                 8.721             619.276.427               29.930.014
  17     Zorg                                           56.468                16.082             908.104.866               29.691.155
  18     Overige quartaire sector                       75.247                10.675             803.284.229               85.023.571
  Totaal                                                                       77.601          5.955.126.302           2.124.867.552
* Niet aanwezig in Noord-Overijssel / Zwolle                                                                           Bron: EIB, BIRO
** Bijna volledige economie weergegeven, o.a. landbouw niet meegenomen in onderzoek EIB
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                  24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>E) Dynamiek en situering bedrijventerreinen
In de periode 2008-2023 is er 156 hectare uitgegeven op bedrijventerreinen in Zwolle. Gemiddeld komt dit neer op 9,8 hectare per jaar. In 2017, 2018 en vanaf 2021
lag de uitgifte boven het jaarlijkse gemiddelde. Bedrijventerreinen in Zwolle hebben een netto omvang van 580 hectare, waarvan 520 hectare is uitgegeven (90%). Op
Hessenpoort is het meeste harde aanbod: 54,3 hectare, waarvan 39,3 bij de notaris, 2,5 in optie uitgegeven en nog slechts 12,5 hectare vrij uitgeefbaar. Daarnaast is
er met Hessenpoort IV een zoekgebied voor aanvullend (zacht) planaanbod.
Historische uitgifte bedrijventerreinen Zwolle (2008-2023)                                     Gegevens bedrijventerreinen Zwolle (per 1-1-2024)
30                                                                                                                                                        Uitgegeven (ha)
                                                                                               Bedrijventerrein             Bruto (ha) Netto (ha)                             Hard aanbod (ha)
                                                                                                                                                          per 1-1-2024
25                                                                                             Bedrijvenpark Berkum                   3,9             3,1                 3,1                  0,0
                                                                                               Hessenpoort                         296,8           215,7               171,0                54,3*
20
                                                                                               Hessenpoort III                       13,0            10,0                 0,0                  0,0
                                                                                               Marslanden                          250,7           160,4               160,3                   0,1
15
                                                                                               Scholtenssteeg                         3,9             2,2                 0,4                  1,0
                                                                                               Voorst                              227,7           153,8               150,3                 3,5**
10
                                                                                               Vrolijkheid                           39,5            34,9               34,9                   0,0
 5
                                                                                               Zwolle                              835,4           580,0               520,2                 58,9
                                                                                                                            Bron: IBIS Nederland, 2021; aangevuld gemeente, januari 2024
 0
    2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023                         * Aanbod Hessenpoort: 39,3 bij notaris, 2,5 in optie en 12,5 hectare vrij uitgeefbaar
                                  Bron: IBIS Nederland, 2021; aangevuld gemeente, januari 2024                                                                  ** Aanbod Voorst: reeds in optie
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                                             25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Bedrijventerreinen Zwolle (conform IBIS)
  #  Naam bedrijventerrein
  1  Voorst                                   In Zwolle liggen 6 bedrijventerreinen verspreid over de stad. Met qua omvang
  2  Vrolijkheid                              als belangrijkste van oudsher Voorst en Marslanden en meer recentelijk de
  3  Bedrijvenpark Berkum
  4  Hessenpoort                              ontwikkeling van Hessenpoort. Momenteel zijn bijna alle terreinen volledig
  5  Marslanden                               uitgegeven.
  6  Scholtenssteeg
                                              In totaal hebben de terreinen een uitgegeven areaal van 520 hectare en
                                              huisvesten ze 31% van de Zwolse werkgelegenheid. Dit is conform het landelijk
                                              gemiddelde. Onderstaande tabel toont een benchmark met andere gemeenten
                                            4 in Nederland.
               6
                                          3
                                              Benchmark uitgegeven areaal (ha)
                                       2         #     Gemeente                          Uitgegeven (ha)
                        1
                                                 1     Enschede                                  607
                                                 2     Apeldoorn                                 604
                                                 3     Almelo                                    563
                                         5       4     Nijmegen                                  539
                                                 5     Zwolle                                    520
                                                 6     Leeuwarden                                515
                                                 7     Alkmaar                                   388
                                                 8     Deventer                                  338
                                                 9     Arnhem                                    235
                                                10     Haarlem                                   143
                                                Bron: IBIS Nederland, 2021; aangevuld gemeente, januari 2024
© Buck Consultants International, 2024                                                                                      26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>F) Werk op bedrijventerreinen in beeld
Het aantal banen op bedrijventerreinen is gegroeid in de afgelopen 10 jaar met gemiddeld 750 banen per jaar. De sectoren industrie, vervoer & opslag en
bouwnijverheid in Zwolle hebben volgens het rechter figuur een sterke voorkeur voor bedrijventerreinen. Zorg, overige dienstverlening en onderwijs kiezen
(logischerwijs) het minst vaak voor een bedrijventerrein als vestigingslocatie.
Ontwikkeling banen op bedrijventerreinen (conform IBIS)                 Voorkeur Zwolse bedrijven voor bedrijventerreinen                                                       Bron: BIRO, 2022
45.000                                                                     Prod./Distrib./Handel in elekt., aardgas, stoom en lucht (ge                               94%
                                                                                                                               Industrie                            88%
                                                                                Op bedrijventerrein
40.000                                                                                                                Vervoer en opslag                          80%
                                                                                Buiten bedrijventerrein                 Bouwnijverheid                       64%
35.000                                                     33.200                                                Financiële instellingen                    60%
                                                                           Verhuur van roerende goederen en overige zak. dienstverl.                       57%
                                                                                           Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s                45%
30.000
                                                                          Winning/Distr. v. water; afval-/afvalwaterbeheer en sanering            29%
        25.700
                                                                                                           Informatie en communicatie            25%
25.000
                                                                                             Verhuur van en handel in onroerend goed            22%
                                                                                    Advisering, onderzoek en ov. spec. zak. dienstverl.         22%
20.000                                                                     Openbaar bestuur, overheidsdiensten en verpl. soc. verzek.       12%
                                                                                                             Cultuur, sport en recreatie    9%
15.000                                                                                          Logies-, maaltijd- en drankverstrekking    7%
                                                                                                                              Onderwijs   5%
10.000                                                                                                          Overige dienstverlening   4%
         2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022                                                Gezondheids- en welzijnszorg    3%
                                                                         Sectoren <400 banen niet
                                                                         weergegeven in figuur                                           0%    10%   20%    30%  40%    50% 60% 70%  80%  90% 100%
                                                 Bron: BIRO, 2022
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                                             27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>G) Dynamiek Zwolse kantorenmarkt
                                                                                              Kantorenopname in m² (2018-2022)                         Bron: CBRE, 2022
In Zwolle bedraagt de totale kantorenvoorraad momenteel 783.000 vierkante meter, de           40.000
voorraad is sinds 2018 afgenomen grotendeels door onttrekkingen ten behoeve van
                                                                                              35.000
woningen. De kantorenvoorraad in Zwolle is deels verouderd en deels beperkt gedateerd                                     Gemiddelde opname
(bouwjaar 1990 – 2005). Die laatste categorie heeft moeite om aan de                          30.000                       24.100 m² per jaar
duurzaamheidsverplichtingen te voldoen. De totale leegstand van kantoorruimte bedraagt        25.000
momenteel 41.700 m². De leegstand is in 2022 substantieel afgenomen van 10,6% in 2018         20.000
naar 5,3% in 2022. De oorzaak is te vinden in het hoge opname cijfer.
                                                                                              15.000
                                                                                              10.000
                                                                                               5.000
 Kernpunten Zwolse kantorenmarkt                                                                   0
                                                                                                        2018          2019         2020            2021         2022
 ▪     Het aanbod van kantoren zit met 5,3% op frictieniveau, terwijl er sprake is van een
       toenemende vraag naar kantoorruimte. De kantorenvoorraad moet dus niet verder
       afnemen (5% frictieleegstand is de norm voor gezonde kantorenmarkt)
 ▪     De komende 4 jaar wordt nog circa 67.000 m² aan kantoorruimte omgezet of              Ontwikkeling totale voorraad en leegstand in Zwolle (2018-2022)
       getransformeerd tot woonruimte. Deze kantoren zijn grotendeels (87%) gevuld met                                                      Bron: CBRE, 2022
                                                                                             820.000                                                                 12%
       bedrijven dus er is een vervangingsvraag van ruim 58.000 m² kantoorruimte op korte
       termijn (CBRE, 2022)                                                                  810.000                                                                 10%
 ▪     Daar bovenop wordt een autonome groei van de vraag naar kantoorruimte verwacht                                                Voorraad in m2
                                                                                             800.000                                                                 8%
       van circa 30.000 m² (CBRE, 2021)                                                                                              Leegstand %
 ▪     Het aanbod was 42.000 m². Dit concentreert zich vooral op secundaire                  790.000                                                                 6%
       kantoorlocaties zoals Oosterenk en Voorsterpoort (CBRE, 2021). Er is dus sprake van
                                                                                             780.000                                                                 4%
       een kwantitatieve onder programmering en een kwalitatieve mismatch tussen vraag
       en aanbod                                                                             770.000                                                                 2%
 ▪     Er is/dreigt een tekort aan kwalitatief hoogwaardige kantoorruimte op de juiste/beste
                                                                                             760.000                                                                 0%
       locaties in de stad (Spoorzone & Centrum)                                                        2018        2019        2020          2021         2022
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                 28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>De kantorenmarkt van Zwolle is relatief groot, de voorraad is bijvoorbeeld groter dan in Apeldoorn en Enschede. In Zwolle liggen de tophuren in 2022 op € 190 per
vierkante meter, per jaar, terwijl de gemiddelde huurprijs in Zwolle € 135, per vierkante meter per jaar bedraagt. De tophuren laten sinds 2018 een stijgende trend
zien en zijn de afgelopen 5 jaar toegenomen met 21,4%, in het afgelopen jaar is de top huur gestegen met 8,3%.
Benchmark Oost- en Midden-Nederland                  Kantorenvoorraad (m2) op basis van cijfers eind 2020 (Bron: NVM)                        Bron: NVM
                                                           1 - Arnhem
                                                       2 - Amersfoort
                                                                                                                                                        783.000 m²
                                                             3 - Zwolle
                                                                                                                                                          in 2022
                                                        4 - Apeldoorn
                                          3
                                              9
                                            7
                                                8       5 - Enschede
                                        4         5
                             2
                                      1                  6 - Nijmegen
                                    6
                                                         7 - Deventer
                                                          8 - Hengelo
                                                            9 - Almelo
                                                                        - 100.000  200.000 300.000 400.000  500.000 600.000  700.000  800.000   900.000  1.000.000
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                              29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>H) Innovatieomgevingen Zwolle
Het innovatiedistrict Spoorzone Zwolle is van bovenregionale betekenis. Het is een belangrijk concentratiepunt voor kennis en R&D. Met magneetfunctie voor
aantrekken en binden van talent in een hoogwaardige stedelijke omgeving. Daarnaast zijn er een viertal plekken in de stad waar innovatie op een specifiek
cluster/thema plaatsvindt.
Innovatiedistrict Spoorzone Zwolle (o.a. Perron 038)                                          Dutch Circular Polymer Valley (DCPV)               Polymer Science Park (PSP) / ZWINC
In de Spoorzone wordt gewoond en gewerkt. Het is een innovatief gebied waar de hele Regio     DCPV is een samenwerkingsverband van               PSP is een innovatiecentrum voor toegepaste
Zwolle samenkomt. Aan de hand van verschillende thema's wordt er tussen bedrijven, scholen en overheden, bedrijven en kennisinstellingen in      kunststof-technologie. PSP ondersteunt bedrijven bij
overheden samengewerkt aan innovatie. Perron 038 is gelegen in de Spoorzone: dé plek voor     Regio Zwolle. Er vinden innovaties plaats om het   het ontwikkelen van duurzame en circulaire
innovatieve maakindustrie in de regio. Daarnaast zijn focusgebieden ook: creatieve industrie, aandeel gerecycled kunststof materiaal te laten    kunststofproducten en -technologieën. ZWINC –
ICT/E-commerce, klimaatadaptatie/Smart Sustainable Living.                                    stijgen.   Doel      is   om     een   circulaire, gehuisvest op PSP - is dé plek voor innovatieve
                                                                                              toekomstbestendige          en     concurrerende   startups in de maakindustrie en IT in Regio Zwolle.
                                                                                              kunststofsector te realiseren. PSP/ZWINC maakt
                                                                                              hier ook onderdeel van uit.
                                                                                              Digital District                                   Health Innovation Park
                                                                                              Digitals en IT professionals uit de Regio Zwolle   Health Innovation Park huisvest zich rondom het
                                                                                              verenigen zich om het verschil te maken. Digital   Isala    ziekenhuis,    waar       zorg  gerelateerde
                                                                                              District         organiseert       evenementen,    dienstverlening de kernactiviteit is.
                                                                                              themabijeenkomsten en kennissessies. Men
                                                                                              werkt samen aan een digitale toekomst vol
                                                                                              mogelijkheden en hoogwaardige oplossingen.
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                                                30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>I) Pendel in de gemeente
Zwolle kent meer ingaande pendel (104.100 banen) dan uitgaande pendel (66.100). De top-10 van ingaande pendelbewegingen laat zien dat Zwolle vooral
werknemers uit Kampen, Dalfsen en Raalte ontvangt. Uitgaande pendel gaat vooral richting Kampen, Apeldoorn en Deventer. De pendelcijfers laten een sterke
verbintenis met nabijgelegen gemeenten en plaatsen zien.
N.B. De CBS-cijfers hebben betrekking op 2020 en kunnen zodoende door Covid zijn beïnvloed (thuiswerken e.d.)
 Ingaande pendel (top-10 gemeenten)                   Uitgaande pendel (top-10 gemeenten)
 Van                    Naar           Pendel         Van     Naar                 Pendel
 Kampen                 Zwolle         4.800          Zwolle  Kampen               1.700
 Dalfsen                Zwolle         4.100          Zwolle  Apeldoorn            1.600
 Raalte                 Zwolle         2.900          Zwolle  Deventer             1.200
 Hardenberg             Zwolle         2.700          Zwolle  Elburg               1.100
 Meppel                 Zwolle         2.600          Zwolle  Zwartewaterland      900
 Deventer               Zwolle         2.400          Zwolle  Dalfsen              800
 Zwartewaterland        Zwolle         2.400          Zwolle  Raalte               800
 Steenwijkerland        Zwolle         2.200          Zwolle  Almere               700
 Enschede               Zwolle         2.000          Zwolle  Amsterdam            700
 Oldebroek              Zwolle         1.900          Zwolle  Arnhem               700
                         Bron: CBS, december 2020                     Bron: CBS, december 2020
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                    31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>J) Samenvatting economische structuur en ruimtegebruik
Banen, vestigingen en ontwikkeling                                               ▪   Het aantal banen op bedrijventerreinen is de afgelopen 10 jaar met
▪    Het aantal banen in Zwolle is in de periode 2013-2022 met 15%                   gemiddeld 750 banen per jaar gegroeid. Bedrijventerreinen zijn
     toegenomen (bijna 1.400 banen per jaar). Gemeente Zwolle is                     verantwoordelijk voor 31% van de werkgelegenheid in Zwolle
     verantwoordelijk voor 27% van de werkgelegenheid in de Regio Zwolle Het     ▪   De industrie, vervoer & opslag en bouwnijverheid hebben een sterke
     aantal vestigingen is in de afgelopen 10 jaar met 48% gegroeid (ca. 475         voorkeur voor bedrijventerreinen in Zwolle
     vestigingen per jaar)
▪    Onderverdeeld naar hoofdcategorieën is de Zwolse economie al jaren          Kantoren
     stabiel. In landen met een hoge welvaart zoals Nederland is de tertiaire    ▪   De kantorenvoorraad is sinds 2018            afgenomen   grotendeels  door
     sector (commerciële dienstverlening) vaak het grootst. De grote omvang          onttrekkingen ten behoeve van woningen
     van de quartaire sector (niet-commerciële dienstverlening) valt op, vooral  ▪   De kantorenmarkt van Zwolle is relatief groot, de voorraad is bijvoorbeeld
     veroorzaakt door een groot aantal banen in de zorg en het onderwijs             groter dan in Apeldoorn en Enschede. In Zwolle liggen de tophuren in 2022
▪    Een belangrijke ontwikkeling is dat de bevolking in de beroepsleeftijden        op € 190 per vierkante meter, per jaar, terwijl de gemiddelde huurprijs in
     hoogstens een bescheiden groei zal laten zien. De komende dertig jaar is        Zwolle € 135, per vierkante meter per jaar bedraagt
     er dus sprake van een relatieve krimp van de beroepsbevolking               ▪   Er is/dreigt een tekort aan kwalitatief hoogwaardige kantoorruimte op de
                                                                                     juiste/beste locaties in de stad (Spoorzone & Centrum)
Waarde economie en speerpuntsectoren
▪    De toegevoegde waarde van de Zwolse economie is €5,9 miljard.               Innovatieomgevingen
     Bedrijventerreinen zijn verantwoordelijk voor 36% van de toegevoegde        ▪   Het innovatiedistrict Spoorzone Zwolle is van bovenregionale betekenis.
     waarde (€2,1 miljard)                                                           Het is een belangrijk concentratiepunt voor kennis en R&D. Met
▪    ICT, Health en de Maakindustrie (speerpuntsectoren) zijn belangrijke            magneetfunctie voor aantrekken en binden van talent in een hoogwaardige
     stuwende sectoren die bijdragen aan het verdienvermogen van Zwolle              stedelijke omgeving. Daarnaast zijn er een viertal plekken in de stad waar
                                                                                     innovatie op een specifiek cluster/thema plaatsvindt
Bedrijventerreinen
▪    In de periode 2008-2023 is er 156 hectare uitgegeven op bedrijventerreinen  Pendel
     in Zwolle. In 2017, 2018 en vanaf 2021 lag de uitgifte boven het jaarlijkse ▪   Zwolle kent meer ingaande pendel dan uitgaande pendel. Zwolle ontvangt
     gemiddelde (9,8 hectare)                                                        vooral werknemers uit Kampen, Dalfsen en Raalte. Uitgaande pendel gaat
                                                                                     vooral richting Kampen, Apeldoorn en Deventer
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                          32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 5 Opgaven voor werken
Aan de hand van een uitwerking van belangrijke trends en ontwikkelingen, met focus op economische
speerpunten en ruimtevraag vanuit de economie, worden de opgaven voor werken richting 2040
inzichtelijk gemaakt.
A.    Ontwikkeling economie richting 2040
B.    Doorgroei naar een stedelijke economie met ruimte voor werken
C.    Vraag naar bedrijventerreinen gemeente Zwolle tot 2040
D.    Oplopend tekort aan bedrijventerreinen: vraag-aanbod confrontatie
E.    Ontwikkeling logistiek en speerpuntsectoren
F.    Ruimtevraag, kansen en risico’s Zwolse kantorenmarkt
G.    Ruimtevraag naar voorzieningen
© Buck Consultants International, 2024                                                            33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>A) Ontwikkeling economie richting 2040
De economie is continue onderhevig aan verschillende trends en ontwikkelingen. Ten aanzien van de economie van Zwolle en werklocaties worden de volgende trends
als het meest belangrijk gezien: digitalisering & thuiswerken, robotisering & automatisering, geopolitieke spanningen, kennis- en arbeidsmigratie, transformatie
bedrijventerreinen, deeltijdeconomie & ZZP, doorgroei kenniseconomie en duurzaamheid & circulariteit.
Korte omschrijving trends/ontwikkelingen
▪    Digitalisering & thuiswerken: leidt tot snel veranderende eisen aan kennis       ▪ Transformatie bedrijventerreinen: vooral binnenstedelijk zorgt dit voor
     en vaardigheden, met in het verlengde vooral een veranderende vraag naar           een verlies aan werkplekken. Dit zorgt voor intensiveringsvraagstukken en
     kantoren. Vooral goed ontsloten locaties zijn populair (nabij hoogwaardig          de vraag naar zoeklocaties voor accommoderen ruimtevraag bedrijven
     ov), waarbij de ontmoetingsfunctie steeds belangrijker wordt                     ▪ Deeltijdeconomie & ZZP: er komen steeds meer informele werklocaties (in
▪    Robotisering & automatisering: machines vervangen banen in met name                woonwijken in plaats van bedrijventerreinen/kantoorlocaties). Hier is meer
     de logistiek en industrie. Tegelijkertijd leidt dit tot vraag naar nieuwe banen,   aandacht voor de menselijke maat, sociale dimensies en een mix van
     zoals ontwerp en onderhoud van machines, digitale veiligheid en                    wonen, werken en voorzieningen
     kunstmatige intelligentie                                                        ▪ Doorgroei kenniseconomie: tekort aan praktisch opgeleide werknemers
▪    Geopolitieke spanningen: zorgt ervoor dat bedrijven ‘reshoren’                     stijgt, anderzijds neemt de populariteit van campussen en
     (terughalen onderdelen productieproces), regionaal produceren in trek is           innovatiedistricten steeds verder toe
     (minder afhankelijkheid) en circulair/energieneutraal ondernemen steeds          ▪ Duurzaamheid & circulariteit: werklocaties kunnen een belangrijke rol
     belangrijker worden                                                                spelen in verduurzamingsvraagstuk. Er is een toenemende vraag naar
▪    Kennis- en arbeidsmigratie: van groot belang voor het draaiende houden             locaties waar circulaire bedrijfsactiviteiten plaats kunnen vinden, wat leidt
     van bepaalde sectoren. Tegelijkertijd leidt dit tot woning- en                     tot ruimtevraag en vraag naar milieuruimte. Stikstof en netcongestie hangen
     voorzieningsvraagstukken                                                           hier mee samen
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>B) Doorgroei naar een stedelijke economie met ruimte voor werken
Opgave wonen
▪     Inwoners: groeit met 12.000 tot 2030 en nog eens 8.000 tot 2040
▪     Beroepsbevolking: ontwikkeling stagneert volgens regionale prognoses CBS Statline – exclusief beleidsmatige woningbouw impuls
▪     Woningvoorraad: 10.000 woningen extra tot 2030 en nog eens 5.000 tot 15.000 woningen tussen 2030 en 2040
▪     Banen: groei 17.000 banen, bij aanhouden huidige verhouding inwoners / banen (regionale functie stad Zwolle)
                                                                                                                Groei
  Zwolle:                            2013         2022                2030                   2040
                                                                                                             2022-2040
  Inwoners                         123.000      130.000             142.000               150.000             + 20.000
  Beroepsbevolking                  75.500       78.900              78.500                75.300              - 2.600
  Woningvoorraad                    54.000       60.000              70.000           75.000 – 85.000   + 15.000 tot + 25.000
  Banen                             92.000      106.000             116.000               123.000             + 17.000
Ontwikkeling ruimte voor werken
▪     De groei van Zwolle leidt tot een opgave voor werken
▪     Hoeveel banen hier uiteindelijk mee gemoeid zijn, hangt af van de intensiteit en het type banen
▪     Hierna wordt een bandbreedte voor de behoefte aan ruimte voor werken gegeven
© Buck Consultants International, 2024                                                                                              35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre> C) Vraag naar bedrijventerreinen gemeente Zwolle tot 2040
  Scenario EIB WLO Laag                                                                            Scenario EIB WLO Hoog
  Grote vraag naar bedrijventerreinen oplopend naar >75 ha :                                       Tot > 135 ha:
  ⚫      45 ha voor kavels kleiner dar 3 ha                                                        ⚫     85 ha voor kavels kleiner dar 3 ha
  ⚫      30 ha grootschalige regionale vraag (uitgaande van 20% regionale opgave)                  ⚫     50 ha grootschalige regionale vraag (uitgaande van 20% regionale opgave)
  ⚫      ? ha additionele vraag door transitie economie                                            ⚫     ? ha additionele vraag door transitie economie
Regio West-Overijssel                                                                 Periode 2022-2030                        Periode 2030-2040                 Periode 2022-2040
                                                                            EIB WLO Laag        EIB WLO Hoog         EIB WLO Laag       EIB WLO Hoog  EIB WLO Laag         EIB WLO Hoog
Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel Uitbreidingsvraag                     164                  292                 122                219            286                 511
Dalfsen, Deventer, Hardeberg, Kampen, Olst-                                         41                   83                  26                 60             67                 143
                                             W.v. grootschalige productie
Wijhe, Ommen, Raalte, Staphorst,                                                   25%                  28%                 21%                27%            23%                 28%
Steenwijkerland, Zwartewaterland, Zwolle                                            60                   97                  46                 68            106                 165
                                             W.v. grootschalig distributie
Bron: STEC Groep (24 januari 2023)                                                 37%                  33%                 38%                31%            37%                 32%
Situatie per 1-1-2022                        Vervangingsvraag                      n.b.                 n.b.
                                             Totale vraag                          n.b.                 n.b.
                                             Planaanbod < afspraken 2019                    190 ha                                                                     190 ha
                                             PLanaanbod > afspraken 2019                     33 ha                                                                      33 ha
                                             Zachte plannen                                 106 ha                                                                     106 ha
                                             Conclusie WLO Laag              Meer aanbod dan Zachte plannen                                             Zachte plannen         Aanzienlijk
                                             Conclusie WLO Hoog                   vraag          nodig voor balans                                     nodig voor balans         tekort
                                             Inschatting extra mogelijk aan
                                             te trekken additionele                           n.b.                                    n.b.                               n.b.
                                             ruimtevraag
 © Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                                    36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Bandbreedte meer ruimte voor werken, periode 2022-2040
▪     Onderstaande tabel geeft, onder meer op basis van de WLO scenario’s, aan dat de uitbreidingsvraag voor werken varieert van 50 tot 135 hectare
▪     Naast het aantal hectaren varieert ook het aantal vierkante meters bedrijventerreinen per inwoner (meest rechter kolom)
▪     Dit geeft aan of er even intensief, minder intensief of juist intensiever met de ruimte wordt omgegaan
                               Uitbreidingsvraag                                                                                        m² bedrijventerrein per
Invalshoek                                                                                          Toelichting
                              (in netto hectares)*                                                                                         inwoner in 2040
                                                           ▪    Behoefte scenario WLO Laag
Ondergrens                           50 hectare                     o Vraag van kavels tot 3 hectare                                           38 (-5%)
                                                           ▪    Dit betreft 10% van het huidig areaal (cruciaal voor schuifruimte)
                                                           ▪    Behoefte scenario WLO Laag
Werkterrein voor                                                    o Vraag van kavels tot 3 hectare
nieuwe inwoners                      75 hectare                     o Vraag van kavels groter dan 3 hectare                                      40 (=)
                                                           ▪    Sluit aan bij verstedelijkingsopgave: +20.000 inwoners en 40 m²/inwoner
                                                           ▪    Uitbreidingsvraag conform landelijk gemiddelde +15%**
Beperkt faciliteren                                        ▪    Behoefte scenario WLO Hoog
                                     85 hectare                                                                                               40 (+1%)
economie                                                            o Vraag van kavels tot 3 hectare
                                                           ▪    Behoefte scenario WLO Hoog
Inspelen op
                                    135 hectare                     o Vraag van kavels tot 3 hectare                                          44 (+9%)
economisch tij
                                                                    o Vraag van kavels groter dan 3 hectare
* Exclusief eventuele additionele, grootschalige transitievraag in het kader van de circulaire economie.
** Kabinetsbrief Ruimte voor Economie, 2023
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                          37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>D) Oplopend tekort aan bedrijventerreinen: vraag-aanbod confrontatie
Ruimte voor werken op bedrijventerreinen, periode 2022/2023-2040
▪     Het uitgegeven bedrijventerrein areaal bedraagt 520 hectare
▪     Het resterend aanbod bedraagt per 1-1-2024: 45,3 reeds gereserveerd, 13,6 vrij uitgeefbaar en 10 hectare in ontwikkeling
▪     Dit is onvoldoende om volledig tegemoet te komen aan de behoefte oplopend tot 135 hectare (+ additioneel ruimte voor grootschalige transitievraag)
                                                                                                                                                       Grootschalige
             520 hectare bestaand bedrijventerrein (uitgegeven areaal)                                      +50    Behoefte t/m 2040        +135
                                                                                                                                                       transitievraag
                                                                                              Schuifruimte                     ruimtelijke
                                                                                                                               opgave
  Acties                                                                              Locaties korte termijn
  ▪      Behoud bestaande bedrijventerreinen voor werken                              ▪      0,1 ha Marslanden                 vrij uitgeefbaar
  ▪      Kwaliteitsverhoging middels herontwikkelen (kansenzones)                     ▪      3,5 ha Voorst                     gereserveerd
  ▪      Intensivering waar mogelijk voor efficiënt ruimtegebruik                     ▪      41,8 ha Hessenpoort               bij notaris/in optie
                                                                                      ▪      12,5 ha Hessenpoort               vrij uitgeefbaar
                                                                                      ▪      1 ha Scholtenssteeg               vrij uitgeefbaar
                                                                                      ▪      10 ha Hessenpoort III             in ontwikkeling
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>E) Ontwikkeling logistiek en speerpuntsectoren
In de logistiek zijn ‘value added logistics’, modal shift en smart logistics de          In de maakindustrie zijn ‘servitization’ en het ontstaan van smart industry de
belangrijkste trends. Dit leidt tot meer ruimtevraag op werklocaties en in               belangrijkste trends. Dit leidt tot meer ruimtevraag op werklocaties, ook bij een
warehouses, behoefte aan multimodaal ontsloten locaties en meer vraag naar               gelijkblijvend aantal werknemers.
grotere logistieke terreinen.
 Wat speelt er?                                                                          Wat speelt er?
 ▪ ‘Value added logistics’: steeds meer wordt er toegevoegde waarde gecreëerd in         ▪ ‘Servitization’: meer dienstverlening door maakbedrijven aan klanten, met onder meer
   logistieke vestigingen, zoals het verpakken, ompakken, labelen en assembleren van        toenemende digitalisering, automatisering en robotisering
   goederen                                                                              ▪ Ontstaan van smart industry, waardoor innovatie centraal komt te staan in het
 ▪ Door modal shift verschuiving van unimodaal- naar multimodaal transport                  bedrijfsproces, er behoefte is aan grotere flexibiliteit in het productieproces en er
 ▪ Met smart logistics kan bereikbaarheid en doorstroming van de logistiek worden           toenemend gezamenlijk belang is bij clustering en samenwerking
   vergroot. Door verkeers- en logistieke data te combineren kunnen bedrijven kosten
   beheersen en service aan klanten verbeteren
 Wat betekent dat voor werklocaties?                                                     Wat betekent dat voor werklocaties?
 ▪ Value added logistics vraagt om meer ruimte op werklocaties en in warehouses, om      ▪ Kwaliteit en dienstverlening komt centraal te staan, waarbij er niet lange (uniforme)
   toegevoegde waarde te kunnen creëren                                                     voorraden worden aangehouden. Hierom worden steeds meer activiteiten gebundeld
 ▪ Voor modal shift moeten werklocaties zoveel mogelijk multimodaal ontsloten zijn. Dit     op één werklocatie, wat zorgt voor extra ruimtevraag
   betekent nabijheid van onder meer spoor- en binnenvaartterminals                      ▪ Door smart industry kan met minder arbeidskrachten meer toegevoegde waarde
 ▪ Smart logistics leidt tot meer vraag naar grotere logistieke terreinen. Verschillende    gerealiseerd worden, wat leidt tot een grotere ruimtevraag bij een gelijk aantal
   logistieke partijen kunnen een logistiek terrein gebruiken t.b.v. gezamenlijke           werknemers
   platooning/ bundeling van stromen. Ook is er meer ruimte nodig voor webwinkels en
   daaraan gebonden logistiek
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                            39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>In de ICT spelen diverse trends. Hybride werken en het werken in de cloud zijn              In de Health sector is er enerzijds sprake van groei aan de vraagzijde
bezig aan een opmars, wat ervoor zorgt dat vooral goed ontsloten (ov-)locaties              (vergrijzing en technologie), anderzijds is er een tekort aan de aanbodzijde
in trek zijn. Kantoren krijgen steeds meer een ontmoetingsfunctie dan een                   (personeel en decentralisatie). Dit leidt tot meer ruimtevraag door specialisatie
werkfunctie, als gevolg van ICT-mogelijkheden (werken aan huis)                             en andersoortige vraag door decentralisatie (kleinere locaties)
 Wat speelt er?                                                                             Wat speelt er?
 ▪ Hybride werken: sinds de coronacrisis is het hybride werken niet meer weg te denken.     ▪ Er is sprake van een groeimarkt aan de vraagzijde: steeds meer vergrijzing en
   Een aantal dagen thuiswerken is voor veel werknemers in bijvoorbeeld de zakelijke           technologische mogelijkheden
   dienstverlening een gewoonte geworden                                                    ▪ Anderzijds is er een tekort aan de aanbodzijde: steeds minder personeel en inefficiëntie
 ▪ Werken in de cloud: steeds meer organisaties stappen van traditionele werkwijzen af         door decentralisatie
   en kiezen voor werken in de cloud. Zo is altijd en overal toegang tot data en hoeft niet ▪ Er is steeds meer focus op preventie. Dit terwijl financiering en verdienmodellen vaak
   te worden geïnvesteerd in dure hardware wat zorgt voor minder behoefte aan ICT-             nog contraproductief zijn
   kennis bij bedrijven
 Wat betekent dat voor type ruimtevraag?                                                    Wat betekent dat voor type ruimtevraag?
 ▪ Belangrijkste voor de ruimtevraag is dat vooral hybride werken zorgt voor een            ▪ Er is enerzijds meer ruimte nodig voor de concentratie van zorginstellingen en specifiek
   andersoortige vraag naar werklocaties. Waar voorheen vooral kantoren een                    onderwijs
   werkfunctie hadden, zijn het nu veelal ontmoetingsplaatsen voor collega’s en klanten     ▪ Tegelijkertijd is er decentralisatie in de vorm van kleinere locaties, zoals zorg in de
 ▪ Vooral goed ontsloten ov-locaties zijn in trek, wat leidt tot extra vraag naar deze         woonwijk (nabijheid)
   locaties                                                                                 ▪ Zorg op afstand leidt tot andersoortige ruimtevraag. Denk aan thuismonitoring en
 ▪ Tegelijkertijd kan werken aan huis zorgen voor meer behoefte aan voorzieningen in           behandeling door middel van digitale producten
   (woon)wijken
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                                 40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>F) Ruimtevraag, kansen en risico's Zwolse kantorenmarkt
CBRE heeft onderzoek gedaan naar de Zwolse kantorenmarkt. Ten aanzien van de speerpuntsectoren zijn verschillende kansen en risico’s in kaart gebracht. Zorg is
weinig kantoor gebonden en daardoor beperkt gerelateerd aan de kantorenmarkt. De ICT sector is kleinschalig in Zwolle (daarmee ook de vraag naar kantoren), maar
kent een grote vraagdynamiek. De maakindustrie is traditioneel sterk in Zwolle, kantoren zijn vooral onderdeel van productiefaciliteiten.
 Zorg (Health & Social Care)                              ICT (Technology & Media)                                    Maakindustrie (slim & creatief)
 Kansen                                                   Kansen                                                      Kansen
 ▪     Bestaand ruimtelijk cluster rond het               ▪     Combinatie met e-commerce                             ▪    Met Perron 038 en PSP heeft Zwolle
       ziekenhuis op Oosterenk                            ▪     Spin-off vanuit digitalisering overheid en                 gevestigde        R&D-centra         in het
 ▪     In algemene zin een groeisector met                      financiële dienstverlening, Scale-ups vanuit               kantorenlandschap
       voortdurende banengroei                                  business centres                                      ▪    Voor zowel de maakindustrie als de
                                                                                                                           cultuursector wordt een hoge banengroei
                                                                                                                           voorspeld
 Risico                                                   Risico
 ▪     Het       aandeel            kantoor gebonden      ▪     Voorspelde daling werkgelegenheid in regio            Risico
       werkgelegenheid in de sector is in                 ▪     Ontbreken van betaalbare kantoorruimte                ▪    Het belang voor de kantorenmarkt is en
       algemene zin gering                                      voor     startups     en     scale-ups    op               blijft voor deze sector relatief gering
 ▪     Het gaat in Zwolle vooral om uitvoerende,                hoogwaardige locaties                                 ▪    Er is geen ruimtelijke samenhang in de
       regionaal verzorgende functies                                                                                      sector
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre> Kern ruimtelijke opgave voor kantorenmarkt Zwolle
 ▪     Voor een gezonde kantorenmarkt en om de werkgelegenheidsgroei op
       te vangen is een beperkte groei van de kantorenvoorraad nodig. Ook om
       alle bestaande transformatieplannen op te vangen
 ▪     Verdere transformatie van kantoorpanden, en dus verkleining van de
       voorraad, is ongewenst en moet worden beperkt tot alleen het kansarme
       deel van de kantorenvoorraad (de nog op te stellen kantorenvisie is
       hiervoor leidend)
 ▪     De gemeente zet in op herontwikkeling van kansrijke bestaande
       kantoorpanden (vernieuwen en verduurzamen) en het toevoegen van
       kwalitatieve kantoorconcepten op kansrijke locaties, zoals Centrum en
       Spoorzone (goed ontsloten, bijvoorbeeld nabij een ov-knooppunt)
 ▪     Kantoorlocaties voor specifieke doelgroepen waar ingezet zou moeten
       worden op doorontwikkeling zijn Spooldereiland (Voorsterpoort) en
       Oosterenk
 Kortom: een rem op het onttrekken van kantoren en beter inspelen op de
 kwalitatieve ruimtevraag van gebruikers en opvangen van de
 vervangingsvraag.
© Buck Consultants International, 2024                                       42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>G) Ruimtevraag naar voorzieningen
Zwolle is een snel groeiende en economisch sterke stad. Om de groei (van huishoudens en daarmee behoefte aan voorzieningen) te accommoderen, wordt al gewerkt
aan een aantal gebiedsontwikkelingen (Stadshart, Spoorzone en Nieuwe Veemarkt/Meeuwenlaan). Echter, in heel Zwolle kunnen leisure en niet-commerciële
voorzieningen landen. Afgeleid uit een recent onderzoek van Sweco (2023) blijkt een indicatieve ruimtevraag van 285.000 m² bvo voor leisure en niet-commerciële
voorzieningen.
De gegevens in onderstaande tabel zijn afgeleid uit het Sweco onderzoek uit 2023. Er is op basis van de drie
onderzochte deelgebieden (Stadshart, Spoorzone en Nieuwe Veemarkt/Meeuwenlaan) en van kengetallen een
doorvertaling gemaakt naar Zwolle als geheel. Er is uitgegaan van een lineaire doorgroei van 2023-2035 naar 2023-
2040, waarbij rekening is gehouden met een groei van 20.000 inwoners en 15.000-25.000 woningen.
Indicatieve ruimtevraag voorzieningen
Categorie                                  Ruimtevraag t/m 2040
Dagelijkse detailhandel                            5.500 m²
Niet-dagelijkse detailhandel                       0 m²
Commerciële dienstverlening                        2.400 m²
Horeca                                             41.500 m²
Leisure & cultuur                                  98.600 m²
Maatschappelijke voorzieningen                     137.000 m²
Totaal                                             285.000 m² bvo
                                                         Bron: SWECO, 2023
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                          43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 6 Ruimtelijke opgave 2040
Langs drie stedelijke perspectieven is een ontwikkelfilosofie geschetst. Deze kunnen
de basis vormen om nadere strategische invulling te geven aan de grootste opgaven
voor de economie richting 2040. Deze opgaven, op basis van de analyses en
gegevens in de voorgaande hoofdstukken, zijn samengevat weergegeven. We              1. Sterker maken wat sterk is
zoomen hierbij specifiek in op de ruimtelijke opgave voor bedrijventerreinen. Het
hoofdstuk sluit af met majeure ruimtelijke ontwikkelingen tot 2040.
A.   Economische ontwikkelfilosofieën
B.   De grootste opgaven voor de economie richting 2040
C.   Verdieping opgave bedrijventerreinen
                                                                                     2. Zwolle als technologisch
D.   Samenvattend beeld: voor de majeure ruimtelijke ontwikkelingen 2040                innovatiecentrum van de regio
                                                                                        voor vernieuwende economie
                                                                                     3. Zwolle als stad waar de transities
                                                                                        praktisch uitgerold worden in
                                                                                        economische activiteiten
© Buck Consultants International, 2024                                                                                     44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>A) Economische ontwikkelfilosofieën
Aan de hand van drie economische ontwikkelfilosofieën zijn de kwantitatieve opgaven en daarmee samenhangende (ruimtelijke) hoofdkeuzes
voor werken richting de economie van 2040 in Zwolle uitgewerkt.
Hierbij is rekening gehouden met:
▪     Afdekken van de breedte aan onderwerpen en keuzes
▪     Passend bij Zwolse DNA en context
▪     Dienend als input voor de varianten in de Omgevingsvisie
▪     Bruikbaar voor destilleren van majeure ruimtelijke opgaven
Uitwerking aan de hand van 8 thema’s (zie ook pagina 47)
1. Opgave
2. Type economische activiteit
3. Werklocaties
4. Rol in de regio
5. Type nieuwe banen
6. Ruimtelijke denkrichting
7. Innovatie strategie
8. Opleiding/onderwijs strategie
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>B) De grootste opgaven voor de economie richting 2040
Ruimte voor bedrijventerreinen
1. Realiseren uitgeefbaar areaal op korte termijn
2. Behoud van bestaande werklocaties als werkgebieden
3. Herontwikkeling van bestaande werklocaties waar mogelijk
4. Voldoende nieuwe bedrijventerreinen voor ontwikkeling en schuifruimte
5. Grootschalige vraag in regionaal verband o.b.v. regionale meerwaarde
Ruimte voor kantoren
6. Vernieuwingsopgave (bestaand) kantoren areaal en opvangen vervangingsvraag bij onttrekking
7. Ontwikkelen hoogwaardige kantoorruimte, primair in de Spoorzone met hierbinnen het Innovatiedistrict Zwolle
Versterken innovatie gericht op maatschappelijke transities
8. Transitiegericht versterken van innovatieve en onderscheidende clusters en ketens
9. Investeren in Innovatiedistrict Zwolle als belangrijk bovenregionaal concentratiepunt van kennis en R&D
Versterken ondernemersdienstverlening en selectief vestigingsbeleid
10. Sturen op stuwende bedrijvigheid en toekomstgerichte banen
11. Aantrekken, stimuleren en laten groeien van startups en snelle groeiers
Aansluiting op de arbeidsmarkt
12. Aantrekken van talent
13. Verbeteren nabijheid van banen op aantrekkelijke en goed ontsloten locaties
© Buck Consultants International, 2024                                                                         46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Type economie per ontwikkelfilosofie
Ontwikkelfilosofie                      Thema                           Omschrijving
                                        ▪ Opgave                        ▪ Behouden evenwichtige economische structuur
                                        ▪ Type economische activiteit   ▪ Productie behouden (bedrijven die nu in Zwolle zitten blijven faciliteren)
                                        ▪ Werklocaties                  ▪ Bestaande werklocaties vernieuwen/verduurzamen (herontwikkeling)
Sterker maken                           ▪ Rol in de regio               ▪ Zwolle als banenmotor voor de regio, verzorgend karakter
wat sterk is                            ▪ Type nieuwe banen             ▪ Vooral dienstverlenend / groei MKB conform bevolkingsgroei
                                        ▪ Ruimtelijke denkrichting      ▪ Leunen op verzorgende economische functie regio
                                        ▪ Innovatie strategie           ▪ Toekomstbestendig maken huidige economische functies
                                        ▪ Opleiding/onderwijs strategie ▪ Breed pallet (MBO tot WO) aanbieden
                                        ▪ Opgave                        ▪ Hoger kennisniveau / hogere TW per medewerker
Zwolle als                              ▪ Type economische activiteit   ▪ Innovatief en technologisch
technologisch                           ▪ Werklocaties                  ▪ Focus op (nieuwe) innovatiedistrict(en)
                                        ▪ Rol in de regio               ▪ Sterke verbinding met (inter)nationale kennisspelers en ecosystemen
innovatiecentrum van
                                        ▪ Type nieuwe banen             ▪ Innovatief / technologisch, gevestigd op een kennispark (relatie met UT)
de regio voor                           ▪ Ruimtelijke denkrichting      ▪ Specialiseren economische functie regio
vernieuwende                            ▪ Innovatie strategie           ▪ Internationaal talent aantrekken en vasthouden, innovatiemilieus (incubator)
economie                                                                  faciliteren, branding (keuzes/niches/clusters)
                                        ▪ Opleiding/onderwijs strategie ▪ Goede verbinding met UT
                                        ▪ Opgave                        ▪ Transities waarmaken en verantwoordelijkheid nemen
Zwolle als stad waar                    ▪ Type economische activiteit   ▪ MBO/HBO-profiel als kracht
                                        ▪ Werklocaties                  ▪ Ruimte voor toekomstgericht MKB (o.a. bouw)
de transities praktisch
                                        ▪ Rol in de regio               ▪ Naast verzorgend, ook werkstad (maak, logistiek, digitaal)
uitgerold worden in
                                        ▪ Type nieuwe banen             ▪ Naast autonome groei, extra ruimte voor productiebanen
economische                             ▪ Ruimtelijke denkrichting      ▪ Grootschalig circulair initiatief / passende grote logistiek
activiteiten                            ▪ Innovatie strategie           ▪ Aanjagen circulaire economie
                                        ▪ Opleiding/onderwijs strategie ▪ Praktische en theoretische opleidingen (o.a. digitalisering, automatisering)
 © Buck Consultants International, 2024                                                                                                                47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>C) Verdieping opgave bedrijventerreinen
Uitbreidingsopgave bedrijventerreinen in relatie tot ontwikkelfilosofieën
De ruimtelijke opgave voor bedrijventerreinen tot en met 2040 bedraagt afhankelijk van het scenario 50 tot 135 hectare (+ additioneel voor transitievraag). Gezien het
aanbod bij de notaris/in optie (circa 40 hectare) en het uitgeefbaar/in ontwikkeling zijnde aanbod (circa 25 hectare) resteert een ruimtelijke (zoek)opgave oplopend tot
70 hectare (+ eventuele grootschalige ruimte voor faciliteren transitievraag).
 Locaties korte termijn – circa 70 ha
 ▪       0,1 ha Marslanden                        vrij uitgeefbaar
 ▪       3,5 ha Voorst                            gereserveerd
 ▪       41,8 ha Hessenpoort                      bij notaris/in optie
 ▪       12,5 ha Hessenpoort                      vrij uitgeefbaar
 ▪       1 ha Scholtenssteeg                      vrij uitgeefbaar
 ▪       10 ha Hessenpoort III                    in ontwikkeling
                                                                                                                                                    Grootschalige
    +50                                                                                                            +135                             transitievraag
 Ruimtelijke (zoek)opgave lange termijn (in orde grootte)
 ▪      00 - 35 ha                  perspectief 2
 ▪      35 - 70 ha                  perspectief 1
 ▪      > 70 ha                     perspectief 3
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                   48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>D) Samenvattend beeld: voor de majeure ruimtelijke ontwikkelingen 2040
                                                                     Naar thema
 Ontwikkelfilosofie                                                                                                Waar?                       Instrumentarium
                                              Bestaand                   Innovatie        Nieuw & grootschalig
                                                                                                                                               ▪ Aanscherpen
                                   ▪ Juiste bedrijf op juiste plek                                                 ▪ Herontwikkeling
                                                                                                                                                 Omgevingsplannen
                                   ▪ Herontwikkelen en                                                               bestaand, m.n. Voorst
                                                                                                                                               ▪ Scan bestaand MKB
                                      intensivering werklocaties                                                   ▪ Gerichte uitgifte
 1. Sterker maken                                                                                                                              ▪ Selectief uitgiftebeleid
                                   ▪ Creëren schuifruimte op/nabij ▪ Beperkt              ▪ Beperkt                  Hessenpoort III
 wat sterk is                                                                                                                                  ▪ Kansenzones opsporen
                                      bestaande werklocaties                                                       ▪ Reservering
                                                                                                                                               ▪ Herontwikkeling i.s.m.
                                   ▪ Werkplekken op goed                                                             Hessenpoort IV voor
                                                                                                                                                 HMO
                                      ontsloten locaties                                                             doorgroei bestaand LT
                                                                                                                                               ▪ Start locatieonderzoek
                                                                   ▪ Investeren in Zwolle                          ▪ Maximale inzet
 2. Zwolle als                                                       als magneet van de                              Innovatie District Zwolle
 technologisch                                                       regio                                         ▪ Impuls overige            ▪ Investeringsplan
 innovatiecentrum van de                                           ▪ Innovatiehubs        ▪ Beperkt                  innovatie omgevingen        versterking economisch
 regio voor vernieuwende                                             onderling versterken                            in de stad: DCPV,           profiel IDZ
 economie                                                            en gerichte relaties                            Digital District, PSP/
                                                                     buiten de regio                                 ZWINC, HIP
 3. Zwolle als stad waar                                                                  ▪ Nieuw bedrijventerrein ▪ Hessenpoort IV
 de transities praktisch                                                                    in de stad voor          grootschalig              ▪ Regionale afstemming
 uitgerold worden in                                                                        invulling regionale    ▪ Mogelijk i.c.m.             en uitgiftebeleid
 economische activiteiten                                                                   opgave                   realisatie Railterminal
© Buck Consultants International, 2024                                                                                                                                    49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>