<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Het torenuurwerk van Johannes Holthus 1666




             Inspectierapport
        Registratienummer SBT601
               Oktober 2017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>             Onderwerp:Torenuurwerk op de zolder van het ‘Onderduikmuseum’
                  Adres:
                       Markt 8, 7121 CS Aalten
                   Doel:
                       Inspectie torenuurwerk
          Opdrachtgever:
                       Vereniging Bredevoorts Belang, Markt 8, 7126 AZ Bredevoort
         Datum inspectie:
                       28 juli 2017
            Deelnemers:Vereniging Bredevoorts Belang,
                           o Dhr. Hans de Graaf
                           o Dhr. Bert Stronks
                       Onderduikmuseum,
                           o Mw. Gerda Brethouwer, directeur
                       Stichting tot Behoud van het Torenuurwerk,
                           o Dhr. Johan Ploegaert
                           o Dhr. Bert Willems,
    Registratienummer: SBT601


                                            INHOUD

1 Inleiding                                                                             3
2 Het torenuurwerk                                                                      3
   2.1     Historische achtergrond                                                      3
   2.2     Beschrijving van het torenuurwerk                                            3
           2.2.1 Segment 1: Slagwerken                                                  4
           2.2.2 Segment 2: Gaand- en speelwerk                                         4
   2.3     Technische staat van het uurwerk                                             5

3 Samenvatting en aanbevelingen                                                         5
   3.1     Samenvatting                                                                 5
   3.2     Aanbeveling                                                                  5

4 Bijlagen                                                                              6
   4.1     Afbeelding 01 – Sint Joriskerk Bredevoort                                    6
   4.2     Afbeelding 02 – Torenuurwerk                                                 6
   4.3     Afbeelding 03 – Gesmede sierkrul                                             6
   4.4     Afbeelding 04 – Verf op uurwerk                                              6
   4.5     Afbeelding 05 – Lantaarnrondsel                                              6
   4.6     Afbeelding 06 – Sluitschijven slagwerk                                       6
   4.7     Afbeelding 07 – Houten opwindtrommels                                        6
   4.8     Afbeelding 08 – Ontbrekende windvleugel                                      6
   4.9     Afbeelding 09 – Speelwerk                                                    6
   4.10    Afbeelding 10 – Nieuw gaand werk                                             6
   4.11    Afbeelding 11 – Aandrijfgewicht aan plafond                                  6
   4.12    Afbeelding 12 – Verticale windvleugel as speelwerk                           6
   4.13    Afbeelding 13a) Schevenings systeem
           Afbeelding 13b) Verklarende tekst                                            6


                            © Stichting tot Behoud van het Torenuurwerk.
                                   e-mail: secretariaatsbt@gmail.com
                                 website: www.torenuurwerk.nl


© Inspectie SBT601                          oktober 2017                       Pagina 2 van 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                        17E-EEUWS TORENUURWERK IN HET
                          ONDERDUIKMUSEUM TE AALTEN

1 Inleiding
     Op de zolder van het Onderduikmuseum te Aalten, staat een 17e-eeuws torenuurwerk
     opgesteld. De heer Bert Stronks heeft namens de Vereniging Bredevoorts Belang ‘VBB’, de
     Stichting tot Behoud van het Torenuurwerk ‘SBT’ benaderd met de vraag om advies uit te
     brengen met betrekking voor herplaatsen van het uurwerk in Bredevoort.

     Het torenuurwerk is afkomstig uit de St. Joriskerk [afbeelding 1] in het vestingstadje
     Bredevoort en in 1942 vervangen door een mechanisch torenuurwerk van de fa. van Bergen
     uit Midwolda. Het oude torenuurwerk [afbeelding 2] is sedertdien opgeslagen en opgesteld
     in het Aaltens museum. Het museum wil wegens ruimtegebrek van het torenuurwerk af. De
     VBB vindt dat het torenuurwerk weer een plaatst moet krijgen waar het vandaan komt en
     overweegt het op een geschikte plaatst functioneel of museaal op te stellen in Bredevoort.
     Over dit uurwerk is in maart 2003 door de heer H.J. Langejan een uitgebreid verslag
     geschreven in de ‘lokken Koerier’, nr. 79. Een kopie van het artikel is eerder beschikbaar
     gesteld aan VBB.

     Het doel van de inspectie is om de staat van het torenuurwerk te beoordelen en advies uit te
     brengen omtrent eventuele restauratie die noodzakelijk is om het torenuurwerk elders
     museaal op te stellen.

2 Het torenuurwerk
     2.1 Historische achtergrond
            Het torenuurwerk is afkomstig uit de Sint Joriskerk van het oude vestingstadje
            Bredevoort en staat thans opgesteld in het Onderduikmuseum, voorheen het
            Frerikhuus, in Aalten. Het torenuurwerk is in 1666 gemaakt door Joannes Holthus, het
            jaartal en naam van de maker zijn op het torenuurwerk aangebracht.
            Het torenuurwerk is 20 jaar na de grote kruittorenramp van 1646 in Bredevoort, in de
            toren geplaatst. Het torenuurwerk is in 1942 vervangen door een mechanisch
            torenuurwerk van de fa. Gebr. van Bergen uit Midwolda en op voornoemde plaats
            opgeslagen.
            Het uurwerk wordt in het boek ‘Achterhoekse klokken en uurwerkmakers’ door de
            auteurs; J.L. Sellink, A.F. Abbink, R.E. Wiggers, op bladzijde 8 kort beschreven.

     2.2 Beschrijving van het torenuurwerk
            Het torenuurwerk bestaat uit twee aan elkaar gekoppelde segmenten.
            a) Segment 1, afmeting: lengte 120, breedte 65 en hoogte 104 cm.
                 Hierin bevinden zich twee slagwerken, een halfuur en een heel uur slagwerk.
            b) Segment 2, afmeting: lengte 81, breedte 58 en hoogte van 104 cm.
                 In dit gedeelte is het gaand werk en een klein speelwerk onder gebracht
            Boven op zes hoekstijlen zijn prachtig gesmede krullen aangebracht. De hoogte van
            de krul is circa 12 cm. [afbeelding 3] De tandwielen zijn groen geschilderd even als de
            buitenzijde van het frame. De assen, binnenzijde van het frame en de gesmede
            krullen, zijn helrood geschilderd [afbeelding 4]. Twee lichters zijn wit.
            Het smeedijzeren frame dat bestaat uit platte strippen en hoekstijlen, is met spieën
            aan elkaar verbonden tot een geheel. Bij een latere ombouw en/of renovatie van
            uurwerk, zij enkele delen met bout en moer verbonden. Het uurwerk staat op een
            houten beun die eveneens origineel lijkt, hier is geen verder onderzoek naar gedaan.

© Inspectie SBT601                           oktober 2017                             Pagina 3 van 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>            Het uurwerk is gesigneerd met JOANNES HOLTHUS ME FECIT 1666.
            Daarnaast staan de namen van de kerkmeesters als volgt op het uurwerk
            aangegeven: KERKMEISTEREN IN BREDEVORT;
                          JOANNES . VERSCHAGÆ; PASTOR HUIUS ECCLESIÆ;
                          GERHARD . VAN HENGEL . DR; en BERNARD ECCKERVELT.

            2.2.1 Segment 1: Slagwerken
                      Het slagwerk bestaat naast de gebruikelijke slag op de hele uren, eveneens uit
                      een halfuur slag. Op het halve uur wordt het aantal slagen op de klok geslagen
                      dat gelijk is aan het hele uur dat volgt. Dit is voor de toehoorder herkenbaar
                      aan de lichtere en hogere klank van de klok waarop wordt geslagen. Dit
                      slagwerk type, waarop zowel op de halve als hele uren een gelijk aantal slagen
                      wordt gegeven, wordt ook wel het Nederlands slagwerk genoemd. De
                      slagwerken staan achter elkaar opgesteld in het frame.
                      Zowel de stelling, de assen en de tandwielen zijn gesmeed en origineel. De
                      rondsels zijn van het type lantaarnrondsel [afbeelding 5]. De twee sluitschijven
                      [afbeelding 6] zijn van messing en waarschijnlijk op een bepaald moment later
                      aangebracht ter vervanging van de oorspronkelijke smeedijzeren sluitschijven.
                      De opwindtrommels, een voor de half uur- en een voor het hele uur-slag, zijn
                      van hout en waarschijnlijk origineel [afbeelding 7]. De windvleugels in beide
                      systemen ontbreken [afbeelding 8]. De slagwerken zijn, met uitzondering van
                      de lichters voor het voorslagmechanisme, compleet. Tijdens de inspectie is
                      niet onderzocht waar deze lichters hebben gezeten en wat de originele vorm
                      was. Hiervoor was onvoldoende tijd en is nader onderzoek later noodzakelijk.
                      In het boek van Achterhoekse klokken en uurwerkmakers wordt op pagina 8
                      aangegeven dat de klok bovendien een ‘voorspel’ slag had op een kwartier na
                      en kwartier voor het hele uur. Hiervan ontbreken de mechanische delen. Met
                      het voorspel wordt waarschijnlijk het speelwerk bedoeld.

          2.2.2 Segment 2: Gaand- en speelwerk
                     Waar oorspronkelijk alleen het gaand werk aanwezig was is thans een gaand
                     werk en speelwerk ondergebracht. Beide mechanieken zijn van latere datum.
                     Het gaand werk was origineel in 1666 zeer waarschijnlijk uitgevoerd met een
                     Schevenings systeem en spillegang. Na de uitvinding van de slinger door
                     Christiaan Huygens in 1656, was dit een algemeen toegepast gaand systeem in
                     Nederland. [afbeelding 13]. Later is het oude gaand werk omgebouwd naar een
                     speelwerk met 4 tonen [afbeelding 9] met slag op drie klokken en is er een
                     nieuw gaand werk [afbeelding 10] geconstrueerd.
                     De tandwielen en het gangrad zijn vervaardigd van gegoten messing, de tanden
                     zijn gefreesd. De assen zijn gedraaid en voorzien van open lantaarn rondsels.
                     Het gangrad is voorzien van een tandvorm volgens Schwillques [afbeelding 10]
                     en een Graham gang. (De Grahamgang is uitgevonden door George Graham in
                     1715) Gezien deze (relatief) moderne productiemethode, kan aangenomen
                     worden dat het uurwerk laat 18e of vroeg 19e eeuw is omgebouwd naar de
                     huidige staat. De opwindtrommel van het gaand werk is van staal. Als
                     aandrijfgewicht voor het gaand werk, wordt in het museum een zware zwerfkei
                     gebruikt. Deze is middels een staalkabel en katrollen aan het plafond
                     opgehangen [afbeelding 11]. Bezoekers kunnen onder de kei doorlopen, wat
                     buitengewoon gevaarlijk is.
                     Nadat het anker opnieuw was afgesteld en de slinger een zet was gegeven, liep
                     het uurwerk direct. Gedurende de inspectie van ruim een uur, bleef het uurwerk
                     met een constante tik doorlopen.


© Inspectie SBT601                              oktober 2017                             Pagina 4 van 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                     Het speelwerk is zeer waarschijnlijk in dezelfde tijd aangebracht als de inbouw
                     van het nieuwe gaand werk, circa eind 19e- of vroeg 20e-eeuw.
                     Het speelwerk is samengesteld uit aangepaste onderdelen van het oude gaand
                     werk. Het grondwiel op de trommelas drijft het rondsel van de tussen as aan. De
                     tussen as is ingekort en voorzien van 4 nokken om de klokken mechanisch aan
                     te slaan. Middels het verticaal geplaatst tandwiel op de tussen as, wordt de
                     windvleugel as, die gemonteerd is op de plaats waar eerst de lepelspil zat,
                     [afbeelding 12] aangedreven. De oude houten opwindtrommel is nog aanwezig.
                     De lichters voor het speelwerk functioneren of zitten fout gemonteerd. Het roept
                     enkele vragen op die niet direct beantwoord kunnen worden. Er zijn vier nokken
                     aanwezig om de slagen op de klokken uit te voeren, echter zijn er volgens de
                     thans bekende gegevens, slechts drie klokken in de toren van de St Joriskerk
                     aanwezig geweest. Hiervoor is nader onderzoek nodig.

     2.3 Technische staat van het uurwerk
          -     Het uurwerk vertoond weinig corrosie en is door de aangebrachte verflaag goed
                geconserveerd. Het uurwerk staat sinds jaren op de zolder in een goede
                klimatologische omgeving opgesteld.
          -     De aangebrachte signering is onbeschadigd en goed te lezen.
          -     De beide slagwerken zijn met uitzondering van de messing sluitschijven origineel.
          -     De nog aanwezige slaglichters functioneren niet, deze zijn mogelijk verkeerd
                gemonteerd of zitten niet op de juiste plaats.
          -     De beide windvleugels ontbreken.
          -     Het gaand werk functioneert en is in goede conditie met lichte vervuiling.
          -     Bij het speelwerk ontbreken de lichters welke nodig zijn om het in gang te zetten en
                te stoppen.
          -     De vier nokken op de tussenas duiden op een speelwerk met 4 klokken, dit in
                tegenstelling tot eerder onderzoek waar wordt gesproken over een speelwerk op
                drie klokken.
          -     Naar de beun is gezien de beperkte tijd, geen verder onderzoek gedaan.

3 Samenvatting en aanbevelingen
     3.1 Samenvatting
          In het museum te Aalten staat een smeedijzeren uurwerk dat gesigneerd is en
          vervaardigd in 1666. Het uurwerk heeft grote historische waarde, gezien het gegeven
          dat de herkomst en maker bekend zijn, even als dat de historie van het uurwerk bekend
          is en het nog steeds dicht in de buurt is van de St. Joriskerk Bredevoort staat, waar het
          oorspronkelijk vandaan komt.
          Het torenuurwerk is goed geconserveerd en met uitzondering van de lichters voor het in
          gang zetten van zowel het speelwerk als de slagwerken, compleet.
          Gedurende de inspectie van 1,5 uur, functioneerde het gaand werk goed.

     3.2 Aanbeveling
          Om het uurwerk weer functioneel dan wel museaal op te stellen op een nader te
          bepalen plaatst in Bredevoort dienen herstelwerkzaamheden en reparaties te worden
          uitgevoerd. De onderstaande punten dienen daarbij in acht te worden genomen:
          -    De aanwezige verf op alle delen verwijderen en het uurwerk de oorspronkelijke
               zwarte kleur teruggeven middels een conserveringsmiddel met lijnolie als basis.
          -    Het uurwerk niet verder terug restaureren dan wat nu aanwezig is.
          -    De ‘beun’ controleren op houtrot en houtworm en aansluitend conserveren.
          -    Voor het museaal opstellen, met uitsluitend een demonstratie functie, moeten alle
               functies weer werken.
© Inspectie SBT601                              oktober 2017                            Pagina 5 van 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>          -       Voor een functionele en continue werkende opstelling dient een grondige
                  restauratie plaats te vinden waarbij:
                  o Ontbrekende onderdelen construeren op de meest oorspronkelijke wijze.
                  o Alle 4 de opwindtrommels voorzien van een automatisch opwindsysteem
                  o Een slingervanger installeren om beschadiging tijdens opwinden te voorkomen
                      en automatisch instellen van de correcte tijd.
          -       Bij een zichtbare opstelling op straat in een glazen kast, dient rekening gehouden
                  te worden houden met de verschillende weersomstandigheden en daardoor
                  condensvorming. Een klimaat en vocht regeling systeem is daarbij aan te bevelen.
            -     Het torenuurwerk is niet vermeldt in de archieven van de Rijkdienst voor Cultureel
                  Erfgoed ‘RCE’ en daardoor wettelijk niet beschermd. Aanmelding met vermelding
                  van de plaats en omschrijving van het torenuurwerk bij het RCE kan het uurwerk
                  mogelijk een beschermde status geven.

                De Stichting tot Behoud van het Torenuurwerk weet uit ervaring dat restauratie en
                herstel naar originele uitvoering van smeedijzeren torenuurwerken, deskundigheid van
                vakmensen vereist, veel tijd in beslag kan nemen en daardoor tijdrovend is.
                Op verzoek kan de SBT een restauratie bestek opstellen en eveneens ondersteuning
                bieden tijdens de werkzaamheden

4 Bijlagen
     4.1        Afbeelding 01 – Sint Joriskerk Bredevoort
     4.2        Afbeelding 02 – Torenuurwerk
     4.3        Afbeelding 03 – Gesmede sierkrul
     4.4        Afbeelding 04 – Verf op uurwerk
     4.5        Afbeelding 05 – Lantaarnrondsel
     4.6        Afbeelding 06 – Sluitschijven slagwerk
     4.7        Afbeelding 07 – Houten opwindtrommels
     4.8        Afbeelding 08 – Ontbrekende windvleugel
     4.9        Afbeelding 09 – Speelwerk
     4.10       Afbeelding 10 – Nieuw gaand werk
     4.11       Afbeelding 11 – Aandrijfgewicht aan plafond
     4.12       Afbeelding 12 – Verticale windvleugelas speelwerk
     4.13       Afbeelding 13a) Schevenings systeem
                Afbeelding 13b) Verklarende tekst


     Wijchen, 27 oktober 2017
     Stichting tot Behoud van het Torenuurwerk

     Opgesteld door:




     Johan Ploegaert en                                        Bert Willems,
     Adviseur                                                  Adviseur/Secretaris



© Inspectie SBT601                              oktober 2017                           Pagina 6 van 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                 FOTO BIJLAGEN
                          Afbeelding 1: St. Joriskerk Bredevoort




                     Afbeelding 2: Torenuurwerk Joannes Holthus 1666




© Inspectie SBT601                     oktober 2017                    Pagina 7 van 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Afbeelding 3: Smeedijzeren krul   Afbeelding 4: Opgebrachte groene en rode verf




Afbeelding 5: Lantaarnrondsels    Afbeelding 6: Messing sluitschuif




© Inspectie SBT601                oktober 2017                          Pagina 8 van 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Afbeelding 7: Houten opwindtrommels          Afbeelding 8: Ontbrekende windvleugel




Afbeelding 9: Speelwerk met 4 nokken             Afbeelding 10: Nieuw gaand werk




© Inspectie SBT601                     oktober 2017                            Pagina 9 van 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Afbeelding 11: Aandrijfgewicht   Afbeelding 12, Verticale windvleugelas




© Inspectie SBT601                 oktober 2017                           Pagina 10 van 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                       *) Afbeelding 13a
                         Schematische voorstelling Schevenings systeem




                                        *) Afbeelding 13b
                                        Verklarende tekst




                     *) Bron, Torenuurwerktechniek W. Houtkooper. April 2004

© Inspectie SBT601                         oktober 2017                        Pagina 11 van 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>