<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Raadsmededeling openbaar
Nummer                 :  141-2024
Datum                  :  2 september 2024
B&W datum              :
Beh. Ambtenaar         :  Rik Gommers
Portefeuillehouder     :  H.J. Groters
Onderwerp              :  Evaluatie inlooppunt Dinxperlo Centrum Oost en het vervolgtraject
Aanleiding
In het Nationale Klimaatakkoord is afgesproken dat alle Nederlandse woningen en gebouwen in 2050
geen aardgas meer gebruiken om te verwarmen en te koken.
In oktober 2021 heeft de gemeente Aalten samen met woningbouwcorporatie De Woonplaats (DWP)
haar “Transitievisie Warmte - Stap voor stap naar aardgasvrij” vastgesteld. Die stappen zijn daarin in
beeld gebracht, te beginnen met kansrijke buurten waar we al vóór 2030 een start zouden kunnen
maken met de aanpak naar aardgasvrij. Op basis daarvan is gekozen voor het cluster Dinxperlo
Centrum Oost en de daar opgedane ervaring te gebruiken voor het opzetten van het vervolgtraject.
Samenvatting
Evaluatie inlooppunt Dinxperlo Centrum Oost
De gemeente Aalten wil de overgang naar duurzame energie stapsgewijs realiseren, beginnend met
Dinxperlo Centrum Oost als pilotwijk (ca 230 woningen waarvan 181 huur).
Een laagdrempelig inlooppunt in de wijk (Eurohal) werd opgezet om bewoners te informeren en om
ambassadeurs uit de wijk te rekruteren om samen met de gemeente verder te schrijven aan een
buurtuitvoeringsplan. In totaal zijn 10 huurders en 4 particulieren op de uitnodiging ingegaan.
Deze uitnodiging heeft tot een verhoogde interesse van huurders voor de verduurzamingsaanpak van
DWP geleid en daarnaast heeft het DWP waardevolle contactmomenten met haar huurders
opgeleverd. Bij de particulieren is op basis van deze aantallen die conclusie niet te trekken.
Overall was de animo om samen een buurtuitvoeringsplan te maken zeer beperkt tot geen. Daarnaast
blijkt, uit de rapportages van de nationale ombudsman en het NLPW (Nationaal Programma Lokale
Warmtetransitie), dat wet- en regelgeving, financieringsinstrumenten en gebrek aan overtuiging bij
bewoners de belangrijke obstakels zijn, hetgeen wij in Dinxperlo ook konden constateren.
Hoewel dat de verwachting, om samen met bewoners een buurtuitvoeringsplan te maken, op zich niet
is waargemaakt; is die wetenschap op zichzelf belangrijke informatie om mee te nemen in de
toekomstige aanpak van de warmtetransitie.
Vervolgtraject; hoe te komen tot een warmteprogramma inclusief uitvoeringsprogramma.
Ondanks (tijdelijke) belemmeringen vanwege natuurinclusief isoleren en netcongestie, blijft het
isoleren van hun woning voor woningeigenaren de beste eerste stap en blijft het toepassen van een
(hybride) warmtepomp nog steeds voor de hand liggen.
Pagina 1 van 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Qua communicatie blijven we inzetten op het informeren van de individuele woningeigenaar; zodat
huishoudens en bedrijven weten wat de mogelijkheden zijn en verduurzamen ook onder de huidige
omstandigheden blijft lonen. Zoals bijvoorbeeld over de Isolatie Subsidie Achterhoek.
Persoonlijke benadering, zoals via het energieloket, blijft daarbij van belang, want infoavonden,
brieven, en social-media berichten alleen blijken onvoldoende om mensen actief aan de slag te laten
gaan met verduurzaming.
Zo kunnen de individuele voordelen, de mogelijkheden, het belang en de eigen verantwoordelijkheid
van verduurzaming van de woning beter in beeld komen. En natuurlijk ook de financiële
mogelijkheden die er zijn voor verduurzaming; zoals stapeling van alle beschikbare
subsidieregelingen,
We willen de komende maanden werken aan een nieuwe aanpak. Daarin worden ook de doorwerking
van het hoofdlijnenakkoord van het kabinet meegenomen, de nieuwe energiewet en de Wet
gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw).
Met de Wgiw wijzigt de Omgevingswet en verandert de naam transitievisie warmte in
warmteprogramma.
Verder worden de beperkingen door de regelgeving omtrent natuurinclusief isoleren en de
problematiek rondom netcongestie ook meegenomen in de aanpak. Ook wordt op dit thema
nadrukkelijk de regionale samenwerking gezocht. Veel is niet gemeente specifiek en kan dus beter
regionaal worden opgepakt; zoals bijvoorbeeld het monitoren van de best beschikbare technieken en
de mogelijkheden die de nieuwe energiewet kan bieden.
Duidelijk is dat de doelstellingen uit het klimaatakkoord in het hoofdlijnenakkoord zijn overgenomen.
Daarmee blijft de doelstelling om per 2050 “van het gas af” te zijn overeind.
Doorgaan met deze wijkaanpak is niet langer opportuun. De belangrijkste redenen daarvoor zijn dat:
•   Voordat er een volledig soorten managementplan (SMP) is, de regels rond het natuurinclusief
    isoleren niet toestaan om een wijk volledig aan te pakken (max 6%);
•   De congestie op het elektriciteitsnet grootschalige vraagverhoging niet toestaat;
•   Uit de evaluatie bleek dat er weinig animo onder bewoners is om een buurtuitvoeringsplan te
    helpen opstellen.
Verder wordt zowel in het wamte- als in het uitvoeringsprogramma, ingegaan op de verkenning wat
de nieuwe wetgeving aan mogelijkheden biedt; denk daarbij energiegemeenschappen, buurtbatterijen
met warmtepompen e.d.
Alhoewel de nieuwe wetgeving nog niet van kracht is, worden zowel het warmte- als het bijbehorende
uitvoeringsprogramma dit najaar ambtelijk opgepakt. De handreiking van het NPLW vormt daarbij een
prima basis voor het vervolg om tot het noodzakelijke warmteprogramma met bijbehorend
uitvoeringsprogramma te komen, dat helpt de warmtetransitie in Aalten verder vorm te geven. De
handreiking van het NPLW geeft hiervoor heldere formats en voorbeelden. Het NPLW levert daarbij
de benodigde ondersteuning; beginnend met de handreiking.
Pagina 2 van 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inleiding
Aardgasvrij is geen doel op zich. Het belangrijkste is dat Nederland haar CO2-uitstoot terugdringt. De
Transitievisie Warmte geeft hiervoor de volgende vuistregels:
•    Energie besparen, want energie die we niet verbruiken, hoeven we ook niet op te wekken.
•    Isoleren, want zo besparen we warmte en dus energie.
•    Ventileren, want dat is nodig om gezonde en comfortabele woningen te houden.
•    Groene energie opwekken, hiermee verwarmen we onze woningen in de toekomst.
Dit doen we door de clusters waar men veel aardgas verbruikt eerst aan te pakken. Bij woningen gaat
dat doorgaans om clusters met daarin veel oudere woningen waar goed isolatiemaatregelen toe te
passen zijn. Gefaseerd, dus per wijk, van het gas af zodat heel Aalten van het gas af is in 2050; een
wettelijke opgave. De Transitievisie Warmte is vastgesteld met daarin een grove wijkanalyse; Er is
dus al een eerste selectie gemaakt van mogelijke maatregelen die effectief zouden kunnen zijn. Het
betreft individuele oplossingen (zie onderstaande figuur).
Transitievisie Warmte Figuur 6.1 Maatregelen aan de woning
Voor de woning zijn de belangrijkste stappen: isoleren en daarna de inzet van (hybride)
warmtepompen.
De wijk Dinxperlo Centrum Oost (ca 230 woningen waarvan 181 huur) is aangewezen als eerste wijk.
Het Klimaatakkoord wijst de woningcorporaties aan als de ‘startmotor’ van de warmtetransitie als het
gaat om woningen. Ook in Dinxperlo Centrum Oost is, zoals afgesproken in de Transitievisie Warmte,
samengewerkt met de corporatie DWP.
Evaluatie inlooppunt Dinxperlo Centrum Oost
Voorbereiding
Alvorens tot een aanpak over te gaan is gekeken naar voorbeelden van andere gemeenten en daarbij
bleek dat een grootschalige aanpak met veel inzet van mensen en middelen niet automatisch
bewoners tot actie deed overgaan.
Zo bleek uit de evaluatie van de wijkaanpak “De Pas” (70-80 jaren wijk met ruim 400 woningen
waarvan 25% huur) in Winterswijk o.a. dat de informatiebijeenkomsten maar beperkt eigenaren had
kunnen overhalen; hoewel de promotie door eigen bewoners werd verzorgd. Winterswijk heeft
vervolgens gekozen voor een meer individuele aanpak. DWP is positief over deze aanpak, die vooral
Pagina 3 van 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>is gericht op bewustwording en kleine maatregelen, maar ook om de verduurzamingsaanpak van
DWP onder de aandacht te brengen. Ook Oost-Gelre heeft gekozen voor een meer individuele
aanpak.
Aanpak
Op basis van bovenstaande analyse is voor de eerste wijk, Dinxperlo Centrum Oost, gekozen voor
een laagdrempelig inlooppunt in de wijk en een eenvoudige brief (zie bijlage) aan huurders en
eigenaren met een oproep zich te laten informeren over de (on)mogelijkheden voor
verduurzamingsmaatregelen. Op deze manier kon beter op de persoonlijke behoefte en casuïstiek
worden ingegaan. Deze boodschap is daarnaast gedeeld op sociale media, de websites van de
gemeente en DWP, maar ook in De Band.
Inlooppunt Eurohal
Vanaf 7 juli t/m 17 november 2023 was het inlooppunt iedere vrijdag geopend. Men kon zich ook
telefonisch of per mail melden, maar daar heeft niemand gebruik van gemaakt. Voor huurders heeft
DWP info-flyers geleverd met uitgebreide informatie over hun verduurzamingsmaatregelen. Voor
particuliere woningbezitters was de informatie uit de duurzaamheidspagina’s beschikbaar en is vooral
mondeling de mogelijkheden toegelicht.
Het inlooppunt leverde 10 bezoeken van huurders, 4 van particulieren. Voornamelijk al in de eerste 3
weken van opening. Daaruit is er 1 huurder die wellicht een ambassadeur voor de wijk zou kunnen
zijn en 1 eigenaar (buiten de wijk) die zich sterk wil maken voor een buurtbatterij in zijn straat.
Dit heeft uiteindelijk tot een verhoogde interesse van huurders voor de verduurzamingsaanpak van
DWP en belangrijke contactmomenten met haar huurders geleid.
Bij de particulieren is op basis van deze aantallen die conclusie niet te trekken. Alle vier hadden al
één of meerdere maatregelen getroffen en waren vooral geïnteresseerd in wat ze nog meer konden
doen; in die informatiebehoefte is voorzien.
Van de bezoeken aan het inlooppunt is een logboek bijgehouden; deze data vormen de basis voor
deze analyse en kunnen ook bij de vervolgaanpak worden gebruikt; zo zullen ook in de toekomst
deze bewoners benaderd worden over een eventueel vervolg en om te horen of, en hoe, ze zijn
overgegaan tot het nemen van verduurzamingsmaatregelen.
Al met al is er dus niet veel animo om voor de buurt een buurtuitvoeringsplan te maken. De aanpak
‘De wijk schrijft zijn eigen wijkuitvoeringsplan’ als route om de doelstellingen (van het gas af) te
bereiken lijkt daarmee niet de juiste aanpak. Als het spontaan ontstaat is het natuurlijk wel zaak om
het initiatief te omarmen en te faciliteren.
Landelijke ervaringen
Eind vorig jaar zijn twee belangrijke rapportages gepubliceerd over de warmtetransitie; Het rapport
van Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW): “Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023”
en het rapport van de nationale ombudsman: “Een warme transitie?”. Beide zijn opgenomen als
bijlage. De ervaringen met het inlooppunt stroken met de bevindingen uit deze rapportages.
Op basis van onze eigen ervaringen en de landelijke rapportages zijn de belangrijkste bevindingen:
     •         Een inlooppunt helpt bij bewustwording, maar is ook niet het instrument om de buurt te
               mobiliseren voor, het opstellen van, een buurtuitvoeringsplan;
     •         Lang niet alle bewoners zijn ervan overtuigd dat ze wat moeten gaan doen en dat
               verduurzaming van hun woning op de lange termijn ook financieel voordeel oplevert;
     •         Er zijn onvoldoende middelen en capaciteit (in de markt) om alles uit te voeren;
     •         Mensen zijn huiverig voor allerlei leenconstructies, wat een belangrijke drempel vormt
               voor de noodzakelijke investeringen;
     •         Een meer persoonlijke benadering weliswaar arbeidsintensief is, maar wel beter werkt;
Pagina 4 van 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>     •        Als je je daarbij op de primaire doelgroep je richt: de EFG-label woningen (fysiek) en de
              inwoners uit de risicogroep energiearmoede (sociaal), bereik je de meeste
              maatschappelijke winst;
     •        Een oplossing voor de belemmerende regelgeving voor isolatiemaatregelen is een
              belangrijke randvoorwaarde voor het vervolg;
     •        Tot slot zijn acties richting aardgasvrij ready op zich prima realiseerbaar, maar is volledig
              aardgasvrij voorlopig niet haalbaar i.v.m. de netcongestie.
Conclusie
Ondanks dat de verwachting, om samen met bewoners een buurtuitvoeringsplan te maken, op zich
niet is waargemaakt; is die wetenschap op zichzelf belangrijke informatie. Samen met de
bovenvermelde bevindingen, opgedaan met het inlooppunt en uit de landelijke rapportages, geeft het
mede richting aan de toekomstige aanpak van de warmtetransitie.
Vervolgtraject; hoe te komen tot een warmteprogramma inclusief uitvoeringsprogramma
Allereerst beschouwen we daarvoor de belangrijkste betreffende bepalingen uit het
hoofdlijnenakkoord van het kabinet, de nieuwe energiewet, de Wet gemeentelijke instrumenten
warmtetransitie (Wgiw), de beperkingen omtrent natuurinclusief isoleren en de gevolgen van
netcongestie. Verder wordt ingegaan op de regionale samenwerking. Tot slot wordt ingegaan op het
op te stellen uitvoeringsprogramma.
Het hoofdlijnenakkoord
Klimaatdoelen gehandhaafd
Ten aanzien van klimaatbeleid stelt men vooral stabiel beleid na te streven. Het klimaatbeleid moet
draagbaar, haalbaar en uitvoerbaar zijn; Er komen geen nieuwe nationale koppen op Europees
beleid. Daarmee blijft dus ook de belangrijkste doelstelling, per 2050 van het gas af, overeind.
Energieonafhankelijkheid
Men wil inzetten op meer energieonafhankelijkheid en eigen duurzame energieproductie. Daarnaast
krijgt het oplossen van netcongestie prioriteit, waarbij het kabinet de regie houdt over de (her-
)prioritering van wie wanneer op het net wordt aangesloten.
De kosten voor energie mogen daarbij niet significant uit de pas lopen met de buurlanden; Bezien
wordt welke maatregelen nodig zijn om bedrijven en consumenten te ondersteunen. Daardoor is niet
direct duidelijk wat dit voor consequenties heeft voor investeringen in verduurzamende maatregelen.
Zonnepanelen: salderingsregeling geschrapt
Per 1 januari 2027 wordt de salderingsregeling geschrapt. Dit heeft zeker gevolgen voor de
businesscases van de aanschaf van zonnepanelen, maar is goed nieuws voor de opmars van de
thuisbatterij. Als zonnepaneelbezitters niet meer mogen salderen, is het voor hen namelijk interessant
om de opgewekte zonne-energie overdag op te slaan en ’s avonds als de zon niet meer schijnt weer
te gebruiken. Dat heeft ook effect op de netcongestie, maar de omvang daarvan inschatten vergt
nader onderzoek.
Warmtepomp: verplichting geschrapt
De aangekondigde verplichting om vanaf 2026 bij het vervangen van een cv-ketel een hybride
warmtepomp te installeren wordt geschrapt. Dit zal zeker invloed hebben op het aantal
warmtepompinstallaties en daarmee op het (blijvend) gebruik van gas.
Warmtenet: hogere energierekening stoppen
In het akkoord staat het voornemen om de financiële middelen voor klimaat voor een deel te willen
gebruiken om mensen met een laag of middeninkomen en kleine ondernemers te helpen in de
Pagina 5 van 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>energietransitie, door hen te helpen bij het verduurzamen van hun woningen en. Er wordt specifiek
aandacht besteed aan mensen die als gevolg van aansluiting op een warmtenet geconfronteerd
worden met een veel hogere energierekening. Aalten kent geen warmtenetten; daarmee gaat dit
voornemen waarschijnlijk (helaas) geen gevolgen hebben voor Aalten.
Verhoging energiebelasting teruggedraaid
De in de Voorjaarsnota 2024 aangekondigde verhoging van de energiebelasting op aardgas wordt
teruggedraaid. Bovendien willen men de energiebelasting op aardgas verlagen. Daarmee wordt “van
het gas af gaan” niet aantrekkelijker gemaakt.
De nieuwe energiewet (ter behandeling in de eerste kamer)
De nieuwe energiewet beoogt, naast een betere positie creëren voor de consument, de
energietransitie te versnellen door bestaande te versimpelen en onnodige verschillen tussen gas en
elektriciteit te elimineren. De nieuwe regels sluiten aan bij het energiesysteem van de toekomst, met
meer duurzame lokale energieproductie, opslag en flexibiliteit.
Het wetsvoorstel biedt ook meer mogelijkheden om problemen met het volle elektriciteitsnet aan te
pakken, bijvoorbeeld door bestaande ruimte op het net slimmer en flexibeler te kunnen gebruiken en
meer mogelijkheden te bieden voor gezamenlijk gebruik van een aansluiting.
Verder biedt de wet nieuwe mogelijkheden voor burgers en bedrijven om zelf actief te worden op de
energiemarkt, bijvoorbeeld via energiegemeenschappen.
Daarmee opent de wet nieuwe mogelijkheden en vooral flexibiliteit voor gezamenlijke oplossingen
voor bedrijven en huishoudens die van invloed zijn voor, het opstellen van, het warmteprogramma.
Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) (ter behandeling in de eerste kamer)
Met ingang van de Wgiw wijzigt de Omgevingswet en verandert de naam transitievisie warmte in
warmteprogramma. Met de Wgiw wordt het warmteprogramma als verplicht programma in de
Omgevingswet opgenomen.
Het bijbehorende besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie stelt eisen aan de vaststellings-
en actualisatietermijn en de inhoud van het warmteprogramma. Verder moet het programma voldoen
aan de algemene eisen vanuit de omgevingswet; deze vereisten zijn voornamelijk procedureel van
aard. Het is de bedoeling dat het warmteprogramma voor eind 2026 door B&W wordt vastgesteld. Het
Warmteprogramma is de routekaart naar een aardgasvrije gemeente in 2050. Hierin beschrijf je welke
wijken, buurten en dorpskernen in jouw gemeente komende 10 jaar van het aardgas afgaan en op
welke wijze. Niet alles hoeft in één keer; er zijn verschillende scenario’s denkbaar. (Zie onderstaande
figuur)
Pagina 6 van 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Het nationaal programma lokale warmtetransitie (NPLW) heeft vooruitlopend op het definitief in
werking treden van de wet een handreiking voor het opstellen van een warmteprogramma
uitgebracht.
Passend bij de ambities van de gemeente Aalten wordt op basis van de handreiking en vooruitlopend
op de inwerkingtreding van de Wgiw en de energiewet een vrijwillig programma uitgewerkt. Voldoet
dit vrijwillige programma aan de wettelijke vereisten, dan krijgt het automatisch de status van verplicht
programma na de inwerkingtreding van de Bgiw en Wgiw.
Uiteindelijk is het streven om zonder gebruikmaking van de aanwijsbevoegdheid van het gas af te
gaan. Daarvoor is het van belang om in het bijbehorende uitvoeringsprogramma huishoudens en
bedrijven maximaal te ondersteunen; afhankelijk van de beschikbare mogelijkheden en beperkingen.
Daarbij rekening houden met landelijke en regionale mogelijkheden. (Zie onderstaande figuur uit de
handreiking)
Gevolgen natuurinclusief isoleren en netcongestie
Totdat er een gemeente breed soortenmanagementplan is vastgesteld, een proces wat minimaal een
aantal jaren gaat duren, heeft de verplichting tot natuurinclusief isoleren tot gevolg dat er maar een
beperkt aantal woningen per jaar per CBS-wijk kunnen worden verduurzaamd. Voor de komende drie
jaar maximaal 6% per CBS-wijk.; Dit terwijl isoleren altijd de logische eerste stap is. Dat maakt
sowieso dat een wijk-/buurtaanpak geen logisch vervolg is.
Ook de congestie op het elektriciteitsnet laat niet toe dat een hele wijk ‘ineens’ massaal aan de
warmtepomp gaat. De warmtepomp verbruikt wel veel minder energie (geen aardgas), haalt de
warmte uit de directe buitenomgeving, maar zorgt wel voor een fors hoger elektriciteitsverbruik. En
dat vooral op de piekmomenten in de winter.
De alternatieven voor aardgas zijn in de gemeente Aalten beperkt. Biogas, aardwarmte,
warmtenetten, restwarmte, waterstof zijn om diverse redenen niet geschikt, beschikbaar of haalbaar.
Het komt erop neer dat voor woningen een individuele oplossing het meest voor de hand ligt. Een
wijkaanpak draagt daar dus niet aan bij.
Hier zal bij het opstellen van het uitvoeringsprogramma als onder deel van het warmte programma
rekening moeten worden gehouden. Het NPLW ondersteunt de gemeente hierbij. Ook maakt de door
het NPLW verstrekte SPUK eind ’23 mogelijk dat er een regionale coördinator kan worden ingezet.
Pagina 7 van 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Regionale samenwerking
Los van de samenwerking op milieugebied en de RES, overleggen de warmtecoördinatoren
regelmatig over de warmtetransitie. Daaruit blijkt, niet geheel verrassend, dat gemeenten tegen
dezelfde problemen aanlopen. Om die reden wordt de NPLW SPUK, die einde ’23 is aangevraagd en
gehonoreerd, voor een regionale coördinator ingezet. Deze krijgt globaal de volgende taken.
      •   Het organiseren van het regionaal afstemmingsoverleg over de lokale warmtetransitie.
      •   Het regionaal aanspreekpunt zijn voor accounthouders (gemeenten) van het NPLW.
      •   Het verspreiden van kennis en het ontvangen van informatie (van het NPLW) en het
          doorgeven van signalen en lessen.
      •   Het deelnemen aan bijeenkomsten voor het netwerk van regiocoördinatoren en hierin als
          schakel fungeren richting de regio.
      •   Het regionaal aanspreekpunt zijn voor andere regionale, provinciale en landelijke
          stakeholders in relatie tot de warmtetransitie, zoals de provincie Gelderland, het provinciale
          Expertteam Warmte en Liander.
      •   Het coördineren van de aansluiting van relevante partijen bij het regionale
          afstemmingsoverleg in relatie tot de warmtetransitie naar behoefte van de regio.
      •   Het bijwonen van relevante werkgroepen, zoals de werkgroepen natuurlijk isoleren en
          energiearmoede, en de schakel zijn tussen de rest van de regio en de werkgroepen.
Hiermee wordt beoogd de diverse overleggen en informatiestromen te verbeteren en ook de
warmtecoördinatoren te ontzorgen. Niet iedere gemeente hoeft zelf op zoek naar de ontwikkelingen
van de best beschikbare techniek, beschikbare alternatieve warmte/energiebronnen en de
mogelijkheden voor inzet daarvan onder de nieuwe wetgeving. Dit kan het opstellen van het
warmteprogramma en bijbehorend uitvoeringsprogramma verbeteren en versnellen.
Het uitvoeringsprogramma van het warmteprogramma.
Ondanks bovenstaande (tijdelijke) belemmeringen vanwege natuurinclusief isoleren en netcongestie,
blijft tegelijkertijd voor woningeigenaren het isoleren van hun woning naar ten minste energielabel B,
liefst beter, de beste eerste stap. Wil men ook (deels) van het gas af, dan is het toepassen van een
(hybride) warmtepomp nog steeds voor de hand liggend als overzienbaar en betaalbaar alternatief;
Daar kan/moet qua communicatie nog steeds op worden ingezet, wel met dien verstande dat ook
bovenvermelde beperkingen worden meegegeven.
Dus blijven we inzetten op het informeren van de individuele woningeigenaar (m/v/h) dat isolatie van
de woning en overstappen een (hybride) warmtepomp nuttig, overzienbaar en betaalbaar is. Zoals
bijvoorbeeld over de Isolatie Subsidie Achterhoek.
Een persoonlijke benadering blijft daarbij van belang, bijvoorbeeld via het energieloket, want
infoavonden, brieven, en social-media berichten alleen blijken onvoldoende om mensen actief aan de
slag te laten gaan met verduurzaming. Daar is meer voor nodig. Informatieverstrekking, die deur aan
deur komt, of nog beter de keukentafel weet te bereiken. Zo kunnen de voordelen, de mogelijkheden,
het belang en de eigen verantwoordelijkheid van verduurzaming van de woning beter in beeld komen.
En natuurlijk ook de financiële mogelijkheden die er zijn voor verduurzaming en van het gas af te
gaan; Denk daarbij aan stapeling van alle beschikbare subsidieregelingen, duurzaamheidsregelingen
en informatievoorziening. Dat wil zeggen: duurzaamheidslening (TBWL), ISDE-subsidie van het Rijk
(RVO), de NIP-subsidie (ISA).
Verder wordt zowel in het wamte-, en meer gedetailleerd in het uitvoeringsprogramma, ingegaan op
de verkenning wat de nieuwe wetgeving aan mogelijkheden biedt; denk daarbij
energiegemeenschappen, buurtbatterijen met warmtepompen e.d.
Pagina 8 van 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Alhoewel de nieuwe wetgeving nog niet van kracht is, worden zowel het warmte- als het bijbehorende
uitvoeringsprogramma dit najaar ambtelijk opgepakt. De handreiking van het NPLW vormt daarbij een
prima basis voor het vervolg om tot het noodzakelijke warmteprogramma met bijbehorend
uitvoeringsprogramma te komen, dat helpt de warmtetransitie in Aalten verder vorm te geven. De
handreiking van het NPLW geeft hiervoor heldere formats en voorbeelden. Het NPLW levert daarbij
de benodigde ondersteuning; beginnend met de handreiking.
De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd:
NPLW - Lokale warmtetransitie in beeld - Handreiking Warmteprogramma
Onderzoek nationale ombudsman – Een warme transitie?
Bewonersbrief buurtuitvoeringsplan Dinxperlo
Pagina 9 van 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Handreiking Warmteprogramma
Wat staat er in een warmteprogramma en hoe ga je aan de slag?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Voorwoord
“Voor je ligt de Handreiking Warmteprogramma. Een ondersteunend middel dat
met hulp van velen is opgesteld om jou als gemeentemedewerker te helpen bij
het opstellen van een warmteprogramma. De handreiking beschrijft aan welke
vereisten een warmteprogramma moet voldoen en biedt praktisch advies om hier
als gemeente mee aan de slag te gaan.
Het Warmteprogramma is de routekaart naar een aardgasvrije gemeente in 2050.
Hierin beschrijf je welke wijken, buurten en dorpskernen in jouw gemeente
komende 10 jaar van het aardgas afgaan en op welke wijze. Het warmteprogramma
is de opvolger van de transitievisie warmte (tvw). Met ingang van de Wet
gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) wijzigt de Omgevingswet en
verandert de naam transitievisie warmte in warmteprogramma. Het is de bedoeling
dat het warmteprogramma voor eind 2026 door B&W wordt vastgesteld.
Bij het opstellen van deze handreiking hebben we hulp gehad van collega’s van een
aantal gemeenten, provincies en van EZK, BZK, VNG en IPO. In werksessies hebben
ze meegedacht, feedback gegeven en inzichten geboden. Ik dank deze collega’s voor
het delen van hun kennis en ervaringen en het bieden van een kritische blik. Deze
hebben in sterke mate bijgedragen aan de Handreiking Warmteprogramma zoals die
nu beschikbaar is.
Ik hoop dat deze handreiking je inzicht- en overzicht biedt van wat er in een
warmteprogramma moet komen en je daarmee inspireert en ondersteunt. Mocht je
toch vragen hebben na het lezen van deze handreiking, neem dan gerust contact op
met je accounthouder van het NPLW.”
Maureen van Eijk
Directeur NPLW
                                                                                  2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Over deze handreiking
De gebouwde omgeving is in transitie naar een aardgasvrije verwarming.              Voor wie
Gemeenten hebben hun visie op deze transitie vastgelegd in een                      Deze handreiking is bedoeld voor gemeenteambtenaren die bezig zijn met het
transitievisie warmte (tvw). Naar verwachting moeten gemeenten voor het             aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving. Ook partners van gemeenten,
einde van 2026 de opvolger van de transitievisie warmte vaststellen: het            ondernemers, bewoners en andere stakeholders kunnen met deze handreiking
warmteprogramma. Het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie                     worden geïnformeerd over wat een warmteprogramma inhoudt en hoe het tot stand
(NPLW) wil gemeenten met deze handreiking ondersteunen bij het opstellen            komt.
van een warmteprogramma.
                                                                                    Leeswijzer
Doel van de handreiking                                                             De handreiking bestaat uit 5 delen:
Het NPLW wil gemeenten helpen bij het maken van een warmteprogramma door             •   Deel 1 beschrijft wat een warmteprogramma is en met welke juridische aspecten
praktische richtlijnen te bieden. De handreiking beschrijft onder andere aan             je rekening moet houden.
welke vereisten een warmteprogramma moet voldoen en wat handig of verstandig         •   Deel 2 beschrijft de opbouw van een warmteprogramma.
is om te doen. Het gaat daarnaast in op wat nog niet zeker is, omdat de wet- en      •   Deel 3 beschrijft het proces rond het opstellen van een warmteprogramma.
regelgeving nog in ontwikkeling is. De handreiking zorgt voor meer uniformiteit      •   Deel 4 geeft een fictief voorbeeld van een warmteprogramma.
en vergelijkbaarheid van warmteprogramma’s. Dit bevordert het opstellen van          •   Deel 5 bevat factsheets met verdiepende informatie over het juridisch planproces,
bovenlokale warmteplannen, de opdrachtverlening bij het laten opstellen van              data, participatie en de planning voor het opstellen van een warmteprogramma.
warmteprogramma’s en de helderheid van de relatie tussen warmteprogramma’s en
gerelateerde beleidsdocumenten.
                                                                                          Goed om te weten: Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
Inhoud                                                                                 De Lokale Warmtetransitie in Beeld (LWiB) geeft een indruk van wat er speelt
Deze handreiking beschrijft de inhoud van een warmteprogramma en het proces voor       rondom de warmtetransitie bij gemeenten. De belangrijkste bron bestaat uit
het opstellen ervan. We beschrijven daarbij zowel verplichte als aanbevolen zaken.     gesprekken met ambtenaren van ruim 300 gemeenten. Deze handreiking
 •   Verplichte zaken moet je als gemeente opnemen in het warmteprogramma of           draagt bij aan het beantwoorden van vragen die aan het licht kwamen bij dit
     moet je doen bij het opstellen en vaststellen van het warmteprogramma.            project.
 •   Aanbevolen zaken zijn relevant voor vrijwel alle gemeenten met ambities rondom
     warmte of noodzakelijk voor een doelmatige en doeltreffende invulling van je      Lees meer over het project Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023>
     regierol als gemeente in de warmtetransitie.
                                                                                                                                                                         3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>     index
Deel I               Deel II             Deel III             Deel IV             Deel V
Wat is een           Opbouw              Opstellen            Fictief voorbeeld   Factsheets
warmteprogramma?     warmteprogramma     warmteprogramma
         Direct naar         Direct naar          Direct naar         Direct naar        Direct naar
         deel I              deel II              deel III            deel IV            deel V
                                                                                                   4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Deel I                        Deel II                    Deel III                  Deel IV           Deel V
Wat
Opbouw is een
            uitvoeringsplan   Opbouw warmteprogramma     Opstellen warmteprogramma Fictief voorbeeld Factsheets
warmteprogramma?
          Deel I
          Wat is een
          warmteprogramma?
          Deel I van deze handreiking beschrijft wat een warmteprogramma is en met welke juridische
          aspecten je rekening moet houden.
                                                                                                                5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Deel I                                Deel II                          Deel III                  Deel IV           Deel V
Wat is een                            Opbouw warmteprogramma           Opstellen warmteprogramma Fictief voorbeeld Factsheets
warmteprogramma?
   Inhoudsopgave deel I
   Inleiding                                                           7
   1.   De functies van het warmteprogramma                            7
   2.   Doel van een warmteprogramma                                   8
        2.1 Strategisch beleidsinstrument                              8
        2.2 Verplicht programma                                        8
   3.   Verplichtingen rond het warmteprogramma                        9
        3.1 Actualisatietermijn                                       10
        3.2 Inhoudelijke vereisten                                    10
        3.3 Procedurele vereisten                                     12
   4.   Gebiedsgerichte aanpak en juridisch planproces                12
        4.1 Warmteprogramma en uitvoeringsplan                        14
        4.2 Juridisch planproces voor inzet van de aanwijsbevoegdheid 15
   5.   Communicatie en verwachtingsmanagement                        17
                                                                                                                              6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Deel I                                 Deel II                                Deel III                               Deel IV                               Deel V
Wat is een                             Opbouw warmteprogramma                 Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                     Factsheets
warmteprogramma?
   Inleiding                                                                                    houvast biedt bij het managen van verwachtingen en communiceren over de
                                                                                                warmtetransitie richting professionele partners, bewoners, ondernemers en
   Het warmteprogramma is een programma onder de Omgevingswet. In                               andere belanghebbenden.
   een warmteprogramma beschrijft een gemeente haar plannen voor de                         •   Rapportage van de plannen voor en voortgang van de lokale warmtetransitie.
   verduurzaming van wijken voor de komende 10 jaar. Het warmteprogramma                        Aan de hand van het warmteprogramma kun je als gemeente over de plannen
   is de opvolger van de transitievisie warmte die gemeenten in 2021                            voor de komende 10 jaar en de voortgang van de plannen uit het vorige
   hebben vastgesteld. Het warmteprogramma wordt op basis van                                   warmteprogramma rapporteren. Dit helpt partners en de landelijke overheid om
   verwachte wetgeving een verplicht programma waarvoor specifieke eisen                        ondersteuning te bieden.
   gelden. In dit hoofdstuk beschrijven we de functies en het doel van een
   warmteprogramma.
                                                                                                  Meer weten?
                                                                                              Onder de Omgevingswet heb je een rapportageverplichting. Dat betekent dat
   1. De functies van het warmteprogramma                                                     je (ruimtelijke) keuzes moet vastleggen in een rapportage. Veel van de
                                                                                              inhoudelijke eisen die aan een warmteprogramma worden gesteld, hebben
   Het warmteprogramma heeft verschillende functies:                                          betrekking op die rapportage. Je leest meer over de rapportage en de data die
    •   Verplicht programma. In hoofdstuk 3 Verplichtingen rond het warmteprogramma           daaraan ten grondslag liggen in de factsheet Data >
        beschrijven we de inhoudelijke vereisten en procedurele eisen die gelden voor
        een verplicht programma onder de Omgevingswet.
    •   Start van de gebiedsgerichte aanpak. Het warmteprogramma staat aan de start
        van de gebiedsgerichte aanpak. De gemeente geeft daarmee invulling aan de
        afspraken in het Klimaatakkoord door duidelijkheid te bieden over het tijdspad
        en de mogelijke alternatieve warmtetechnieken in de geselecteerde gebieden.
        Wil je als gemeente de aanwijsbevoegdheid inzetten om het transport van
        aardgas te beëindigen? Dan moet het gebied daarvoor geselecteerd zijn in het
        warmteprogramma. In hoofdstuk 4 Gebiedsgerichte aanpak en juridisch planproces
        beschrijven we wat de gevolgen van het inzetten van de aanwijsbevoegdheid zijn
        voor de inhoud van het warmteprogramma.
    •   Houvast bij communicatie en verwachtingsmanagement richting stakeholders.
        Het warmteprogramma beschrijft de gemeentelijke plannen voor de komende
        jaren. Hierdoor weet iedereen wat er gaat gebeuren in een gebied en kunnen
        eigen verduurzamingskeuzes worden afgestemd op het toekomstige
        warmtealternatief. Ook partners, zoals woningcorporaties en netbeheerders,
        kunnen hiermee rekening houden in hun plannen. In Hoofdstuk 5 Communicatie
        en verwachtingsmanagement beschrijven we hoe het warmteprogramma
                                                                                                                                                                             7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Deel I                                  Deel II                                Deel III                                     Deel IV                                       Deel V
Wat is een                              Opbouw warmteprogramma                 Opstellen warmteprogramma                    Fictief voorbeeld                             Factsheets
warmteprogramma?
   2. Doel van een warmteprogramma                                                                                  Inhoud              Schaal              Afspraak             Meer weten?
   In de transitievisie warmte heb je als gemeente een realistisch tijdspad vastgelegd       Warmte­                Gebiedsaan-         Gemeente            Wettelijk            Deze
                                                                                             programma              pakken naar                             ­verplicht           ­hand­reiking
   waarop wijken van het aardgas gaan. Met de Wet gemeentelijke instrumenten                                        aardgasvrije                             (­voorstel Wgiw)
   warmtetransitie (Wgiw) wordt de transitievisie warmte vervangen door het                                         gebouwde
   warmteprogramma en een verplicht programma onder de Omgevingswet. Dit geeft                                      omgeving in
                                                                                                                    ­komende 10 jaar
   gemeenten de mogelijkheid regels op te stellen in het omgevingsplan over de
   verduurzaming van de energievoorziening van bestaande gebouwen.                           Transitievisie         Route naar          Gemeente            Klimaatakkoord        NPLW
                                                                                             warmte                 aardgasvrije
                                                                                                                    gebouwde
   2.1   Strategisch beleidsinstrument                                                                               ­omgeving in
                                                                                                                      2050
   Het warmteprogramma beschrijft het warmtebeleid van een gemeente. Het is een              Regionale              Bovenlokale         RES-regio           Klimaatakkoord        NP RES
   strategisch beleidsinstrument, waarin je als gemeente aangeeft in welke gebieden          ­structuur             afstemming
                                                                                              warmte                warmtetransitie
   je de komende 10 jaar aan de slag gaat en wat voor de komende 10 jaar het plan van
   aanpak voor deze gebieden is. Je concretiseert de aanpak stap voor stap door middel       Provinciaal            Energie-in-         Provincie            Inter­               IPO
                                                                                             Meerjaren-             frastructuur-                            bestuurlijke
   van verschillende beleidsinstrumenten. Tabel 1 beschrijft hoe het warmteprogramma         programma              projecten van                            afspraak
   zich verhoudt tot deze beleidsinstrumenten.                                               Infrastructuur         regionaal belang
                                                                                             Energie en
                                                                                             Klimaat
   2.2 Verplicht programma
                                                                                             Uitvoeringsplan        Plan voor           Buurt, wijk of      Klimaatakkoord        NPLW
                                                                                                                    aardgasvrije        vergelijkbaar       en voorstel
   Volgens verwachte wetgeving wordt het warmteprogramma een verplicht                                                warmte­                               Wgiw
   programma onder de Omgevingswet. Volgens het wetsvoorstel Wet gemeentelijke                                        voorziening
   instrumenten warmtetransitie (Wgiw) moeten uiterlijk eind 2026 alle gemeenten hun         Omgevingsplan          Algemene regels     Gemeente            Wettelijke            IPLO
   warmteprogramma hebben vastgesteld en elke 5 jaar herijken.                                                      voor de fysieke                          ­verplicht
                                                                                                                    leefomgeving                              (­Omgevingswet)
                                                                                             Kavelplan              Plan van het        Warmtekavel         Wettelijk             NPLW
                                                                                                                    warmtebedrijf       (schaal varieert)   verplicht voor
                                                                                                                    voor realisatie                         grootschalig
                                                                                                                    en exploitatie                          warmtenet
                                                                                                                    van collectieve                           ­(concept-Wcw)
                                                                                                                      warmtevoor­
                                                                                                                      ziening
                                                                                            Tabel 1. Vergelijking van het warmteprogramma en gerelateerde documenten.
                                                                                                                                                                                               8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                               Deel III                               Deel IV                                  Deel V
Wat is een                               Opbouw warmteprogramma                Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                        Factsheets
warmteprogramma?
          Goed om te weten: verwachte wet- en regelgeving                                   3. Verplichtingen rond het
       De juridische kaders voor de warmtetransitie zijn in ontwikkeling. Zo heeft de
       Tweede Kamer in april 2024 ingestemd met de Wet gemeentelijke                        warmteprogramma
       instrumenten warmtetransitie (Wgiw) en in juni 2024 met de Energiewet.
       Tegelijkertijd loopt de behandeling van de Wet collectieve warmte. Houd              Uit de huidige en verwachte wetgeving vloeit een aantal verplichtingen en
       daarom rekening met het volgende:                                                    vereisten voort over de inhoud van een warmteprogramma en het proces rondom de
        •   Deze handreiking anticipeert op deze verwachte wet- en regelgeving,             totstandkoming daarvan:
            maar het is belangrijk om te beseffen dat het gaat om concept- en                •   Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw). Met de Wgiw wordt het
            ontwerpwetgeving.                                                                    warmteprogramma als verplicht programma in de Omgevingswet opgenomen.
        •   Voor deze handreiking zijn de publiekelijk beschikbare versies van april             Dit betekent dat iedere gemeente een warmteprogramma moet vaststellen.
            2024 geraadpleegd. Eventuele wijzigingen daarna zijn niet meegenomen.            •   Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw). Het bijbehorende
        •   Bij het opstellen van een warmteprogramma is het altijd verstandig om                Bgiw stelt eisen aan de vaststellings- en actualisatietermijn en de inhoud van het
            de actuele wet- en regelgeving te raadplegen en/of (juridische) experts              warmteprogramma.
            met kennis van de warmtetransitie, ruimtelijke ordening en                       •   Omgevingswet. De Omgevingswet stelt eisen aan ieder programma, dus ook aan
            gebiedsontwikkeling te betrekken.                                                    het warmteprogramma. Deze vereisten zijn voornamelijk procedureel van aard.
       Lees meer over de huidige stand van het wetsvoorstel Wgiw op de website van
       de Eerste Kamer.                                                                           Let op: concept wetgeving
                                                                                               Wet- en regelgeving is nog in ontwikkeling. Het wetsvoorstel Wgiw en het
                                                                                               Bgiw kunnen nog worden aangepast. Waar we in de handreiking spreken over
                                                                                               Bgiw en Wgiw bedoelen we de conceptwetgeving.
                                                                                                  Goed om te weten: Bgiw en andere wet- en regelgeving
                                                                                               De Bgiw voegt eisen toe aan al bestaande of nieuwe wet- en regelgeving.
                                                                                                •    Eisen over de actualisatietermijn worden toegevoegd aan het
                                                                                                     Omgevingsbesluit als artikel 10.16a.
                                                                                                •    Eisen over de inhoud van een warmteprogramma worden toegevoegd
                                                                                                     aan het Besluit kwaliteit leefomgeving als artikel 4.25a.
                                                                                                                                                                                  9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Deel I                                     Deel II                                  Deel III                               Deel IV                                Deel V
Wat is een                                 Opbouw warmteprogramma                   Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                      Factsheets
warmteprogramma?
   3.1    Actualisatietermijn                                                                          Goed om te weten: nationale kosten
                                                                                                    In deze handreiking gebruiken we in navolging van het Planbureau voor de
   Het Bgiw werkt de eisen uit die betrekking hebben op de termijn waarop het                       Leefomgeving het begrip ‘nationale kosten’ als benadering voor deze kosten
   warmteprogramma wordt vastgesteld en geactualiseerd:                                             voor de maatschappij. De nationale kosten zijn de totale financiële kosten in
   •     Het eerste warmteprogramma wordt vastgesteld uiterlijk 31 december 2026.                   Nederland van alle maatregelen die nodig zijn om ergens een strategie uit te
   •     Het warmteprogramma wordt ten minste elke 5 jaar geactualiseerd.                           voeren, ongeacht wie die kosten betaalt, inclusief de baten. De term
   •     Het eerste warmteprogramma heeft betrekking op de periode tot 31 december                  ‘maatschappelijke kosten’ kan associaties oproepen met een
         2035. Voor daaropvolgende warmteprogramma’s verschuift dit telkens 5 jaar.                 maatschappelijke kosten-batenanalyse, waarin ook niet-financiële kosten en
                                                                                                    baten zitten. Zie voor meer informatie de factsheet Data >
   3.2 Inhoudelijke vereisten
   Het Bgiw bevat ook eisen over de inhoud van een warmteprogramma. Zo moet een                  Terugblik
   warmteprogramma een vooruitblik en een terugblik bevatten:                                    Een terugblik met een beschrijving van de uitvoering en de resultaten van het vorige
                                                                                                 warmteprogramma inclusief een samenvatting van de 5 elementen uit de vooruitblik
   Vooruitblik                                                                                   hierboven. De transitievisie warmte kan op basis van het overgangsrecht als
   Deze vooruitblik bestaat uit:                                                                 warmteprogramma gelden.
   •     Een overzicht van de locaties en het aantal daarin aanwezige gebouwen en
         milieubelastende activiteiten waarvoor de gemeente de aanwijsbevoegdheid wil            Minimale invulling warmteprogramma
         inzetten.                                                                               Iedere gemeente moet met haar warmteprogramma aan bovenstaande vereisten
   •     Een overzicht van het aantal gebouwen dat ter voorbereiding op de inzet van de          voldoen. Dit ‘minimale warmteprogramma’ is beperkt in omvang. Tabellen 2 en 3
         aanwijsbevoegdheid zal worden geïsoleerd.                                               geven een voorbeelduitwerking die aan de verwachte inhoudelijke vereisten voor het
   •     Een overzicht van de energie-infrastructuur die ter vervanging van aardgas wordt        warmteprogramma voldoet. Het is goed om te beseffen dat:
         ingezet voor locaties waar de gemeente de aanwijsbevoegdheid wil inzetten.               •   Het warmteprogramma alleen een overzicht hoeft te geven van gebieden waarin
   •     Een beschrijving van de totale kosten voor de maatschappij die de realisatie van             de gemeente de aanwijsbevoegdheid wil inzetten.
         deze energie-infrastructuur met zich meebrengt.                                          •   De gemeente niet verplicht is om de aanwijsbevoegdheid in te zetten. Tabellen 2
   •     Een beschrijving van de verwachte gemiddelde warmtebehoefte van de                           en 3 kunnen dus ook leeg zijn.
         gebouwen waarvoor de gemeente de aanwijsbevoegdheid wil inzetten aan het                 •   Deze minimale invulling van het warmteprogramma voldoet aan de
         begin en einde van de periode van het warmteprogramma.                                       vereisten die op dit moment verwacht worden, maar niet meer dan dat.
                                                                                                      Een uitgebreider warmteprogramma draagt effectiever bij aan een goed
                                                                                                      verloop van de gebiedsgerichte aanpak en het creëren van duidelijkheid en
           Goed om te weten: milieubelastende activiteiten                                            handelingsperspectief. We raden daarom aan ook de gebieden op te nemen waar
       Bij milieubelastende activiteiten moet je denken aan het gebruik van aardgas in                je niet van plan bent de aanwijsbevoegdheid in te zetten, maar waar je wel al een
       utiliteiten, zoals horeca en detailhandel. Zie paragraaf 4.2 juridisch planproces voor         beoogde aanpak voor hebt.
       meer informatie over de aanwijsbevoegdheid en aardgasverbruik in de industrie.
                                                                                                                                                                                       10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Deel I                                            Deel II                                             Deel III                                    Deel IV                                         Deel V
Wat is een                                        Opbouw warmteprogramma                              Opstellen warmteprogramma                   Fictief voorbeeld                               Factsheets
warmteprogramma?
                                                                                                                     Locatie      Resultaat     Aantal      Aantal          Infrastructuur    Totale        Gemiddelde
          Goed om te weten: wetgeving in ontwikkeling                                                                                           gebouwen    gebouwen        ter vervanging    kosten        warmte­
       De voorbeelduitwerking in tabellen 2 en 3 voldoet aan de vereisten uit het                                                               aardgas-    geïsoleerd      aardgas           infra         behoefte
       concept van het Bgiw van 2022. Deze vereisten kunnen in het definitieve                                                                  vrij                                          (mln. €)      (kWh/m2)
       besluit nog veranderen en mogelijk uitgebreid worden. Houd er daarom                                                                                                                   Realisatie/   2026    2035
       rekening mee dat een warmteprogramma dat voldoet aan deze                                                                                                                              doel
       minimumeisen mogelijk niet aan de uiteindelijke vereisten voldoet na                                          Gebied 1     Uitgesteld    0/1.000     50/ 200         Warmtenet         n.v.t./ 6,0   35      33/
       inwerkingtreding van het Bgiw. Houd voor updates en meer informatie de                                                                                                                                       31
       website van het NPLW in de gaten.                                                                             Gebied 2     Aardgas-      800/800     100/ 100        Warmtenet         4,7/ 4,8      35      31/
                                                                                                                                  vrij                                                                              31
                                                                                                                     Gebied 3     Aan­          400/500     290/ 400        Volledig          0,9/ 1,0      35      27/
                                                                                                                                  gewezen,                                ­elektrisch                               28
     Locatie       Voor­         Aantal        Waarvan          Infrastructuur     Totale        Gemiddelde
                                                                                                                                  uitvoering
                   nemen        ­gebouwen      te isoleren      ter vervanging     kosten        warmte­
                                                                                                                                  loopt
                   tot aan­                                     aardgas            infra         behoefte
                   wijzing                                                         (mln. €)      (kWh/m2)            Gebied 4     Uitgesteld    0/1.100     0               Volledig          n.v.t./ 0,4   35      28/
                                                                                                                                                                           ­elektrisch                              29
                                                                                                 2026    2035
                                                                                                                   Tabel 3. Een voorbeeldinvulling van de minimale vereisten aan de terugblik in een warmteprogramma
     Gebied 1      Ja           1.000          200             Warmtenet           6,0           35      31        (in 2035 over dezelfde gebieden).
     Gebied 2      Ja           800            100             Warmtenet           4,8           35      31
     Gebied 3      Ja           500            400             Volledig            1,0           35      28
                                                                                                                          Goed om te weten: planning opstellen warmteprogramma
                                                               ­elektrisch
                                                                                                                       Naar verwachting moeten alle gemeenten op 31 december 2026 een
     Gebied 4      Ja           1.100          0               Warmtenet           1,5           35      29            warmteprogramma hebben vastgesteld. In de periode tot de deadline op 31
                                                                of ­volledig
                                                                elektrisch                                             december 2026 vinden echter ontwikkelingen plaats die invloed hebben op
                                                                                                                       het proces om een warmteprogramma op te stellen. Het is verstandig om
   Tabel 2. Een voorbeeldinvulling van de minimale vereisten aan de vooruitblik in een warmteprogramma
   (in 2026). We gaan bij de infrastructuur ervan uit dat de elektrische infrastructuur in alle gevallen               hiermee in de planning rekening te houden. In de factsheet Planning
   gehandhaafd blijft.                                                                                                 opstellen warmteprogramma bespreken we onder andere met welke
                                                                                                                       belangrijke ontwikkelingen je rekening moet houden in de periode tot eind
                                                                                                                       2026. En wat het moment van vaststelling betekent voor je mogelijkheden om
                                                                                                                       de aanwijsbevoegdheid in te zetten, mede op basis van het overgangsrecht.
                                                                                                                       Lees meer in de factsheet Planning opstellen warmteprogramma >
                                                                                                                                                                                                                         11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                               Deel III                               Deel IV                               Deel V
Wat is een                               Opbouw warmteprogramma                Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                     Factsheets
warmteprogramma?
   3.3 Procedurele vereisten                                                                4. Gebiedsgerichte aanpak en juridisch
   Naast de inhoudelijke vereisten zijn op het vaststellen van een warmteprogramma          planproces
   ook procedurele vereisten van toepassing. Deze procedurele vereisten volgen uit de
   Omgevingswet en gelden voor ieder verplicht programma:                                   Het warmteprogramma is de eerste stap in de gebiedsgerichte aanpak van de
    •    Het programma wordt vastgesteld door het college van burgemeester en               warmtetransitie. Aan de hand van deze aanpak gaan bewoners, ondernemers,
         wethouders.                                                                        partners van de gemeente, netbeheerders, woningcorporaties en andere betrokkenen
    •    Bij het vaststellen van een programma wordt aangegeven hoe burgers, bedrijven,     onder regie van de gemeente per gebied op zoek naar het beste alternatief voor
         maatschappelijke organisaties en bestuursorganen bij de voorbereiding zijn         aardgas. De gebiedsgerichte aanpak komt voort uit het Nationaal Klimaatakkoord.
         betrokken en wat de resultaten daarvan zijn.                                       Het richt zich op het uitvoeren van een set collectieve maatregelen voor een gebied,
    •    De voorbereiding van de besluitvorming over het warmteprogramma moet               buurt of wijk. Naast de gebiedsgerichte aanpak is ook de individuele aanpak een
         volgens de uniforme openbare voorbereidingsprocedure plaatsvinden. Zie voor        mogelijkheid. Gebouw- en woningeigenaren zijn dan zelf verantwoordelijk voor het
         meer informatie de procesbeschrijving in hoofdstuk 4 Gebiedsgerichte aanpak en     verduurzamen van hun pand. Als gemeente kun je hen daarbij helpen, bijvoorbeeld
         juridisch planproces.                                                              met subsidies en voorlichting.
    •    Een warmteprogramma is vaak plan-mer-(beoordelings)plichtig. Zie voor meer
         informatie de factsheet Juridisch planproces.                                      Samenhang gebiedsgerichte aanpak en juridisch planproces
                                                                                            De toelichting op het voorstel voor de Wgiw introduceert hiernaast het juridisch
   Naast bovenstaande regels is bij besluitvorming ook ongeschreven recht van               planproces. Dit hangt nauw samen met de gebiedsgerichte aanpak, maar is niet
   toepassing. Dit vind je terug in de Algemene beginselen van behoorlijk bestuur.          hetzelfde:
                                                                                             •   De gebiedsgerichte aanpak is een werkwijze om plannen te maken om de
                                                                                                 warmtevoorziening in een gebied te verduurzamen. Het vaststellen van regels
           Goed om te weten: participatie bij het warmteprogramma                                kan onderdeel zijn van deze plannen, maar dit hoeft niet. Het volgen van de
       Bij elk programma dat de overheid maakt, moet worden vermeld met wie en                   gebiedsgerichte aanpak is niet verplicht.
       op welke manier participatie heeft plaatsgevonden. Dit geldt ook voor een             •   Het juridisch planproces is een proces om op een zorgvuldige manier regels
       warmteprogramma. Deze motiveringsplicht is geregeld in artikel 10.8 van het               op te nemen in het omgevingsplan over de warmtevoorziening in een gebied,
       Omgevingsbesluit.                                                                         waaronder de inzet van de aanwijsbevoegdheid. Sommige onderdelen van het
                                                                                                 juridisch planproces zijn verstandig om te doen, maar zijn niet verplicht.
       Lees meer over participatie bij het warmteprogramma in de factsheet
       Participatie >
                                                                                                                                                                                 12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Deel I                                           Deel II                    Deel III                            Deel IV                               Deel V
Wat is een                                       Opbouw warmteprogramma     Opstellen warmteprogramma           Fictief voorbeeld                     Factsheets
warmteprogramma?
   Figuur 1. De relatie tussen de gebiedsgerichte aanpak en het planproces.
   Basis voor investeringsbesluiten en uitvoering                                             Wijkgerichte aanpak versus gebiedsgerichte aanpak
   Samen leiden de gebiedsgerichte aanpak en het planproces naar hetzelfde doel:           De termen wijkgerichte aanpak en gebiedsgerichte aanpak worden soms door
   verduurzaming van de warmtevraag in de gebouwde omgeving. Ze vormen                     elkaar gebruikt. Vaak wordt een wijk genoemd als schaalniveau voor deze
   samen de basis voor investeringsbesluiten van betrokkenen, zoals netbeheerders,         aanpak, maar de keuze voor het schaalniveau staat gemeenten vrij. Naast
   woningcorporaties, individuele woningbezitters en ondernemers, en voor de               (CBS-)wijken kunnen ook (CBS-)buurten, dorpskernen of andersoortige
   daadwerkelijke uitvoering.                                                              gebieden logische afbakeningen zijn voor het gebied waar een aanpak voor
                                                                                           ontwikkeld wordt. Daarom spreken we hier van gebiedsgerichte aanpak.
                                                                                                                                                                    13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Deel I                                    Deel II                              Deel III                                Deel IV                              Deel V
Wat is een                                Opbouw warmteprogramma               Opstellen warmteprogramma               Fictief voorbeeld                    Factsheets
warmteprogramma?
             Samenwerkingsafspraken in het warmteprogramma                                  Keuzes maken na het warmteprogramma
       Gemeenten hebben de regie in de lokale warmtetransitie, maar voeren niet             Andere keuzes kunnen doorgaans beter pas na het warmteprogramma gemaakt
       alle activiteiten zelf uit. Maak daarom goede samenwerkingsafspraken met             worden. Deze keuzes vragen om aanvullende participatie en inzichten die tijdens
       partnerorganisaties zoals netbeheerders, woningcorporaties,                          het opstellen van het warmteprogramma onvoldoende beschikbaar zijn. Denk
       energiecoöperaties en warmtebedrijven. En leg deze vast, bijvoorbeeld in             bijvoorbeeld aan inzicht in de specifieke wensen en behoeften van bewoners van het
       samenwerkingsovereenkomsten. Samenwerkingsafspraken leg je niet vast in              gebied, de vereiste gebouwaanpassingen, infrastructuur voor de warmtetechniek en
       het warmteprogramma zelf.                                                            de kosten voor de samenleving en eindgebruikers. Deze informatie is bijvoorbeeld
                                                                                            belangrijk voor:
                                                                                             •   De definitieve keuze voor een aardgasvrije warmtetechniek voor een gebied.
   4.1 Warmteprogramma en uitvoeringsplan                                                    •    De keuze voor een specifieke ondersteuningsaanpak voor gebouweigenaren.
                                                                                             •     De planning voor de uitvoering en realisatie.
   De kern van de gebiedsgerichte aanpak is dat gemeenten samen met partners
   identificeren welke gebieden kansen bieden voor verwarming zonder of met minder
   aardgas en vervolgens een plan ontwikkelen en dit uitvoeren. Het identificeren van                Meer informatie: opstellen uitvoeringsplan
   geschikte gebieden gebeurt in het warmteprogramma. Het plan voor het gebied                 Het NPLW heeft meer hulpmiddelen beschikbaar voor de gebiedsgerichte
   kan de vorm krijgen van een uitvoeringsplan. Het uitvoeringsplan concretiseert              aanpak:
   dus de plannen uit het warmteprogramma voor een specifiek gebied. Dit heeft                  •      De Handreiking Opbouw Uitvoeringsplan beschrijft een invulling van de
   gevolgen voor wanneer je welke keuzes maakt. Sommige keuzes hoeven pas ná het                       inhoud van een uitvoeringsplan.
   vaststellen van het warmteprogramma gemaakt te worden, terwijl andere al in het              •      Het Proces Totstandkoming Uitvoeringsplan beschrijft een invulling van
   warmteprogramma nodig of nuttig zijn, zelfs als ze niet verplicht zijn.                             het proces om een uitvoeringsplan op te stellen.
   Keuzes maken in het warmteprogramma
   Het is verstandig keuzes al in het warmteprogramma te maken als deze                     Regionale afstemming bij de gebiedsgerichte aanpak
   gebiedsoverstijgend zijn of vroeg in het proces nodig zijn voor een goed verloop van     Het merendeel van de gebiedsgerichte aanpak vindt plaats op het schaalniveau van
   de gebiedsgerichte aanpak. Gebiedsoverstijgende keuzes zijn bijvoorbeeld:                één gemeente of een gebied daarbinnen. Maar waar het gaat om warmtebronnen of
    •    De fasering van de warmtetransitie in de hele gemeente: wanneer start je in        energie-infrastructuur kan regionale afstemming van belang zijn.
         welk gebied?
    •    De verdeling van warmtebronnen als deze in meerdere gebieden ingezet              Regionale Structuur Warmte (RSW)
          kunnen worden.                                                                    Voor warmtebronnen vindt de afstemming plaats in de Regionale Structuur Warmte
                                                                                            (RSW), een onderdeel van de RES dat een overzicht van warmtebronnen in de regio
   Keuzes die vroeg in de gebiedsgerichte aanpak nodig zijn, zijn bijvoorbeeld:             bevat. Regionale afstemming kan om een aantal redenen nuttig zijn:
    •     Voorlopige keuze voor een aardgasvrije warmtetechniek.                            •      Soms is een warmtebron in het grondgebied van één gemeente een logische
    •      Uitgangspunten voor het participatieproces.                                             verwarmingsoptie voor bebouwing in een andere gemeente.
                                                                                             •      Warmtebronnen hebben een beperkte capaciteit. Waar het gaat om bovenlokale
                                                                                                                                                                               14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Deel I                                 Deel II                                Deel III                                    Deel IV                                  Deel V
Wat is een                             Opbouw warmteprogramma                 Opstellen warmteprogramma                   Fictief voorbeeld                        Factsheets
warmteprogramma?
        bronnen, zoals warmte uit een rivier, kan niet iedere gemeente deze dus            gebruik mag worden gemaakt van aardgas en dat het transport van aardgas door
        maximaal benutten.                                                                 de netbeheerder wordt beëindigd. De aanwijsbevoegdheid kan een waardevol
    •   Voor sommige warmtebronnen is de provincie of het waterschap bevoegd               instrument zijn om zekerheden te bieden en de kosten van de warmtetransitie te
        gezag. Goede afstemming met hen geeft inzicht in de randvoorwaarden voor de        beperken, bijvoorbeeld als het gaat om het onderhouden van het gasnet voor een klein
        benutting van deze bronnen.                                                        aantal gebruikers.
   Provinciale energievisie en provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur               Wijzigen van het omgevingsplan
   Energie en Klimaat                                                                      Het daadwerkelijk aanwijzen van het gebied waar de aanwijsbevoegdheid wordt
   Voor regionale afstemming over de energie-infrastructuur zijn de provinciale            ingezet, gebeurt in het omgevingsplan. In het warmteprogramma bereid je het besluit
   energievisie en het provinciaal Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en            om een gebied aan te wijzen beleidsmatig voor en geef je de begrenzing van het
   Klimaat (pMIEK) van belang. De energievisie beschrijft het toekomstbeeld van            gebied aan. Daarnaast moet de motivatie van de inzet van aanwijsbevoegdheid en de
   de ontwikkeling van het energiesysteem. Het pMIEK geeft een overzicht van de            wijziging van het omgevingsplan aan een aantal vereisten voldoen:
   belangrijkste maatschappelijke projecten in een provincie die daarvoor nodig zijn.       •   De haalbaarheid van de gekozen warmtevoorziening en de aanpak, waaronder
                                                                                                 voor bewoners, ondernemers en andere gebouweigenaren.
   Afspraken tussen gemeenten onderling                                                     •    De betaalbaarheid van de gekozen warmtevoorziening, zowel wat betreft
   Het is ook mogelijk dat gemeenten onderling gezamenlijke afspraken maken om een                nationale kosten als de eindgebruikerskosten.
   warmtealternatief te realiseren, zoals een bovenlokaal warmtenet. Houd rekening met      •     De totale kosten voor de maatschappij die de realisatie van de energie-
   deze afspraken door in het warmteprogramma deze afspraken te benoemen en het                    infrastructuur met zich meebrengt.
   warmtealternatief nader uit te werken voor de eigen gemeente. Zijn er bijvoorbeeld       •      De gevolgen voor de aanleg en het beheer van de energie-infrastructuur.
   concrete afspraken over het jaar waarin de uitvoering moet starten? Dan is dit van
   invloed op de doorlooptijd van het planproces. Dat geldt ook voor een warmtenet.        Deze motivatie werk je pas uit in vervolgstappen na het warmteprogramma, maar in
   Denk goed na over de relatie tussen het warmteprogramma en warmtekavels.                het warmteprogramma leg je hiervoor wel een basis.
    •   Meer informatie over samenwerken binnen de RSW lees je in het werkblad
        Uitwerking Regionale Structuur Warmte van het NP RES.                              Wijzigen van het aangewezen gebied
    •   Lees meer over integraal programmeren op de website van het Interprovinciaal       Tijdens het concretiseren van de plannen voor het gebied kan blijken dat de
        Overleg.                                                                           begrenzing moet worden aangepast. Misschien is een cluster gebouwen niet geschikt
    •   Lees meer over regionale afstemming in de factsheet Juridisch planproces >.        voor de warmtetechniek of biedt een cluster net buiten het gebied juist kansen. Het is
                                                                                           mogelijk om bij het wijzigen van het omgevingsplan ook het geselecteerde gebied uit
   4.2 Het juridisch planproces voor de inzet van de aanwijsbevoegdheid                    het warmteprogramma iets aan te passen. Daarvoor geldt het volgende:
                                                                                            •       Je kunt ervoor kiezen om bebouwing buiten de oorspronkelijke grenzen aan het
   Het wetsvoorstel voor de Wgiw geeft gemeenten de aanwijsbevoegdheid. Hiermee                      gebied toe te voegen, maar slechts beperkt.
   kunnen gemeenten gebieden aanwijzen die op termijn overgaan op een duurzame              •        Je kunt er ook voor kiezen om bebouwing binnen de oorspronkelijke grenzen
   warmtevoorziening ter vervanging van het aardgas. Voor die gebieden bepaalt                        toch buiten het gebied te laten vallen. Sowieso verplicht selectie in het
   de gemeente in het omgevingsplan dat er op een bepaald moment niet langer                          warmteprogramma niet om de aanwijsbevoegdheid in te zetten.
                                                                                                                                                                                  15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Deel I                                     Deel II                                 Deel III                               Deel IV                                   Deel V
Wat is een                                 Opbouw warmteprogramma                  Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                         Factsheets
warmteprogramma?
   Aanvullende processtappen bij een warmtenet                                                      •   Meer over uitzonderingen op de aanwijsbevoegdheid vind je in paragraaf
   Voor warmtenetten gelden op basis van het wetsvoorstel Wet collectieve warmte                        2.6 De aanwijsbevoegdheid in relatie tot milieubelastende activiteiten en
   aanvullende processtappen. Zie voor meer informatie de factsheet Juridisch                           landelijke uitzonderingen van de Nota van toelichting op het concept Bgiw
   planproces.                                                                                          op internetconsultatie.nl.
                                                                                                    •   Een uitgebreidere toelichting op de stappen uit het planproces en
   Uitzonderingen op de aanwijsbevoegdheid                                                              gemeentelijke taken die hierbij komen kijken – zoals de vergewisplicht –
   De aanwijsbevoegdheid is ontwikkeld als instrument voor de gebouwde omgeving. In                     vind je in de factsheet Juridisch planproces.
   de praktijk kan dit raken aan ander aardgasgebruik. Daarom gelden er uitzonderingen              •   De vereisten voor de inzet van de aanwijsbevoegdheid worden ook
   voor de inzet van de aanwijsbevoegdheid:                                                             uitvoeriger besproken in de Handreiking Uitvoeringsplan.
    •    De aanwijsbevoegdheid kan niet uitsluitend worden gebruikt in gebieden met
          industriële bedrijven die afhankelijk zijn van aardgas om het procesgebonden
          aardgasverbruik te beëindigen, omdat hier niet het verduurzamen van gebouwen
          centraal zou staan, maar het verduurzamen van de milieubelastende activiteiten.             Goed om te weten: nieuwbouw in het warmteprogramma
          Dit geldt niet voor bedrijven binnen een gebied waar wel het verduurzamen van           Een warmteprogramma is in verband met de mogelijke inzet van de
          gebouwen centraal staat.                                                                aanwijsbevoegdheid gericht op het beëindigen van aardgasgebruik in de
    •     De aanwijsbevoegdheid geldt niet voor bedrijven die vallen onder het                   bestaande bouw. Nieuwbouw wordt al sinds 1 juli 2018 verplicht aardgasvrij
           emissiehandelssysteem voor broeikasgassen (ETS).                                       gebouwd. De inzet van de aanwijsbevoegdheid speelt bij nieuwbouw dan ook
    •      De aanwijsbevoegdheid geldt niet voor activiteiten die nodig zijn voor de             geen rol. Het kan echter logisch zijn om toch de verwarming van nieuwbouw
            leveringszekerheid van het energiesysteem.                                            mee te nemen in het warmteprogramma vanwege bijvoorbeeld:
                                                                                                    •   Het gebruik van schaarse warmtebronnen.
   Let op dat de aanwijsbevoegdheid wel geldt voor productie-installaties van warmte,               •   Het effect op de beschikbare capaciteit van het elektriciteitsnet.
   zoals een back-upinstallatie van een warmtenet die op aardgas draait. Het is                     •   Het aantal aansluitingen op een warmtenet en daarmee de businesscase.
   doorgaans niet aan te raden deze aan te wijzen.                                                  •   Nieuwbouw in zelfstandig vrijwillig programma.
                                                                                                  In plaats van het warmteprogramma kan een gemeente ook ervoor kiezen de
             Goed om te weten: wet- en regelgeving                                                verwarming van nieuwbouw op te nemen in een zelfstandig (vrijwillig)
       Meer informatie over de wet- en regelgeving die betrekking heeft op de                     programma onder de Omgevingswet. Op dit moment kunnen we niet zeggen
       aanwijsbevoegdheid vind je in onderstaande bronnen:                                        wat in welke situaties de meest logische optie is.
        •      Meer over de begrenzing van het gebied lees je in paragraaf 2.5
               instructieregels Omgevingsplan in de Nota van toelichting op het                   Maatregelen voor duurzaamheidsdoelstellingen
               concept Bgiw op internetconsultatie.nl                                             Als je als gemeente ervoor kiest om nieuwbouw op te nemen in het
        •      Het Bgiw voegt deze eisen met betrekking tot de inzet van de wijziging             warmteprogramma of in een zelfstandig (vrijwillig) programma, dan kunnen
               van het omgevingsplan toe aan het Besluit kwaliteit leefomgeving als               hierin maatregelen worden beschreven die nodig zijn om gemeentelijke
               artikel 5.131d.                                                                    duurzaamheidsdoelstellingen voor nieuwbouw uit te voeren. Vervolgens kun
                                                                                                                                                                                  16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Deel I                                  Deel II                               Deel III                                   Deel IV                             Deel V
Wat is een                              Opbouw warmteprogramma                Opstellen warmteprogramma                  Fictief voorbeeld                   Factsheets
warmteprogramma?
       je in het omgevingsplan gebiedsgerichte voorschriften opnemen voor de               5. Communicatie en
       gekozen duurzame warmtevoorziening, de aansluitplicht op de gekozen
       warmtevoorziening en de voor de gekozen warmtevoorziening geldende                  verwachtingsmanagement
       energieprestatie-eisen. Deze zogeheten planregels zijn juridisch bindend voor
       burgers en bedrijven.                                                               De lokale warmtetransitie vraagt acties en investeringen van veel verschillende
                                                                                           partijen. Het is belangrijk dat deze partijen weten waar ze aan toe zijn en wat er van
       Warmteplan en voormalig Bouwbesluit                                                 ze verwacht wordt. Dit noemen we het bieden van handelingsperspectief. Het vraagt
       Voorheen voorzag het instrument warmteplan – naast uitvoeringsmaat­                 om duidelijkheid over het (eind)doel en de route daarnaartoe. Vanuit je regierol draag
       regelen – in de hiervoor genoemde juridisch bindende regels. Het voormalige         je als gemeente bij aan deze duidelijkheid.
       Bouwbesluit bood hiervoor de juridische basis. Warmteplannen, die vóór de
       inwerkingtreding van de Omgevingswet zijn vastgesteld door gemeenten,               Rol van het warmteprogramma bij verwachtingsmanagement
       vallen onder het overgangsrecht van de Omgevingswet en maken deel uit van           Het warmteprogramma speelt een belangrijke rol bij het bieden van duidelijkheid en
       de zogeheten Bruidsschat, het tijdelijke deel van het omgevingsplan.                het managen van verwachtingen. Daarvoor moet je als gemeente wel helder maken
                                                                                           waar je de komende periode een gebiedsgerichte aanpak voorziet – en betrokkenen
                                                                                           hierop dus kunnen aanhaken – en waar dit niet het geval is. Hiervoor zijn gebieden
                                                                                           binnen de gemeente onder te verdelen in vier groepen:
                                                                                            •    Gebieden waar de gemeente de komende 10 jaar een collectieve aanpak voor
                                                                                                     een warmtenet voorziet.
                                                                                            •     Gebieden waar de gemeente de komende 10 jaar een collectieve aanpak voor
                                                                                                     volledig elektrische warmtepompen voorziet.
                                                                                            •      Gebieden waar de gemeente de komende 10 jaar een collectieve aanpak voor
                                                                                                     hybride warmtepompen en/of isolatie voorziet.
                                                                                            •       Gebieden waar de gemeente de komende 10 jaar geen collectieve aanpak voorziet.
                                                                                           Collectieve aanpak
                                                                                           Betrokkenen uit de groepen 1 t/m 3 kunnen aansluiten bij een collectieve aanpak.
                                                                                           Voor hen is het van belang om te weten hoe die aanpak eruitziet. Nuttige informatie
                                                                                           is bijvoorbeeld de planning en of de gemeente de inzet van de aanwijsbevoegdheid
                                                                                           overweegt of niet. Tijdens het verder uitwerken van de aanpak voor het gebied
                                                                                           volgt meer duidelijkheid, zoals over de definitieve keuze voor de warmtetechniek.
                                                                                           Een gebied kan in deze fase dus ook een combinatie van opties 1, 2 en/of 3 zijn.
                                                                                                                                                                                  17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Deel I                                    Deel II                               Deel III                               Deel IV                                Deel V
Wat is een                                Opbouw warmteprogramma                Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                      Factsheets
warmteprogramma?
   (Nog) geen collectieve aanpak                                                                   Goed om te weten: hernieuwbare gassen in het warmteprogramma
   Voor betrokkenen waar voorlopig geen collectieve aanpak is voorzien, is het van             Naast warmtenetten en individuele warmtepompen kunnen gebouwen ook
   belang om duidelijkheid te bieden over het eindbeeld en de route daarnaartoe.               met hernieuwbare gassen zoals groengas en waterstof verwarmd worden. In
   Dit helpt gebouweigenaren bijvoorbeeld te bepalen wat een spijtvrij isolatieniveau is       2050 heeft deze optie naar verwachting een plek in de gebouwde omgeving. In
   om naartoe te werken.                                                                       collectieve aanpakken zal dit voorlopig echter zelden zo zijn. Hiervoor is een
                                                                                               aantal redenen:
                                                                                                 •   Voor alle hernieuwbare gassen geldt dat de toekomstige beschikbaarheid
          Meer informatie                                                                            en prijs erg onzeker zijn. De beschikbaarheid voor de hele gebouwde
       Lees de brief van de minister van juli 2023 over het belang van het bieden van                omgeving zal in elk geval beperkt zijn. Daarom wordt geadviseerd waar
       handelingsperspectief. Voor meer informatie over de communicatie over de                      mogelijk andere warmtetechnieken te kiezen.
       warmtetransitie en het managen van verwachtingen, zie het narratief voor de               •   De overgang op groengas verloopt niet via een collectieve aanpak voor
       lokale warmtetransitie.                                                                       een gebied. Groengas wordt in toenemende mate bijgemengd in het
                                                                                                     aardgasnet. Gebouwen die op het aardgasnet aangesloten blijven, gaan
                                                                                                     dus vanzelf geleidelijk over op groengas. Hybride warmtepompen en
   Vervallen: de normering verwarmingsinstallaties                                                   isolatie blijven wel noodzakelijk en de gemeente kan hiervoor een
   In 2023 heeft de Rijksoverheid een normering voor verwarmingsinstallaties                         collectieve aanpak opzetten.
   aangekondigd. Deze normering zou de eisen aan de efficiëntie van verwarmings­                 •   Er wordt landelijk gewerkt aan een waterstofnetwerk. Dit richt zich
   installaties aanscherpen, waarmee het voor veel gebouwen verplicht wordt om                       voorlopig op levering aan industriële clusters en, op enkele pilots na, niet
   bij vervanging van een cv-ketel over te stappen op een hybride warmtepomp of                      op de gebouwde omgeving. Het Nationaal Plan Energiesysteem voorziet
   efficiëntere installatie. Tijdens het schrijven van deze handreiking heeft de nieuwe              voor 2035 geen grootschalige inzet in de gebouwde omgeving (en daarna
   coalitie aangekondigd dat de aanscherping van de normering niet doorgaat.                         alleen inzet op plekken waar geen goed alternatief beschikbaar is).
   In deze handreiking zijn wij daarvan uitgegaan.
                                                                                               Zie voor meer informatie over dit onderwerp de Webinar Duurzame gassen
   Voor de vervallen normering zouden enkele uitzonderingen gelden. Een daarvan was            van het NPLW. Of lees de brief van de minister van juli 2023 over keuzes met
   dat het gebied op korte termijn een collectieve wijkoplossing wordt gerealiseerd. Het       betrekking tot hernieuwbare gassen.
   selecteren van een gebied in het warmteprogramma zou naar verwachting nog niet
   hebben betekend dat deze uitzondering voor dat gebied van toepassing is. De reden
   hiervoor is dat het warmteprogramma daarmee directe rechtsgevolgen voor anderen
   zou krijgen, terwijl het als zelfbindend instrument bedoeld is.
   Of de normering echt helemaal verdwijnt, is nog onduidelijk. Hou de website van het
   NPLW in de gaten voor meer informatie.
                                                                                                                                                                                  18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Deel I                        Deel II                    Deel III                  Deel IV           Deel V
Wat is een warmteprogramma?   Opbouw                     Opstellen warmteprogramma Fictief voorbeeld Factsheets
                              warmteprogramma
          Deel II
          Opbouw
          warmteprogramma
          Deel II van deze handreiking beschrijft de opbouw van een warmteprogramma.
                                                                                                                19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Deel I                                Deel II               Deel III                  Deel IV           Deel V
Wat is een warmteprogramma?           Opbouw                Opstellen warmteprogramma Fictief voorbeeld Factsheets
                                      warmteprogramma
   Inhoudsopgave deel II
   Inleiding                                              21
   Samenvatting                                           22
   1.   Inleiding                                         23
        1.1 Aanleiding                                     23
        1.2 Gevolgen voor de gemeente                      23
        1.3 Over dit warmteprogramma                       23
   2.   Leidende principes                                24
        2.1 Participatie                                  24
   3.   Aanpak voor de hele gemeente                      25
        3.1  Verwachte resultaten van het warmteprogramma  25
        3.2  Sturen in transitie                           25
        3.3  Overzicht van de plannen                      26
        3.4  Onderbouwing van de keuzes                    28
   4.   Aanpak per gebied                                 30
        4.1 Onderbouwing keuze                             30
        4.2 Hoofdlijnen aanpak                             30
        4.3 Randvoorwaarden                                30
   5.   Monitoring en evaluatie                           31
   Bijlage A: Feiten en onderzoeksgegevens                31
   Bijlage B: Participatieverslag                         32
   Bijlage C: Evaluatie                                   32
                                                                                                                   20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Deel I                                       Deel II                                Deel III                               Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?                  Opbouw                                 Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                     Factsheets
                                             warmteprogramma
   Inleiding                                                                                     Dit leidt tot de volgende inhoudsopgave, die in de onderstaande paragrafen
                                                                                                 puntsgewijs is uitgewerkt:
   In dit hoofdstuk beschrijven we hoe een warmteprogramma kan worden                             Samenvatting
   opgebouwd. We geven een overzicht van de structuur en vertellen per                            1. Inleiding
   onderdeel wat de belangrijkste inhoud is. Daarbij hanteren we de volgende                      2. Leidende principes
   uitgangspunten:                                                                                3. Programma
                                                                                                  4. Aanpak voor de geselecteerde gebieden
    •    e handreiking beschrijft een opbouw die voor veel gemeenten logisch is, maar
        D                                                                                         5. Monitoring en evaluatie
              maatwerk blijft nodig. Afhankelijk van de lokale situatie kunnen sommige            Bijlage(n): feiten en onderzoeksgegevens
              onderdelen worden weggelaten of toegevoegd.                                         Bijlage: participatieverslag
    •   Het warmteprogramma richt zich minimaal op de drie functies die worden                   Bijlage: evaluatie
              genoemd in hoofdstuk 1: het warmteprogramma als verplicht programma, als start
              van de gebiedsgerichte aanpak en als houvast bij het communiceren over en het
              managen van verwachtingen met betrekking tot de warmtetransitie.                          Verplichte onderdelen van een warmteprogramma
    •    De belangrijkste doelgroepen van het warmteprogramma zijn het college                     Dit hoofdstuk beschrijft een aanbevolen opbouw voor een warmteprogramma.
              van burgemeester en wethouders, de gemeenteraad, interne afdelingen van               Hoofdstuk 1 van deze handreiking beschrijft de minimale vereisten die voor
              de gemeente en professionele partners, zoals woningbouwcorporaties en de              een warmteprogramma gelden. In hoofdstuk 2 werken we deze eisen verder
              regionale netbeheerder. Daarnaast is het relevant voor gebouweigenaren,               uit in paragrafen 2.4, 2.8 en 2.9.
              ondernemers en bewoners.
    •     Het principe van piramidaal schrijven wordt toegepast. Dat betekent dat je eerst
              de kern verwoordt en daarna dieper ingaat op de achtergrond en onderbouwing.
    •      Het warmteprogramma is zelfbindend. Dit betekent dat het alleen het bestuur
              zelf bindt. Het warmteprogramma kan wel burgers en bedrijven stimuleren
              om die dingen te doen, die helpen om de doelstellingen te behalen. Maar er
              is geen sprake van direct toezicht op of handhaving van een programma. Het
              warmteprogramma is daarom gericht op de acties van de gemeente en niet op
              samenwerkingsafspraken.
    •       In principe stel je het warmteprogramma elke 5 jaar vast, maar het kan vaker
             geactualiseerd worden als dat nodig is. Plannen die vaker geactualiseerd worden,
             benoem je daarom kort, maar werk je elders uit.
    •        Het warmteprogramma is ruimtelijk expliciet: dat betekent dat er naast het
        tekstdocument kaarten beschikbaar zijn die per adres inzichtelijk maken of er
        plannen zijn en wat deze inhouden.
                                                                                                                                                                               21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Deel I                             Deel II                               Deel III                                    Deel IV                                         Deel V
Wat is een warmteprogramma?        Opbouw                                Opstellen warmteprogramma                   Fictief voorbeeld                               Factsheets
                                   warmteprogramma
   Samenvatting
   Het warmteprogramma kun je samenvatten in een kaart die de inhoud van
   het programma weergeeft. Figuur 2 toont een fictief voorbeeld. De kaart
   laat de geplande gebiedsaanpakken zien voor de komende 10 jaar en de
   voorziene warmtetechniek(en). Is er ook duidelijkheid over de fasering en/of
   techniek voor gebieden die pas na deze 10 jaar aan bod komen? Dan is het
   goed om dit ook weer te geven. Als de gemeente een of meer warmtekavels
   heeft vastgesteld of dit van plan is, zet je deze ook op de kaart. Zie de
   factsheet Juridisch planproces voor een toelichting op warmtekavels.
                                                                                      Figuur 2. Een fictieve voorbeelduitwerking van de samenvattende kaart van een warmteprogramma.
                                                                                      Deze basis kan verder worden uitgebreid, bijvoorbeeld door bewonersinitiatieven op de kaart te zetten of
                                                                                      met een toelichting op het handelingsperspectief.
                                                                                                                                                                                               22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Deel I                                 Deel II                                Deel III                                 Deel IV                              Deel V
Wat is een warmteprogramma?            Opbouw                                 Opstellen warmteprogramma                Fictief voorbeeld                    Factsheets
                                       warmteprogramma
   Met de kaart of een bijbehorende tabel kun je op gebouwniveau inzicht geven             1. Inleiding
   in de geplande aanpak. De kaart maak je toegankelijk via het Digitaal Stelsel
   Omgevingswet (DSO).                                                                     In de inleiding beschrijf je de context en inhoud van het warmteprogramma.
                                                                                           1.1       Aanleiding
          Digitaal beschikbaar
       Het warmteprogramma bevat belangrijke informatie over de leefomgeving.              Beschrijf waarom het warmteprogramma is opgesteld. Je kunt daarbij gebruikmaken
       Daarom moet je het publiceren in het DSO om de informatie zo toegankelijk te        van het narratief voor de lokale warmtetransitie van het NPLW. Internationale
       maken voor bewoners en bedrijven. Hoe je dat precies moet doen, is nog              klimaatafspraken (het Klimaatakkoord van Parijs) en nationale afspraken en beleid
       onbekend. Het NPLW werkt aan een voorstel hiervoor. Houd de website van             (het Nationaal Klimaatakkoord, de Klimaatwet) zijn hierbij van belang. Verwijs ook
       het NPLW in de gaten voor meer informatie over de manier waarop je de               naar de Regionale Structuurvisie Warmte als dat relevant is. En leg de verbinding met
       informatie in het warmteprogramma kunt publiceren in het DSO. Lees meer             het eigen gemeentebeleid en ambities uit het collegeakkoord.
       over het DSO op de website van het Informatiepunt voor de Leefomgeving.
                                                                                           1.2 Gevolgen voor de gemeente
       Lees meer over het publiceren van een warmteprogramma in de factsheet
       Data.                                                                               Beschrijf wat deze landelijke context betekent voor je eigen gemeente. Wat zijn de
                                                                                           gemeentelijke doelstellingen rond de warmtetransitie?
                                                                                           1.3 Over dit warmteprogramma
                                                                                           Beschrijf de rol die dit warmteprogramma heeft in de lokale warmtetransitie.
                                                                                           Relevante vragen zijn:
                                                                                            •   Wat is de functie van dit warmteprogramma?
                                                                                            •    Wat hebben de gemeente en partners de afgelopen jaren al gedaan en hoe bouwt
                                                                                                  dit warmteprogramma hierop voort of wijkt het hiervan af?
                                                                                            •     Hoe is het warmteprogramma tot stand gekomen? Beschrijft dit hier kort; het
                                                                                                   volledige participatieverslag kan in een bijlage.
                                                                                            •      Wat gaat de gemeente vanuit het warmteprogramma doen en wat zijn de volgende
                                                                                                    stappen, zoals aanpakken in specifieke gebieden?
                                                                                                                                                                               23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Deel I                                         Deel II                                Deel III                             Deel IV                                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?                    Opbouw                                 Opstellen warmteprogramma            Fictief voorbeeld                       Factsheets
                                               warmteprogramma
   2. Leidende principes                                                                                Meer informatie
                                                                                                     Zie de factsheet Participatie voor meer informatie over toelichting op de
   Beschrijf hier de uitgangspunten voor je gemeente. Dit is gebaseerd op bestaand                   verplichtingen rond participatie en het belang ervan tijdens en na het
   beleid en eerdere visies op dit onderwerp, zoals de transitievisie warmte en de                   warmteprogramma.
   provinciale energievisie. Je kunt de publieke belangen van het Nationaal Programma
   Energiesysteem als vertrekpunt nemen:
    •   Betaalbaar en economisch krachtig
    •    Betrouwbaar en veilig
    •     Duurzaam
    •      Rechtvaardig en participatief
    •       Ruimte en milieu
   Werk dit uit voor je eigen gemeente en beschrijf welke afwegingen van belangen
   je maakt voor de warmtetransitie. Het Nationaal Plan Energiesysteem beschrijft
   ook richtinggevende hoofdkeuzes voor het energiesysteem, bijvoorbeeld over de
   duurzaamheid van warmtebronnen. Deze kun je ook gebruiken bij het opstellen van de
   eigen leidende principes. Besteed daarnaast aandacht aan de uitvoerbaarheid. Dit kan in
   een korte, vormvrije paragraaf. Voor participatie geef je een uitgebreidere beschrijving.
   2.1         Participatie
   Beschrijf hier de uitgangspunten voor participatie door bewoners, bedrijven,
   maatschappelijke organisaties en andere belanghebbenden. Iedere gemeente heeft
   lokaal participatiebeleid. Verwijs hiernaar of werk het verder uit, afhankelijk van hoe
   specifiek en toepasbaar dit beleid is. Belangrijke elementen zijn in elk geval:
    •        Hoe ziet de participatie eruit in gebieden die de gemeente kiest voor een
              collectieve aanpak?
    •         Hoe gaat de gemeente om met initiatieven van bewoners en bedrijven?
   Let op: hier gaat het om hoe belanghebbenden en belangstellenden bij de uitvoering
   van het warmteprogramma betrokken worden. Hoe ze bij de totstandkoming van
   dit warmteprogramma zelf zijn betrokken, beschrijf je in het participatieverslag
   in de bijlage. In het participatieverslag geef je aan of en hoe de uitkomsten van de
   participatie zijn meegenomen in het programma.
                                                                                                                                                                               24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Deel I                                     Deel II                             Deel III                                    Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?                Opbouw                              Opstellen warmteprogramma                   Fictief voorbeeld                      Factsheets
                                           warmteprogramma
   3. Aanpak voor de hele gemeente                                                           •    ijn er gebieden waar je van plan bent om de aanwijsbevoegdheid in te zetten?
                                                                                                 Z
                                                                                                 Schat dan in hoeveel gebouwen er van het aardgas af zijn aan het einde van de
   Beschrijf hier de aanpak voor de warmtetransitie voor de hele gemeente voor                   programmaperiode. Dit doe je op basis van een (beoogde) startdatum (na het
   de komende 10 jaar. In het volgende hoofdstuk werk je de aanpak per gebied uit,               besluit wijziging van het omgevingsplan) en de daarin vastgestelde termijn tot de
   inclusief de gebiedsspecifieke randvoorwaarden. Dit onderdeel bevat:                          afsluiting (zonder bijzondere omstandigheden is dat minimaal acht jaar).
    •     De verwachte resultaten.                                                          •   Zijn er gebieden waar je een collectieve aanpak voorziet zonder dat je een
    •      De uitgangspunten voor de rolverdeling.                                               afsluitdatum wilt vastleggen in het omgevingsplan? Doe dan op basis van de
    •       Een overzicht van de keuzes per gebied.                                              aanpak een uitspraak over de verwachte uitkomsten.
    •        De randvoorwaarden om de aanpak succesvol uit te kunnen voeren.                •    Voor de gebieden waar je nog geen collectieve aanpak voorziet, kun je
                                                                                                   bijvoorbeeld uitgaan van de autonome ontwikkeling in combinatie met
                                                                                                   gemeentebrede maatregelen, zoals een isolatieprogramma. In de autonome
               Gebiedsgerichte aanpak versus gebiedsaanpak                                         ontwikkeling ga je uit van een geleidelijke verbetering van het isolatieniveau van
       De gebiedsgerichte aanpak komt voort uit het Klimaatakkoord. Daarmee                        woningen richting standaardwaarden.
       wordt bedoeld dat gemeenten wijk-voor-wijk aan de slag gaan met de
       energietransitie in de bestaande gebouwde omgeving. Het verwijst naar de             3.2 Sturen in transitie
       overkoepelende aanpak van gemeenten om aardgasvrij te worden. Zie ook
       figuur 2. De gebiedsgericht aanpak staat tegenover de zogenaamde                     De warmtetransitie doe je als gemeente niet alleen. In dit hoofdstuk beschrijf je de
       contingentenaanpak, waarbij woningen of gebouwen seriematig                          rollen van de verschillende betrokken partijen. Daarbij maak je onderscheid tussen de
       verduurzaamd worden op basis van clustering van soortgelijke gebouwen.               eigen rol van de gemeente en de rollen van partnerorganisaties.
       In dit hoofdstuk verwijst ‘gebiedsaanpakken’ naar de voorziene aanpak in een
       wijk, buurt of dorp in de gemeente. Deze aanpak bestaat uit de stappen die de        De rol van de gemeente
       gemeente en partners zetten na het warmteprogramma om de plannen te                  Als gemeente heb je de regierol binnen de warmtetransitie. Gemeenten vullen dit op
       concretiseren, bijvoorbeeld in een uitvoeringsplan. De gebiedsaanpakken              verschillende manieren in. Beschrijf hier de invulling die je gemeente kiest en die
       moeten dus niet verward worden met de gebiedsgerichte aanpak.                        aan de basis ligt van de activiteiten in de volgende hoofdstukken. Rollen zijn:
                                                                                             •     Coördinatie: zorg dragen voor de samenwerking tussen de partijen die nodig zijn
                                                                                                    voor het realiseren van gezamenlijke oplossingen.
   3.1        Verwachte resultaten van het warmteprogramma                                   •      Participatie en communicatie: bewoners, ondernemers en andere
                                                                                                     belanghebbenden op een passende manier betrekken om hun belangen en
   Beschrijf hier wat je verwacht te realiseren in de gemeente aan het einde van de                  wensen zichtbaar te maken en een plek te geven in de besluitvorming.
   periode die het warmteprogramma beslaat, dus na 10 jaar. Dit maakt het mogelijk           •       Stimuleren/motiveren: maatregelen en acties aantrekkelijk maken met
   om het warmteprogramma te evalueren op doelmatigheid en eventueel te herijken.                     bijvoorbeeld subsidie, adviezen, collectieve inkoopacties en ondersteuning voor
   Schat de verwachte resultaten in door per gebied te analyseren wat de beoogde                      warmte-initiatieven.
   resultaten van de gebiedsaanpakken zijn. Je geeft dit in ieder geval aan in het           •        Regelgeving: inzet en handhaving van juridische instrumenten zoals de
   verwachte aantal aardgasvrije gebouwen.                                                             aanwijsbevoegdheid en kaders voor de verlening van vergunningen en ontheffingen.
                                                                                                                                                                                      25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Deel I                                      Deel II                                 Deel III                               Deel IV                                   Deel V
Wat is een warmteprogramma?                 Opbouw                                  Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                         Factsheets
                                            warmteprogramma
    •      eelname: een rol als deelnemer. Bijvoorbeeld door het verduurzamen van
          D                                                                                      Is er over bepaalde onderwerpen gezamenlijke besluitvorming, bijvoorbeeld in een
          gemeentelijk vastgoed of de mogelijke deelname in een warmtebedrijf of                 stuurgroep of in RES-verband? Beschrijf dat dan ook.
          energiedienstenbedrijf.
                                                                                                 3.3 Overzicht van de plannen
                Sturen in transitie                                                              Beschrijf hier de aanpak op hoofdlijnen voor de hele gemeente, voor de komende 10
       Veel gemeenten zijn nog zoekende naar de invulling van hun regierol. Zij                  jaar. Tijdens het uitwerken van je warmteprogramma maak je een analyse op basis
       worstelen met de vraag hoe zij kunnen sturen en wat dit betekent voor de                  van een zogeheten WAT- en WANNEER-spoor. Wat ga je wanneer doen? Dit vormt de
       interne organisatie en de samenwerking met burgers en organisaties zoals                  basis voor de aanpak voor de hele gemeente. Maak een gebiedskaart die samenvat wat
       woningcorporaties, netbeheerders en andere belanghebbenden. Het voormalig                 het beoogde alternatief is voor aardgas en wanneer je die aanpak wilt uitwerken in
       Programma Aardgasvrije Wijken – nu NPLW – heeft onderzoek laten doen om                   een gebiedsgericht plan. Geef aan waar je welke collectieve gebiedsaanpak voorziet
       gemeenten te helpen bij het maken van keuzes die te maken hebben met de                   en of je de aanwijsbevoegdheid wil inzetten. Je hoeft alleen een aanpak aan te geven
       invulling van de regierol. Het resultaat daarvan is het rapport Sturen in transitie.      voor gebieden waar je in de periode van het warmteprogramma start met het maken
       Hierin vind je inzichten die uit de proeftuinen zijn opgehaald, concrete                  van een gebiedsgericht plan. Voor gebieden zonder collectieve aanpak in de komende
       handvatten voor het invullen van de regierol en inzichten die bruikbaar zijn              10 jaar geef je aan op welke manier deze uiteindelijk aardgasvrij worden: ofwel via
       voor opschaling.                                                                          een gebiedsaanpak in een toekomstig warmteprogramma, ofwel door individuele
                                                                                                 verduurzaming.
       Lees het rapport Sturen in transitie >
                                                                                                        Meer informatie
   Partnerorganisaties                                                                              Lees meer over het WAT- en WANNEER-spoor in de factsheet Data >
   Partnerorganisaties ontwikkelen veel van de benodigde activiteiten om aardgasvrij te
   worden. Beschrijf hier kort wie de belangrijkste partners zijn en wat hun rol is. Houd
   er rekening mee dat de focus van het warmteprogramma ligt op wat de gemeente zelf             Het warmteprogramma op de kaart
   gaat doen. Dit is niet de plek om bijvoorbeeld samenwerkingsafspraken vast te leggen.         Beschrijf de keuzes van de gebiedskaart uit de samenvatting (figuur 2) en onderbouw
   Relevante partners zijn:                                                                      waarom je in specifieke gebieden begint met een collectieve aanpak en in andere
    •     Medeoverheden: provincies, waterschappen en andere gemeenten                          gebieden niet. Werk daarna de aanpak per gebied uit.
    •      Georganiseerde bewoners en bedrijven, zoals bewonersinitiatieven,                    Beschrijf de aanpak om het gebied aardgasvrij te maken in grote lijnen. In tabel 4
            bedrijvenverenigingen en energiecoöperaties.                                         staan mogelijke gebiedsaanpakken en varianten. Geef ook combinaties van mogelijke
    •       Grote vastgoedbezitters, waaronder woningcorporaties en eigenaren van               aanpakken aan. Bijvoorbeeld als er binnen een heterogeen gebied twee aanpakken
             utiliteiten.                                                                        mogelijk zijn en het gebied niet logisch is op te delen. Of als er twee aanpakken even
    •        De regionale netbeheerder(s).                                                      aantrekkelijk lijken, maar er nader onderzoek nodig is om te bepalen welke het meest
    •    Warmtebedrijven.                                                                       geschikt is.
    •         Regionale samenwerkings- en uitvoeringsverbanden.
                                                                                                                                                                                        26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Deel I                                           Deel II                                       Deel III                                     Deel IV                                        Deel V
Wat is een warmteprogramma?                      Opbouw                                        Opstellen warmteprogramma                    Fictief voorbeeld                              Factsheets
                                                 warmteprogramma
     Gebiedsaanpak                 Variant               Dat betekent                                        Warmtekavel            Gebiedsaanpak                Dat betekent
     Al aardgasvrij                n.v.t.                                                                    Voorgesteld            Collectieve aanpak           De gemeente overweegt een warmtekavel
                                                                                                             warmtekavel            warmtenet                    vast te stellen. Na aanwijzing van een warm-
     Collectieve aanpak            Met mogelijke         Opstellen uitvoeringsplan (optioneel),                                                                  tebedrijf stelt het warmtebedrijf een globaal
     warmtenet                     afsluitdatum gas      wijziging omgevingsplan. Bij meer dan 1.500                                nog geen collectieve         kavelplan op. De gemeente stelt mogelijk een
                                                         aansluitingen: vaststellen warmtekavel.                                    aanpak voorzien             uitvoeringsplan op. Zie verder onder vast­
                                                                                                                                                                gesteld warmtekavel.
                                   Zonder afsluit-       Onderzoek naar de mogelijkheid om een
                                   datum gas             warmtenet te realiseren. Als een warmtenet          Vastgesteld            Collectieve aanpak          Het warmtebedrijf maakt een uitgewerkt
                                                         mogelijk is, dan het warmteprogramma                warmtekavel            warmtenet met moge-         kavelplan. De gemeente stelt mogelijk
                                                         aanpassen naar aanpak met afsluitdatum,             (met een globaal       lijke afsluitdatum gas.     een uitvoeringsplan op en wijzigt het
                                                         opstellen uitvoeringsplan (optioneel) en            kavelplan)                                         ­omgevingsplan.
                                                         warmtekavel vaststellen bij meer dan 1.500
                                                         aansluitingen.                                                             Collectieve aanpak           Er is geen recht op aansluiting voor gebouwen
                                                                                                                                    warmtenet zonder             binnen de kavel, maar het warmtebedrijf mag
     Collectieve aanpak voor       Met mogelijke         Opstellen uitvoeringsplan (optioneel),                                     afsluitdatum gas.            aansluitingen realiseren. De gemeente kan
     volledig elektrische          afsluitdatum gas      wijziging omgevingsplan.                                                                                het warmtebedrijf vragen om een uitgewerkt
     warmtepompen                                                                                                                                                kavelplan op te stellen.
                                   Zonder afsluit-       Collectieve aanpak voor individuele
                                                                                                                                                                 Als er zicht ontstaat op de mogelijkheid voor
                                   datum                 oplossingen. Als er zicht is op voldoende
                                                                                                                                                                 een aardgasvrij gebied, dan kan de gemeen-
                                                         deelname, dan warmteprogramma aanpassen
                                                                                                                                                                 te het warmteprogramma aanpassen naar
                                                         naar aanpak met afsluitdatum en opstellen
                                                                                                                                                                 aanpak met afsluitdatum, een uitvoeringsplan
                                                         uitvoeringsplan (optioneel).
                                                                                                                                                                 opstellen (optioneel) en het omgevingsplan
     Collectieve aanpak voor       Zonder afsluit-       Collectieve aanpak voor individuele                                                                     wijzigen.
     hybride warmtepompen          datum                 oplossingen. Als er zicht is op voldoende
                                                                                                                                    Nog geen collectieve         Er is geen recht op aansluiting voor gebou-
     en isolatie                                         deelname, dan in warmteprogramma aanpak
                                                                                                                                    aanpak voorzien              wen binnen de kavel, maar het warmtebedrijf
                                                         aanpassen naar collectieve aanpak voor
                                                                                                                                                                 mag aansluitingen realiseren. Als de situatie
                                                         volledig elektrische warmtepompen
                                                                                                                                                                 er aanleiding toe geeft, kan de gemeente het
     Nog geen collectieve          n.v.t.                Op natuurlijke momenten isoleren en                                                                     warmteprogramma aanpassen.
     aanpak voorzien                                     vervangen verwarmingsinstallatie                   Tabel 5. Een toelichting op de combinatie van warmtekavel en gebiedsaanpak (zie ook de factsheet
   Tabel 4. Een toelichting op de mogelijke gebiedsaanpakken in een warmteprogramma                         Juridisch planproces).
   Geef ook aan waar warmtekavels zijn voorgesteld of vastgesteld. Wat dit betekent,                               Hernieuwbare gassen en het warmteprogramma
   is afhankelijk van de gekozen gebiedsaanpak binnen die kavels, zoals toegelicht                             Hernieuwbare gassen zijn een optie voor aardgasvrije verwarming van de
   in tabel 5.                                                                                                 gebouwde omgeving, maar zijn meestal niet logisch voor gebiedsaanpakken
                                                                                                               in de komende 10 jaar. Om deze reden staan ze hier niet verder uitgewerkt.
                                                                                                               Zie Hoofdstuk 5 Communicatie en verwachtingsmanagement in Deel 1 van de
                                                                                                               handreiking voor meer informatie.
                                                                                                                                                                                                               27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Deel I                                         Deel II                                            Deel III                                  Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?                    Opbouw                                             Opstellen warmteprogramma                 Fictief voorbeeld                     Factsheets
                                               warmteprogramma
   3.4 Onderbouwing van de keuzes                                                                                   Warmteprogramma’s moeten gericht zijn op een doelmatige en voor eigenaren
                                                                                                                    en huurders haalbare en betaalbare verduurzaming van de warmtevoorziening.
   Onderbouw hier de gebiedskeuzes. De uitgebreide analyse en eventuele                                             Dit op basis van aangenomen amendementen op het wetsvoorstel Wgiw. Om
   vooronderzoeken plaats je in een bijlage. Baseer deze onderbouwing op een                                        deze aspecten vroegtijdig in het proces mee te nemen, bespreek je hier in ieder
   beschouwing van het hele warmtesysteem van bron tot gebouw. Figuur 3 geeft een                                   geval de haalbaarheid en betaalbaarheid in termen van nationale kosten en
   schematisch overzicht.                                                                                           eindgebruikerskosten.
   Figuur 3. Een schematisch overzicht van de infrastructuuropties voor de verwarming van de gebouwde
   omgeving. Er zijn combinaties en conversies mogelijk. Voor de overzichtelijkheid zijn die hier niet weergegeven.
                                                                                                                                                                                                    28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Deel I                                     Deel II                               Deel III                                    Deel IV                              Deel V
Wat is een warmteprogramma?                Opbouw                                Opstellen warmteprogramma                   Fictief voorbeeld                    Factsheets
                                           warmteprogramma
             Goed om te weten: doelmatigheid, haalbaarheid en betaalbaarheid                       Verwijs naar gepubliceerde onderzoeken of gebruik de bijlage voor een
       Het is nog niet bekend op welke wijze in de Wgiw invulling gegeven wordt aan                samenvatting van de onderzoeksresultaten.
       het onderbouwen van de doelmatigheid, haalbaarheid en betaalbaarheid.                   •   Netcongestie. De capaciteit van het elektriciteitsnet en uitbreidingsplannen
                                                                                                    hiervoor zijn een beperkende factor voor de mogelijkheden van elektrische
                                                                                                    oplossingen. Beschrijf aan de hand van de inzichten van de regionale
                                                                                                    netbeheerder op welke wijze dit de keuzes heeft beïnvloed.
             Meer informatie: nationale kosten                                                 •    Ruimtevraag. De beschikbaarheid van ruimte in de openbare ruimte
       Om gemeenten te ondersteunen bij het opstellen van de transitievisies                         en ondergrond, en regels voor het gebruik hiervan (bijvoorbeeld vanuit
       warmte is in 2020 een leidraad gepubliceerd waarin 5 strategieën om                           archeologische waarden), kunnen effect hebben op de mogelijkheden en kosten
       gebouwen aardgasvrij te maken zijn doorgerekend. Dit deel van de leidraad                     van warmtetechnieken. Meestal is hierover informatie beschikbaar intern bij de
       heet de startanalyse. Het beschrijft de nationale kosten van verschillende                    gemeente.
       aardgasvrije warmtetechnieken. Op dit moment werkt het Planbureau voor de               •     Soortenbescherming. De invloed van beschermde diersoorten op de
       Leefomgeving aan een update van de Startanalyse, die gericht is op                             mogelijkheden voor warmtetechnieken, zoals isolatie van daken en
       warmteprogrammas. Deze komt naar verwachting tegen het einde van 2024                         spouwmuren.
       beschikbaar.                                                                            •      Initiatieven van bewoners of energiecorporaties die al gestart zijn of willen
                                                                                                       starten met een eigen aanpak. Maak deze initiatieven zichtbaar op de
       Lees voor meer informatie de factsheet Data >                                                   gebiedskaart, zodat je laat zien hoe deze zijn meegenomen in de afweging.
                                                                                               •       Meekoppelkansen. Mogelijkheden om zaken te koppelen aan werkzaamheden
                                                                                                        in de openbare ruimte of renovatie- of onderhoudsplannen van grote
   Noem hier ook andere factoren die vaak een rol spelen bij de keuze om met een                        vastgoedeigenaren zoals woningcorporaties. Inventariseer dit in het
   specifieke aanpak te starten, zoals:                                                                 participatietraject.
    •    Warmtebronnen, lokaal en bovenlokaal. Beschrijf kort hoe de beschikbaarheid          •        Sociale overwegingen. Sociale overwegingen die te maken hebben met
          en toekomstbestendigheid van warmtebronnen de keuzes beïnvloeden. Je                           de investerings- en financieringsmogelijkheden van de bewoners en hun
          kunt verwijzen naar eerdere inventarisaties of een (actualisatie van) het                      doenvermogen.
          bronnenoverzicht in de bijlage plaatsen.
    •     Temperatuurniveaus van de warmtetechnieken in relatie tot de warmtevraag           Een gedetailleerde analyse hierop hoort in een uitvoeringsplan. Gebruik in
           en de isolatiemogelijkheden. In het algemeen zijn bronnen met hogere               het warmteprogramma kengetallen op buurtniveau en lokale kennis uit het
           temperatuurniveaus schaarser en wil je de middentemperatuuroplossingen bij         participatieproces.
           voorkeur inzetten voor die gebouwen die weinig alternatieve mogelijkheden
           hebben om te verduurzamen.
    •      Warmtenetmogelijkheden. Beschrijf kort de uitkomsten naar verkenningen
            of (eerdere) onderzoeken naar warmtenetten op lokaal en bovenlokaal
            niveau. Maak inzichtelijk hoe de warmtenetoptie is vergeleken met ander
            aanpakken en welke overwegingen hebben geleid tot de voorlopige keuze.
                                                                                                                                                                                     29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Deel I                                        Deel II                                Deel III                                Deel IV                                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?                   Opbouw                                 Opstellen warmteprogramma               Fictief voorbeeld                       Factsheets
                                              warmteprogramma
   4. Aanpak per gebied                                                                           4.3 Randvoorwaarden
   Beschrijf in dit hoofdstuk wat de gemeente en partners in de geselecteerde gebieden            Wat zijn de specifieke randvoorwaarden voor de aanpak van dit gebied?
   gaan doen. Na de vaststelling van het warmteprogramma volgt het concretiseren                  Voorbeelden zijn:
   van deze plannen, bijvoorbeeld in een uitvoeringsplan. Het warmteprogramma                      •  De daadwerkelijke potentie van een warmtebron of kosten van een warmtenet,
   sorteert voor op uitvoeringsplannen en legt de basis voor vervolgstappen. Beschrijf                 nog uit te werken in nader technisch onderzoek.
   de aanpak per individueel gebied of groepeer soortgelijke gebieden. Gebieden                    •   De ontwikkeling van de plannen van een bewonersinitiatief.
   kunnen gelijksoortig zijn vanwege de beoogde warmtetechniek – bijvoorbeeld bij een              •    De haalbaarheid van een meekoppelkans zoals rioolvervanging.
   gebiedsoverstijgend warmtekavel – of vanwege de eigendomssituatie van gebouwen.                 •     De uitkomsten van onderzoek naar de tijdig beschikbare capaciteit op het
   Onderbouw per gebied of groep gebieden de keuze voor dat gebied, beschrijf de                          elektriciteitsnet.
   hoofdlijnen van de aanpak en benoem de randvoorwaarden voor de gewenste uitkomst.               •      De mogelijkheden die er zijn voor na-isolatie van gebouwen na het nemen van
                                                                                                           soortenbeschermingsmaatregelen.
   4.1 Onderbouwing keuze
   Waarom is dit gebied gekozen om met een collectieve aanpak aan de slag te gaan?
   In de bijlagen beschrijf je de analyses die gedaan zijn om tot de selectie te komen.
   Onderbouw aan de hand van de uitkomsten waarom dit gebied geschikt is.
   4.2 Hoofdlijnen aanpak
   Wat is er nu al te zeggen over de aanpak voor het gebied? Geef zoveel mogelijk
   duidelijkheid aan de inwoners van het gebied en noem daarbij:
    •   De planning: het jaar waarin de gemeente de gebiedsaanpak wil uitwerken en,
        indien al gekozen, de beoogde start- en einddatum van de uitvoering.
    •    Het beoogde resultaat van de aanpak, zoals aardgasvrije of aardgasvrij-ready
               bebouwing.
    •     Welke warmtetechniek of warmtetechnieken verkend worden.
    •      De betrokken partijen, zowel extern (zoals bewonersinitiatieven,
               warmtebedrijven en woningcorporaties) als intern (betrokken
               gemeenteafdelingen) en hun beoogde rollen in het proces.
    •       Uitgangspunten voor het participatieproces (tenzij dit al voldoende in de leidende
             principes van hoofdstuk 2 staat beschreven).
    •        Potentiële meekoppelkansen voor de aanpak.
    •         De eerste stappen om de aanpak verder uit te werken, zoals het uitvoeren van een
               sociaal onderzoek in de wijk of het vaststellen van een warmtekavel.
                                                                                                                                                                                       30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Deel I                                 Deel II                                Deel III                                   Deel IV                              Deel V
Wat is een warmteprogramma?            Opbouw                                 Opstellen warmteprogramma                  Fictief voorbeeld                    Factsheets
                                       warmteprogramma
   5. Monitoring en evaluatie                                                              Bijlage A:
   Beschrijf in dit hoofdstuk de monitoring en evaluatie van het warmteprogramma.          Feiten en onderzoeksgegevens
   Monitor in elk geval de verwachte resultaten die je beschreven hebt in hoofdstuk 3
   van het warmteprogramma. Zie verder de factsheet Data.                                  Geef in deze bijlage(n) de feitelijke onderbouwing voor de keuzes in het
                                                                                           warmteprogramma. Hoe deze onderbouwing eruit ziet, hangt sterk af van:
                                                                                            •   De lokale situatie.
                                                                                            •    De beschrijving van gemaakte keuzes uit hoofdstuk 4 Aanpak per gebied.
                                                                                            •     Welke onderzoeken uitgevoerd zijn.
                                                                                           De volgende zaken zijn belangrijk om te onderbouwen:
                                                                                            •      De fasering van de gebiedsaanpak en vooral in welke gebieden de komende 10
                                                                                                    jaar gestart wordt (uit paragraaf 3.3).
                                                                                            •       De beoogde warmtetechniek per gebied.
                                                                                           De diepgang van deze bijlagen kan verschillen. Zorg ervoor dat de belangrijkste
                                                                                           informatie begrijpelijk is voor het college (besluitvormers), de raad, interne afdelingen
                                                                                           en professionele partners. Aanvullende informatie kan technischer van aard zijn.
                                                                                                                                                                                   31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Deel I                                  Deel II                                  Deel III                               Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?             Opbouw                                   Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                      Factsheets
                                        warmteprogramma
   Bijlage B:                                                                                 Bijlage C:
   Participatieverslag                                                                        Evaluatie
   Beschrijf in deze bijlage hoe burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en         Beschrijf in deze bijlage de evaluatie van het warmteprogramma (of de
   bestuursorganen zijn betrokken bij de voorbereiding voor het opstellen van het             transitievisie warmte) voor de afgelopen periode. Deze evaluatie kun je goed aan
   warmteprogramma en wat de resultaten daarvan zijn. Hiermee geef je invulling aan           het begin van het proces doen. De bijlage kan een publieksversie zijn. Beschrijf
   de wettelijke verplichting voor het lokale participatiebeleid. Zie voor meer informatie    significante veranderingen ten opzichte van de transitievisie warmte of het vorige
   de factsheet Participatie.                                                                 warmteprogramma al in de hoofdtekst van het warmteprogramma. Zorg ervoor dat
                                                                                              wettelijk verplichte informatie erin staat. Zie voor meer informatie 1.3 Verplichtingen
                                                                                              rond het warmteprogramma en de factsheet Data.
                                                                                                                                                                                     32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Deel I                          Deel II                     Deel III              Deel IV           Deel V
Wat is een warmteprogramma?     Opbouw warmteprogramma      Opstellen             Fictief voorbeeld Factsheets
                                                            warmteprogramma
          Deel III
          Opstellen
          warmteprogramma
          Deel III beschrijft het proces rond het opstellen van een warmteprogramma.
                                                                                                               33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Deel I                            Deel II                  Deel III        Deel IV           Deel V
Wat is een warmteprogramma?       Opbouw warmteprogramma   Opstellen       Fictief voorbeeld Factsheets
                                                           warmteprogramma
   Inhoudsopgave deel III
   Inleiding                                             35
   Samenwerkingspartners                                 36
   Fase 1: Verkennen en inventariseren                   37
   Fase 2: Voorbereiden                                  39
   Fase 3: Uitwerken warmteprogramma                     40
   Fase 4: Toetsen en verfijnen warmteprogramma          42
   Fase 5: Vaststellen warmteprogramma                   43
                                                                                                        34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Deel I                                      Deel II                          Deel III                           Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?                 Opbouw warmteprogramma           Opstellen                          Fictief voorbeeld                      Factsheets
                                                                             warmteprogramma
   Inleiding                                                                           Verplichte onderdelen warmteprogramma
                                                                                       Dit hoofdstuk beschrijft een aangeraden proces om een warmteprogramma op te
   In het vorige hoofdstuk hebben we de mogelijke opbouw van het                       stellen. Hoofdstuk 1 Wat is een warmteprogramma beschrijft de procedurele vereisten
   warmteprogramma besproken. In dit hoofdstuk beschrijven we het                      voor een warmteprogramma. In dit hoofdstuk komen deze terug in Fase 5. De plan-
   proces dat je als gemeente kan doorlopen om te komen tot een                        mer(-beoordeling) komt op meerdere plekken terug.
   vastgesteld warmteprogramma: het hoe. Tijdens het opstellen van het
   warmteprogramma werk je samen met interne en externe stakeholders.                  Planning van je warmteprogramma
   Deze beschrijven we aan het begin van dit hoofdstuk. Vervolgens werken              Op 31 december 2026 moeten alle gemeenten naar verwachting hun eerste
   we de stappen om tot een warmteprogramma te komen uit in 5 fases. We                warmteprogramma vastgesteld hebben. Voor die tijd vinden er nog gebeurtenissen
   beschrijven stap voor stap wat je moet doen, welke aandachtspunten er zijn          plaats die invloed kunnen hebben op het proces om je warmteprogramma op te
   en wat je hebt bereikt na het afronden van elke fase.                               stellen. Lees de factsheet Planning opstellen warmteprogramma voor de belangrijkste
                                                                                       bekende gebeurtenissen.
   Figuur 4. Het proces om een warmteprogramma op te stellen op hoofdlijnen.
                                                                                                                                                                           35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Deel I                                       Deel II                                   Deel III                            Deel IV                              Deel V
Wat is een warmteprogramma?                  Opbouw warmteprogramma                    Opstellen                           Fictief voorbeeld                    Factsheets
                                                                                       warmteprogramma
   Samenwerkingspartners                                                                           •  ewoners (en ondernemers): de gemeente kan vanaf de start van het opstellen
                                                                                                     B
                                                                                                     van het warmteprogramma samenwerken met vertegenwoordigers van bewoners
   Bij het opstellen van het warmteprogramma zijn diverse partijen betrokken die                     of ondernemers. Individuele bewoners en ondernemers worden vaak nog niet
   per fase een grotere of kleinere rol spelen. In een participatiestrategie en -plan                breed betrokken, maar kunnen wel geïnformeerd worden over het opstellen van
   kun je in detail uitwerken hoe, op welk niveau en wanneer je stakeholders betrekt.                het warmteprogramma. Een logisch moment daarvoor is de afronding van het
   Denk daarbij aan:                                                                                 plan van aanpak en de participatiestrategie. Op dat moment kun je voldoende
    •    Het college van burgemeester en wethouders: zij zijn het bevoegd gezag en                  informatie bieden en weet je wat je kunt en wilt vragen aan de bewoners, hoe ze
         stellen uiteindelijk het warmteprogramma vast. Houd hen gedurende het hele                  mee kunnen denken en waarover. Betrek en informeer hen tijdens het proces
         proces geïnformeerd. Het is zinvol om de gemeentesecretaris vroegtijdig in het              volgens je participatie- en communicatiestrategie. Besteed extra aandacht aan
         proces te betrekken, onder meer om mee te denken over de ambtelijke capaciteit              gebieden waar de gemeente overweegt om de aanwijsbevoegdheid in te zetten.
         voor het opstellen en het uitvoeren van het warmteprogramma.                                Ons advies: betrek sleutelspelers en denk samen met hen na over hoe participatie
    •   Gemeenteraad: de gemeenteraad vertegenwoordigt de inwoners en heeft een                     en samenwerking met de buurt op te stellen.
            kaderstellende en controlerende rol. Deze formele rol is met name sterk bij de         • De RES-regio, provincie en buurgemeenten: informeer en betrek buurgemeenten
            omgevingsvisie, die voorafgaat aan het warmteprogramma en bij het wijzigen                en de regio als het gaat om bovengemeentelijke warmtebronnen, ruimtegebruik
            van het omgevingsplan. We raden aan hen ook bij het warmteprogramma zelf                  of eventuele samenwerking.
            periodiek te betrekken en te informeren, zodat ze goed op de hoogte zijn. In
            overleg met het college, de gemeentesecretaris en/of de griffie bepaal je hoe je de
            gemeenteraad het beste betrekt.
    •     Interne afdelingen: de warmtetransitie staat niet op zichzelf. De inhoud van het
            warmteprogramma beïnvloedt soms de activiteiten, planningen en budgetten van
            collegas en kan meekoppelkansen opleveren. Stem daarom tijdig inhoudelijk af
            met de belangrijke interne afdelingen. Dat begint direct in de verkenningsfase
            bij het ophalen van relevante informatie. Bekijk welke afdelingen eerder al
            betrokken waren en vul aan waar nodig.
    •      Partners in de uitvoering: de warmtetransitie is in veel gemeenten al gestart.
            Er zijn al overlegstructuren. Misschien zijn ook al afspraken gemaakt met
            (investerende) partners zoals een warmtebedrijf, de woningcorporatie,
            de netbeheerder, het waterschap en wellicht ook bewonersinitiatieven,
            energiecoöperaties en warmtegemeenschappen, vertegenwoordigers van
            bedrijven(terreinen) of overig grootschalig (maatschappelijk) vastgoed,
            grondeigenaren, natuur- en milieuorganisaties en andere partijen. Informeer de
            partners over de start van het opstellen van het warmteprogramma en betrek
            hen actief bij iedere fase. Daarbij zijn er verschillen in het niveau van participatie
            tijdens het proces. Stem rollen, verantwoordelijkheden en verwachtingen tijdig af.
                                                                                                                                                                                     36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Deel I                                          Deel II                           Deel III                                    Deel IV                                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?                     Opbouw warmteprogramma            Opstellen                                   Fictief voorbeeld                       Factsheets
                                                                                  warmteprogramma
   Fase 1: Verkennen en inventariseren                                                         In het vorige warmteprogramma zijn keuzes gemaakt over voorkeurstechniek
                                                                                               en fasering. Ook is toen en in de opvolgende periode voor de wijkaanpak al
   In deze eerste fase wil je een goed beeld krijgen van waar je staat, waar je vandaan        samengewerkt met partners, bewoners en ondernemers. De transitievisie warmte
   komt en waar je naartoe gaat. Hierbij neem je de hele gemeente onder de loep met            of het warmteprogramma bevat relevante informatie waarop wordt voortgebouwd of
   zowel een brede als een gedetailleerde blik. Dit stelt je in staat om rekening te houden    waarvan onderbouwd wordt afgeweken. Bekijk welke afspraken er in het verleden zijn
   met lokale kwesties binnen specifieke wijken of buurten en met thema’s die de               gemaakt met de partners en ga na welke nog van toepassing zijn. Welke onderdelen
   gemeentegrenzen overstijgen. Voorbeelden zijn een actief bewonersinitiatief of een          je terug laat komen in de terugblik en evaluatie vind je in de bijlage Evaluatie van
   warmtebron die mogelijk ook door een aangrenzende gemeente wordt benut. Deze fase           Hoofdstuk 2.
   focust op het samenbrengen van bestaande informatie om terug te blikken op eerder
   uitgevoerde acties en te bepalen welke onderzoeken en actualisaties nog nodig zijn.         Stap 2. Verzamel en actualiseer informatie
                                                                                               Het speelveld in kaart brengen door informatie te verzamelen of te actualiseren.
   Doel van deze fase                                                                          Je moet hierbij denken aan:
   Het doel van deze fase is om voor alle betrokkenen duidelijk te maken hoe het                •    Een overzicht van de beschikbare informatie over belangrijke kenmerken per
   proces verloopt en wat er nodig is om het warmteprogramma succesvol op te stellen.                 gebied voor de hele gemeente.
   In deze fase wil je:                                                                         •     Een overzicht van de realistische warmteopties (gebaseerd op kengetallen en
    •   Terugkijken: wat zouden we doen vanuit de vorige transitievisie warmte of het                 uitkomsten van onderzoek zoals de startanalyse).
         warmteprogramma en wat is er gebeurd in de afgelopen 5 jaar?                           •      Een overzicht van bestaande warmtenetten en warmtekavels.
    •    Het speelveld in kaart brengen door informatie te verzamelen of te actualiseren.      •       Een overzicht van kansen en uitdagingen in de fysieke leefomgeving.
    •     Inzicht krijgen in de ambities en (globale) plannen van de gemeentelijke partners.   •        Een overzicht van meekoppelkansen en de samenhang met andere opgaven,
    •      Een participatiestrategie ontwikkelen voor de volgende fases.                                 bij andere afdelingen en bij partnerorganisaties. Een eerste verkenning van de
                                                                                                          zorgen en wensen van de lokale gemeenschap (op basis van gesprekken met
   Stap 1. Evalueer het vorige warmteprogramma of de transitievisie warmte                                sleutelfiguren).
   Begin met het evalueren van het vorige warmteprogramma of de transitievisie
   warmte en stel vast wat er sindsdien is gerealiseerd. Denk daarbij aan:                     Stap 3. Start gesprekken met de partners en sleutelfiguren over het
    •       Wat was het doel?                                                                ­warmteprogramma
    •        Welke afspraken zijn gemaakt?                                                    De warmtetransitie is al gestart en er zijn al organisaties en mensen betrokken.
    •         Wat is er bereikt?                                                              Maak een lijst van eerder betrokkenen en vul deze aan waar nodig. Start gesprekken
    •          Wat zijn de belangrijkste lessen?                                              met huidige en nieuwe partners en sleutelfiguren zoals bewonersinitiatieven, de
                                                                                               netbeheerder, woningcorporaties en andere belanghebbenden. Kijk ook naar partners
   (Een deel van) deze terugblik en evaluatie worden onderdeel van het nieuwe                  in de regio. Breng de planningen van partnerorganisaties in kaart en identificeer
   warmteprogramma, waarin je verplicht terug moet kijken op de uitvoering en                  meekoppelkansen.
   resultaten van het vorige warmteprogramma of de transitievisie warmte. Om
   verrassingen te voorkomen, is het verstandig tussentijds te monitoren en evalueren.
   Zie de factsheet Data.
                                                                                                                                                                                         37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Deel I                                            Deel II                                  Deel III                                          Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?                       Opbouw warmteprogramma                   Opstellen                                         Fictief voorbeeld                      Factsheets
                                                                                           warmteprogramma
   Stap 4. Organiseer een project kick-off voor de partners                                           het warmteprogramma en verwijzingen naar verdiepende informatie vind je in de
   Omdat je het warmteprogramma samen met partners ontwikkelt, is het zinvol om een                   factsheet Participatie.
   kick-off te organiseren. Een gezamenlijke, officiële start draagt bij aan het versterken
   van het netwerk en aan het vertrouwen en de verwachtingen.                                         Stap 7. Stel een startnotitie voor het warmteprogramma op
                                                                                                      Je sluit deze fase af met een startnotitie voor het warmteprogramma. Hierin zet je als
   Stap 5. Bereid je participatiestrategie voor                                                       gemeente uiteen:
   Het betrekken van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties bij de                        •    Wat jullie ambitie is.
   voorbereiding van het warmteprogramma is verplicht vanuit de Omgevingswet.                          •     Wat het doel is van dit warmteprogramma.
   Bereid in deze fase de participatie voor het hele programma voor, van het opstellen                 •      Hoe het warmteprogramma past binnen het gehele planproces.
   van de aanpak tot en met het ter inzage leggen.                                                     •       Wat de globale stappen zijn voor het opstellen.
    •   Bekijk de participatieverordening en bepaal of er specifieke afspraken                        •        Wie erbij betrokken zijn of worden.
         nodig zijn voor de warmtetransitie. De meeste gemeenten hebben een
         participatieverordening opgesteld, in lijn met de vereisten uit de Omgevingswet.             De startnotitie biedt een helder overzicht voor gemeente en partners. Het bevat deze
    •    Neem de lessen van eerdere ervaringen mee en bepaal of er voor de                           onderdelen:
          warmtetransitie aanvullende uitgangspunten nodig zijn.                                       •         Aanleiding, achtergrond en context.
    •     Onderzoek het sentiment in de samenleving ten opzichte van aardgasvrij,                     •   Doelstellingen.
           bijvoorbeeld met een (online) peiling. Onderzoek de investeringsbereidheid van              •          De opgave voor de gemeente.
           inwoners, ondernemers en andere gebouweigenaren.                                            •           Scope en afbakening.
                                                                                                       •            Overzicht betrokkenen, rollen, verwachtingen.
   Stap 6. Stel je participatiestrategie op                                                            •             Aanpak en planning op hoofdlijnen.
   In fase 6 leg je de basis voor je participatiestrategie. Hierin zet je:
    •      Je eigen rol als gemeente. Welke keuzes zijn al gemaakt over deze rol?                    Aandachtspunten
    •       Een overzicht van participatie in het verleden                                            •              Analyseer de (toekomstige) situatie van het elektriciteitsnet, de
    •        Uitgangspunten of leidende principes voor participatie                                                   investeringsplanning van de buurtaanpak van de netbeheerder, voorziene
    •         Doelen van de participatie in deze fase van het opstellen van een warmteprogramma                       uitbreidingen en overige ontwikkelingen.
    •          Diverse doelgroepen waarmee wordt samengewerkt en de verschillende niveaus             •               Inventariseer de ruimtelijke situatie, zowel boven- als ondergronds. Hoe zit het
                van participatie die je voorziet                                                                        met de infrastructuur, de plannen voor mobiliteit, uitbreidingen van elektra-
    •           Activiteiten voor de komende periode die bijdragen aan de doelen en passen bij                         infrastructuur, bestaande warmtenetten en warmte-koudeopslagsystemen?
                 de niveaus van participatie.                                                                           En wat is bekend over (bodem-)beschermingsgebieden en boringsbeperkingen?
    •            Een monitoring- en evaluatieplan om te leren, bij te sturen en bij te houden hoe de  •                Bepaal welke capaciteit binnen de ambtelijke organisatie beschikbaar is
                  participatie verloopt en wat de resultaten zijn.                                                       voor het opstellen en uitvoeren van het warmteprogramma. Dit bepaalt wat
                                                                                                                         haalbaar en realistisch is binnen de bestaande organisatorische mogelijkheden.
   Ontwikkel gelijktijdig met de participatiestrategie ook een communicatiestrategie.                                    Een schatting van de benodigde capaciteit voor de uitvoering van decentraal
   Meer informatie over participatie in de wet- en regelgeving, aandachtspunten bij                                      warmtebeleid is gemaakt in onderzoek voor de Raad voor het Openbaar Bestuur.
                                                                                                                                                                                                         38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                               Deel III                             Deel IV                                  Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma                Opstellen                            Fictief voorbeeld                        Factsheets
                                                                               warmteprogramma
   •     tel een lijst op met mogelijke meekoppelkansen met professionele partners.
        S                                                                                Fase 2: Voorbereiden
        Bespreek lopende processen en planningen, zoals de aanpak die de netbeheerder
        voorziet voor de verzwaring van het elektriciteitsnet en regulier onderhoud van  Met alle kennis die je hebt verzameld in de vorige fase heb je een goed beeld
        de woningcorporatie en gemeentelijk vastgoed.                                    van de huidige stand van zaken, de (on)mogelijkheden en de speelruimte die
   •    Inventariseer of er bestaande plannen zijn voor warmtenetten, zoals een         er is om het warmteprogramma te ontwikkelen. In fase 2 denk je uit HOE je
         bronnenstrategie, voorgenomen warmtekavels en onderzoeken naar de               het warmteprogramma ontwikkelt, met wie en in welke stappen. Deze aanpak
         mogelijkheden voor deelname aan een publiek warmtebedrijf.                      ontwikkel je samen met gemeentelijke partners en relevante interne afdelingen.
                                                                                         Betrek ook (vertegenwoordigers van) bewoners en ondernemers als dat in je
                                                                                         participatiestrategie staat.
                                                                                         Doel van deze fase
                                                                                          •    Het ontwikkelen van een praktisch, samenhangend plan voor de volgende
                                                                                                fases. Met daarin een beschrijving van rollen, taken en verantwoordelijkheden.
                                                                                                Praktische werkafspraken met de betrokken partijen horen hier ook bij.
                                                                                          •     Het op orde hebben van de eigen organisatie. In de vorige fase heb je in kaart
                                                                                                 gebracht hoeveel menskracht er beschikbaar is voor het opstellen van je
                                                                                                 warmteprogramma en de fase daarna. Nu wil je je organisatie en het team gereed
                                                                                                 hebben om het programma te ontwikkelen.
                                                                                         Stap 1. Formuleer hoe je afwegingen maakt voor het warmteprogramma
                                                                                         Bij het maken van een warmteprogramma maak je verschillende afwegingen.
                                                                                         Denk aan overwegingen met betrekking tot kosten, ruimtelijke inpassing en
                                                                                         het effect op netcongestie. Beschrijf op basis van welke randvoorwaarden en
                                                                                         beoordelingscriteria deze afwegingen gemaakt zijn en hoe de voorlopige keuze voor
                                                                                         warmtetechnieken in gebieden en de fasering van gebiedsaanpakken tot stand is
                                                                                         gekomen. Bespreek met de partners wat hun randvoorwaarden zijn voor de uit te
                                                                                         werken plannen en hoe zij deze willen beoordelen.
                                                                                         Stap 2. Ontwikkel een plan van aanpak
                                                                                         In je plan van aanpak schrijf je op hoe het proces naar een warmteprogramma
                                                                                         eruitziet. Welke stappen zet je als gemeente om te komen tot een gedragen
                                                                                         warmteprogramma? Stem dit af met je partners en interne afdelingen. Weet hoe ze
                                                                                         betrokken willen worden, welke informatie ze op welk moment nodig hebben om
                                                                                         de eigen besluitvorming te ondersteunen en welke informatie ze op welk moment
                                                                                                                                                                                39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Deel I                                            Deel II                                 Deel III                                   Deel IV                              Deel V
Wat is een warmteprogramma?                       Opbouw warmteprogramma                  Opstellen                                  Fictief voorbeeld                    Factsheets
                                                                                          warmteprogramma
   kunnen bieden. Dat betekent onder andere dat je een planning maakt voor het                      Fase 3: Uitwerken warmteprogramma
   uitwerken van het warmteprogramma waarin je verschillende mogelijkheden
   onderzoekt en keuzes onderbouwt. In het plan van aanpak staan:                                   Op basis van de richtlijnen van het projectplan en de gemaakte afspraken met de
    •   Ambities, uitgangspunten en status van het warmteprogramma.                                stakeholders begin je met het opstellen van het warmteprogramma. Deze fase is
    •    Begrenzing gebied en kenmerken van gemeente (gebouwtype).                                 meestal de meest tijdrovende, waarin je de eerder geselecteerde warmtetechnieken
    •     Leidende principes om straks onderbouwde keuzes te kunnen maken.                         en -strategieën verder onderzoekt en toetst. Naast deze onderzoeken praat je met
    •      Activiteiten, rollen en planning.                                                       partners en vertegenwoordigers van bewoners en ondernemers om inhoud op te halen
    •       De projectorganisatie en capaciteitsplanning.                                          voor het warmteprogramma.
    •        Financiële begroting.
    •         Risicoanalyse en risicobeheersing.                                                   Het is belangrijk om te beseffen dat de betrokkenheid van de lokale gemeenschap
                                                                                                    in deze periode enigszins beperkt kan zijn. In een later stadium wil je de plannen
   Gebruik bestaande overlegstructuren om je plan van aanpak op te stellen. Zorg                    echter wel aan hen voorleggen. Zorg daarom voor een transparante onderbouwing
   voor duidelijke afspraken over de rollen, verantwoordelijkheden en individuele en                van de gemaakte keuzes in je warmteprogramma, die aansluit bij de eerder gemaakte
   gezamenlijke besluitvorming.                                                                     afspraken, uitgangspunten en leidende principes.
   Aandachtspunten                                                                                  Doel van deze fase
    •          Het warmteprogramma stel je op in overleg met partners, interne afdelingen           •   Onderzoeken en actualiseren.
                en eventueel met vertegenwoordigers van bewoners en ondernemers. Met                 •    Input ophalen bij partners.
                als doel het verbeteren van het programma, het vergroten van draagvlak en            •     Je participatiestrategie uitvoeren en verslag doen van de activiteiten en
                het voorbereiden op mogelijke meekoppelkansen. Het blijft een gemeentelijk                  uitkomsten.
                document dat nodig is voor de besluitvorming richting aardgasvrij.                   •      De (maatschappelijke) impact van keuzemogelijkheden in beeld brengen,
    •           Maak afspraken met stakeholders en partners expliciet.                                      bijvoorbeeld op de openbare ruimte, de kosten voor de samenleving en
    •            Een warmteprogramma kan plan-mer-plichtig zijn en is doorgaans op zijn                     eindgebruikers en de capaciteit van het elektriciteitsnet.
                  minst plan-mer-beoordelingsplichtig. Of dit zo is, hangt af van de inhoud van      •       Keuzes maken over de voorlopige warmtetechnieken per gebied en de
                  het warmteprogramma. Dit weet je nu nog niet, maar het uitvoeren van een mer                prioritering van gebieden voor gebiedsaanpakken.
                  heeft grote invloed op je planning. Bespreek daarom met juristen de plan-mer-      •        In planningen aansluiten op meekoppelkansen.
                  (beoordelings)plichtigheid van het warmteprogramma. Is de verwachting dat een      •         Voorbereidingen treffen om de samenwerking met de uitvoerende partners te
                  plan-mer nodig is? Houd hiermee rekening in de planning. Een goede planning                   organiseren en je relatie met de partners te onderhouden.
                  vergroot de bijdrage die de mer aan de planvorming kan leveren en zorgt dat        •          Zichtbaar zijn voor de lokale gemeenschap.
                  activiteiten deels parallel kunnen lopen. Dat beperkt de doorlooptijd. Zie voor    •           De plan-mer-plichtigheid van je warmteprogramma bepalen.
                  meer informatie de factsheet Juridisch planproces en het Werkblad RES en mer).
                                                                                                    Stap 1. Voer verdiepend onderzoek uit
                                                                                                    In de verkenningsfase heb je geïnventariseerd welke informatie beschikbaar
                                                                                                    is. Nu voer je de onderzoeken uit die nodig zijn om de gaten hierin op te vullen.
                                                                                                                                                                                          40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Deel I                                  Deel II                                Deel III                             Deel IV                                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?             Opbouw warmteprogramma                 Opstellen                            Fictief voorbeeld                       Factsheets
                                                                               warmteprogramma
   Verzamel informatie en data voor de overzichtskaart. Zie voor meer informatie de      warmteprogramma. Zie voor meer informatie over de procedure voor een plan-mer-
   factsheet Data.                                                                       beoordeling het Informatiepunt Leefomgeving. Blijkt dat een plan-mer noodzakelijk
                                                                                         is? Dan raden we aan om het proces daarvoor al in deze fase te starten. Zie voor meer
   Stap 2. Actualiseer verouderde informatie                                             informatie de factsheet Juridisch planproces en het overzicht van de procedure voor
   De situatie ten opzichte van de vorige transitievisie warmte of warmteprogramma       een plan-mer de informatie op de website van Informatiepunt Leefomgeving.
   is op sommige punten veranderd. Actualiseer de informatie, denk bijvoorbeeld aan
   de sociaaleconomische kenmerken van de gemeente, de eigendomssituaties van            Stap 7. Stel een concept-warmteprogramma op
   gebouwen en technische en financiële zaken.                                           Je rondt deze fase af met een concept-warmteprogramma. Dit plan is inhoudelijk
                                                                                         bijna volledig uitgewerkt en voldoet aan de leidende principes. Het is echter nog niet
   Stap 3. Sluit aan op meekoppelkansen                                                  voorgelegd aan de lokale gemeenschap, het college en de raad. De detaillering van
   Meekoppelkansen kunnen de warmtetransitie goedkoper en sneller laten verlopen.        het concept voor de toetsingsfase is flexibel. Je kunt kiezen voor een bijna volledig
   Daarnaast kan het voor minder overlast zorgen bij bewoners door meerdere              uitgewerkt concept (een ‘99%-versie’), waarbij tijdens de toetsingsfase slechts kleine
   werkzaamheden gelijktijdig uit te voeren. Beschrijf bij het uitwerken van je          aanpassingen nodig zijn. Een andere optie is een minder uitgewerkt concept (een
   warmteprogramma hoe je gebruikmaakt van meekoppelkansen en neem dit op in de          ‘80%-versie’), dat je na de toetsing verder verfijnt. Sommige onderdelen kunnen verder
   gemeentelijke planning.                                                               uitgewerkt zijn dan andere.
   Stap 4. Organiseer de samenwerking met de uitvoerende partners                        Aandachtspunten
   Maak expliciet hoe je bij de uitvoering van het warmteprogramma samenwerkt.            •   Na vaststelling wordt het warmteprogramma gepubliceerd in het Digitaal Stelsel
   Doe dit in overleg met de partners.                                                         Omgevingswet (DSO). Bedenk nu vast welke acties je daarvoor moet nemen en
                                                                                               betrek de juiste interne afdeling om dit voor te bereiden. Zie voor meer informatie
   Stap 5. Zorg voor zichtbaarheid en participatiemogelijkheden                                de factsheet Data.
   Tussen het uitwerken van het projectplan en het concept-warmteprogramma kan            •    Toets het concept-warmteprogramma eerst bij de netbeheerder om te zien of de
   veel tijd zitten. Je hebt misschien al vertegenwoordigers van de gemeenschap                 benodigde netcapaciteit tijdig geborgd kan worden. Daarna kun je het concept-
   betrokken bij het opstellen van het projectplan. Houd hen op de hoogte van de                warmteprogramma toetsen bij de andere partners, de lokale gemeenschap, het
   ontwikkelingen rondom het warmteprogramma en informeer hen over de voortgang,                college en de raad.
   dilemma’s, afwegingen en keuzes. Tijdens het ontwikkelen van het concept-
   warmteprogramma wil je ook zichtbaar zijn voor het brede publiek. Bijvoorbeeld met
   een informatiebijeenkomst, verdiepende thematafels of artikelen in het lokale blad.
   Bekijk je participatie- en communicatiestrategie en voer de geplande activiteiten uit
   of wijk daar onderbouwd van af.
   Stap 6. Voer een plan-mer-beoordeling en/of plan-mer uit
   Een warmteprogramma is meestal plan-mer-beoordelingsplichtig. Voer
   deze beoordeling uit op basis van de voorgenomen keuzes in het concept-
                                                                     ­­
                                                                                                                                                                                 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Deel I                                    Deel II                             Deel III                            Deel IV                                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?               Opbouw warmteprogramma              Opstellen                           Fictief voorbeeld                       Factsheets
                                                                              warmteprogramma
   Fase 4: Toetsen en verfijnen                                                         warmteprogramma te bespreken. Presenteer het programma tijdens een of meerdere
                                                                                        bijeenkomsten aan bewoners en andere belangrijke groepen in de gemeente.
   warmteprogramma                                                                      Verduidelijk de voorlopige keuzes en de redenering erachter. En werk samen met de
                                                                                        buurt om wensen en ideeën te verzamelen die het plan kunnen verbeteren.
   In deze fase leg je het voorlopige warmteprogramma voor aan de stakeholders en de
   lokale gemeenschap. Indien je een plan-mer uitvoert, loopt deze deels gelijktijdig   Stap 3. Betrek de (tussen)resultaten van de eventuele plan-mer in je participatie­
   en kan deze de gesprekken over de plannen voeden. Het toetsen van het plan           proces
   heeft twee doelen:                                                                   Heb je als gemeente een plan-mer opgesteld? Betrek dan de (tussen)resultaten in het
    •   Brede steun van de lokale gemeenschap verkrijgen voor de gemaakte keuzes en    participatieproces. Gebruik deze ook om het warmteprogramma verder aan te scherpen.
         voorgestelde strategieën.
    •    Het concept-warmteprogramma aanscherpen en afstemmen op de specifieke         Stap 4. Toets het concept aan de wettelijke vereisten van een ­warmteprogramma
          behoeften en wensen van de gemeente.                                          De wettelijke vereisten bieden veel vrijheid voor de inhoud van het warmte­
                                                                                        programma, maar het is belangrijk om tenminste aan de minimumeisen te
   Door transparantie te bieden over de gemaakte afwegingen en beslissingen binnen      blijven voldoen in verband met de rechtmatigheid. Toets het concept daarom aan
   het vastgestelde kader, maak je de keuzeprocessen helder en navolgbaar. Deze         de wettelijke vereisten voor een warmteprogramma. Zie voor meer informatie
   evaluatiefase biedt inzicht in de daadwerkelijke steun voor de voorgestelde acties   Hoofdstuk 1 Wat is een warmteprogramma?.
   binnen de gemeenschap.
                                                                                        Stap 5. Verfijn het concept-warmteprogramma op basis van de feedback die je
   Doel van deze fase                                                                   hebt verzameld
   De doelstellingen in deze fase zijn:                                                 Pas het concept-warmteprogramma aan op basis van de opgehaalde wensen en
    •     Verfijnen van het concept-warmteprogramma.                                   zorgen. Erken dat sommige suggesties misschien niet haalbaar zijn en leg uit
    •      Bepalen en uitbreiden van de steun voor het plan binnen de wijk.            waarom, bijvoorbeeld in het participatieverslag bij het warmteprogramma.
    •       Verder ontwikkelen van een eventuele ondersteuningsaanpak.
                                                                                        Stap 6. Stel een ontwerp-warmteprogramma op
   Stap 1. Voer een nieuwe draagvlakmeting uit                                          Fase 4 sluit je af met een getoetst voorstel voor het warmteprogramma dat klaar is
   Voer een nieuwe draagvlakmeting uit onder de lokale gemeenschap om de steun          om het besluitvormingsproces in te gaan. Dit voorstel omvat dezelfde thema’s als de
   voor de voorlopige keuzes in het concept-warmteprogramma te toetsen. Deze meting     conceptversie van het uitvoeringsplan. De inhoud kan verschillen van het voorgaande
   helpt ook bij het verzamelen van ideeën om de plannen te verbeteren en beter af te   document, afhankelijk van de resultaten van deze fase.
   stemmen op de wensen van de bewoners, ondernemers en andere gebouweigenaren.
   Afhankelijk van de gebiedsaanpakken kun je gedifferentieerd beginnen met het         Aandachtspunten
   communiceren en het betrekken van de bewoners uit verschillende wijken.               •   Denk in deze fase goed na over de participatie met alle wijken in de gemeente.
                                                                                              Focus op de gebieden waar een collectieve aanpak is voorzien, maar vergeet ook
   Stap 2. Organiseer bijeenkomsten met de lokale gemeenschap                                 de andere gebieden niet.
   Organiseer bijeenkomsten met de lokale gemeenschap om het concept-
                                                                                                                                                                             42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                               Deel III                            Deel IV                                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma                Opstellen                           Fictief voorbeeld                       Factsheets
                                                                               warmteprogramma
   Fase 5: Vaststellen warmteprogramma                                                    5.  Bekendmaking besluit. De gemeente maakt het besluit vaststelling
                                                                                              warmteprogramma bekend door het te publiceren in het gemeenteblad.
   In deze laatste fase besluit het college van burgemeester en wethouders over het           Vaak publiceert de gemeente tegelijk de nota van antwoord over de ingebrachte
   warmteprogramma. Het betreft een zorgvuldige belangenafweging die de wettelijke            zienswijzen.
   procedure volgt.                                                                       6.  Inwerkingtreding besluit. Het besluit tot vaststelling van het warmteprogramma
                                                                                              treedt de dag na bekendmaking in werking. Vanwege het zelfbindende karakter
   Doel van deze fase                                                                         staat er (in principe) geen beroep bij de bestuursrechter open.
    •   Een vastgesteld warmteprogramma, dat de basis vormt voor het warmtebeleid
         van je gemeente in de komende 10 jaar.                                          Stap 2. Maak het vastgestelde warmteprogramma kenbaar
                                                                                         Publicatie in het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) is verplicht. Daarnaast is
   Stap 1. Stel het warmteprogramma vast volgens de uitgebreide                          het voor de duidelijkheid richting bewoners, ondernemers en belanghebbenden
   voorbereidingsprocedure                                                               verstandig om een publiekssamenvatting beschikbaar te maken op een logische plek
   De besluitvorming over het warmteprogramma volgt verplicht de uitgebreide             voor specifieke doelgroepen. Zie voor meer informatie de factsheet Data.
   voorbereidingsprocedure (ook wel de uniforme openbare voorbereidingsprocedure)
   uit de Algemene wet bestuursrecht:
    1. Kennisgeving ontwerp-warmteprogramma. De gemeente geeft vóór de
        terinzagelegging kennis van het ontwerp-warmteprogramma. Als de gemeente
        ook een plan-mer heeft opgesteld, dan kan de gemeente dit stuk als onderdeel
        van het ontwerp warmteprogramma of als apart stuk ter kennis geven. Beide
        worden tegelijkertijd ter kennisgeving gepubliceerd in het gemeenteblad.
    2. Terinzagelegging ontwerp-warmteprogramma. De gemeente legt het ontwerp-
         warmteprogramma en de eventuele plan-mer zes weken ter inzage. Als er tijdens
         de periode van terinzagelegging nieuwe relevante stukken of gegevens zijn, dan
         moet de gemeente deze stukken ook ter inzage leggen.
    3. Indienen zienswijzen. Gedurende de termijn van de terinzagelegging kan
         iedereen zienswijzen inbrengen. Dit kan schriftelijk of mondeling. De gemeente
         maakt een verslag van mondeling ingebrachte zienswijzen. De gemeente
         behandelt de zienswijzen en bepaalt of het ontwerp-warmteprogramma
         aangepast moet worden. De gemeente reageert op de zienswijzen in een nota van
         antwoord.
    4. Besluit vaststelling warmteprogramma. Het college van burgemeester en
        wethouders geldt als bevoegd gezag om dit besluit vast te stellen.
                                                                                                                                                                            43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Deel I                              Deel II                                      Deel III                  Deel IV           Deel V
Wat is een warmteprogramma?         Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma Fictief voorbeeld Factsheets
          Deel IV
          Nieuwerland
          warmteprogramma 2026
          Deel IV van deze handreiking geeft een fictief voorbeeld van een warmteprogramma van de fictieve
          gemeente Nieuwerland.
                                                                                                                                        44
                         Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                                      Deel III                              Deel IV                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma             Fictief voorbeeld       Factsheets
   Inhoudsopgave deel IV
   Introductie voorbeeld warmteprogramma                                                            5.   Aanpak per gebied                                  60
   gemeente Nieuwerland                                                             46                   5.1  Onderbouwing keuze                             60
                                                                                                         5.2  Kippensluis Noord en Kippensluis Zuid          60
   Samenvatting                                                                     47                   5.3  Zonnewende                                     60
                                                                                                         5.4  Eikenrand                                      61
   1.   Inleiding                                                                   51                   5.5  Smalle Sloot                                   61
        1.1  Ambitie van de gemeente                                                 51                  5.6  I-Park                                         61
        1.2  Doel van dit warmteprogramma                                            51                  5.7  Parelen                                        62
        1.3  Inhoud warmteprogramma                                                  51                  5.8  Kern Zonnedorp                                 62
        1.4  Veranderingen ten opzichte van de transitievisie warmte                 51                  5.9  Lommerhaven                                    62
        1.6  Totstandkoming warmteprogramma                                          52                  5.10 Overige gebieden                               62
   2.   Leidende principes                                                          52              6.   Monitoring en evaluatie                            63
                                                                                                         6.1 Monitoring                                      63
   3.   Participatie                                                                53                   6.2 Evaluatie en herijking                          63
        3.1  Effect op openbare ruimte                                               53
        3.2  Uitgangspunten voor participatie                                        53             Bijlage A: Feiten en onderzoeksgegevens                 64
        3.3  Participatie- en communicatiestrategie                                 54
        3.4  Plannen per buurt                                                      54              Bijlage B: Participatieverslag                          65
   4.   Aanpak voor de hele gemeente                                                55              Bijlage C: Evaluatie                                    65
        4.1  Verwachte resultaten van het warmteprogramma                            55
        4.2  Sturen in transitie                                                     55
        4.3  Overzicht van de plannen                                                57
        4.4  Onderbouwing van de keuzes                                              58
        4.5  Een aanpak in drie sporen                                               59
                                                                                                                                                                45
                              Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                                      Deel III                  Deel IV           Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma Fictief voorbeeld Factsheets
   Introductie voorbeeld warmteprogramma
   gemeente Nieuwerland
   In dit deel hebben we een voorbeeld van een warmteprogramma
   uitgewerkt. Hiervoor gebruiken we net als in de Handreiking Uitvoeringsplan
   de fictieve gemeente Nieuwerland. We beschrijven meerdere buurten en
   verschillende technieken om de meerwaarde van het voorbeeld te vergroten.
   De fictieve gemeente Nieuwerland is een zeer actieve gemeente met
   ambitieuze doelen en diverse aanpakken.
   Openbare gegevens en kaarten
   De openbare gegevens over het gebied en de kaarten van Nieuwerland zijn gebaseerd
   op die van de gemeente Oudewater. De inhoud van het warmteprogramma,
   het gemeentelijk beleid en de betrokken partners zijn allemaal fictief. Het
   warmteprogramma is niet gebaseerd op de daadwerkelijke plannen van de gemeente
   Oudewater.
   Fictieve data
   Voor een goed warmteprogramma is sociaal, technisch en economisch onderzoek
   nodig. Deze tekst verwijst naar bijlagen, achterliggende documenten en onderzoeken
   die bij een warmteprogramma zouden horen. Deze zijn niet of niet volledig gemaakt
   voor dit voorbeeld. De data in deze bijlagen is fictief.
           Goed om te weten: toekomstige wet- en regelgeving
       Deze handreiking is deels gebaseerd op wetgeving die nog in ontwikkeling
       is en dus nog kan veranderen. Het NPLW streeft ernaar deze handreiking
       – en dus dit voorbeeld – up-to-date te houden.
                                                                                                                                             46
                              Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Deel I                                  Deel II                                      Deel III                             Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?             Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma            Fictief voorbeeld                     Factsheets
   Samenvatting
   Alle gemeenten in Nederland stellen een warmteprogramma op. Een
   warmteprogramma is een gemeentelijk beleidsdocument dat laat zien                                    Goed om te weten
   welke gebieden binnen de gemeente binnen nu en 10 jaar van het aardgas                            Meer informatie over mogelijke technieken om aardgasvrij te worden is o.a. te
   af gaan. We hebben het warmteprogramma opgesteld in overleg met                                   vinden op de website van het NPLW.
   betrokkenen uit onze gemeente in de periode juli 2025 tot en met juli 2026.
   Uitvoeringsplannen
   In het warmteprogramma kijken we naar de hele gemeente en onderzoeken we waar
   we voldoende zekerheid hebben om de volgende stap te zetten richting aardgasvrij.
   Na het vaststellen van het warmteprogramma maken we voor een aantal buurten
   een uitvoeringsplan per buurt. Dit start in 2027. Voor Kippensluis Noord, Kippensluis
   Zuid en Eikenrand zijn al uitvoeringsplannen opgesteld op basis van de transitievisie
   warmte.
   Gebiedsaanpak voor de komende 10 jaar
   Onderstaande kaart toont de belangrijkste plannen van het warmteprogramma 2026.
   De kaart laat voor 8 gebieden zien wat de beoogde gebiedsaanpak is voor de komende
   10 jaar en de voorziene warmtetechniek. Voor de overige (grijze) gebieden zijn
   vooralsnog geen plannen.
   Terugkijken
   We kijken in het warmteprogramma ook terug naar hoe de warmtetransitie zich de
   afgelopen 5 jaar heeft ontwikkeld in onze gemeente. Zo evalueren we of de verwachte
   vooruitgang gerealiseerd is en de gestelde maatregelen doelmatig en effectief zijn
   geweest.
   Onze ambitie
   Over 5 jaar maken we weer een warmteprogramma, waarin we de buurten opnieuw
   bekijken. Zo wordt de kaart iedere keer verder ingevuld en wordt het stap voor stap
   duidelijker hoe we tot een aardgasvrij Nieuwerland komen. Als gemeente zijn we
   verplicht om uiterlijk 2050 aardgasvrij te zijn. Wij hebben echter de ambitie om al in
   2045 volledig duurzaam verwarmd én verkoeld te zijn.
                                                                                                                                                                                   47
                             Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Deel I                                      Deel II                                      Deel III                                   Deel IV                                  Deel V
Wat is een warmteprogramma?                 Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma                  Fictief voorbeeld                        Factsheets
   Toelichting op de kaart
   De gebieden waar we de komende jaren een collectieve aanpak voorzien, zijn
   ingekleurd op de kaart. Hieronder volgt een verdere toelichting per gebied op de kaart.
    •    Rode lijn. De rode lijn op de kaart toont de in 2023 vastgestelde warmtekavel waar
         warmtebedrijf Hestia een warmtenet aanlegt.
    •     Rood-gestippelde lijn. De rood-gestippelde lijn is een voorgestelde warmtekavel,
         waar we eerst onderzoeken of een warmtenet vanuit het I-Park haalbaar is. Is dat
         haalbaar? Dan gaan we over tot het vaststellen van de warmtekavel.
    •   Lila. Het lila vlak is Lommerhaven. Dit is een herontwikkelingsgebied ten
           zuiden van Nieuwerland Centrum. Bij de herontwikkeling zijn de oude gebouwen
           afgebroken en nieuwe woningen gebouwd. Alle woningen zijn aardgasvrij
           gemaakt. De herontwikkeling is eind 2025 afgerond.                                          Figuur 5. De samenvattende kaart van het warmteprogramma Nieuwerland.
                                                                                                                                                                                        48
                                 Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Deel I                                       Deel II                                      Deel III                                 Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?                  Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma                Fictief voorbeeld                      Factsheets
   •     Donkerblauw, De donkerblauwe vlakken vormen de buurten Kippensluis                              • Groen-oranje gearceerd. In de groen-oranje gearceerde buurt Kern Zonnedorp is
            Noord en Kippensluis Zuid. Voor beide buurten is een uitvoeringsplan                             het bewonersinitiatief Zonnedorp actief om bewoners te ondersteunen met het
            opgesteld. In 2027 ontwikkelt warmtebedrijf Hestia hier een warmtenet,                           verduurzamen van hun woning. Het bewonersinitiatief stimuleert bewoners van
            gevoed door een aquathermiebron met warmte uit de rivier de Hollandsche                          Zonnedorp om hun woning te isoleren en indien mogelijk over te stappen op een
            IJssel. De aflevertemperatuur in de woningen is middentemperatuur. De                            all-electric warmteoplossing. De gemeente ondersteunt het initiatief en voorziet
            gemeente wil de aanwijsbevoegdheid inzetten voor het stoppen van de                              een gecombineerde aanpak. In Zonnedorp is al samen met de buurtbewoners een
            aanlevering van gas 2034.                                                                        buurtplan gemaakt, die de route naar een aardgasvrij Zonnedorp in 2045 toont.
   •      Lichtblauw. Voor de lichtblauwe buurten Zonnewende en bedrijventerrein                         •  L
                                                                                                              ichtgrijs. Voor de grijsgekleurde buurten is nog geen collectieve aanpak
          I-Park, kijken we naar collectieve warmtenetopties. Voor Zonnewende wordt                          voorzien. In 2031 maken we weer een warmteprogramma en onderzoeken we met
          onderzocht of het mogelijk is de buurt aan te sluiten op het toekomstige                           de kennis van dan wat de beste warmteoplossing kan zijn. Tot die tijd kunnen
          warmtenet in Kippensluis Noord en Kippensluis Zuid. Op bedrijventerrein                            bewoners en eigenaars individuele stappen zetten om te verduurzamen.
          I-Park is veel restwarmte aanwezig van de Zuivelfabriek YoKa en de glasfabriek
          NL-Glaswerken. In 2027 wordt gestart met het opstellen van een uitvoeringsplan.
          Dit gebeurt samen met bewoners, ondernemers en de Energiegemeenschap.
          Er is geen einddatum voor de aardgaslevering voorzien in Zonnewende
          en het bedrijventerrein I-Park. De gemeente zet de aanwijsbevoegdheid hier
          niet in.
   •     Donkeroranje. De beoogde oplossing voor de donkeroranje buurt Eikenrand
            is all-electric luchtwarmtepompen. Er is samen met de bewoners en de
            Energiegemeenschap een uitvoeringsplan opgesteld. De gemeente is van plan de
            aanwijsbevoegdheid in te zetten met een einddatum voor het leveren van aardgas
            in 2034.
   •       Licht oranje. De lichtoranje buurt Smalle Sloot buurt lijkt geschikt voor all-
            electric oplossingen, maar nog niet alle gebouwen zijn daarvoor voldoende
            geïsoleerd. De gemeente wacht op uitkomsten van een soortenmanagementplan
            voordat ze verdere stappen zet. In 2027 starten we al wel met het opstellen
            van een uitvoeringsplan samen met bewoners, ondernemers en de
            Energiegemeenschap.
   •    Groen. Het bewonersinitiatief de Warmtetappers is in de groene buurt
          Parelen actief om woningen aardgasvrij-ready te maken door isolatie en
          hybridewarmtepompen. De gemeente sluit aan bij de lopende campagne en
          voorziet een collectieve aanpak voor hybride warmtepompen en isolatie. Voor
          Parelen is al samen met de buurtbewoners een buurtplan gemaakt, die de route
          naar een aardgasvrij Parelen in 2045 uitstippelt.
                                                                                                                                                                                             49
                                  Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                                      Deel III                  Deel IV           Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma Fictief voorbeeld Factsheets
   Publicatie warmteprogramma
   Dit warmteprogramma is gepubliceerd in het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO).
   Daarnaast worden alle data worden beschikbaar gemaakt via de ‘Open Data’ website
   van de gemeente.
          De Energiegemeenschap
       De professionele partners van de gemeente hebben we samengebracht in de
       Energiegemeenschap. De leden van de Energiegemeenschap zijn:
       Warmtebedrijf Hestia, Netbeheerder Stalis, Woningcorporatie Huis & Haard,
       Waterschap van Woerden, RES-regio U12, BuurtEnergieCoöperatie (BEC),
       Ondernemersvereniging I-Park en de bewonersinitiatieven Zonnedorp en de
       Warmtetappers. Je leest meer over de rollen en verantwoordelijkheden binnen
       de Energiegemeenschap in Bijlage A.
          Goed om te weten
       Bent u eigenaar van een gebouw of woning in een gekleurd gebied? Dan start
       de gemeente in 2027 met de vervolgstappen in uw buurt. U ontvangt daarover
       bericht.
       Bent u eigenaar van een gebouw of woning in een grijs gebied? Dan is er nu
       nog geen collectieve aanpak voorzien in uw buurt. U kunt zelf starten met het
       verduurzamen en isoleren van uw woning of gebouw. Het energieloket helpt u
       graag verder.
                                                                                                                                             50
                              Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>Deel I                                     Deel II                                      Deel III                                   Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?                Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma                  Fictief voorbeeld                     Factsheets
   1. Inleiding                                                                                       1.3 Inhoud warmteprogramma
   In 2019 is het Klimaatakkoord gesloten. Hierin hebben overheden, bedrijven en                      In 2021 maakten we een voorloper van dit warmteprogramma: ‘De ‘Transitievisie
   maatschappelijke organisaties afgesproken hoe we de uitstoot van broeikasgassen                    Warmte: naar een aardgasvrij Nieuwerland in 2045’. Deze transitievisie warmte (tvw)
   gaan terugdringen. Onderdeel hiervan is de warmtetransitie: de opgave om in 2050                   beschrijft in grote lijnen de route naar aardgasvrij in 2045. Dit warmteprogramma
   zeven miljoen woningen en één miljoen utiliteiten met hernieuwbare energie te                      ‘Op weg naar duurzame verwarming in Nieuwerland 2026 – 2035’ beschrijft wat we in de
   verwarmen in 2050. Het klimaatakkoord is niet de enige reden om van het gas af te                  komende tien jaar gaan doen:
   gaan: ook de aardbevingen in Groningen, de leveringszekerheid van energie, de hoge                   •  We beschrijven in welke buurten we starten met het maken van
   aardgasprijzen en de sterk toegenomen energiearmoede zijn redenen om te kiezen                           uitvoeringsplannen.
   voor de overstap naar een schone en betaalbare warmtevoorziening. Daarbij kiezen we                  •   Voor sommige buurten geven we ook een einddatum waarop we de levering van
   zoveel mogelijk voor warmte uit lokale bronnen.                                                           aardgas stoppen. Voor deze buurten zijn al uitvoeringsplannen opgesteld en
                                                                                                             zetten we de aanwijsbevoegdheid in.
   1.1      Ambitie van de gemeente                                                                     •    Voor andere buurten moeten we meer onderzoeken doen en starten we met
                                                                                                              het maken van detailplannen per buurt. Bijvoorbeeld in de vorm van een
   We zijn al begonnen met het aardgasvrij maken van Nieuwerland. We leren daardoor                           uitvoeringsplan.
   steeds beter wat slim en effectief is. De gemeenteraad besloot in 2018 vol in te zetten
   op een duurzaam Nieuwerland en streeft ernaar in 2045 volledig aardgasvrij te zijn, 5              1.4 Veranderingen ten opzichte van de transitievisie warmte
   jaar eerder dan de landelijke doelstelling. Om dit te realiseren moet er veel gebeuren
   en werken we samen met alle betrokkenen in de warmtetransitie.                                     Dit warmteprogramma bouwt grotendeels voort op de transitievisie warmte uit
                                                                                                      2021. Toch zijn er inmiddels dingen veranderd. We beschrijven hier de belangrijkste
   1.2 Doel van dit warmteprogramma                                                                   veranderingen:
                                                                                                        •  N   ieuwerland Centrum. Voor Nieuwerland Centrum was groengas als alternatief
   Een warmteprogramma beschrijft de plannen voor het verduurzamen én aardgasvrij                          voor aardgas opgenomen. De meest recente onderzoeken laten echter zien dat
   maken van onze buurten in de komende tien 10 jaar. Het beschrijft in welke gebieden we                  er vooralsnog onvoldoende groengas geproduceerd wordt om te gebruiken in
   de komende jaren aan de slag gaan en wat ruwweg de verwachte aanpak is. Vanaf 2027                      de gebouwde omgeving. Daarom voorzien we voor Nieuwerland Centrum de
   gaan we in deze gebieden aan de slag met bewoners, ondernemers en andere betrokkenen                    komende 10 jaar nog geen collectieve oplossing.
   uit de buurt om de plannen in meer detail uit te werken. Dit warmteprogramma is een                  •     Herontwikkeling Lommerhaven aardgasvrij. De herontwikkeling van
   verplicht programma onder de Omgevingswet. Het warmteprogramma:                                         Lommerhaven is eind 2025 voltooid. De oude gebouwen zijn afgebroken en
    •   Biedt duidelijkheid en handelingsperspectief voor professionele partners, en voor                 vervangen door nieuwe woningen. De nieuwe woningen worden verwarmd
        bewoners, ondernemers en andere gebouweigenaren.                                                   met all-electric warmtepompen. Ook wordt er elektrisch gekookt. Het gasnet is
    •    Legt de basis voor de gebiedsgerichte aanpak en vormt de basis voor de                           verwijderd in dit gebied.
        uitvoeringsplannen per buurt.                                                                   •      Vastgestelde warmtekavel. Er is een warmtekavel vastgesteld die de buurten
    •     Zorgt ervoor dat we de voortgang van de plannen voor de komende tien jaar goed                       Kippensluis Noord, Kippensluis Zuid en de Zonnewende beslaat.
        kunnen bijhouden.
                                                                                                                                                                                           51
                                Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Deel I                                         Deel II                                      Deel III                                Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?                    Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma               Fictief voorbeeld                      Factsheets
   1.6 Totstandkoming warmteprogramma                                                                     2. Leidende principes
   Bij het opstellen van het warmteprogramma zijn verschillende partijen betrokken. De                    De keuzes die we in dit warmteprogramma maken, zijn gebaseerd op de leidende
   professionele partners zijn samengebracht in de Energiegemeenschap. De leden van                       principes die we samen met onze bewoners en ondernemers hebben opgesteld
   de Energiegemeenschap zijn:                                                                            in 2021 voor de transitievisie warmte. We hebben de leidende principes van toen
    •   Warmtebedrijf Hestia                                                                             herijkt en daarbij opnieuw onze inwoners en de leden van de Energiegemeenschap
    •    Netbeheerder Stalis                                                                             geraadpleegd. De inzichten uit deze raadpleging zijn meegenomen, net als de
    •     Woningcorporatie Huis & Haard                                                                  wens om aan te sluiten bij de publieke belangen van het Rijk voor infrastructuur
    •      Waterschap van Woerden                                                                        (Nationaal Programma Energiesysteem). We kwamen zo tot de volgende
    •       RES-regio U12                                                                                leidende principes:
    •        BuurtEnergieCoöperatie (BEC)                                                                  •  Duurzaam & Schoon. Onze energie is duurzaam en schoon. We besparen
    •         Ondernemersvereniging I-Park                                                                    zoveel mogelijk energie, want de energie die we niet gebruiken, hoeven we
    •          en de bewonersinitiatieven Zonnedorp en de Warmtetappers.                                      ook niet op te wekken. We zorgen ervoor dat de energie die we opwekken
                                                                                                               duurzaam is en dat de bronnen die we gebruiken voor warmtenetten
   Hun rol, wat met hen is besproken en hoe hun inbreng is meegenomen, staat in het                            duurzaam zijn of worden.
   participatieverslag in bijlage A.                                                                        •  Betaalbaar & economisch bevorderlijk. Onze overgang naar een aardgasvrije
                                                                                                               toekomst is betaalbaar en bevordert onze lokale economie. We streven ernaar
   Er is ook een gemeentebrede peiling uitgevoerd onder alle bewoners van                                      dat de overstap naar alternatieve warmtevoorzieningen voor iedereen betaalbaar
   Nieuwerland en onder de ondernemers via de ondernemersverenigingen. Uitgebreide                             blijft. Waar mogelijk betrekken we lokale ondernemers bij de uitvoering van de
   informatie over hoe bewoners, ondernemers, de Energiegemeenschap en de interne                              warmtetransitie. Zo versterken we de lokale economie en benutten we de kennis
   gemeentelijke organisatie zijn betrokken en wat er met hun inbreng is gedaan, staat                         van lokale ondernemers over onze gemeente.
   in het participatieverslag in bijlage A.                                                                 •  Veilig & betrouwbaar. Onze energie-infrastructuur is betrouwbaar en veilig.
                                                                                                               Dat geldt voor zowel de warmte-infrastructuur in warmtenetten als de
                                                                                                               infrastructuur voor elektriciteit. Bij het maken van keuzes nemen we alle
                                                                                                               infrastructuur in ogenschouw en wegen we zorgvuldig af.
                                                                                                            •  Ruimte & Milieu. We borgen de kwaliteit van de leefomgeving door integraal
                                                                                                               rekening te houden met ruimte en milieu. Onze energietransitie vraagt om
                                                                                                               een zorgvuldige ruimtelijke planning die rekening houdt met de fysieke
                                                                                                               leefomgeving en de behoeften van onze gemeenschap. We streven naar een
                                                                                                               integrale benadering waarbij de ontwikkeling van energie-infrastructuur hand
                                                                                                               in hand gaat met andere ruimtelijke opgaven zoals woningbouw, mobiliteit en
                                                                                                               natuurbehoud. Door ruimte efficiënt te benutten en duurzame energieoplossingen
                                                                                                               te integreren in onze ruimtelijke plannen, zorgen we voor een leefbare en
                                                                                                               veerkrachtige omgeving.
                                                                                                                                                                                              52
                                    Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                                      Deel III                               Deel IV                                  Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                        Factsheets
   •    Rechtvaardig & Participatief. Onze warmtetransitie is rechtvaardig en                       3. Participatie
        participatief. Iedereen moet mee kunnen doen. Energie is een basisbehoefte om
        te kunnen leven en werken. Dat betekent dat wij als gemeente streven naar een               De warmtetransitie raakt iedereen in onze gemeente. Daarnaast is het een grote
        inclusieve en rechtvaardige transitie die ongelijkheid en armoede tegengaat.                opgave om onze gemeente aardgasvrij te maken. Zeker omdat nu nog 91% van al
                                                                                                    onze gebouwen is aangesloten op het aardgasnet. Gelukkig hoeft de warmtetransitie
                                                                                                    niet van vandaag op morgen gerealiseerd te zijn. Het kost namelijk tijd om uit te
                                                                                                    zoeken welk alternatief voor aardgas geschikt is voor welke buurt. Bovendien
                                                                                                    is de warmtetransitie alleen succesvol als iedereen meedoet en de nodige
                                                                                                    stappen zet om zijn of haar woning of gebouw met een duurzaam alternatief
                                                                                                    te verwarmen.
                                                                                                    3.1   Effect op openbare ruimte
                                                                                                    De warmtetransitie heeft niet alleen effect op onze huizen en gebouwen, maar ook
                                                                                                    op de openbare ruimte. Door de hele gemeente zullen daarom werkzaamheden
                                                                                                    plaatsvinden, zowel op de korte als op de langere termijn. Elke inwoner zal dus iets
                                                                                                    merken van de warmtetransitie.
                                                                                                    3.2 Uitgangspunten voor participatie
                                                                                                    Om iedereen mee te nemen in de plannen voor de warmtetransitie hebben
                                                                                                    we uitgangspunten opgesteld voor participatie. Zo maken we betere plannen,
                                                                                                    zorgvuldigere besluiten krijgen en behouden draagvlak voor de veranderingen
                                                                                                    in de leefomgeving die de warmtetransitie met zich meebrengt. In onze
                                                                                                    participatienota: ‘Nieuwerland sterk verbonden door participatie’ beschrijven we
                                                                                                    de uitgangspunten op basis waarvan keuzes voor participatie worden gemaakt.
                                                                                                    Deze nota is opgesteld in november 2022 na een peiling onder inwoners en
                                                                                                    enkele bijeenkomsten. Bekijk voor meer informatie de participatienota. De
                                                                                                    uitgangspunten uit de participatienota vullen we aan met 2 uitgangspunten
                                                                                                    specifiek voor de warmtetransitie:
                                                                                                      •  Passende participatie tijdens de hele warmtetransitie. De transitie duurt jaren.
                                                                                                         Tijdens deze periode staan we in contact met onze bewoners en ondernemers
                                                                                                         over de warmtetransitie, op een manier die past bij de betreffende fase in
                                                                                                         het proces.
                                                                                                                                                                                           53
                              Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Deel I                                    Deel II                                      Deel III                                Deel IV                                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?               Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma               Fictief voorbeeld                       Factsheets
    •    ctief ondersteunen van bewonersinitiatieven en energiecoöperaties. De transitie
        A                                                                                                  de mensen uit de buurt. Samen met vertegenwoordigers van bewoners werken
        slaagt alleen als we samenwerken en er draagvlak is onder bewoners en                              we een uitvoeringsplan uit dat past bij de buurt en de diversiteit van bewoners,
        ondernemers. Daarom ondersteunen we lokale initiatieven actief – denk aan                          ondernemers en andere belanghebbenden.
        bewonersinitiatieven of energiecoöperaties – en helpen hen om de gewenste rol                  •  Buurten zonder collectieve aanpak. In buurten zonder collectieve aanpak
        te pakken.                                                                                        gaan we verder met de algemene informatievoorziening zoals beschreven in
                                                                                                          de participatie- en communicatieaanpak. We ontwikkelen voor deze groep
   3.3 Participatie- en communicatiestrategie                                                             informatiemateriaal om hen het juiste handelingsperspectief te bieden. Zo
                                                                                                          zorgen we voor passende, efficiënte en effectieve participatie.
   Voor het zorgvuldig inrichten van de participatie tijdens de warmtetransitie is
   een participatie- en communicatiestrategie ontwikkeld. Deze overkoepelende                        Professionele partners en vertegenwoordigers van bewoners en ondernemers
   strategie wordt periodiek geëvalueerd. De doelen die voortkomen uit de                            zijn betrokken via de Energiegemeenschap. We bespreken periodiek met hen
   participatiestrategie zijn:                                                                       de detailplannen en activiteiten, waarbij we zoveel mogelijk aansluiten bij hun
    •   Betere plannen. Gebruikmaken van de kennis van partners en bewoners                         activiteiten.
        (Energiegemeenschap) bij het maken van dit warmteprogramma. De inzichten uit
        de samenleving verbeteren onze plannen.
    •   V ersterken draagvlak. We stemmen met onze partners de ambities af, zoeken
        actief naar meekoppelkansen en sluiten aan op planningen. We betrekken
        bewoners, ondernemers en andere betrokkenen in de gemeente door hen tijdig te
        informeren en zorgvuldig te betrekken.
    •    Vertrouwen, transparantie en democratische verantwoordelijkheid. We zijn een
        betrouwbare partner voor iedereen in onze gemeente. Bewoners, ondernemers
        en andere betrokkenen moeten kunnen meedoen en meepraten op basis van
        heldere informatie. Gemeente Nieuwerland heeft een maatschappelijke taak in
        het verbeteren van de leefbaarheid in de buurten en het welzijn van de inwoners.
        Participatie bij dit warmteprogramma draagt bij aan een eerlijke, duurzame
        samenleving via zorgvuldige besluitvorming.
   3.4 Plannen per buurt
   Per buurt wordt op basis van deze participatie- en communicatiestrategie een
   gedetailleerd plan uitgewerkt. We maken daarbij in de strategie onderscheid tussen
   twee typen buurten:
    •     Buurten met een collectieve aanpak. In de buurten waar we een collectieve
        aanpak voorzien in de komende tien jaar gaan we actiever samenwerken met
                                                                                                                                                                                            54
                               Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Deel I                                          Deel II                                        Deel III                               Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?                     Opbouw warmteprogramma                         Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                      Factsheets
   4. Aanpak voor de hele gemeente                                                                          4.1 Verwachte resultaten van het warmteprogramma
   Dit deel van het warmteprogramma beschrijft de aanpak en beoogde resultaten voor                         De grafiek hieronder toont aan hoeveel woningen en utiliteiten jaarlijks van het gas af
   de hele gemeente. We beschrijven:                                                                        moeten om in 2045 een aardgasvrije gemeente te zijn. De verwachte resultaten en de
    •   De rol van de gemeente en haar partners.                                                           bijbehorende keuzes stippelen de route naar aardgasvrij uit en bepalen het tempo. In
    •    Een overzicht van de plannen op hoofdlijnen: waar we starten en wat daar een                      een volgende fase werken we dit verder uit in de vorm van uitvoeringsplannen met de
          geschikte aanpak lijkt                                                                            desbetreffende buurten.
    •     De onderbouwing van onze keuzes.
                                                                                                            Figuur 6 laat zien dat er nog een lange weg te gaan is om aardgasvrij te worden. Van
   Onze keuzes zijn gebaseerd op sociaal, technisch en economisch onderzoek, data                           de 5.260 woningen en utiliteiten van de gemeente werden er begin 2026 slechts 50
   en informatie en gemaakt in samenspraak met de Energiegemeenschap. Een                                   aardgasvrij verwarmd. Door bevolkingsgroei zal de gemeente Nieuwerland naar
   uitgebreidere beschrijving van de plannen en onderbouwing van de keuzes per gebied                       verwachting in 2045 uit 5.860 woningen en utiliteiten bestaan. Nieuw bijgebouwde
   staan in het volgende hoofdstuk.                                                                         gebouwen worden altijd aardgasvrij verwarmd. Van 2026 tot en met 2035 heeft de
                                                                                                            gemeente de ambitie om 160 woningen en utiliteiten per jaar aardgasvrij te maken.
                                                                                                            Van 2035 tot en met 2045 moeten er 436 woningen per jaar aardgasvrij worden
                                                                                                            gemaakt. Deze versnelling verwachten we te bereiken door:
                                                                                                             •   De opschaling van aanpakken die we de komende jaren ontwikkelen.
                                                                                                             •    Technische innovaties en kostendaling.
                                                                                                             •     Het toenemende belang dat gebouweigenaren hechten aan aardgasvrije
                                                                                                                    verwarming.
                                                                                                            Voor alle buurten maken we een inschatting van het aantal aardgasvrije gebouwen
                                                                                                            aan het einde van de programmaperiode (2035), op basis van de verwachte resultaten
                                                                                                            van de gebiedsgerichte aanpak per gebied, buurt of wijk. In hoofdstuk 4.3 lees je hoe
                                                                                                            we 1.500 aardgasvrije woningen en utiliteiten realiseren.
                                                                                                            4.2 Sturen in transitie
                                                                                                            Het succes van de warmtetransitie valt of staat bij de inzet van alle betrokken
                                                                                                            partijen. Het is belangrijk om te weten wie welke rol heeft en welke rol wij als
                                                                                                            gemeente hebben.
 Figuur 6. De doelstelling uit dit programma voor aardgasvrije verwarming en het benodigde pad hierna.
                                                                                                                                                                                                  55
                                     Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Deel I                                        Deel II                                      Deel III                                     Deel IV                                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?                   Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma                    Fictief voorbeeld                       Factsheets
   Rol van gemeente                                                                                                 regionale duurzame energieoplossingen. Binnen de RSW stemmen we het
   Gemeente Nieuwerland is zich sterk bewust van haar regierol in de warmtetransitie.                               gebruik van bovenlokale warmtebronnen af en hebben we afspraken gemaakt
   We vullen deze rol op verschillende manieren in en doen dat met diverse                                          over onderzoek naar geothermie in buurgemeente Diepersum.
   instrumenten. Als gemeente Nieuwerland:                                                                 • Ondernemersvereniging I-Park. De ondernemersvereniging stemt
    •   Zorgen wij voor de samenwerking tussen de partijen die nodig zijn voor                               toezeggingen en randvoorwaarden rondom het gebruik van restwarmte van het
         gezamenlijke oplossingen. Daarom werken we nauw samen met de                                         bedrijventerrein af met haar ondernemers en de gemeente.
         Energiegemeenschap en andere belanghebbenden om een samenhangende                                 •  Netbeheerder Stalis. De netbeheerder zorgt voor een betaalbare en betrouwbare
         aanpak te waarborgen.                                                                                 infrastructuur voor elektriciteit en gas. Dit omvat het onderhouden en aanleggen
    •    Blijven wij met bewoners, ondernemers en andere belanghebbenden op een                               van kabels, leidingen en stations, het aansluiten van gebouwen en het oplossen
          passende manier in gesprek. Zo blijven hun belangen en wensen zichtbaar en                           van storingen. Stalis en de gemeente hebben een samenwerkingsovereenkomst
          kunnen we hun inbreng een passende plek geven in de besluitvorming. Zie voor                         over de aanpak van de verzwaring van het laagspanningsnet in buurten waar dit
          meer informatie ook de participatie-uitgangspunten in hoofdstuk 3.                                   voor de warmtetransitie noodzakelijk is.
    •     Blijven wij inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden stimuleren en                       •   Huis & Haard. De woningcorporatie zorgt voor betaalbare en goede woningen voor
           motiveren om te verduurzamen. We ondersteunen daarnaast lokale warmte-                               haar huurders. De gemeente maakt prestatieafspraken met Huis & Haard over
           initiatieven en stimuleren de ontwikkeling van (kleinschalige) duurzame                              woningverduurzaming. De woningcorporatie zal de verduurzamingsplannen voor
           energieprojecten.                                                                                    hun woningen duidelijk communiceren en bespreken met haar huurders.
    •      Zorgen wij voor (duidelijkheid over) randvoorwaarden en vergunningen. We                       •    Bewonersinitiatief Zonnedorp. Het bewonersinitiatief stimuleert bewoners van
            gebruiken juridische instrumenten zoals de aanwijsbevoegdheid en stellen                             Zonnedorp om hun woning te isoleren en – indien mogelijk – over te stappen
            duidelijke kaders voor de verlening van vergunningen en ontheffingen.                                op een all-electric oplossing. Het initiatief organiseert informatieavonden,
    •       Faciliteren wij ingrepen in de openbare ruimte zoals het aanleggen van kabels en                    inloopdagen en collectieve inkoopacties van onder andere PVT-panelen,
             leidingen en het inpassen van nieuwe traforuimtes.                                                  warmtepompen en HR++-glas.
                                                                                                           •     Bewonersinitiatief de Warmtetappers. Dit initiatief stimuleert bewoners
   Rol van partnerorganisaties                                                                                    van Parelen om hun woning voor te bereiden op een hybride of all-electric
   Als gemeente werken we nauw samen met onze partners in de lokale warmtetransitie.                              warmtepomp. Ook is samen met lokale installateurs een aanbod ontwikkeld voor
   Veel van de activiteiten om aardgasvrij te worden, worden uitgevoerd door of in                                hybride warmtepompen.
   overleg met partnerorganisaties. Hieronder beschrijven we de belangrijkste partners                     •      BuurtEnergieCoöperatie (BEC). De BEC stimuleert bewoners gemeentebreed om
   en hun rol binnen dit warmteprogramma:                                                                          hun woningen te verduurzamen. Daarnaast onderzoekt BEC de mogelijkheden
    •        Provincie. De provincie draagt bij aan regionale afstemming van bronnen in de                        om een rol te nemen in de ontwikkeling van een mogelijk warmtenet in de
              Regionale Structuur Warmte (RSW) en de ontwikkeling van het energiesysteem                           Zonnewende en I-Park.
              in de pMIEK. De provincie biedt daarnaast ondersteuning voor warmteplannen                   •       Hestia. Het warmtebedrijf ontwikkelt en beheert het warmtenet in Kippensluis
              via het provinciaal warmteondersteuningsbedrijf.                                                      Noord en Zuid. Als hiervoor aanleiding is, kan Hestia ook in andere warmtenetten
    •         Waterschap van Woerden. Het waterschap is betrokken bij de ontwikkeling van                          in de gemeente een rol spelen.
               aquathermieprojecten en het beheer van (drink)waterbronnen.
    •          Buurgemeenten. We werken binnen de Regionale Energiestrategie (RES) aan
                                                                                                                                                                                                   56
                                   Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>Deel I                                     Deel II                                      Deel III                                    Deel IV                                        Deel V
Wat is een warmteprogramma?                Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma                   Fictief voorbeeld                              Factsheets
   Organisatie
   De gemeente en haar partners werken samen aan de plannen uit dit
   warmteprogramma. De afspraken en samenwerking vinden plaats op twee niveaus:
    •   Gemeentebreed. Gemeentebreed organiseert de gemeente haar inzet voor de
         warmtetransitie vanuit dit warmteprogramma. Deze inzet wordt besproken
         met de Energiegemeenschap, waarin alle partners zitten. De leden van de
         Energiegemeenschap delen ook hun plannen.
    •    Per buurt. Voor elke buurt waarvoor we een aanpak ontwikkelen, vormen we
          een buurtteam. Het buurtteam stuurt het buurtproces en de uitvoering van de
          plannen aan. In dit team zitten deelnemers van de gemeente en van de partners.
          De precieze invulling van de rolverdeling en gezamenlijke besluitvorming
          bepalen we per buurt op basis van de plannen en de behoeften van de partners.
   4.3 Overzicht van de plannen
   De komende tien jaar gaan de gemeente en haar partners in 8 buurten aan de slag.
   Figuur 7 en tabel 6 vatten de aanpakken per buurt samen. We kunnen niet alle
   buurten tegelijkertijd aanpakken en starten daarom in de buurten die het meest
   kansrijk lijken. In het volgende warmteprogramma – over 5 jaar – bepalen we
   opnieuw wat logische buurten zijn om in de 10 daaropvolgende jaren aan de slag te
   gaan. De beoogde aanpak per buurt beschrijven we in het volgende hoofdstuk in meer
   detail. Deze aanpak ligt nog niet vast.
   Startpunt buurtproces
   De aanpak in het warmteprogramma vormt het startpunt van het buurtproces.
   Samen met bewoners, ondernemers en andere belangrijke organisaties in de buurt
   werken we een uitvoeringsplan uit waarin we deze aanpak vertalen naar de praktijk.
   Gemeentebrede ondersteuning
   Naast deze collectieve aanpakken bieden we ook gemeentebreed algemene
   ondersteuning voor het verduurzamen van woningen: ons energieloket geeft
   advies en ondersteuning en er bestaat een gemeentelijke lening met gunstige
   rentevoorwaarden. Gebieden zonder collectieve aanpak kunnen hiervan ook
   gebruikmaken.                                                                                      Figuur 7. De geplande gebiedsaanpakken voor de komend tien jaar op de kaart.
                                                                                                                                                                                              57
                                Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Deel I                                         Deel II                                     Deel III                                      Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?                    Opbouw warmteprogramma                      Opstellen warmteprogramma                     Fictief voorbeeld                     Factsheets
     Gebied           Start        Beoogde aanpak            Beoogde     Voornemen      Aantal          4.4 Onderbouwing van de keuzes
                      buurt­                                 start       aanwijs­       gebouwen
                      proces                                 uitvoering  bevoegdheid
                                                                                                        We kiezen voor collectieve buurtaanpakken in de 8 gebieden die het meest kansrijk
     Kippensluis      Al gestart   Warmtenet op              2027        Ja             605             lijken om haalbaar en betaalbaar aardgasvrij te worden en waar meekoppelkansen
     Noord                         aquathermie
                                                                                                        liggen. We lichten hier toe op basis waarvan we deze keuze hebben gemaakt.
     Kippensluis      Al gestart   Warmtenet op              2027        Ja             212
     Zuid                          aquathermie
                                                                                                        Haalbaar en betaalbaar
     Eikenrand        Al gestart   Volledig elektrische      2027        Ja             586             Haalbaarheid en betaalbaarheid zijn twee van de overwegingen waar onze keuzes op
                                   warmtepompen
                                                                                                        gebaseerd zijn. We richten ons warmteprogramma daarom op die buurten waar:
     Zonnewende       2027         Warmtenet op              2029        Nee            26                •  De nationale kosten van de beoogde aanpak aanzienlijk lager zijn dan de
                                   aquathermie of
                                   mogelijk geothermie
                                                                                                              alternatieven. We hebben daar de resultaten van de Startanalyse van het
                                                                                                              Planbureau voor de Leefomgeving voor gebruikt (bijlage A).
     I-Park           2027         Warmtenet, mogelijk       2029        Nee            130
                                                                                                          •   De betaalbaarheid op basis van eindgebruikerskosten naar verwachting
                                   geothermie of
                                   restwarmte                                                                  vergelijkbaar of beter is dan verwarmen met aardgas. Voor dit warmteprogramma
                                                                                                               is daarvoor gekeken naar de 5 meest voorkomende woningtypes in dit gebied en
     Smalle Sloot     2027         Collectieve               2029        Nee            490
                                   inkoopacties voor                                                           zijn berekeningen gemaakt met het dashboard eindgebruikerskosten van TNO
                                   warmtepompen                                                                (bijlage A). In een uitvoeringsplan volgt een gedetailleerdere analyse.
     Parelen          Al gestart   Ondersteuning             2028        Nee            65                •    De capaciteit van het stroomnet tijdig versterkt kan worden voor de
                                   bewonersinitiatief                                                           beoogde verwarmingstechniek. De capaciteit van het elektriciteitsnet is
     Kern Zonne-      Al gestart   Ondersteuning             2028        Nee            184                     een beperkende factor voor de mogelijkheden van elektrische oplossingen.
     dorp                          bewonersinitiatief                                                           Inzichten van Netbeheerder Stalis hebben ons geholpen om de keuzes te
     Lommerha-        n.v.t.       Nieuwbouwbuurt,           n.v.t.      n.v.t.         50                      structureren. Vooralsnog voorziet de netbeheerder geen problemen met
     ven                           geen gasnetwerk                                                              netcongestie als de buurten Smalle Sloot en Eikenrand op een organisch tempo
     Overige          n.v.t.       Gemeentebrede             n.v.t.      Nee            1.914                   voor all-electric oplossingen kiezen. De gemeente staat in nauw contact met
     gebieden                      maatregelen                                                                  de netbeheerder om het verduurzamingstempo van deze buurten in de gaten
   Tabel 6. De belangrijkste kenmerken van de geplande gebiedsaanpakken.                                        te houden. Zo zijn we er op tijd bij als het net sneller dan verwacht dreigt vol te
                                                                                                                lopen.
                                                                                                          •     Volgens een plan-mer-beoordeling geen aanzienlijke milieueffecten worden
                                                                                                                 verwacht (bijlage A).
                                                                                                          •      De ruimtelijke inpassing van de warmteoplossing naar verwachting geen problemen
                                                                                                                  oplevert. We hebben in kaart gebracht welke ruimte er in boven- en ondergrond
                                                                                                                  beschikbaar is en welke beperkingen er aan het gebruik hiervan zijn (bijlage A).
                                                                                                                  Op basis hiervan lijkt een warmtenet in Nieuwerland Centrum op dit moment erg
                                                                                                                  lastig, ook al is het op basis van gebouwkenmerken een geschikte oplossing.
                                                                                                                                                                                                    58
                                  Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Deel I                                           Deel II                                      Deel III                             Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?                      Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma            Fictief voorbeeld                      Factsheets
   Meekoppelkansen                                                                                             collectieve aanpak voor de hand ligt. De bewoners in deze gebieden kunnen
   De mogelijkheden om zaken mee te koppelen met werkzaamheden in de openbare                                  in hun eigen tempo verduurzamen en gebruikmaken van de gemeentelijke
   ruimte of met renovatie- of onderhoudsplannen van grote vastgoedeigenaren                                   regelingen. In een volgend warmteprogramma bekijken we opnieuw of een
   zijn geïnventariseerd in het participatietraject. Hieronder volgt een lijst met de                          collectieve aanpak mogelijk is.
   verzamelde meekoppelkansen:
    •   De plannen van de bewonersinitiatieven in Zonnedorp, Parelen en I-Park.
    •    De renovatie en verduurzamingsplannen van woningcorporatie Huis & Haard.
    •     De aanpak verduurzaming cultureel erfgoed.
    •      De onderhoudsplanning van de riolering.
    •       Onderhoudsplannen voor de openbare ruimte.
    •        Nieuwbouw- en herontwikkelingsplannen.
   Van de bovengenoemde kansen zijn alleen de plannen van bewonersinitiatieven
   van invloed geweest op de keuzes die gemaakt zijn in dit warmteprogramma.
   De andere ontwikkelingen nemen we waar mogelijk mee bij het opstellen van
   uitvoeringsplannen.
   4.5 Een aanpak in drie sporen
   De gemeente brengt de volgende fasering aan in de gebieden waar ze wil starten met
   de uitvoering.
    •         Klaar om te starten met de uitvoering. In drie gebieden is de gemeente van
                 plan om de aanwijsbevoegdheid in te zetten: Kippensluis Noord, Kippensluis
                 Zuid en Eikenrand. Voor deze buurten is al een uitvoeringsplan geschreven
                 dat onderbouwt dat deze buurten aardgasvrij kunnen worden met de beoogde
                 warmtetechniek. Hier beginnen we samen met de partners met de uitvoering.
    •          Samen met de buurt een uitvoeringsplan opstellen. Waar een haalbare en
                 betaalbare keuze mogelijk lijkt, wil de gemeente een uitvoeringsplan opstellen.
                 Hierbij betrekken we de buurt en voeren verdiepend onderzoek uit naar de
                 haalbaarheid van een warmtenet in Zonnewende en bedrijventerrein I-Park. In
                 Parelen en Kern Zonnedorp stellen bewoners en energiecoöperaties zelf een plan
                 voor de verduurzaming van hun buurt op met ondersteuning van de gemeente.
    •           Algemene ondersteuning voor gebouweigenaren in gebieden waar nog geen
                 collectieve aanpak is voorzien. Er zijn 9 buurten waar vooralsnog geen duidelijke
                                                                                                                                                                                         59
                                      Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                                     Deel III                              Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma                      Opstellen warmteprogramma             Fictief voorbeeld                     Factsheets
   5. Aanpak per gebied                                                                            5.3 Zonnewende
   In dit hoofdstuk beschrijven we wat de gemeente en haar partners in de                          Warmteoplossing
   geselecteerde gebieden uit het vorige hoofdstuk gaan doen. Na de vaststelling van               Zonnewende ligt naast Kippensluis Noord en Zuid en kan mogelijk met hetzelfde
   het warmteprogramma vertalen we de gemaakte keuzes naar de praktijk in een                      warmtenet verwarmd worden. De bebouwing is vergelijkbaar en een gezamenlijk
   uitvoeringsplan. Er zijn al uitvoeringsplannen gemaakt voor Kippensluis Noord,                  warmtenet biedt schaalvoordelen. Het valt daarom onder dezelfde warmtekavel.
   Kippensluis Zuid en Eikenrand. De eerstvolgende uitvoeringsplannen worden                       Samen met Hestia onderzoekt de gemeente in 2027 hoe een warmtenet hier eruit
   gemaakt voor de gebieden waar we de aanwijsbevoegdheid in willen zetten.                        kan zien, wat de kosten en haalbaarheid zijn en hoe bewoners en ondernemers
                                                                                                   ertegenover staan. We onderzoeken ook de kansen om warmte af te nemen van de
   5.1   Onderbouwing keuze                                                                        mogelijke geothermiebron in buurgemeente Diepersum.
   Per gebied beschrijven we hier welke keuzes zijn gemaakt en waarom. We staan stil               Haalbaarheid
   bij de gebieden waar de gemeente een collectieve buurtaanpak voorziet. In bijlage A             De uitkomsten van het technische, financiële en sociale onderzoek bepalen voor de
   vind je de analyses die tot deze selectie hebben geleid.                                        gemeente en Hestia of de uitbreiding van het warmtenet haalbaar is.
   5.2 Kippensluis Noord en Kippensluis Zuid                                                       Einddatum gaslevering
                                                                                                   We voorzien voor de levering van aardgas in Zonnewende nog geen einddatum.
   Warmteoplossing
   In Kippensluis Noord en Kippensluis Zuid is een warmtenet voorzien dat wordt gevoed
   met een aquathermiebron uit de rivier de Hollandsche IJssel. De warmtedichtheid is hoog
   en het gemiddelde energielabel is C. Voor beide buurten en voor het aangrenzende Zonne-
   wende heeft de gemeente een warmtekavel vastgesteld. Samen met warmtebedrijf Hestia,
   bewoners, ondernemers en andere belanghebbenden is ook een uitvoeringsplan gemaakt.
   Haalbaarheid
   Een belangrijke randvoorwaarde is de haalbaarheid en betaalbaarheid van het
   warmtealternatief. Economische en sociale onderzoeken in het uitvoeringsplan
   hebben uitgewezen dat een warmtenet op aquathermie hier technisch mogelijk is.
   En dat het een betaalbaar alternatief is voor 93% van de bebouwing in deze buurten.
   Bewoners vinden het belangrijk dat de gemeente een aandeel blijft houden in het
   warmtebedrijf dat het warmtenet ontwikkelt en straks beheert.
   Einddatum gaslevering
   De gemeente is van plan voor deze buurten de aanwijsbevoegdheid in te zetten. De
   einddatum voor de gaslevering is in 2034.
                                                                                                                                                                                     60
                             Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Deel I                                  Deel II                                      Deel III                                Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?             Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma               Fictief voorbeeld                      Factsheets
   5.4 Eikenrand                                                                                   momenteel ontwikkelt voorwaardelijk voor het voldoende isoleren van de woningen.
                                                                                                   De uitkomsten van deze studie zijn waarschijnlijk eind 2027 beschikbaar.
   Warmteoplossing
   Net als Kippensluis Noord en Kippensluis Zuid is voor Eikenrand samen met                       Einddatum gaslevering
   bewoners, ondernemers en andere belanghebbenden een uitvoeringsplan opgesteld.                  Omdat nog niet alle woningen klaar zijn voor een elektrische warmtepomp, is de
   De onderzoeken die zijn uitgevoerd in het kader van het uitvoeringsplan concluderen             gemeente nog niet van plan haar aanwijsbevoegdheid in te zetten in deze buurt.
   dat de warmteoplossing met de laagste maatschappelijke kosten een all-electric                  Pas als er meer zekerheid is over de haalbaarheid van deze oplossing voor alle
   luchtwarmtepomp is. Eikenrand is een goed geïsoleerde buurt: alle woningen                      gebouwen in de buurt, plannen we een einddatum voor de gaslevering in deze buurt.
   hebben een energielabel B of hoger. Sommige bewoners verwarmen hun huis al
   met een warmtepomp en koken elektrisch. Zij zijn dus al aardgasvrij. De gemeente                5.6 I-Park
   ondersteunt de andere bewoners bij het verduurzamen van hun woning door
   collectieve inkoopacties voor luchtwarmtepompen te faciliteren.                                 Warmteoplossing
                                                                                                   In bedrijventerrein I-Park lijken collectieve warmtenetopties mogelijk. Er s veel
   Haalbaarheid                                                                                    restwarmte aanwezig van de Zuivelfabriek YoKa en glasfabriek NL-Glaswerken.
   Netbeheerder Stalis laat weten dat de buurt een goede infrastructuur voor de                    Beide bedrijven elektrificeren hun proceswarmtevraag via elektrische boilers.
   implementatie van all-electric oplossingen heeft. Dat is een randvoorwaarde voor                De gemeente heeft onderzocht of hier een doelmatige en betrouwbare collectieve
   deze oplossing.                                                                                 warmtevoorziening te realiseren is – zie bijlage A – en wil op basis hiervan in
                                                                                                   het komende half jaar een warmtekavel vaststellen. Dit moet gebeuren via een
   Einddatum gaslevering                                                                           los besluit van het college. Hierna wil de gemeente op korte termijn starten met
   De gemeente wil haar aanwijsbevoegdheid inzetten in deze buurt en een einddatum                 vervolgonderzoeken om het ontwerp verder te detailleren en de haalbaarheid en
   voor de gaslevering vastleggen. Dat is nu gepland voor 2034.                                    betaalbaarheid te toetsen. Daarnaast maken we samen met de ondernemers van
                                                                                                   I-Park een energiescan: we doen onderzoek bij alle ondernemers naar de warmtevraag
   5.5 Smalle Sloot                                                                                en het warmteaanbod en bekijken wat de mogelijkheden zijn om de proceswarmte te
                                                                                                   verduurzamen door elektrificatie.
   Warmteoplossing
   Smalle Sloot lijkt qua bebouwingskenmerken op Eikenrand, maar heeft meer                        Haalbaarheid
   woningen met energielabel C. De woningen lijken relatief gemakkelijk all-electric te            De uiteindelijke haalbaarheid van de plannen hangt sterk af van de productie- en
   maken. In 2027 starten we met het opstellen van een uitvoeringsplan samen met de                verbruiksprofielen van de betrokken bedrijven. Daarnaast is de capaciteit op het
   buurt en de Energiegemeenschap.                                                                 elektriciteitsnet een belangrijke vereiste voor de verduurzamingsplannen. Netbeheerder
                                                                                                   Stalis is bij deze onderzoeken betrokken om de netsituatie te monitoren in het oog te
   Haalbaarheid                                                                                    houden en mee te denken over slimme oplossingen en het koppelen van systemen.
   De buurt heeft een goede infrastructuur voor all-electric oplossingen. Dit is
   bevestigd door Stalis. Het is een belangrijke randvoorwaarde voor de beoogde                    Einddatum gaslevering
   aanpak. Daarnaast is de uitkomst van het soortenmanagementplan dat de gemeente                  Er is (nog) geen einddatum voor de aardgaslevering voorzien in I-Park.
                                                                                                                                                                                         61
                             Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Deel I                                       Deel II                                     Deel III                                Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?                  Opbouw warmteprogramma                      Opstellen warmteprogramma               Fictief voorbeeld                      Factsheets
   5.7 Parelen                                                                                         5.8 Kern Zonnedorp
   Warmteoplossing                                                                                     Warmteoplossing
   In de wijk Parelen is gekozen voor een individuele aanpak waarbij bewoners zelf ver-                In Kern Zonnedorp is gekozen voor een individuele aanpak waarbij bewoners zelf
   antwoordelijk zijn voor het aardgasvrij maken van hun woning. Dat doen ze met behulp                verantwoordelijk zijn voor het aardgasvrij maken van hun woning. Dat doen ze
   van het bewonersinitiatief de Warmtetappers. Als gemeente steunen we dit bewoners­                  met behulp van het bewonersinitiatief Zonnedorp. Als gemeente steunen we dit
   initiatief actief. In Parelen is in 2022 samen met bewonersinitiatief De Warmtetappers een          bewonersinitiatief actief. In Kern Zonnedorp voert het bewonersinitiatief Zonnedorp
   ­campagne gestart voor gezamenlijke inkoop van HR++ glas en gevelisolatie. Ook heeft het            campagne om bewoners te ondersteunen met het verduurzamen van hun woning. Het
    bewonersinitiatief samen met lokale installateurs een aanbod ontwikkeld voor hybride               bewonersinitiatief stimuleert bewoners van Zonnedorp om hun woning te isoleren
    warmtepompen. Het bewonersinitiatief heeft al vijf woningen aardgasvrij-ready gemaakt              en indien mogelijk over te stappen op een all-electric oplossing. Zij organiseren
    door isolatie en een hybride warmtepomp. De meeste woningen in Parelen ­lijken geschikt            informatieavonden, ‘openhuisdagen’ en collectieve inkoopacties van onder anderen
    voor deze verduurzamingsoptie. Samen met De Warmtetappers voert de gemeente in de                  PVT-panelen, warmtepompen en HR++-glas. Uit een eerste verkenning blijkt dat
    komende periode een woningschouw uit bij vijf van de meest voorkomende woningtypes                 individuele all-electric oplossingen de meest haalbare en betaalbare oplossing zijn
    in het dorp. De uitkomsten daarvan vormen de basis voor campagnes om bewoners te                   voor deze buurt. Het bewonersinitiatief wil in 2028 een dorpsplan gereed hebben. In
    ondersteunen richting aardgasvrij-ready. Het bewonersinitiatief maakt een dorpsplan.               de tussentijd ondersteunt de gemeente het bewonersinitiatief en kunnen bewoners
    Met extra aandacht voor het natuurvriendelijk isoleren van gebouwen.                               gebruikmaken van gemeentelijke verduurzamingsregelingen en landelijke subsidies.
    Einddatum gaslevering                                                                              Einddatum gaslevering
    De gemeente zet haar aanwijsbevoegdheid niet in deze buurt in, en verwacht dat in                  De gemeente zet haar aanwijsbevoegdheid in deze buurt niet in.
    2036 een groot deel van de buurt aardgasvrij-ready is.
                                                                                                       5.9 Lommerhaven
                                                                                                       Dit is nieuwbouwbuurt Lommerhaven. Bij de herontwikkeling van deze buurt zijn
                                                                                                       alle woningen aardgasvrij gemaakt. Eind 2025 zijn de laatste nieuwe woningen
                                                                                                       opgeleverd. Bewoners verwarmen hun huis met all-electric warmtepompen en koken
                                                                                                       elektrisch. Het is de eerste aardgasvrije buurt van gemeente Nieuwerland.
                                                                                                       5.10 Overige gebieden
                                                                                                       Voor deze grijsgekleurde gebieden is nog voorzien. In 2031 maken we weer een
                                                                                                       warmteprogramma en onderzoeken we met de kennis van dan wat de beste
                                                                                                       warmteoplossing voor deze gebieden kan zijn. Tot die tijd kunnen bewoners en
                                                                                                       eigenaars gebruikmaken van gemeentelijke verduurzamingsregelingen en landelijke
                                                                                                       subsidies om hun woning te verduurzamen.
                                                                                                                                                                                           62
                                 Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Deel I                                    Deel II                                    Deel III                                     Deel IV                                        Deel V
Wat is een warmteprogramma?               Opbouw warmteprogramma                     Opstellen warmteprogramma                    Fictief voorbeeld                              Factsheets
   6. Monitoring en evaluatie                                                                        Indicator                   Uitwerking                          Frequentie       Bron/Actiehouder
                                                                                                     Aantal aansluitingen        Aantal aangesloten gebouwen         Halfjaarlijks    Warmtebedrijf
   Hoe ver zijn we ons streven om heel de gemeente in 2045 aardgasvrij te maken?                     warmtenet*                  op het warmtenet voor gebieden
   Om die vraag te beantwoorden, blijven we het warmteprogramma monitoren. Dit is                                                waar een warmtenet wordt
                                                                                                                                 gerealiseerd.
   verplicht voor buurten waar we in de komende jaren van het aardgas af willen gaan.
   We moeten zeker weten dat een alternatief voor aardgas daadwerkelijk beschikbaar                  Opt-out*                    Aantal gebouweigenaren dat          Jaarlijks        Gemeente
                                                                                                                                 gemeld heeft een alternatieve
   en toegepast is voordat de levering van aardgas stopt. Dit heet de vergewisplicht.                                            warmteoplossing te willen
   De gemeente wil tegelijkertijd ook leren van de warmtetransitie. Dat betekent dat we                                          realiseren en het aantal dat
   onze aanpak regelmatig evalueren en waar nodig bijstellen. Hier beschrijven we ons                                            dit al gerealiseerd heeft in een
                                                                                                                                 gebied waar een collectieve
   monitorings- en evaluatieaanpak.                                                                                              oplossing wordt gerealiseerd
                                                                                                     Aantal aardgasvrije         Aantal gebouwen zonder              Jaarlijks        Netbeheerder
   6.1 Monitoring                                                                                    gebouwen*                   aardgasaansluiting
                                                                                                   Tabel 7. Monitoringsindicatoren voor dit warmteprogramma
   Om de voortgang van de warmtetransitie in Nieuwerland te monitoren, houden we                   * Alleen in gebieden waar de gemeente de aanwijsbevoegdheid inzet, kan deze data gedeeld worden.
   een aantal indicatoren bij. Deze zijn toegelicht in tabel 7.
                                                                                                   6.2 Evaluatie en herijking
     Indicator             Uitwerking                         Frequentie      Bron/Actiehouder
                                                                                                   De uitkomsten van de monitoring bespreken we jaarlijks met het ambtelijk
     Hoofdverwarmings-     Samenvatting per buurt. Welk       Jaarlijks       CBS
     installatie           deel van de woningen heeft een
                                                                                                   projectteam. Daarbij betrekken we onze partners. We maken een monitoringsverslag,
                           individuele CV, is aangesloten                                          inclusief duiding van de uitkomsten. Dit verslag delen we met de gemeenteraad.
                           op een warmtenet, heeft een                                             Hierin doen we ook een aanbeveling voor het uitvoeringstempo in relatie tot de
                           warmtepomp of wordt op een
                           andere manier verwarmd?                                                 risico’s en kansen met betrekking tot betaalbaarheid, netcongestie en draagvlak.
                                                                                                   Bij de vaststelling van het volgende warmteprogramma in 2031 beschrijven we de
     Betaalbaarheid van de Actualisatie van de inschatting    Incidenteel     Gemeente
     warmtetechnieken      van eindgebruikerskosten voor
                                                                                                   voortgang van de gebieden waar we de aanwijsbevoegdheid willen inzetten. Het
                           de gekozen warmtetechnieken                                             huidige warmteprogramma kijkt terug op de periode 2021-2026 (zie bijlage C)
                           per buurt.
     Gasverbruik woningen  Gemiddeld gasverbruik per          Jaarlijks       CBS                  Herijking
                           buurt                                                                   Als de evaluaties daartoe aanleiding geven, passen we de plannen aan. Als dit
     Belasting             Percentage van de netcapaciteit    Halfjaarlijks   Netbeheerder         gevolgen heeft voor budget, planning of doelen, neemt het managementteam van
     elektriciteitsnet     dat gebruikt wordt per onderdeel                                        de gemeente hierover een besluit. In andere gevallen besluit het projectteam. Het
                           elektriciteitsnet
                                                                                                   is denkbaar dat de evaluatie ertoe leidt dat dit warmteprogramma gewijzigd moet
     Bewonersreis en       Bewonersenquête                    Twee            Gemeente             worden. Bijvoorbeeld om een volledig andere warmteoplossing mogelijk te maken
     -tevredenheid                                            jaarlijks
                                                                                                   dan hier beschreven. Voor een dergelijke wijziging van het warmteprogramma is een
                                                                                                   nieuw besluit van het college van burgemeester en wethouders nodig.
                                                                                                                                                                                                       63
                             Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Deel I                                       Deel II                                     Deel III                                  Deel IV                                         Deel V
Wat is een warmteprogramma?                  Opbouw warmteprogramma                      Opstellen warmteprogramma                 Fictief voorbeeld                               Factsheets
   Bijlage A:
                                                                                                        Buurt­    Buurtnaam            Gebouwen Te            Energie­      Nationale    Warmte-­ Warmte­
                                                                                                        code                                        ­Isoleren infra­        kosten       behoefte behoefte
                                                                                                                                                              structuur     investering  (2026)   (2035)
   Feiten en onderzoeksgegevens                                                                                                                                             infra­
                                                                                                                                                                            structuur
                                                                                                                                                                                         kWh/m2   kWh/m2
                                                                                                                                                                            (x1000 €)
   In dit fictieve voorbeeld bevat deze bijlage alleen de minimaal aanbevolen onderdelen                BU0202 Eikenrand               586          40        Elektrisch    50           161      140
   van het warmteprogramma. In een feitelijk programma neem je hier alle relevante
                                                                                                        BU0204 Kippensluis Noord 605                60        Warmtenet 1000             237      200
   analyses op die nodig zijn om de keuzes per gebied te onderbouwen
                                                                                                        BU0205 Kippensluis Zuid        212          50        Warmtenet 300              260      200
     Buurt­    Buurtnaam               Gebouwen Woningen Utili­ Woning­ Typisch            Warmte­    Tabel 9. Buurten waar de gemeente de aanwijsbevoegdheid wil inzetten.
     code                              (panden)               teiten equi­       energie­  behoefte
                                                                      valenten label       (2026)
                                                                                           kWh/m2
     BU0101    Kern Zonnedorp          184          176       9       196        C         255
     BU0102    Zonnedorpse Buurt       105          94        13      133        G         263
     BU0201    Nieuwerland Centrum 1.110            1.399     175     1.757      G         267
     BU0202 Eikenrand                  586          681       18      701        A         161
     BU0203 Smalle Sloot               490          618       25      659        C         239
     BU0204 Kippensluis Noord          605          716       48      824        C         237
     BU0205 Kippensluis Zuid           212          197       29      268        C         260
     BU0206 Lommerhaven                50           46        4       53         A         56
     BU0207 Groene Weide               10           1         7       47         A         124
     BU0208 I-Park                     130          47        187     1.045      B         257
     BU0209 Zonnewende                 26           20        6       65         C         236
     BU0210    Bosuilbuurt             60           50        23      81         G         260
     BU0211    Vogelzangbuurt          95           85        14      130        G         268
     BU0212    Esdoornwijk             90           75        19      121        G         245
     BU0213    Klaverweide             35           31        3       40         G         237
     BU0301    Parelen                 65           60        5       73         G         266
     BU0302 Lindegaard                 96           84        13      131        C         248
     BU0401    Vlinderdal              313          293       29      377        C         245
                                       4.262        4.673     627     6.701
   Tabel 8. Gebouwkenmerken van alle buurten
                                                                                                                                                                                                         64
                                Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                                      Deel III                                       Deel IV                                       Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma                       Opstellen warmteprogramma                      Fictief voorbeeld                             Factsheets
   Bijlage B:                                                                                   Bijlage C:
   Participatieverslag                                                                          Evaluatie
   Niet uitgewerkt voor dit fictieve voorbeeld.                                                 In dit fictieve voorbeeld bevat deze bijlage alleen een beperkte beschrijving van de
                                                                                                keuzes en uitkomsten uit de transitievisie warmte. In 2021 heeft de gemeente haar
                                                                                                transitievisie warmte opgesteld. Tijdens het opstellen van dit warmteprogramma
                                                                                                hebben we de uitvoering en resultaten hiervan geëvalueerd. Daarbij beperken we
                                                                                                ons tot de buurten die in de transitievisie warmte waren aangeduid als gebieden om
                                                                                                vóór 2030 te starten. Omdat de transitievisie een andere vorm had dan het huidige
                                                                                                warmteprogramma, rapporteren we over de resultaten zoals we die daar formuleerden.
                                                                                                Tabel 10 beschrijft deze resultaten op hoofdlijnen.
                                                                                                  Buurt­     Buurtnaam              Gebouwen Beoogde           Resultaat   Toelichting
                                                                                                  code                                           Energie­
                                                                                                                                                 infra­
                                                                                                                                                 structuur
                                                                                                  BU0206 Lommerhaven                50           Elektrisch    Volledig    Als onderdeel van de
                                                                                                                                                               aardgasvrij herontwikkeling van het gebied
                                                                                                                                                                           zijn alle gebouwen aardgasvrij
                                                                                                                                                                           gemaakt met individuele lucht-
                                                                                                                                                                           warmtepompen
                                                                                                  BU0204 Kippensluis Noord 605                   Warmtenet Uit­voerings­   Woningcorporaties zijn
                                                                                                                                                               plan vast­  gecommitteerd; 50%particuliere
                                                                                                                                                               gesteld in  woningeigenaren hebben
                                                                                                                                                               2026        intentie om aan te sluiten
                                                                                                                                                                           kenbaar gemaakt. Warmtenet
                                                                                                                                                                           aanleg start in 2028, beoogde
                                                                                                                                                                           afsluitdatum gas 2034
                                                                                                  BU0205 Kippensluis Zuid           212          Warmtenet Uit­voerings­   Woningcorporaties zijn
                                                                                                                                                               plan vast­  gecommitteerd; 50%particuliere
                                                                                                                                                               gesteld in  woningeigenaren hebben
                                                                                                                                                               2026        intentie om aan te sluiten
                                                                                                                                                                           kenbaar gemaakt. Warmtenet
                                                                                                                                                                           aanleg start in 2028, beoogde
                                                                                                                                                                           afsluitdatum gas 2034
                                                                                                Tabel 10. De resultaten van de transitievisie warmte op hoofdlijnen.
                                                                                                                                                                                                          65
                              Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Deel I                                       Deel II                                        Deel III                               Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?                  Opbouw warmteprogramma                         Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                      Factsheets
                                                                                                         Tijdens de evaluatie bleken de keuzes uit de transitievisie grotendeels logisch
                                                                                                         (zie figuur 8). Op een paar punten wijken we in dit warmteprogramma af van de
                                                                                                         techniekkeuzes die destijds gemaakt zijn:
                                                                                                         1. N
                                                                                                             ieuwerland Centrum, waarvoor we in de transitievisie warmte van 2021 groengas
                                                                                                            als alternatief voor aardgas hadden opgenomen. De meest recente onderzoeken
                                                                                                            laten zien dat er vooralsnog onvoldoende groengas geproduceerd wordt om te
                                                                                                            gebruiken in de gebouwde omgeving. Daarom voorzien we voor Nieuwerland
                                                                                                            Centrum in de komende 10 jaar nog geen collectieve oplossing.
                                                                                                         2. H
                                                                                                             erontwikkeling Lommerhaven aardgasvrij. De herontwikkeling van
                                                                                                            Lommerhaven is eind 2025 voltooid. De oude gebouwen zijn afgebroken en er
                                                                                                            zijn nieuwe woningen voor in de plaats gekomen. De nieuwe woningen worden
                                                                                                            verwarmd met all-electric warmtepompen. Ook wordt er elektrisch gekookt. Het
                                                                                                            gasnet is verwijderd
   Figuur 8. De kaart met warmtetechniek (WAT-kaart) uit de transitievisie warmte van 2021.
                                                                                                                                                                                           66
                                  Dit voorbeeld beschrijft een casus in de fictieve gemeente Nieuwerland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Deel I                        Deel II                    Deel III                   Deel IV           Deel V
Wat is een warmteprogramma?   Opbouw warmteprogramma     Opstellen warmteprogramma  Fictief voorbeeld Factsheets
          Deel V
          Factsheets
          Deel V van deze handreiking bevat factsheets met verdiepende informatie over het juridisch
          planproces, data, participatie en de planning voor het opstellen van een warmteprogramma.
                                                                                                                 67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Deel I                            Deel II                 Deel III                  Deel IV           Deel V
Wat is een warmteprogramma?       Opbouw warmteprogramma  Opstellen warmteprogramma Fictief voorbeeld Factsheets
   Inhoudsopgave deel V
   Factsheet: Planning en overgangsrecht                 69
   Factsheet: Participatie                               73
   Factsheet: Het juridisch planproces                   77
   Factsheet: Data                                       84
                                                                                                                 68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>Deel I                                           Deel II                              Deel III                                   Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?                      Opbouw warmteprogramma               Opstellen warmteprogramma                  Fictief voorbeeld                     Factsheets
   Factsheet: Planning en overgangsrecht                                                           Doorlooptijd opstellen warmteprogramma
                                                                                                   De tijd die het kost om een warmteprogramma op te stellen, hangt af van de
   Alle gemeenten moeten naar verwachting op 31 december 2026 een warmte­                          aanpassingen ten opzichte van de transitievisie warmte (tvw), gewenste onderzoeken,
   programma hebben vastgesteld. Maar hoe plan je de werkzaamheden die                             participatie­activiteiten en mogelijke plan-mer-plichtigheid. Een periode van een jaar
   nodig zijn om het warmteprogramma op te stellen? Dit lichten we toe in deze                     lijkt redelijk als globale schatting.
   factsheet. We bespreken belangrijke wetgevingsontwikkelingen en wat het
   moment van vaststelling van het warmteprogramma betekent voor de inzet                          Aandachtspunten voor de planning
   van de aanwijsbevoegdheid. Niet alle gemeenten willen de aanwijsbevoegd­                        Houd vanwege de verwachte doorlooptijd en de verwachte ontwikkelingen in
   heid inzetten en er zijn ook andere redenen om eerder of juist later te starten                 wetgeving in de komende jaren rekening met de volgende aandachtspunten bij het
   met het opstellen van het warmteprogramma. Het doel van deze factsheet is                       plannen van de werkzaamheden voor het opstellen van het warmteprogramma:
   om bij te dragen aan de afweging die gemeenten hierover maken.                                   •    Een warmteprogramma vaststellen voor de inwerkingtreding van de Wgiw en
                                                                                                          Bgiw. Het is niet zonder risico om een warmteprogramma vast te stellen vóór
   Wetgevingsontwikkelingen                                                                               de definitieve besluitvorming over de Wgiw en het Bgiw. In dat geval bestaat de
   Een aantal wetten die invloed hebben op het warmteprogramma moeten nog door                            kans dat wijzigingen ertoe leiden dat je vastgestelde warmteprogramma niet aan
   de Eerste Kamer worden behandeld en zijn dus nog niet in werking getreden. Dit                         alle wettelijke vereisten voldoet. Je kunt wel een concept-warmteprogramma
   gebeurt naar verwachting de komende 2 jaar. We beschrijven hieronder de verwachte                      opstellen en wachten met de gemeentelijke besluitvormingsprocedure. Zo houd
   ontwikkelingen rondom nieuwe wetgeving. Houd hiermee rekening bij de planning                          je de mogelijkheid om nog wijzigingen door te voeren.
   voor het opstellen van het warmteprogramma:                                                      •     Vrijwillig programma. Wil je toch je warmteprogramma vaststellen voor de
    •   Het wetsvoorstel voor de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie                         inwerkingtreding van de Wgiw en Bgiw? Maak er dan een vrijwillig programma
                  (Wgiw) wordt na het zomerreces van 2024 behandeld door de Eerste Kamer.                  van. Voldoet dit vrijwillige programma aan de wettelijke vereisten voor een
                  Op 1 juli 2025 zou de Wgiw in werking moeten treden.                                     verplicht programma? Dan krijgt het automatisch deze status na de inwerking­
    •   Het ontwerp-Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw)                            treding van de Bgiw en Wgiw. Houd er wel rekening mee dat je aan alle vereisten
        komt naar verwachting in de herfst van 2024 beschikbaar. Dit besluit zal meer                      moet voldoen die na de inwerkingtreding van de Wgiw en het Bgiw gelden.
        duidelijkheid geven over de vereisten voor een warmteprogramma. Op 1 juli 2025              •      Gemeenteraadsverkiezingen. Houd bij de vaststelling van het warmteprogramma
        zou het Bgiw in werking moeten treden.                                                              rekening met de gemeenteraadsverkiezingen en mik op een datum ervoor of
    •     De nieuwe versie van de startanalyse aardgasvrije wijken komt naar verwachting                   ruim daarna. Zo ligt de aansturing en besluitvorming geheel bij het oude of
        eind 2024 beschikbaar. De startanalyse helpt gemeenten bij de technisch-                            grotendeels bij het nieuwe college.
        economische analyse voor het warmteprogramma.                                               •       Nu al beginnen. Bepaal nu al welke ondersteunende besluitvorming, onderzoeken
    •      De Wet collectieve warmte (Wcw) zou op 1 juli 2025 in werking moeten treden.                    en gesprekken nodig zijn, ongeacht de beoogde vaststellingsdatum.
    •        Het Besluit collectieve warmte (Bcw) zou op 1 juli 2025 in werking moeten treden.
    •          De volgende gemeenteraadsverkiezingen zijn in maart 2026. Het vormen van een
        coalitie kan tijd kosten en leiden tot veranderende bestuurlijke wensen en ambities.
    •            De deadline voor het vaststellen van het eerste warmteprogramma is naar
                  verwachting 31 december 2026.
                                                                                                                                                                                          69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Deel I                                             Deel II                                         Deel III                                      Deel IV                              Deel V
Wat is een warmteprogramma?                        Opbouw warmteprogramma                          Opstellen warmteprogramma                     Fictief voorbeeld                    Factsheets
                                                                                                                    Inzetten van de aanwijsbevoegdheid
          Goed om te weten: overgangsrecht transitievisie warmte                                                    Wil je als gemeente de aanwijsbevoegdheid inzetten, wat betekent dat je in een
       Heb je een transitievisie warmte opgesteld voor de inhoud van het ontwerp-                                   bepaalde buurt, dorp of wijk de levering van gas wil stoppen? Dan heb je een
       Bgiw bekend was? Dan is er overgangsrecht op die transitievisie warmte van                                   warmteprogramma nodig. De datum waarop je de aanwijsbevoegdheid kan inzetten
       toepassing en gelden bepaalde vereisten uit het Bgiw mogelijk niet als je de                                 hangt af van het moment van vaststelling van het warmteprogramma. Je kan de
       transitievisie warmte omzet naar een warmteprogramma. De precieze                                            aanwijsbevoegdheid inzetten na de inwerkingtreding van de Wgiw op basis van een
       invulling van het overgangsrecht is op dit moment echter nog niet bekend.                                    geldig warmteprogramma of een transitievisie warmte die voldoet aan de vereisten
       We leggen dit verderop in deze factsheet uit.                                                                van het overgangsrecht. JIn dat laatste geval heb je geen warmteprogramma nodig.
                                                                                                                    Voldoet je transitievisie warmte niet aan de vereisten of wil je de aanwijsbevoegdheid
                                                                                                                    inzetten in een gebied dat niet in de transitievisie warmte is geselecteerd? Dan heb je
                                                                                                                    wel een warmteprogramma nodig.
   Figuur 9. Een tijdlijn voor het vaststellen van het warmteprogramma. Ter illustratie zijn twee voorbeelden weergegeven van een mogelijke gebiedsaanpak tot en met de beëindiging
   van de aardgaslevering. EK= Eerste Kamer, WP=warmteprogramma, OP=omgevingsplan. Zie de lopende tekst voor toelichting.
                                                                                                                                                                                                          70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>Deel I                                     Deel II                               Deel III                                    Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?                Opbouw warmteprogramma                Opstellen warmteprogramma                   Fictief voorbeeld                     Factsheets
   Redelijke termijn                                                                          Het overgangsrecht en de transitievisie warmte
   Voor de inzet van de aanwijsbevoegdheid is ook een wijziging van het                       Het overgangsrecht bepaalt onder welke voorwaarden een transitievisie warmte als basis
   omgevingsplan door de gemeenteraad nodig. Tussen het moment dat de inzet van de            kan dienen om de aanwijsbevoegdheid in te zetten zonder dat je een warmteprogramma
   aanwijsbevoegdheid is aangekondigd via een wijziging van het omgevingsplan en de           hoeft vast te stellen. Hieronder beschrijven we twee mogelijke routes:
   daadwerkelijke beëindiging van de levering van aardgas, zit een zogeheten redelijke         •   De transitievisie warmte voldoet aan het generieke overgangsrecht uit de
   termijn. Dit zal naar verwachting een termijn van 8 jaar zijn, waar je als gemeente             Invoeringswet Omgevingswet en aan de inhoudelijke vereisten voor het
   alleen onder strikte voorwaarden van mag afwijken. Zie de paragraaf relevante                   warmteprogramma.
   wetsartikelen onderaan deze factsheet voor meer informatie over afwijken van de             •    De transitievisie warmte voldoet aan het aanvullende overgangsrecht uit het Bgiw.
   redelijke termijn.
   Twee voorbeelden                                                                                      Goed om te weten: terminologie
   Vanwege de redelijke termijn kan de datum waarop je een warmteprogramma                       We spreken steeds over transitievisie warmte, maar vergelijkbare
   vaststelt, bepalend zijn voor het moment waarop de eerste gebieden                            beleidsdocumenten vallen onder dezelfde voorwaarden. De titel van het
   volledig aardgasvrij zijn. Dit illustreren we in figuur 9 aan de hand van twee                document is niet van belang.
   voorbeeldscenario’s:
    •   Scenario 1. In scenario 1 mikt de gemeente op een zo snel mogelijke inzet
         van de aanwijsbevoegdheid voor bestaande gebiedsaanpakken. De gemeente               Generiek overgangsrecht
         gebruikt het overgangsrecht of stelt voor de inwerkingtreding van de Wgiw een        Een warmteprogramma is een verplicht programma onder de Omgevingswet. Voor de
         warmteprogramma vast door de transitievisie warmte te wijzigen, zodat deze           inwerkingtreding van de Omgevingswet bestond het verplichte programma niet als
         aan de komende wettelijke vereisten voldoet. Direct na de inwerkingtreding van       beleidsinstrument. Wat betekent dat voor de transitievisie warmte die is vastgesteld
         de Wgiw start de gemeente het proces om het omgevingsplan te wijzigen, onder         vóór de inwerkingtreding van de Omgevingswet? Onder bepaalde voorwaarden kan
         andere op basis van de onderbouwing in een uitvoeringsplan. In dit geval kan         een vastgestelde transitievisie warmte gelden als een vrijwillig programma. Het
         de levering van aardgas in de betreffende gebieden naar verwachting eind 2033        generieke overgangsrecht van de Omgevingswet is hierop van toepassing. In dat
         beëindigd worden.                                                                    geval gelden wel een aantal voorwaarden:
    •    Scenario 2. In scenario 2 stelt de gemeente een warmteprogramma vast in de           •     De transitievisie warmte is op of na 23 maart 2016 en voor 1 januari 2024
          loop van 2026, na de gemeenteraadsverkiezingen, maar ruim voor de deadline                  vastgesteld door het college van burgemeester en wethouders.
          van 31 december 2026. Hierna maakt de gemeente voor de gebieden waar ze de           •      De transitievisie warmte voldoet aan de inhoudelijke eisen voor een programma
          levering van gas wil beëindigen uitvoeringsplannen. Deze uitvoeringsplannen                  onder de Omgevingswet.
          worden in 2028 samen met het gewijzigde omgevingsplan vastgesteld. Hierbij           •       De transitievisie warmte voldoet aan de procedurele vereisten van de
          wordt de coördinatieregeling gebruikt, zoals beschreven in de factsheet                       Omgevingswet. Hier is het vooral het plan-mer van belang. Was de transitievisie
          Juridisch planproces. In dit scenario kan de levering van aardgas in de                       warmte plan-mer-plichtig? Dan moet de uitgebreide voorbereidingsprocedure
          betreffende gebieden in 2036 beëindigd worden. Het is natuurlijk ook mogelijk                 gevolgd zijn, (afdeling 3.4 Algemene wet bestuursrecht). Was de transitievisie
          om de aanwijsbevoegdheid niet of pas later in te zetten. In dat geval maakt het               warmte niet plan-mer-plichtig? Dan kan de uitgebreide voorbereidingsprocedure
          moment van vaststelling van het warmteprogramma hiervoor niet uit.                            vrijwillig zijn toegepast, maar was dit geen verplichting.
                                                                                                                                                                                        71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>Deel I                                       Deel II                                  Deel III                                    Deel IV                                    Deel V
Wat is een warmteprogramma?                  Opbouw warmteprogramma                   Opstellen warmteprogramma                   Fictief voorbeeld                          Factsheets
   Voldoet de transitievisie warmte aan bovenstaande voorwaarden? Dan wordt de transitie-          dat daarvoor “geselecteerd” is. Wat dit betekent, is niet direct duidelijk. Het ligt voor
   visie warmte van rechtswege aangemerkt als een programma onder de Omgevingswet.                 de hand aan te nemen dat hoe concreter de transitievisie warmte verwoord is, hoe
   Let op: hiermee is het nog geen warmteprogramma. Om als warmteprogramma te kwalifi-             aannemelijker het is dat de aanwijsbevoegdheid kan worden ingezet. Wanneer
   ceren, moet de transitievisie warmte nog steeds voldoen aan de reguliere vereisten aan het      de transitievisie warmte het doel benoemt dat een gebied in 2030 aardgasvrij
   warmteprogramma. Zie voor meer informatie Deel 1 van de handreiking. Een transitievisie         is en de beoogde warmtetechniek beschrijft, lijkt het veilig om te stellen dat dit
   warmte die ook aan deze vereisten voldoet, kwalificeert als warmteprogramma. In dat geval       gebied geselecteerd is voor de inzet van de aanwijsbevoegdheid. Een transitievisie
   voldoet het aan de verplichting om uiterlijk op 31 december 2026 een warmteprogramma te         warmte kan ook minder duidelijk zijn en bijvoorbeeld benoemen dat het doel
   hebben vastgesteld en kan het dienen als basis om de aanwijsbevoegdheid in te zetten.           woningverduurzaming is, waarbij hybride warmtepompen en isolatie ook een optie
                                                                                                   zijn. In dat geval is op dit moment niet duidelijk of je kan stellen dat dit gebied
   Aanvullend overgangsrecht                                                                       “geselecteerd” en de aanwijsbevoegdheid ingezet kan worden.
   In de praktijk zullen weinig transitievisie warmte voldoen aan de voorwaarden die
   hierboven genoemd staan. Daarom wordt in het Bgiw aanvullend overgangsrecht                     Relevante wetsartikelen
   opgenomen. Ook aan dit overgangsrecht zijn voorwaarden verbonden:                               Deze factsheet is samengesteld op basis van verschillende wetsartikelen. We geven
    •   Bij de voorbereiding van transitievisie warmte heeft participatie plaatsgevonden.         hier een overzicht van de artikelen die relevant zijn:
    •    De inhoud van de transitievisie warmte voldoet aan de eisen uit het Klimaat­akkoord.      •    Afwijken redelijke termijn. Er moeten nog instructieregels worden opgesteld voor
          Hierin staat dat de transitievisie warmte voor gebieden die voor 2030 zijn aangewezen               het afwijken van de redelijke termijn. Je leest hier meer over in amendement 9 op
          om van het gas af te gaan, een beschrijving geeft van de hoeveelheid gebouwen die                   de Wgiw.
          geïsoleerd en/of aardgasvrij gemaakt worden, van de potentieel beschikbare energie-       •     Vaststellen vrijwillig programma. In artikel 3.4 van de Omgevingswet geeft
          infrastructuren en van het alternatief met de laagste maatschappelijke kosten.                   onder meer het college van burgemeester en wethouders de bevoegdheid om een
                                                                                                           (vrijwillig) programma vast te stellen.
   Voldoet een transitievisie warmte aan deze voorwaarden? Dan kan het als                          •      Generieke overgangsrecht. Het generieke overgangsrecht op basis waarvan een
   basis dienen om de aanwijsbevoegdheid in te zetten, maar niet gelden als                                 transitievisie warmte kan gelden als een – vrijwillig – programma is opgenomen
   warmteprogramma. Je voldoet dan dus niet aan de verplichting om uiterlijk op 31                          in artikel 4.11 Invoeringswet Omgevingswet.
   december 2026 een warmteprogramma te hebben vastgesteld.                                         •       Inhoudelijke vereisten programma. De inhoudelijke eisen waaraan een
                                                                                                             transitievisie warmte moet voldoen om te kunnen gelden als – vrijwillig
                                                                                                             programma staan in artikel 3.5 van de Omgevingswet: “uitwerking van het te voeren
            Let op                                                                                           beleid voor de ontwikkeling, het gebruik, het beheer, de bescherming of het behoud
       Het aanvullende overgangsrecht is aangekondigd maar nog niet beschikbaar.                             daarvan’ en ‘maatregelen om aan een of meerdere omgevingswaarden te voldoen of een
       De uiteindelijke uitwerking kan afwijken van de inhoud van deze factsheet.                            of meer andere doelstellingen voor de fysieke leefomgeving te bereiken”.
                                                                                                    •        Aanvullend overgangsrecht. Er is aanvullend overgangsrecht opgenomen om
                                                                                                              tegemoet te komen aan het advies van de Raad van State om het overgangsrecht
   Geselecteerde gebieden                                                                                     van een betere motivering te voorzien en de vormgeving te heroverwegen.
   Een transitievisie warmte die voldoet aan de eisen van het aanvullend overgangsrecht                       Zie Advies Afdeling advisering van de Raad van State en Nader Rapport
   kan alleen worden gebruikt voor de inzet van de aanwijsbevoegdheid in een gebied                           (Kamerstukken II, 2022/23, 36 387, nr. 4).
                                                                                                                                                                                                72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>Deel I                                    Deel II                                  Deel III                               Deel IV                                   Deel V
Wat is een warmteprogramma?               Opbouw warmteprogramma                   Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                         Factsheets
   Factsheet: Participatie                                                                      De Omgevingswet schrijft echter niet voor op welke manier participatie moet
                                                                                                plaatsvinden. Participatie is immers maatwerk en de wetgever wil voorkomen
   Deze factsheet beschrijft de rol van participatie bij het opstellen van een                  dat gemeenten het participatietraject als een afvinklijstje doorlopen. Je mag als
   warmteprogramma. Participatie is verplicht vanuit de Omgevingswet,                           gemeente dus zelf bepalen hoe het participatieproces bij een warmteprogramma
   maar de invulling ervan staat elke gemeente vrij. De beste manier om                         eruitziet. Je hebt daarbij vanuit de Omgevingswet wel een motiveringsplicht.
   participatie vorm te geven, hangt af van de doelen, de vraag en de
   betrokkenen en belanghebbenden. In deze factsheet lees je:                                   Motiveringsplicht
    •	  Welke verplichtingen er zijn rond participatie.                                        De motiveringsplicht houdt in dat gemeenten bij het vaststellen van een
    •	  Wat je extra kunt doen en waarom dat soms slim is.                                     warmteprogramma moeten motiveren hoe burgers, bedrijven, maatschappelijke
    •	  Welke bijzondere aandachtspunten er zijn voor participatie op basis                    organisaties en bestuursorganen bij de voorbereiding zijn betrokken én wat de
         van de kenmerken van het warmteprogramma.                                              resultaten daarvan zijn. De motiveringsplicht staat beschreven in het Omgevingsbesluit.
    •	  Welke hulpmiddelen er zijn voor je participatieproces.                                 Hiermee laat je zien dat het beleid uit je warmteprogramma weloverwogen is en de
                                                                                                maatregelen uitvoerbaar zijn. Tijdens een participatietraject doe je als gemeente
                                                                                                onderzoek naar diverse belangen, de mogelijke participatiemaatregelen, de voor- en
          Goed om te weten: participatie is maatwerk                                            nadelen daarvan en hoe deze maatregelen worden afgewogen. Het is belangrijk om de
       We beschrijven in deze factsheet niet hoe jouw participatieproces eruit moet             eigen rol van de gemeente bij de uitvoering van deze maatregelen kritisch te bekijken.
       zien. Dit is maatwerk en verschilt per gemeente en zelfs per wijk. De                    Communiceer daarnaast duidelijk wat er van burgers, ondernemers, maatschappelijke
       hulpmiddelen aan het einde van deze factsheet helpen je om een goed                      organisaties en andere bestuursorganen wordt verwacht.
       participatieproces te ontwerpen.
                                                                                                      Andere procedurele eisen
   Afspraken en verplichtingen rond participatie                                                   De verplichtingen rond participatie hangen samen met andere procedurele
   Je hebt veel vrijheid om het participatieproces voor je warmteprogramma te bepalen.             vereisten voor het vaststellen van een warmteprogramma, zoals het volgen
   Toch zijn er verplichtingen uit landelijke en lokale wet- en regelgeving en afspraken           van de uniforme openbare voorbereidingsprocedure, waarbij de gemeente het
   waarmee je rekening moet houden. We sommen ze hier voor je op:                                  warmteprogramma ter inzage legt. Deze vereisten staan in Deel 1 van deze
                                                                                                   handreiking.
   De Omgevingswet
   Participatie is verplicht vanuit de Omgevingswet. Daarbij wordt participatie als
   volgt omschreven: “Het in een vroeg stadium betrekken van belanghebbenden (inwoners,         Lokaal beleid
   bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen) bij het proces van de           Gemeenten, provincies en waterschappen zijn verplicht participatiebeleid op te
   besluitvorming over een project of activiteit.”                                              stellen, waarin ze vastleggen hoe participatie wordt vormgegeven en wat de eisen
                                                                                                daaraan zijn. Het participatiebeleid bevat vaak uitgangspunten over rechtvaardigheid,
                                                                                                inclusiviteit, representativiteit en de gemeentelijke rol. Dit lokale beleid vormt de
                                                                                                basis voor participatie bij het warmteprogramma.
                                                                                                                                                                                       73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Deel I                                    Deel II                                Deel III                                 Deel IV                                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?               Opbouw warmteprogramma                 Opstellen warmteprogramma                Fictief voorbeeld                       Factsheets
   Om de lokale participatie te versterken, treedt op 1 januari 2025 de Wet versterking        •  Vergroten van maatschappelijk en professioneel draagvlak. Door burgers,
   participatie op decentraal niveau in werking. Deze wet versterkt de betrokkenheid               ondernemers, professionele stakeholders en andere belanghebbenden op tijd
   van inwoners bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid van hun                   te betrekken, kunnen specifieke vragen, aandachtspunten en andere zaken
   gemeente. Vanaf de inwerkingtreding geldt een overgangstermijn van 2 jaar,                      vroegtijdig gesignaleerd en geadresseerd worden. Dit bevordert begrip voor
   waarin decentrale overheden de gelegenheid hebben een participatieverordening                   elkaars opgave(n), planningen en situatie en leidt tot grotere transparantie en
   op te stellen.                                                                                  effectievere besluitvorming. Zo vergroot je het draagvlak voor de besluitvorming
                                                                                                   en vermindert de kans op weerstand.
                                                                                               •   Verbeteren van ideeën en plannen. Door bij participatie gebruik te maken van de
          Participatie en de aanwijsbevoegdheid                                                     collectieve wijsheid binnen je gemeente verbeter je de kwaliteit van de plannen.
       De inzet van de aanwijsbevoegdheid is een ingrijpende maatregel die                          Bovendien stelt de directe verbinding van betrokkenen met de lokale context
       zorgvuldig moet worden afgewogen en uitgevoerd. Daarom is participatie met                   hen in staat problemen, oplossingen en waarden te identificeren die anders
       bewoners en eigenaren van gebouwen van groot belang. Het wetsvoorstel                        onzichtbaar zouden blijven. Door belangen samen te brengen, ontstaan meer en
       Wgiw stelt hiervoor geen aanvullende eisen ten opzichte van de                               betere inzichten.
       Omgevingswet, maar benadrukt wel het belang van betrokkenheid van de                    •    Procedurele en democratische verantwoordelijkheid. Als gemeente wil je
       lokale gemeenschap bij het opstellen en uitvoeren van deze plannen.                           bijdragen aan het welzijn en de leefbaarheid van de lokale gemeenschap, onder
                                                                                                     andere door het realiseren van een eerlijke samenleving en een duurzame
       Lees meer over de inzet van de aanwijsbevoegdheid in Deel 1 van deze                          leefomgeving. Het bevorderen van actieve burgerparticipatie en het betrekken
       handreiking en de Handreiking opbouw uitvoeringsplan.                                         van bewoners bij besluitvormingsprocessen vormen hiervoor de basis. Dit
                                                                                                     bevordert inclusiviteit en gelijkheid en versterkt de democratie.
   Klimaatakkoord                                                                             Doelgroepen
   Het Nationaal Klimaatakkoord bevat specifieke afspraken voor gemeenten                     De mate waarin deze redenen een rol spelen, kan verschillen tussen doelgroepen.
   over participatie in het kader van de bredere energietransitie. Deze afspraken             Maak onderscheid tussen twee typen doelgroepen:
   zijn niet bindend, maar wel relevant voor hoe je als gemeente burgers en                    •     (Semi-) professionele partners. Andere organisaties voeren vaak de
   lokale stakeholders betrekt bij het plannen en uitvoeren van de warmtetransitie.                   warmtetransitieplannen uit. Dit zijn partijen die (semi-)professioneel werken
   Vroegtijdig gebruik van diverse perspectieven, kennis en creativiteit leidt tot betere             aan de warmtetransitie en wiens draagvlak noodzakelijk is voor de plannen. Zij
   besluitvorming en acceptatie.                                                                      hebben de capaciteit en kennis om uitgebreid en vroegtijdig bij te dragen aan de
                                                                                                      idee- en planvorming. De gemeente zorgt als regisseur voor samenwerking en
   Zie voor meer informatie de Handreiking participatie in duurzame-energieprojecten                 afspraken tussen deze partijen.
    en de themapagina participatie op de website van het Klimaatakkoord.                       •      Burgers, ondernemers en andere belanghebbenden. Deze groepen werken niet
                                                                                                  professioneel aan de warmtetransitie, maar worden wel beïnvloed door de
    Waarom participatie belangrijk is                                                             plannen uit het warmteprogramma. Zij denken meer vanuit eigen ervaringen
    Participatie binnen de warmtetransitie is niet alleen verplicht, maar ook om andere           en hun kennisniveau varieert sterk. Hun draagvlak als buurtbewoners en
    redenen nuttig voor de warmtetransitie:                                                       eigenaars en gebruikers van gebouwen is noodzakelijk voor de realisatie van de
                                                                                                                                                                                       74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                              Deel III                                Deel IV                                  Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma               Opstellen warmteprogramma               Fictief voorbeeld                        Factsheets
         plannen. Ook kunnen zij bijdragen aan de idee- en planvorming, hoewel zij hier    geleerde lessen mee voor een geschikte participatieaanpak. Houd er daarnaast
         vaak minder intensief betrokken bij zijn. De gemeente heeft de democratische      rekening mee dat je het warmteprogramma om de 5 jaar herijkt. Door keuzes expliciet
         verantwoordelijkheid om hun belangen zorgvuldig mee te wegen.                     te maken en goede verslaglegging te doen van de uitkomsten, maak je het makkelijker
                                                                                           om terug te kijken en er lessen uit te trekken.
   Bij welke groep een partij hoort, is geen gegeven. Zo kan een bewonersinitiatief dat
   plannen maakt goed een partner zijn. Dit hangt mede af van de rol- en taakopvatting     Inclusieve participatie
   van de gemeente. De gemeente kan vanuit gedeeld eigenaarschap met bewoners en           Bij participatie is het vaak lastig een representatieve afspiegeling van bewoners en
   ondernemers werken aan de warmtetransitie of een faciliterende rol op zich nemen,       ondernemers te maken. Dat geldt ook voor participatie voor het warmteprogramma.
   waarbij het eigenaarschap voor de warmtetransitie in de eerste plaats bij bewoners en   Het gaat immers om een complex en abstract beleidsprogramma. Het risico ligt
   ondernemers ligt.                                                                       daarmee op de loer dat veel bewoners niet de behoefte voelen om mee te praten of het
                                                                                           gevoel hebben dat ze hiertoe niet in staat zijn. Dat kan ertoe leiden dat vooral groepen
   Aandachtspunten bij het warmteprogramma                                                 met een groot belang of een sterke mening meedoen aan het participatieproces. Juist
   Naast de doelen bepaalt ook de specifieke vraag de participatieaanpak. We geven         een inclusiever participatieproces kan polarisatie en sociale ongelijkheid tegengaan
   hier een aantal aandachtspunten mee voor het inrichten van de participatie voor een     en zorgen voor een breed draagvlak. Hoe je de inclusiviteit kan vergroten, hangt af van
   warmteprogramma:                                                                        welke groepen beperkt betrokken zijn. Groepen kunnen verschillen in:
                                                                                            •   hun behoeften in het gebruik van communicatiekanalen
   Betrokkenheid gedurende de gebiedsgerichte aanpak                                        •    taal en taalgebruik
   Het warmteprogramma is een van de stappen in de gebiedsgerichte aanpak. Houd             •     participatiemogelijkheden en -tijdstippen.
   er rekening mee dat veel keuzes gemaakt worden in de stappen die volgen op het
   warmteprogramma. En dat de participatie daarop aangepast moet worden. Zo                Wees je er van bewust dat het organiseren van inclusieve participatie een complexe
   beschrijft het warmteprogramma de strategie voor de hele gemeente. De definitieve       klus is en dat er geen kant- en klare oplossingen zijn. Wat in elk geval kan helpen
   keuzes voor de warmtetechniek of de inzet van de aanwijsbevoegdheid in een gebied       om meer mensen te bereiken, is het inzetten van een mix aan communicatie-
   maak je nog niet. Je kiest wel welke gebieden een gebiedsaanpak krijgen en hoe          en participatiemiddelen. Bijvoorbeeld een combinatie van fysieke en digitale
   deze eruitziet. Een van de onderdelen van deze aanpak kan het participatieproces        participatievormen. En van vormen waarbij deelnemers zichzelf selecteren, zoals
   zijn. Door uitgangspunten en methoden voor participatie in het warmteprogramma          openbare bijeenkomsten. Denk ook aan vormen gericht op een representatieve
   op te nemen, leg je de basis voor participatie in de gebiedsaanpakken. Bewoners,        afspiegeling, zoals a-selecte raadplegingen.
   ondernemers en andere belanghebbenden voelen zich vaak sterker betrokken bij de
   veel concretere gebiedsaanpakken dan bij het abstractere warmteprogramma.               Ontwikkeling gedifferentieerde participatie- en communicatiestrategie
                                                                                           Het is nuttig om een gedifferentieerde participatie- en communicatiestrategie en
   Zie voor meer informatie over de gebiedsgerichte aanpak Deel 1 van de handreiking.     bijbehorende middelen te ontwikkelen en die periodiek – bijvoorbeeld jaarlijks – te
                                                                                           evalueren. Op basis hiervan ontwikkel je voor de middellange en de kortere termijn
    Aansluiting en continuïteit                                                            specifieke participatie- en communicatieplannen. Ook deze evalueer je tussentijds
    Houd rekening met wat er aan het warmteprogramma vooraf is gegaan, zowel wat           en stel je waar nodig bij. In je evaluatie motiveer je wat het doel van je plan was, hoe
    betreft inhoudelijke keuzes als proces en ervaringen. Zoek aansluiting en neem         je bewoners hebt betrokken en wat de resultaten zijn. Door dit expliciet te maken,
                                                                                                                                                                                    75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>Deel I                                                 Deel II                                Deel III                  Deel IV           Deel V
Wat is een warmteprogramma?                            Opbouw warmteprogramma                 Opstellen warmteprogramma Fictief voorbeeld Factsheets
     leer je tijdens het proces en kun je terugvallen op gemaakte afspraken of hiervan
     beredeneerd af te wijken. Dit draagt bij aan de voorspelbaarheid en transparantie en
     is daarmee positief voor het vertrouwen en draagvlak. Ook voor de langere termijn, bij
     het opstellen van uitvoeringsplannen en in de uitvoering.
   Hulpmiddelen
     Er is veel informatie te vinden over participatie in de warmtetransitie. In deze
     paragraaf verwijzen we je graag door naar tools, handreikingen en andere
     (verdiepende) informatie:
      •    Wegwijzer Burgerbetrokkenheid voor het warmteprogramma: een wegwijzer om tot
            concrete instrumenten voor burgerbetrokkenheid te komen, passend bij de
            context in jouw gemeente. Deze komt in de zomer van 2024 beschikbaar op de
            website van het NPLW.
      •     Stappenplan participatieroute: een handreiking van het NPLW over hoe het
             participatieproces voor het opstellen van uitvoeringsplannen eruit kan zien.
      •      Energieparticipatie: een leeromgeving van het NP RES over participatie bij het
              opwekken van duurzame energie.
      •       De themapagina Participatie en samenwerken van het NPLW: informatie en
                        hulpmiddelen voor onder meer het vormgeven van participatieprocessen, het
                        betrekken van bewoners en samenwerken met bewonersinitiatieven.
      •         De Handreiking Samen op weg naar een Duurzame toekomst van RVO:
           informatie en hulpmiddelen voor de samenwerking tussen gemeenten en
           energiecoöperaties.
      •   H       andreiking Aan de slag met participatie van de VNG: informatie over hoe
                        gemeenten in algemene zin aan de slag kunnen met participatie.
      •           Het Kennisknooppunt Participatie: een overheidsinitiatief dat kennis over
                        participatie ontwikkelt en toegankelijk maakt in publicaties.
      •             De Denkwijze(r) voor goede participatie van het IPLO: een hulpmiddel met
                        uitgangspunten, succesfactoren en randvoorwaarden die bijdragen aan goede
                        participatie bij omgevingstrajecten.
      •               Praktische hulpmiddelen voor participatie van het IPLO: een pagina met meer
                       hulpmiddelen voor participatie bij omgevingstrajecten.
      •                Zie voor meer informatie over inclusieve participatie de Snelstudie Participatie
                        en inclusiviteit van het Kennisknooppunt Participatie.
                                                                                                                                                     76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>Deel I                                    Deel II                                Deel III                                 Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?               Opbouw warmteprogramma                 Opstellen warmteprogramma                Fictief voorbeeld                     Factsheets
   Factsheet: Het juridisch planproces                                                         3.    Omgevingsplan. Vanaf het moment van inwerkingtreding van de Omgevingswet
                                                                                                    heeft elke gemeente één omgevingsplan voor het hele grondgebied. Dit
   Deze factsheet beschrijft het proces om de aanwijsbevoegdheid in te zetten                       omgevingsplan bevat algemene regels van de gemeente voor de fysieke
   en daarmee de levering van aardgas in een bepaald gebied te beëindigen.                          leefomgeving. Het kan ook regels bevatten voor het verduurzamen van wijken.
   We bespreken dit planproces ook in hoofdstuk 1 van deel 1 van deze                               Maak je als gemeente gebruik van de aanwijsbevoegdheid? Dan bepaal je door het
   handreiking. Deze factsheet biedt een juridische verdieping op:                                  opnemen van (maatwerk)regels in het omgevingsplan wanneer en hoe de wijk
    •	De inhoud van het planproces (stappen en waarborgen).                                        van het aardgas afgaat en welk duurzaam alternatief voor aardgas wordt gekozen.
    •	Warmtenetten en het planproces.                                                              Deze planregels zijn bindend voor bewoners, gebouweigenaren (van woningen
    •	De milieueffectrapportage in het planproces.                                                 en utiliteitsbouw) en bedrijven binnen het aangewezen gebied. Het besluit tot
                                                                                                    wijziging van het omgevingsplan is een bevoegdheid van de gemeenteraad.
           Let op: conceptwetgeving
       Belangrijke delen van de wetgeving die we in deze factsheet beschrijven zijn                   De omgevingsvisie in het planproces
       nog in de maak. Onderdelen kunnen dus nog veranderen. We benoemen dit                      De omgevingsvisie is geen formeel onderdeel van het planproces, maar je kunt
       als we het over de betreffende wetgeving hebben. Wanneer we spreken over                   het als stap 0 zien. In de omgevingsvisie legt de gemeente haar ambities en
       wet- en regelgeving die nog in ontwerp is, gaat het om de versie die publiek               beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving voor de lange termijn vast. In pro-
       beschikbaar was in april 2024.                                                             gramma’s – zoals het warmteprogramma – kan de gemeente deze ambities en
                                                                                                  doelen concretiseren en bijpassende maatregelen opnemen. Door in de
                                                                                                  omgevingsvisie de warmtetransitie een heldere plek te geven, kan de samen-
   Inhoud van het planproces                                                                      hang tussen het warmteprogramma en andere programma’s versterkt worden.
   Het planproces is het proces dat in de toelichting op het wetsvoorstel Wet
   gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) en onderliggende concept-
   Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw) staat beschreven om de           Omgaan met wijzigingen
   aanwijsbevoegdheid in te zetten. Het planproces start met een warmteprogramma,             Tijdens het planproces concretiseert de gemeente de plannen. Het kan zijn dat je
   dan volgt mogelijk een uitvoeringsplan en eindigt vervolgens met de wijziging van          tijdens het planproces tot nieuwe inzichten komt. Wat doe je dan? Je hebt 2 opties:
   het omgevingsplan. Hieronder lichten we de volgende onderdelen toe:                         •    Je kunt bij de wijziging van het omgevingsplan op punten van een warmte­
    1. Warmteprogramma. Hierin staat onder andere in welke gebieden de gemeente                      programma afwijken, bijvoorbeeld op basis van de onderbouwing uit een
         de aanwijsbevoegdheid beoogt in te zetten. Het vaststellen van het warmte­                  uitvoeringsplan:
         programma is een besluit van het college van burgemeester en wethouders.                    –	Het is altijd mogelijk om de aanwijsbevoegdheid niet in te zetten voor
    2. Uitvoeringsplan. Het warmteprogramma kan vervolgens worden geconcretiseerd                        (delen van) gebieden die in het warmteprogramma zijn geselecteerd.
         in uitvoeringsplannen, die betrekking hebben op gebieden waar de gemeente de                –	Het is beperkt mogelijk om bebouwing buiten de grenzen aan het in het
         aanwijsbevoegdheid wil inzetten. Het opstellen van een uitvoeringsplan is niet ver-             warmteprogramma geselecteerde gebied toe te voegen.
         plicht, maar kan in de praktijk een belangrijke onderbouwing zijn voor de wijziging         –	Het is mogelijk om een andere warmtetechniek aan te wijzen dan in het
         van het omgevingsplan. Zie voor meer informatie de Handreiking Uitvoeringsplan.                 warmteprogramma is opgenomen.
                                                                                                                                                                                  77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>Deel I                                      Deel II                              Deel III                                      Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?                 Opbouw warmteprogramma               Opstellen warmteprogramma                     Fictief voorbeeld                     Factsheets
    •    Het is ook mogelijk om het warmteprogramma tussentijds te wijzigen. Deze            Bij het wijzigen van het omgevingsplan is beoogd dat de gemeente:
          wijziging moet voldoen aan alle normale inhoudelijke en procedurele vereisten        •   De gekozen warmteoplossing onderbouwt en beschrijft aan welke eisen
          aan een warmteprogramma. Zie deel 1 van de Handreiking warmteprogramma.                   gebouwen moeten voldoen.
                                                                                               •    De redelijke termijn onderbouwt waarop de levering van aardgas beëindigd
                                                                                                     wordt.
            Goed om te weten: gebruikmaken van de coördinatieregeling                          •     De haalbaarheid van de energie-infrastructuur en van de gekozen aanpak
       Als je als gemeente een uitvoeringsplan opstelt, is dit vaak een belangrijke                   onderbouwtn, inclusief de werkbaarheid voor bewoners, ondernemers en
       onderbouwing voor de wijziging van het omgevingsplan. Vanwege deze                             gebouweigenaren gezien hun doenvermogen.
       nauwe samenhang kun je de coördinatieregeling van afdeling 3.5 van de                   •      De kosteneffectiviteit van de maatregelen en de betaalbaarheid voor bewoners,
       Algemene wet bestuursrecht (Awb) toepassen voor de vaststelling van het                         ondernemers en andere gebouweigenaren onderbouwt.
       uitvoeringsplan (door het college van burgemeester en wethouders) en de                 •       Rekening houdt met de gevolgen voor de energie-infrastructuur, zoals benodigde
       vaststelling van de wijziging van het omgevingsplan (door de gemeenteraad).                      verzwaring van het elektriciteitsnet.
       Hoewel het om verschillende bestuursorganen gaat, vinden de                             •        Beschrijft hoe ze invulling geeft aan de vergewisplicht: de plicht om zich ervan te
       procedurestappen voor beide besluiten dan gelijktijdig plaats. Dit maakt de                       verzekeren dat het alternatief voor aardgas daadwerkelijk beschikbaar is binnen
       besluitvormingsprocedure transparanter en overzichtelijker voor                                   de gestelde termijn en gebouwen hierop of op een gelijkwaardig alternatief zijn
       belanghebbenden. De toepassing van de coördinatieregeling gaat niet zover                         aangesloten.
       dat het besluit tot vaststelling van het uitvoeringsplan – waartegen geen
       rechtsbescherming (bezwaar en beroep) mogelijk is – alsnog open staat voor
       rechtsbescherming.                                                                                   Let op: wijzigingen aan de waarborgen
                                                                                                 Bij de bespreking van de Wgiw in de Tweede Kamer in april 2024 is een aantal
                                                                                                 moties en amendementen aangenomen die betrekking hebben op deze
   Waarborgen                                                                                    waarborgen. Zo geldt op basis van het amendement Erkens (nr. 9) een termijn
   Wordt de aanwijsbevoegdheid ingezet? Dan heeft dat grote gevolgen voor bewoners,              van acht jaar waar gemeenten alleen onder strike voorwaarden van mogen
   bedrijven en organisaties in het gebied waar de aanwijzing betrekking op heeft.               afwijken. De concrete invulling die deze moties en amendementen in het
   Daarom stelt het concept-Bgiw een aantal juridische en niet-juridische waarborgen in.         Bgiw krijgen, is ten tijde van het schrijven nog niet bekend. Ze kunnen
   Deze dragen bij aan zorgvuldige en democratische besluitvorming. Enkele van deze              bijvoorbeeld leiden tot aanscherpingen van de waarborgen rond de redelijke
   waarborgen gelden voor het warmteprogramma, maar de meeste zijn van toepassing                termijn en de betaalbaarheid.
   op de wijziging van het omgevingsplan en de onderbouwing die de gemeente daarvoor
   bijvoorbeeld in een uitvoeringsplan heeft neergelegd. De waarborgen zijn ook
   uitgebreid beschreven in de juridische bijlage van de handreiking Uitvoeringsplan.         Rekening houden met waarborgen in het warmteprogramma
   In het warmteprogramma is beoogd dat de gemeente:                                          Veel van de waarborgen gelden dus pas in de latere stappen van het planproces.
    •     gebieden selecteert waar ze voornemens is de aanwijsbevoegdheid in te zetten       Toch adviseren we hier in het warmteprogramma al rekening mee te houden:
           en de aanpak voor deze gebieden op hoofdlijnen beschrijft (zie hoofdstuk 1 van      •         Je kunt in het warmteprogramma al voorsorteren op de onderbouwing die nodig
           deel 1 voor de juridische vereisten).                                                          is voor de vervolgstappen. Bijvoorbeeld door in het warmteprogramma al een
                                                                                                                                                                                           78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>Deel I                                      Deel II                               Deel III                               Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?                 Opbouw warmteprogramma                Opstellen warmteprogramma              Fictief voorbeeld                     Factsheets
        (lichtere) analyse van de nationale kosten, de betaalbaarheid voor eindgebruikers            Goed om te weten: overgangsrecht
        en het gevraagde doenvermogen te doen.                                                    We beschrijven hier de verwachte toekomstige wetgeving omdat warmt­
    •   Wees in het warmteprogramma duidelijk over de waarborgen die in de                       eprogramma’s betrekking hebben op de periode tot 2035. Let erop dat op dit
         vervolgstappen nog nader ingevuld moeten worden.                                         moment nog de Warmtewet van kracht is en er in de concept-Wcw overgang­
                                                                                                  srecht opgenomen is voor bestaande warmtenetten en warmtenetplannen.
   Procedurele waarborgen
   Naast deze waarborgen in het planproces gelden ook de procedurele waarborgen met
   betrekking tot besluitvorming onder de Omgevingswet.                                        Besluitvormingsproces warmtenetten
    •    Zowel voor het warmteprogramma, het uitvoeringsplan voor een wijk als voor           Het proces dat de concept-Wcw beschrijft voor de besluitvorming over nieuwe
          de wijziging van het omgevingsplan geldt een motiveringsplicht voor de wijze         collectieve warmtevoorzieningen bestaat uit een aantal stappen:
          waarop het participatieproces heeft plaatsgevonden. (Zie artikelen 10.2 en 10.8       1. Vaststelling warmtekavel. Het college van burgemeester en wethouders
          van het Omgevingsbesluit)                                                                 stelt een gebied vast waarvoor een warmtebedrijf kan worden aangewezen:
    •     Voor het warmteprogramma en het omgevingsplan wordt gebruikgemaakt van de                de warmtekavel. De warmtekavel is een aaneengesloten en afgebakend
           uniforme openbare voorbereidingsprocedure. (Zie artikelen 16.27 en 16.30 van de          gebied waarbinnen een duurzame, betaalbare en betrouwbare collectieve
           Omgevingswet en afdeling 3.4 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb).                    warmtevoorziening mogelijk is. Een kavel kan verschillende schaalniveaus
    •      Het college van burgemeester en wethouders stelt het warmteprogramma vast.              hebben: van (een deel van) een buurt tot meerdere gemeenten.
            Wijzigingen van het omgevingsplan worden daarentegen vastgesteld door de            2. Aanwijzing warmtebedrijf. Het college van burgemeester en wethouders wijst
            gemeenteraad, wat de democratische legitimatie waarborgt.                               een warmtebedrijf aan. Dit moet in beginsel een warmtebedrijf met een publiek
    •       Tegen de wijziging van het omgevingsplan staat rechtstreeks beroep open                meerderheidsbelang of een warmtegemeenschap zijn. Het warmtebedrijf krijgt
             bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. Omdat het                   het alleenrecht om binnen de warmtekavel warmte te leveren. Voorafgaand aan
             warmteprogramma alleen zelfbindend is voor de gemeente, staat daarvoor                 de aanwijzing stelt het warmtebedrijf een globaal kavelplan op dat in hoofdlijnen
             geen beroep open.                                                                      de te realiseren warmtevoorziening beschrijft.
                                                                                                3. Uitgewerkt kavelplan. Op verzoek van de gemeente stelt het warmtebedrijf een
   Warmtenetten en het planproces                                                                   uitgewerkt kavelplan op voor de hele kavel of een deel daarvan.
   Tijdens het planproces maakt de gemeente samen met bewoners, gebouweigenaren                 4. Inventarisatie opt-out. Als de gemeente de aanwijsbevoegdheid inzet, is het
   en andere betrokkenen een afweging voor de beste verduurzamingsoplossing. Als een                warmtebedrijf verplicht om aan iedereen aan wie aardgas geleverd wordt in
   collectief warmtenet de voor de hand liggende keuze is, gelden in de toekomst                    het betreffende gebied een aanbod te doen om aan te sluiten op het warmtenet.
   naar verwachting aanvullende regels op grond van de concept-Wet collectieve                      Bewoners die een aardgasvrije, alternatieve warmtevoorziening willen kiezen
   warmte (Wcw) en het onderliggende concept-Besluit collectieve warmte (Bcw).                      (opt-out), moeten dit aangeven.
   In deze paragrafen stippen we op hoofdlijnen de regels aan die relevant zijn voor het        5. Investeringsplan, aanleg en exploitatie. Het warmtebedrijf stelt een investerings­
   warmteprogramma.                                                                                 plan op voor de aanleg van het warmtenet en draagt zorg voor de aanleg en
                                                                                                    exploitatie hiervan.
                                                                                                                                                                                    79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>Deel I                                      Deel II                                        Deel III                             Deel IV                                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?                 Opbouw warmteprogramma                         Opstellen warmteprogramma            Fictief voorbeeld                       Factsheets
   Deze processtappen gelden voor grootschalige warmtenetten met meer dan 1500                          Samenhang met planproces
   aansluitingen. Voor kleinschalige warmtenetten hoef je als gemeente op grond van                     De processtappen uit de concept-Wcw hebben een logische samenhang met het
   de Wet collectieve warmte geen warmtekavel vast te stellen. In plaats hiervan verleen                planproces uit het wetsvoorstel Wgiw. Figuur 10 toont waar in het planproces de
   je een ontheffing aan het warmtebedrijf. Deze kan binnen of buiten een bestaande                     stappen uit de Wcw gezet kunnen worden. We maken daarbij onderscheid tussen wat
   warmtekavel verleend worden.                                                                         op basis van de verwachte wetgeving mag en wat praktisch gezien aan te raden is.
  Figuur 10. De mogelijke samenhang tussen het planproces en de besluitvorming rond warmtenetten.
                                                                                                                                                                                         80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>Deel I                                      Deel II                                Deel III                                Deel IV                                 Deel V
Wat is een warmteprogramma?                 Opbouw warmteprogramma                 Opstellen warmteprogramma               Fictief voorbeeld                       Factsheets
   Ruimte voor eigen invulling                                                                   •   Wanneer in het proces wil je een kavel vaststellen en een warmtebedrijf
   De wetgeving geeft veel ruimte voor eigen invulling. Gemeenten zijn verplicht om een               aanwijzen? Is dat voor de start van het gebiedsgerichte proces of in de loop
   warmteprogramma vast te stellen, maar dit is geen vereiste voor het vaststellen van                daarvan?
   een warmtekavel. Ook is het geen vereiste dat er een uitgewerkt kavelplan ligt voordat        •    Bij een groot gebied met potentie voor een collectieve warmtevoorziening: wil
   de aanwijsbevoegdheid wordt ingezet. Maar zonder de informatie uit het uitgewerkt                   je in één keer een groot warmtekavel vaststellen? Of wil je beginnen met het
   kavelplan lijkt het onwaarschijnlijk dat je als gemeente de benodigde onderbouwing                  vaststellen van een klein kavel en dit stapsgewijs uitbreiden?
   voor de inzet van de aanwijsbevoegdheid voor een warmtenet kunt geven. De                     •     Welk warmtebedrijf wil je aanwijzen? Voer gesprekken over de
   praktische invulling van de wetgeving gaat uit van een aantal aannames die in veel                   voorgenomen warmtekavel met mogelijke (publieke) warmtebedrijven en/of
   situaties zullen gelden:                                                                             warmtegemeenschappen. Een geïnteresseerd warmtebedrijf kan bijdragen aan
    •   Het uitgewerkte kavelplan bevat essentiële informatie voor het uitvoeringsplan,                het warmteprogramma en ook al voor de vaststelling van de kavel een voorstel
         zoals een voorstel voor de planning van de aanleg en een indicatie van de                      voor een globaal kavelplan ontwikkelen.
         tarieven. Het uitvoeringsplan bevat essentiële informatie voor het kavelplan,
         zoals de ondersteuningsaanpak. Het is daarom logisch om deze twee parallel en          Een milieueffectrapportage (mer) brengt de milieueffecten van een plan of project
         op hetzelfde schaalniveau te ontwikkelen.                                              in beeld. Deze mogelijke gevolgen worden beschreven in een zogenaamde mer-
    •    Bij het opstellen van een uitvoeringsplan is het nuttig om een projectplan te         beoordeling en/of een milieueffectrapport. Dit zorgt ervoor dat het milieubelang
          ontwikkelen. In het projectplan leg je het proces vast om tot een uitvoeringsplan     een volwaardige plaats krijgt in de besluitvorming van overheden over plannen
          te komen, zoals de benodigde activiteiten,op het gebied vanonderzoek                  en projecten met mogelijke effecten op het milieu en de omgeving. Het uitvoeren
          warmteoplossing, toekomstige besluitvorming en participatiestappen (zie               van een mer biedt ondersteuning bij gesprekken tussen overheden, bedrijfsleven,
          ook het Proces totstandkoming uitvoeringsplan). Bij deze aanpak speelt het            belangenorganisaties en omwonenden.
          warmtebedrijf in deze aanpak een belangrijke rol speelt, is het raadzaam dat de
          aanwijzing van het warmtebedrijf al heeft plaatsgevonden.                             De mer-regelgeving is te vinden in afdeling 16.4 van de Omgevingswet en in
    •     Er zijn (ten minste) twee routes om een groot warmtekavel uit te werken. Zo kun      hoofdstuk 11 en bijlage V van het Omgevingsbesluit. In deze regelgeving wordt een
           je de kavel in één keer vaststellen en na de aanwijzing van een warmtebedrijf        onderscheid gemaakt tussen een plan-mer en een project-mer. Een plan-mer is
           per deelgebied een uitgewerkt kavelplan uitwerken. Of je kunt een kleine kavel       een milieueffectrapport bij een vast te stellen plan of programma. In EU-richtlijn
           vaststellen en dit telkens met een deelgebied uitbreiden. In het eerste geval stel   2001/42/EG staan de richtlijnen met betrekking tot de gevolgen voor het milieu van
           je de kavel vast voor het gebiedsgerichte proces begint, in het tweede breid je het  bepaalde plannen en programma’s. Een project-mer is een milieueffectrapport dat een
           tijdens dit proces uit.                                                              initiatiefnemer opstelt voor een specifiek project, zodat het bevoegd gezag een besluit
    •      Het ligt voor de hand om de warmtekavel vast te stellen op basis van een            kan nemen over bijvoorbeeld een omgevingsvergunning.
            gemeentebreed warmteprogramma, waarin keuzes staan over de schaal en de
            juiste inzet van warmtebronnen.                                                     Bij elk warmteprogramma zal moeten worden nagegaan of een plan-mer vereist
                                                                                                is. Een project-mer is hier niet aan de orde. Het warmteprogramma vormt als als
   Gevolgen voor het warmteprogramma                                                            eerste stap in het juridisch planproces in feite een kader voor warmteprojecten in de
   Het is dus geen verplichting, maar wel logisch om in het warmteprogramma voor te             uitvoeringsfase. Afhankelijk van de aard en omvang van warmteprojecten waarvoor
   sorteren op het vaststellen van een warmtekavel. Houd hierbij rekening met het volgende:     het warmteprogramma een kader biedt, geldt op grond van de Omgevingswet een
                                                                                                                                                                                      81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                                Deel III                                Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma                 Opstellen warmteprogramma               Fictief voorbeeld                      Factsheets
   plan-mer-plicht of een plan-mer-beoordelingsplicht. Als bij de vaststelling van een       bijvoorbeeld door middel van criteria voor de locatie, de omvang of de wijze van
   warmteprogramma volstaan kan worden met een plan-mer-beoordeling, dan wordt               uitvoering.
   getoetst of het warmteprogramma aanzienlijke milieueffecten tot gevolg kan hebben.
   Als deze niet kunnen worden uitgesloten, geldt alsnog een plan-mer-plicht. Zie op         Mocht een warmteprogramma niet kaderstellend zijn voor mer-(beoordelings)-
   dit punt ook de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel Wgiw, paragraaf 4.8,         plichtige projecten, dan kan een plan-mer-plicht alsnog aan de orde zijn, als er een
   pagina 56. Hieronder lichten we het juridisch kader voor een plan-mer met betrekking      ‘passende beoordeling’ moet worden gemaakt. Een passende beoordeling is een
   tot het warmteprogramma nader toe.                                                        beoordeling die op grond van de Habitatrichtlijn voor de gevolgen van plannen op
                                                                                             Natura-2000-gebieden moet worden gemaakt. Dat zal bij een warmteprogramma
   Verplichting plan-milieueffectrapportage                                                  een rol kunnen spelen als het bijvoorbeeld gaat om de tracékeuze voor een collectief
   Voor een plan of een programma geldt (in beginsel) een plan-mer-plicht als aan de         warmtenet in of nabij een Natura 2000 gebied.
   twee volgende eisen wordt voldaan:
    1. het plan of programma is wettelijk of bestuursrechtelijk voorgeschreven
        (Zie artikel 16.34 Omgevingswet), én                                                         Goed om te weten: toch een plan-mer-plicht bij niet-kaderstellende
    2. het plan of programma is kaderstellend voor mer-(beoordelings)plichtige                   programma’s
        projecten (Zie artikel 16.36 Omgevingswet) of voor het plan of programma moet            Is een warmteprogramma niet kaderstellend voor mer-(beoordelings)-
        er een passende beoordeling van de gevolgen voor een Natura 2000-gebied                  plichtige projecten? Dan kan een plan-mer-plicht alsnog aan de orde zijn als
        worden gemaakt.                                                                          een ‘passende beoordeling’ moet worden gemaakt. Een passende beoordeling
                                                                                                 is een beoordeling va n de gevolgen van plannen op Natura-2000-gebieden
   De mer-(beoordelingsplichtige) projecten zijn opgenomen in kolom 1 van bijlage                volgens de Habitatrichtlijn. Dat kan bij een warmteprogramma een rol spelen,
   V bij het Omgevingsbesluit. Ook is er een vangnet opgenomen voor projecten met                bijvoorbeeld als de tracékeuze voor een collectief warmtenet in of nabij een
   aanzienlijke milieueffecten die niet in bijlage V van het Omgevingsbesluit staan. In          Natura 2000 gebied is.
   de Omgevingswet is geregeld dat het bevoegd gezag een plan-mer-beoordeling maakt
   voor een plan of programma dat het kader vormt voor deze projecten (zie Artikel
   16.36 lid 4 en lid 5 Omgevingswet). Het bevoegd gezag beoordeelt of sprake is van         Plan-mer-beoordeling
   aanzienlijke milieueffecten.                                                              In bepaalde gevallen moet een gemeente met betrekking tot een warmteprogramma
                                                                                             in eerste instantie een plan-mer-beoordeling uitvoeren in plaats van een plan-mer. Dit
   Veel warmteprogramma’s zullen aan de hiervoor genoemde eisen voldoen en                   is in de volgende twee situaties aan de orde:
   daarmee plan-mer-(beoordelings)plichtig zijn. De Wgiw zal het warmteprogramma              1. 	 Als de projecten waar het warmteprogramma kaderstellend voor is, staan
   wettelijk verankeren als verplicht programma onder de Omgevingswet (vereiste 1).                 opgenomen in bijlage V bij het Omgevingsbesluit en deze projecten daarnaast
   Daarbij kan een warmteprogramma dat (voorlopige) warmtetechnieken beschrijft                     niet boven de drempel van kolom 2 van bijlage V uitkomen (zie tabel 11).
   voor geselecteerde gebieden als kaderstellend worden beschouwd (vereiste 2). Van           2. 	 Als de projecten waar het warmteprogramma kaderstellend voor is
   ‘kaderstellend’ is in de vaste jurisprudentie sprake als richting wordt gegeven aan of           milieueffecten kunnen hebben maar niet staan opgenomen in bijlage V van het
   als er een keuze wordt gemaakt voor projecten. Deze richting of keuze moet voldoende             Omgevingsbesluit. Het gaat hier om het zogeheten vangnet.
   gedetailleerd zijn en de toon zetten voor een later besluit van het bevoegd gezag,
                                                                                                                                                                                  82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>Deel I                                          Deel II                                       Deel III                              Deel IV                                  Deel V
Wat is een warmteprogramma?                     Opbouw warmteprogramma                        Opstellen warmteprogramma             Fictief voorbeeld                        Factsheets
   Als uit de plan-mer-beoordeling blijkt dat aanzienlijke milieueffecten niet zijn                        Gedurende het planproces worden de plannen steeds concreter en kunnen de mer’en
   uitgesloten, dan moet er een plan-MER worden opgesteld. Zijn aanzienlijke                               daarmee gedetailleerder zijn. Zo is het goed mogelijk dat bij het warmteprogramma
   milieueffecten wel uitgesloten, dan is een plan-MER niet vereist. In de toelichting van                 de nadruk ligt op de strategische keuzes, zoals de (voorlopige) keuze voor een
   het warmteprogramma moet dit worden toegelicht.                                                         warmtenet en aantal specifieke warmtebronnen. In het uitvoeringsplan zal dan
                                                                                                           waarschijnlijk meer te zeggen zijn over de aflevertemperatuur en het tracé van het
     Project                             Mer-plicht                      Mer-beoordelingsplicht            warmtenet en over de aanleg. Door de mer telkens toe te spitsen op de keuzes die
                                                                                                           voorliggen, ontstaat ook hierin een logische volgordelijkheid en kunnen ze op elkaar
     Aanleg van een buisleiding         Aanleg, wijziging of uit­        Aanleg, wijziging of              voortbouwen.
     voor het transport van warm        breiding van een buis­leiding    uitbreiding
     water of stoom                     met een diameter van meer
     (= categorie J9)                   dan 0,8 meter en een lengte
                                        van meer dan 40 km                                                       Goed om te weten: procedurestappen plan-mer
                                                                                                              Het uitvoeren van een plan-mer bestaat uit verschillende procedurestappen.
     Geothermische boring               N.v.t.                           Aanleg, wijziging of
     (= categorie B4)                                                    uitbreiding                          Zie voor meer informatie hierover de website van de Commissie mer. In dit
                                                                                                              verband is het verplichte advies van de Commissie mer relevant.
     Kunstmatige onttrekking of         Een hoeveelheid water van        Oprichting, wijziging of
     aanvullen van grondwater           10.000.000 m³ meer per jaar      onttrekking
     (= categorie K1)
   Tabel 11. De mer-(beoordelings)plichtigheid van warmtegerelateerde activiteiten
   (uit: bijlage V Omgevingsbesluit).
   Milieueffectrapportage in het juridisch planproces
   Het warmteprogramma is, zoals hiervoor aangegeven, de eerste schakel in
   het juridisch planproces. Ook bij de vervolgstappen – het vaststellen van een
   uitvoeringsplan en het wijzigen van het omgevingsplan – kan een plan-mer-plicht
   gelden als deze instrumenten aan de hiervoor beschreven voorwaarden voldoen. Dit
   geldt ook voor het eerdere vaststellen van de omgevingsvisie. Voor de uitvoering van
   de plannen kan een project-mer-(beoordelings)plicht gelden.
   We raden aan om bij het opstellen van een plan-mer(-beoordeling) voor het
   warmteprogramma rekening te houden met deze voorgaande en volgende stappen.
   De informatie uit een eerdere plan-mer kan relevant zijn voor eventuele plan- en
   project-mer’en voor vervolgstappen. Deze toekomstige mer’en kunnen zo doelmatiger
   uitgevoerd worden. Daarnaast draagt dit bij aan een consistente behandeling van
   milieueffecten in het planproces.
                                                                                                                                                                                                83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                                   Deel III                                    Deel IV                                        Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma                    Opstellen warmteprogramma                   Fictief voorbeeld                              Factsheets
   Factsheet: Data
                                                                                                                  Warmteprogramma                    Uitvoeringsplan             Wijziging
                                                                                                                                                                                ­omgevingsplan
                                                                                                 Analyse          Hoofdvragen: (1) Wat is            Hoofdvraag: wat is de onderbouwing om de
   Bij het opstellen, vaststellen en uitvoeren van een warmteprogramma is                                         voor alle gebieden in de           aardgaslevering in een gebied te kunnen
   data van groot belang. Binnen de context van het warmteprogramma                                               gemeente een doelmatige            beëindigen?
                                                                                                                  en voor eigenaren haal­            De onderbouwing zal in ieder geval toe
   omvat data de (digitale) informatie die relevant zijn voor de warmtetransitie.                                 bare en betaalbare warmte­         moeten zien op de haalbaarheid inclusief
   Deze i­nformatie bevat onder andere gegevens over gebouwen,                                                    voorziening? (2) Wat is een        de financiering en het doenvermogen, het
   energiesystemen en bewoners. Voor elk type data bestaan verschillende                                          geschikte fasering voor het        draagvlak in het gebied, de betaalbaarheid
                                                                                                                  opstellen van uitvoerings­         voor de maatschappij en eindgebruikers en
   wettelijke kaders. Wil je weten welke kaders er vanuit een specifieke                                          plannen?                           de gevolgen voor de aanleg en het beheer
   wet gelden, dan vind je meer informatie bij het Programma Verbetering                                          Detailniveau: op basis van         van de energie-infrastructuur
   Informatievoorziening Energie­transitie (Vivet).                                                               kentallen en gemiddelden per       Detailniveau: op basis van berekeningen
                                                                                                                  gebied komen tot een indeling      op gebouwniveau voor representatieve
                                                                                                                  in warmtetechnieken op             gebouwen voor het gebied komen tot een
   In de warmtetransitie wordt data gebruikt voor:                                                                hoofd­categorie en een globale     of meer specifieke warmtetechnieken met
                                                                                                                  fasering.                          een planning op hoofdlijnen op basis van
    1. Analyse van bronnen, warmtetechnieken en de gebouwenvoorraad om te bepalen
                                                                                                                                                     tijdlijnen van partners en een redelijke
        welke technieken op welke locaties het meest geschikte alternatief zijn voor                                                                 termijn tot aan het einde van de gaslevering.
        aardgas. In de analyse wordt ook gekeken naar een geschikte fasering van de
                                                                                                 Rapportage       Verplichte publicatie in het       Geen rapportage­            Planregels
        uitvoering. Daarnaast is data-analyse noodzakelijk voor het vaststellen van een                           Digitaal Stelsel omgevingswet      verplichting. Vormvrij      vastleggen in het
        warmtekavel en voor een plan-mer.                                                                         (DSO) van kaart en indicatoren.    en de gemeente              DSO
                                                                                                                  Daarnaast is rapportage            kiest zelf hoe ze het
    2. Rapportage van de gemaakte keuzes. Het (digitaal) vastleggen van de (ruimtelijke)
                                                                                                                  gewenst van alle gemeentelijke     uitvoeringsplan laat
        keuzes die je als gemeente maakt wordt rapportage genoemd. In deze factsheet                              documenten waarmee warmte­         vaststellen.
        gaan we vooral in op de rapportageverplichting onder de Omgevingswet.                                     transitie concreet vorm
                                                                                                                  krijgt voor opname in een
    3. Monitoring van de uitvoering. Door periodiek indicatoren vast te stellen, kan
                                                                                                                  landelijke voorziening voor
        de voortgang van de plannen in beeld worden gebracht. Een goede monitoring                                warmteplannen.
        draagt bij aan de evaluatie, bijsturingen eventueel herijking van de plannen.
                                                                                                 Monitoring       Verplichte terugblik op            Geen monitorings­           Vergewisplicht:
        Indien de monitoring erop gericht is om vast te stellen of in een gebied de                               gebieden met voorgenomen           verplichting.               monitoring dat
        aardgaslevering kan stoppen, dan spreken we van ‘vergewissen’.                                            inzet aanwijsbevoegdheid.          Vormvrij, maar              het alternatief
                                                                                                                  Aanbeveling: monitorings­          monitoring is wel           voor aardgas
                                                                                                                  proces inrichten voor              aanbevolen voor             daad­werkelijk
   Het warmteprogramma is zowel een onderdeel van gebiedsgerichte aanpak als                                      vergewisplicht. Dit                evaluatie en herijking.     beschikbaar is
   een stap in het planproces. Deze factsheet richt zich op de inzet van data in het                              kan eventueel in een                                           en dat gebouwen
                                                                                                                  uitvoeringsplan of, bij                                        hierop – of op
   warmteprogramma. Het is verstandig om in het warmteprogramma al rekening te                                    meerdere gebieden, in een                                      een gelijkwaardig
   houden met de verdere uitwerking in uitvoeringsplannen per gebied en met een                                   gecombineerd proces.                                           alternatief – zijn
   eventuele wijziging van het omgevingsplan. Tabel 12 geeft een beschrijving van de                                                                                             aangesloten voordat
                                                                                                                                                                                 de levering van
   wijze waarop data worden ingezet in de verschillende beleidsinstrumenten. Voor het                                                                                            aardgas gestopt
   warmteprogramma volgt een toelichting onder de figuur. Zie voor meer informatie over                                                                                          wordt.
   het uitvoeringsplan als motivering voor een wijziging omgevingsplan, de Handreiking          Tabel 12. De wijzen waarop data worden ingezet gedurende het juridisch planproces.
   uitvoeringsplan.
                                                                                                                                                                                                     84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>Deel I                                 Deel II                                 Deel III                              Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?            Opbouw warmteprogramma                  Opstellen warmteprogramma             Fictief voorbeeld                      Factsheets
   Analyse                                                                                  Startanalyse
   In de voorbereiding op het warmteprogramma voer je twee technische analyses uit.         Een handig hulpmiddel hierbij is de ‘Startanalyse voor aardgasvrije buurten’ (hierna
    • In een WAT-spoor bepaal je welke strategieën kansrijk zijn of juist afvallen bij het ‘de Startanalyse’ genoemd) van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL. Eind
        aardgasvrij maken van gebieden.                                                     waarvan een geactualiseerde versie beschikbaar zal zijn vanaf eind 2024. Deze
    • In het WANNEER-spoor identificeer je gebieden waar actie nodig is en waar je         Startanalyse biedt per CBS-buurt inzicht in de maatschappelijke kosten van een
        van plan bent de aanwijsbevoegdheid in te zetten.                                   aantal warmtetechnieken en 2024 verschijnt een geactualiseerde versie. Deze
                                                                                            startanalyse biedt per CBS-buurt inzicht in de nationale kosten van een aantal
   De analyses hebben betrekking op de werkingsperiode van het warmteprogramma.             warmtetechnieken en hun varianten, berekend met behulp van het Vesta-MAIS
   Voor het eerste warmteprogramma is dat 2026-2035.                                        model. Ook bevat de startanalyse data die nodig is vanuit het concept-Besluit
                                                                                            gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw).
   WAT-spoor
   Het WAT-spoor resulteert in een kaart van de gemeente waarop het meest geschikte         Keuze voor een warmtetechniek
   alternatief voor aardgas per gebied wordt weergegeven. Het startpunt voor dit WAT-       De startanalyse kan worden gebruikt als startpunt voor de techno-economische
   spoor kan een analyse zijn op basis van technisch-economische overwegingen               afweging, maar lokale verrijking wordt aanbevolen. Het doel van deze exercitie is om
   die worden verrijkt met lokale inzichten. Bij lokale inzichten kan het gaan om een       per buurt een beeld te krijgen welke warmtetechnieken nader overwogen kunnen
   verbetering van de data, meer gedetailleerde analyses van mogelijkheden of de rol        worden. Dit gebeurt op basis van verschillen in nationale kosten. Wanneer de kosten
   van sociaaleconomische kenmerken. De volgende gegevens kunnen in deze analyse            van verschillende warmtetechnieken dicht bij elkaar liggen dan zijn de technieken
   terugkomen:                                                                              (vanwege de onzekerheden in aannames) vergelijkbaar en kunnen ze meegenomen
    • Beschikbaarheid van warmtebronnen (capaciteit, locatie en temperatuur);              worden als opties voor de lokale verrijking. Maar sommige technieken zullen afvallen
    • Investeringskosten voor de infrastructuur (gasnet, elektriciteitsnet en eventueel    doordat deze veel hogere kosten met zich meebrengen dan goedkopere alternatieven
        warmtenet);                                                                         Bij de warmtetechnieken met kleinere verschillen kunnen ook andere afwegingen
    • Warmtevraag van gebouwen;                                                            een rol spelen bij het maken van een keuze. Denk aan ruimtebeslag. Is ook dit te
    • Isoleerbaarheid van gebouwen;                                                        weinig onderscheidend? Dan kun je meerdere oplossingen voor het gebied weergeven
    • (Beschikbare) netcapaciteit. Betrek hiervoor de netbeheerder vroeg in het proces     in het warmteprogramma of ervoor kiezen (voorlopig) geen optie weer te geven.
    • Bovengrondse en ondergrondse ruimte
    • Sociaaleconomische kenmerken                                                         WANNEER-spoor
                                                                                            In het WANNEER-spoor stel je vast welke gebieden wanneer aardgasvrij worden,
   Aan de hand van berekeningen met deze gegevens kun je een eerste indicatie geven         met welke gebieden je start en binnen welke gebieden je de uitvoering van de
   welke warmtetechniek het meest geschikt is voor een gebied. Het is niet nodig            warmteplannen de komende 10 jaar afrondt. In deze analyse maak je ook de keuze
   om die analyse volledig opnieuw uit te voeren. In veel Transitievisies Warmte zijn       voor welke gebieden je het voornemen hebt om de aanwijsbevoegdheid in te zetten.
   reeds gegevens verzameld en analyses uitgevoerd, waarbij mogelijk verdiepende            De keuze maak je op basis van één of meer van de volgende criteria. De data voor deze
   onderzoeken naar specifieke technologieën voor geselecteerde gebieden zijn               criteria verzamel je met behulp van verschillende afdelingen binnen de gemeente,
   uitgevoerd. De analyse voor het warmteprogramma bestaat dan uit het actualiseren         partners en via openbare bronnen.
   van je databronnen en het herijken van de eerdere analyses.
                                                                                                                                                                                 85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>Deel I                                        Deel II                                 Deel III                                Deel IV                               Deel V
Wat is een warmteprogramma?                   Opbouw warmteprogramma                  Opstellen warmteprogramma               Fictief voorbeeld                     Factsheets
   •     okaal initiatief. Start in gebieden met actieve burgerinitiatieven. Zie ook de
        L                                                                                          Bundel regionaal de krachten
        handreikingen over samenwerken met energiecoöperaties van het RVO en met                   Bundel regionaal de krachten om gezamenlijk analyses uit te voeren. Zo kun je
        bewonersinitiatieven van het NPLW.                                                         rekening houden met bovengemeentelijke ontwikkelingen. Denk aan het gebruik van
   •    Technisch-economische afwegingen. Begin in gebieden waar de verwachte                     warmtebronnen. Dit maakt capaciteit vrij binnen je gemeente en vermindert de druk
         nationale kosten en eindgebruikerskosten laag zijn en er relatief veel zekerheid          op partners zoals netbeheerders.
         is dat de gekozen oplossing de goedkoopste is.
   •     Investeringsagenda’s woningcorporaties en andere vastgoedeigenaren. Het                  Gebruik openbare data en onafhankelijk gevalideerde modellen
          combineren van de warmtetransitie met grootschalige renovatie en sloop                   Data en analyses moeten langdurig bruikbaar zijn. Je gebruikt ze om zowel vooruit
          of nieuwbouw van vastgoed levert kostenvoordelen op. De kosten van het                   te kijken als terug te kijken (monitoring). Onderliggende data en analyses moeten
          aardgasvrij maken van buurten worden zoveel mogelijk beperkt door aan te                 herleidbaar en herhaalbaar zijn. Gebruik daarom bij voorkeur openbare data en
          sluiten bij natuurlijke renovatiemomenten. Daarnaast beperkt koppeling van               gevalideerde open modellen. Wees terughoudend met gesloten modellen die alleen
          verduurzaming aan renovatie de overlast voor bewoners.                                   kunnen worden gebruikt door één adviesbureau. Ook is het belangrijk recente
   •      Investeringsagenda’s voor de infrastructuur. Denk aan riolering,                        kengetallen te gebruiken.
           drinkwaterleidingen, elektriciteitsnet en gasnet. Het combineren van de aanleg
           van nieuwe infrastructuur met de uitbreiding of vervanging van bestaande                Wees transparant over de afwegingen die leiden tot een keuze
           infrastructuren kan kostenbesparing opleveren en beperkt de overlast in de              Het is niet nodig om een multicriteria-analyse uit te voeren op alle factoren in het
           openbare ruimte.                                                                        WAT- en WANNEER-spoor. Het is wel belangrijk dat je de keuzes voor de gebieden
   •       Buurtontwikkeling. De warmtetransitie kan samengaan met geplande                       warmteprogramma op een herleidbare en transparante manier onderbouwt. Dit kan
            buurtverbeteringen.                                                                    bijvoorbeeld door per gebied aan te geven welke criteria hebben geleid tot de meest
   •        Sociale karakteristieken van de buurt. In samenhang met het sociale beleid            geschikte warmtetechniek en op basis van welke criteria het gebied is opgenomen (of
             kun je sociaaleconomische indicatoren zoals inkomen, opleidingsniveau,                niet) in het warmteprogramma voor de komende tien jaar.
             leeftijdscategorie meenemen in de afweging.
   •         Contracteerbaarheid. Dit is vooral belangrijk bij een grootschalige collectieve      Richt je dataprocessen duurzaam in
              warmteoplossing. Je verzamelt hiervoor informatie over de eigendomssituatie          Richt het verwerken van gegevens op een duurzame manier in. Zorg dat je
              in het gebied, bijvoorbeeld over het aandeel woningen in eigendom van                analyses navolgbaar en herbruikbaar zijn. Sluit daarbij aan op de standaarden en
              woningcorporaties, gespikkeld bezit en VvE’s.                                        infrastructuur van de eigen organisatie.
   •          Capaciteit van de gemeentelijke organisatie en partnerorganisaties. Het aantal
               gebieden waarin je de komende tien jaar aan de slag kunt, hangt af van de           Interpreteer de uitkomsten van de startanalyse zorgvuldig
               mensen en middelen die de gemeente en partnerorganisaties kunnen inzetten.          Alhoewel je niet verplicht bent ze te gebruiken, kunnen de resultaten van de
                                                                                                   Startanalyse een handig startpunt zijn voor je analyse. Houd bij de interpretatie van
                                                                                                   de Startanalyse rekening te houden met het volgende:
                                                                                                    • Komen de CBS-buurten overeen met een logische gebiedsindeling voor jouw
                                                                                                        gemeente? Pas de begrenzing van buurten en wijken dan aan bij het CBS in
                                                                                                        verband met monitoring en volgende warmteprogramma’s.
                                                                                                                                                                                         86
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>Deel I                                    Deel II                                  Deel III                              Deel IV                                  Deel V
Wat is een warmteprogramma?               Opbouw warmteprogramma                   Opstellen warmteprogramma             Fictief voorbeeld                        Factsheets
    •    e nationale kosten worden geactualiseerd in 2024. Hierna wordt - op basis van
        D                                                                                       Gebruik het datapakket eindgebruikerskosten van TNO om eindgebruikerskosten
        verwachte ontwikkelingen van kosten - een inschatting gemaakt voor de kosten            in te schatten. Dit datapakket komt eind 2024 beschikbaar en gebruikt dezelfde
        in het referentiejaar 2030. Omdat deze kosten afwijken van huidige prijzen, zijn        onderliggende bronnen als de startanalyse van het PBL.
        ze mogelijk minder geschikt voor participatie rondom een warmteprogramma.
        Houd hiermee rekening bij de communicatie over de technische analyse.
    •   De resultaten van de startanalyse hebben een onzekerheidsmarge. Kijk daarom                   Goed om te weten: betaalbaarheid
         niet alleen naar de warmtetechniek met de laagste nationale kosten, maar                  De exacte manier waarop gemeenten betaalbaarheid in het warmt­
         ook naar de toegepaste bandbreedte om te bepalen welke warmtetechnieken                   eprogramma moeten meenemen, is nog niet bekend. Hiertoe worden
         interessant en minder interessant zijn voor een bepaalde buurt.                           instructieregels opgenomen in het Bgiw. Dit besluit is nog in ontwikkeling:
    •    Controleer welke warmtebronnen worden gebruikt in de berekende strategieën.              het ontwerp-besluit wordt eerst naar de Tweede en Eerste Kamer verzonden
          Heeft jouw gemeente geen informatie over (rest-)warmtebronnen aangeleverd?               en daarna voor advies aan de Raad van State voorgelegd.
          Dan kunnen de resultaten met betrekking tot warmtenetten onjuist zijn.
    •     De startanalyse richt zich op de toekomstige warmtevraag van gebouwen. De
           koudevraag wordt in beeld gebracht, maar deze worden nog niet meegenomen in          Rapportage
           de integrale kostenberekeningen. Dit kan mogelijk wel een rol spelen bij de keuze    De resultaten van je analyse leiden tot beoogde warmtetechnieken per gebied en een
           voor een geschikte warmtechniek.                                                     planning. Deze informatie krijgt de vorm van een kaart met een tabel. Die informatie
    •      In de startanalyse worden de kosten voor verzwaring van het elektriciteitsnet       kan je vervolgens voor verschillende doeleinden inzetten:
            grofmazig meegenomen in de nationale kosten. De benadering is opgesteld in           • Het warmteprogramma moet beschikbaar worden gesteld in het DSO. Het
            samenwerking met netbeheerders maar geeft alleen een eerste beeld op basis               NPLW werkt aan een voorstel voor hoe je dit vorm kan geven. Dat voorstel komt
            van de warmtetransitie en niet de energietransitie als geheel; denk aan de opwek         beschikbaar op de website van het NPLW.
            van zonnepanelen, lokale uitwisseling van elektriciteit en elektrisch vervoer. De    • Publicatie van datasets als open data (zie visiedocument van de VNG).
            kosten die meegenomen worden geven een eerste indicatie, maar dus geen beeld         • Opname in een landelijk register voor warmteplannen. Niet verplicht, maar
            van de totale opgave.                                                                    gewenst om op landelijk niveau kennis en inzichten te delen en de voortgang
                                                                                                     van het klimaat­beleid te volgen. Naast warmteprogramma’s worden hier
   Analyse van de betaalbaarheid                                                                     alle gemeentelijke documenten opgenomen waarmee de warmtetransitie
   Om een gebied aan te wijzen waar de aardgaslevering stopt, moet je de                             concreet vorm krijgt, zoals (geactualiseerde) transitievisies warmte en
   betaalbaarheid van het gekozen duurzame alternatief kunnen onderbouwen. Niet het                  uitvoeringsplannen.
   warmteprogramma, maar het uitvoeringsplan (of een vergelijkbaar beleidsdocument)              • Optioneel: Opname op een eigen digitaal platform (digitale kaart of adreszoeker).
   is het meest geschikt om de onderbouwing in op te nemen. Met behulp van de                        Dit is gewenst om duidelijkheid te bieden aan bewoners, ondernemers,
   Handreiking betaalbaarheid van BZK en VNG kun je de betaalbaarheid inzichtelijk                   instellingen, verhuurders, en andere belanghebbenden. De landelijke voorziening
   maken voor (representatieve) woningen in het aangewezen gebied.                                   warmteplannen heeft als doel om deze optionele stap te ondersteunen. Deze
                                                                                                     voorziening richting zicht op het bieden van basisinformatie over de warmte­
   In het warmteprogramma moet je rekening houden met de betaalbaarheid en de                        transitie. De informatie is bedoeld om een grote groep belanghebbenden te
   keuzes die in dit kader worden gemaakt, moeten in hoofdlijnen worden onderbouwd.                  voorzien van gegevens voor hun handelingsperspectief in de warmtetransitie.
                                                                                                                                                                                     87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>Deel I                                  Deel II                                  Deel III                                    Deel IV                                           Deel V
Wat is een warmteprogramma?             Opbouw warmteprogramma                   Opstellen warmteprogramma                   Fictief voorbeeld                                 Factsheets
   Het is verstandig om bij het ontwikkelen van het warmteprogramma vooraf na te               Indicator                    Minimale juridische invulling            Wenselijke invulling
   denken over deze mogelijke doeleinden en je werkwijze hierop in te richten. Dit                                          (Bgiw).                                  (als dit bekend is)
                                                                                                                            Alleen voor gebieden met een
   hoofdstuk gaat in op het verplichte onderdeel, openbaarmaking in het DSO en                                              voornemen tot het inzetten van de
   beschrijft hoe je de verschillende indicatoren kan bepalen. Hierna volgen enkele                                         aanwijsbevoegdheid
   algemene tips.                                                                              Locatie                      Een geografische afbakening die          Gemeente-dekkend en niet-
                                                                                                                            specifiek die specifiek is tot op        overlappend indeling van
    •   Publiceer het warmteprogramma in het DSO                                                                            gebouwniveau.                            gebieden.
        De gebiedsanalyse leidt tot een keuze voor gebieden waar je in het                     Aantal gebouwen              Aantal gebouwen en                       Uitsplitsen naar woningen
        warmteprogramma een gebiedsgerichte aanpak mee gaat uitvoeren. Je                                                   milieubelastende activiteiten            en niet-woningen
                                                                                                                                                                     (utiliteiten) en uitdrukken
        publiceert de geografische informatie over deze gebieden in het DSO waarmee                                                                                  in woningequivalenten (cf.
        je het warmteprogramma digitaal openbaar maakt. Het Informatiepunt                                                                                           afspraken klimaatakkoord).
        Leefomgeving heeft meer informatie over de publicatiestandaarden en                    Voornemen tot                Is er een voornemen                      Fasering voor alle gebieden
        bijbehorende implementatie- en informatiemodellen. Het NPLW werkt aan een              aanwijzing                   tot het inzetten van de
        voorstel voor hoe je dit vorm kan geven. Dat voorstel komt beschikbaar op de                                        aanwijsbevoegdheid in de periode
                                                                                                                            van het warmteprogramma?
        website van het NPLW.
                                                                                               Aantal te isoleren           Aantal gebouwen te isoleren ter
                                                                                               gebouwen                     voorbereiding op de beoogde
    •   Rapporteer de volgende indicatoren in het warmteprogramma                                                           warmtetechnieken
        Vanuit het concept-Bgiw is het vereist dat je in ieder geval de locaties opneemt
                                                                                               Beoogde infrastructuur       Beoogde energie-infrastructuur:          Beoogde warmtetechniek
        waar je voornemens bent om de aanwijsbevoegdheid in te zetten. Voor de                 of warmtetechniek            warmtenet, elektriciteit, gas            in gebieden met een
        duidelijkheid naar de inwoners wil je dit voor alle gebieden doen waar je een                                                                                gebiedsaanpak in de komende
        voorlopige keuze hebt gemaakt over de warmtetechniek. Tabel 13 geeft daarom                                                                                  tien jaar
        per indicator een minimale en wenselijke invulling. De indicatoren worden na de        Maatschappelijke             De totale kosten voor de
        tabel verder toegelicht.                                                               kosten                       maatschappij bij de realisatie
                                                                                                                            van de toegedachte energie-
                                                                                                                            infrastructuur in geselecteerde
                                                                                                                            gebieden
                                                                                               Eindgebruikerskosten         LET OP: mogelijke
                                                                                               (betaalbaarheid)             rapportageverplichting vanuit
                                                                                                                            Bgiw kan nog veranderen
                                                                                               Gemiddelde                   De verwachte gemiddelde
                                                                                               warmtebehoefte               warmtebehoefte van de gebouwen
                                                                                                                            aan het begin en einde van de
                                                                                                                            periode in de geselecteerde
                                                                                                                            locaties
                                                                                              Tabel 13. Verplichte en wenselijke invullingen van indicatoren binnen het warmteprogramma.
                                                                                                                                                                                                 88
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>Deel I                                     Deel II                                Deel III                              Deel IV                                  Deel V
Wat is een warmteprogramma?                Opbouw warmteprogramma                 Opstellen warmteprogramma             Fictief voorbeeld                        Factsheets
   Locatie. Het concept-Bgiw vraagt om een overzicht van locaties met de daarin                Aantal te isoleren gebouwen. Deze indicator hangt samen met de beoogde
   aanwezige gebouwen en milieubelastende activiteiten waar het voornemen bestaat              (alternatieve) verwarmingsinstallatie. Je geeft aan hoeveel gebouwen nog niet
   om de aanwijsverplichting in te zetten. Dit kan in ieder geval door een geografische        geschikt zijn voor deze (alternatieve) verwarmingsinstallatie, omdat moeten worden
   gebiedsafbakening voor de hele gemeente te definiëren. De gebruiker moet in staat           geïsoleerd. Gebruik hiervoor de vuistregel dat voor een lagetemperatuuroplossing
   zijn om op gebouwniveau de keuzes van een gebied te identificeren. Zorg ervoor dat          (afgiftetemperatuur lager dan 55 °C) minimaal energielabel B nodig is. Voor een
   polygonen gezamenlijk een vlakdekkend geheel vormen, zonder gebieden waarvoor               middentemperatuuroplossing (55 tot en met 75 °C) geldt minimaal label D. Beschrijf
   geen plannen gelden en zonder overlap. Sluit zoveel als mogelijk aan bij de buurt- en       de isolatiemaatregelen en maatregelen voor het afgiftesysteem in meer detail in een
   wijkindeling van het CBS (zie CBS geografische data), zodat je gebruik kan maken van        uitvoeringsplan. Baseer je hierbij op standaard- en streefwaarden.
   beschikbare kentallen.
                                                                                               Infrastructuur. Geef de beoogde energie-infrastructuur in het warmteprogramma aan
                                                                                               in een hoofdcategorie. Dat wil zeggen: gas, elektrisch, warmtenet (collectieve warmte)
           Goed om te weten: uitzonderingen industrie                                          of overig. Een combinatie van deze energie-infrastructuren is ook mogelijk. Denk aan
       Er zijn bij de inzet van de aanwijsbevoegdheid uitzonderingen voor de industrie         gas en elektrisch voor hybride warmtepompen. Voor bewoners is het belangrijk te
       (zie paragraaf 1.2 van deel 1). Houd hier rekening mee bij de gebiedsindeling.          weten of je kiest voor een collectieve aanpak of individueel, en voor een warmtenet of
                                                                                               warmtepomp. Geef dit ook aan. Beschrijf de warmtetechniek waar mogelijk in detail.
                                                                                               Je kunt hiervoor de volgende indeling hanteren:
   Aantal gebouwen. Het aantal gebouwen is te bepalen met gegevens uit de BAG door              •   Collectieve aanpak voor een warmtenet.
   het aantal unieke pand-id’s te tellen. Een gebouw (pand in de BAG) kan meerdere              •   Collectieve aanpak voor volledig elektrische warmtepompen.
   verblijfsobjecten bevatten met verschillende functies (bijvoorbeeld complexen met            •   Collectieve aanpak voor hybride warmtepompen en isolatie.
   woningen en winkels). We bevelen aan om naast het aantal gebouwen, minimaal het              •   Een gecombineerde aanpak.
   aantal woningen en niet-woningen (utiliteiten) weer te geven. Indien relevant is een
   verdere uitsplitsing naar gebruiksfuncties te maken. Om woningen en utiliteiten bij         Maatschappelijke kosten en eindgebruikerskosten. Vanuit het concept-Bgiw hoeven
   elkaar op te tellen, is het gangbaar om op basis van het (totale) gebruiksoppervlak         alleen de kosten van de energie-infrastructuur opgegeven te worden in de vorm van
   van de utiliteiten, het aantal utiliteiten uitdrukken in woningequivalenten (WEQ): 1        de kosten voor de maatschappij. Dat wil zeggen: de geschatte investeringskosten voor
   woning = 1 WEQ = 130 m2 gebruiksoppervlak utiliteit. Alle benodigde gegevens zijn in        het realiseren van de beoogde energie-infrastructuur, exclusief BTW en exclusief
   de BAG te vinden.                                                                           subsidies, zonder uitsplitsing naar eindgebruikers. Een belangrijk informatiebron
                                                                                               voor is de Startanalyse van PBL (Vesta MAIS of Hestia).
   Voornemen tot aanwijzing. Het is verplicht om een overzicht te geven van gebieden
   waar in de periode van het warmteprogramma een voornemen tot aanwijzing is. We              In het Bgiw worden de instructieregels opgenomen voor het in kaart brengen van de
   bevelen aan om voor alle gebieden duidelijkheid te geven over de fasering. Dit hoeft        technische haalbaarheid en betaalbaarheid voor de gebouweigenaren en -gebruikers
   niet tot op het jaar precies, maar kan in een aantal ‘blokken’. Het is ook nuttig om        in de wijk. Deze instructieregels worden nog ontwikkeld. Maak voor inzicht in de
   aan te geven in welke gebieden vrijwel zeker geen aanwijsbevoegdheid ingezet gaat           eindgebruikerskosten gebruik van het Datapakket eindgebruikerskosten van TNO.
   worden. Voor deze gebouwen geldt per definitie dan dat gebouweigenaren in eigen
   tempo maar voor 2050 een eigen aardgasvrije warmtevoorziening moeten realiseren.
                                                                                                                                                                                    89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>Deel I                                   Deel II                                 Deel III                              Deel IV                                  Deel V
Wat is een warmteprogramma?              Opbouw warmteprogramma                  Opstellen warmteprogramma             Fictief voorbeeld                        Factsheets
   Gemiddelde warmtebehoefte. Gebruik de functionele vraag naar warmte,                       Ontsluit data over het warmteprogramma voor de regionale netbeheerder
   onderverdeeld in behoefte aan warmte voor ruimteverwarming, warm tapwater en               Voor uitvoeringsplannen heeft Netbeheer Nederland een vast format voor het
   koken, om de gemiddelde warmtebehoefte weer te geven. De functionele vraag is het          aanleveren van informatie (het buurtformulier). Het is aan te bevelen om voor
   deel nuttige energie dat daadwerkelijk wordt gebruikt zonder de energieverliezen in        de gebieden waar je in het warmteprogramma een gebiedsaanpak voorziet, deze
   de verwarmingsinstallaties. Dit verschilt van het energieverbruik dat je afleidt uit       informatie in te vullen.
   de hoeveelheid (aard)gas, elektriciteit of warmte die aan een woning is geleverd. De
   functionele warmtevraag voor woningen en utiliteiten is een modelmatige uitkomst           Rapporteer je gemeentelijke doelstelling
   die bijvoorbeeld te bepalen is met HESTIA.                                                 De gemeentelijke doelstelling zegt iets over het tempo en de ambitie van de gemeente.
                                                                                              Het is niet verplicht om deze te noemen, maar helpt bij de toekomstige evaluatie
   Maak je warmteprogramma vergelijkbaar met andere gemeenten                                 van het programma en maakt het mogelijk om op landelijk niveau de voortgang van
   Zorg dat je warmteprogramma vergelijkbaar is met dat van andere gemeentes. Dat             de warmtetransitie te volgen. Je formuleert een type einddoel voor de gebouwde
   maakt het mogelijk om onderling als gemeenten de voortgang te vergelijken en af            omgeving en een streefdatum (op of voor 2050). Het type einddoel is meestal
   te stemmen en op landelijk niveau kennis en inzichten te delen. Door uniforme              aardgasvrij, maar kan je kan ook een ander doel kiezen, zoals CO2-neutraal.
   rapportage is het beter mogelijk om te communiceren met bewoners (bijvoorbeeld
   via een adressenzoeker) en kunnen inzichten effectiever met alle belanghebbenden           Monitoring
   gedeeld worden. Ook maakt dit het mogelijk om de regionale voortgang van het               In het kader van monitoring verzamel je voortdurend informatie om het
   klimaatbeleid te volgen.                                                                   warmteprogramma periodiek te evalueren en zo nodig te actualiseren.
   Zorg dat je warmteprogramma, evenals de indicatoren per gebied, eenvoudig digitaal         Minimale juridische monitoringsverplichting
   gedeeld kan worden in digitale vorm (kaart en tabel) voor opname in een landelijk          Op grond van het concept-Bgiw is de gemeente verplicht om de uitvoering en de
   register voor warmteplannen. Rekening houden met de standaard gegevensstructuur            resultaten van het vorige warmteprogramma te rapporteren met een samenvatting
   in deze voorziening is raadzaam. Meer informatie over het warmteregister is                van de elementen zoals genoemd in tabel 13.
   beschikbaar op de website van het NPLW.
                                                                                              Voortgang van het warmteprogramma en de gebiedsgerichte aanpak
                                                                                              Afhankelijk van de behoeften per gemeente, kan het nodig zijn om vaker en
           Begrippenkader Warmte                                                              uitgebreider te rapporteren. In het warmteprogramma wordt beschreven waarover
       Het Programma Verbetering Informatievoorziening Energietransitie (VIVET)               gerapporteerd wordt, hoe dit gebeurt en wat het evaluatieproces inhoudt. Belangrijke
       ontwikkelt op initiatief van het NP RES en NPLW een Begrippenkader Warmte              onderdelen van de monitoring kunnen zijn:
       dat logische en eenduidige definities beschrijft voor belangrijke begrippen in          • Voortgang warmteprogramma. In het warmteprogramma staan gemeentebrede
       de lokale warmtetransitie. Door hier zoveel mogelijk op aan te sluiten, draag je            doelen en de te verwachten resultaten (zie tabel 13). Je rapporteert de voortgang
       bij aan de vergelijkbaarheid van je plannen. Naar verwachting komt het                      op geaggregeerd niveau voor de relevante indicatoren en de procesvoortgang.
       begrippenkader in de loop van 2024 beschikbaar.
                                                                                                                                                                                     90
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>Deel I                                    Deel II                               Deel III                  Deel IV           Deel V
Wat is een warmteprogramma?               Opbouw warmteprogramma                Opstellen warmteprogramma Fictief voorbeeld Factsheets
    •     oortgang gebiedsgerichte aanpakken. Resultaten en inzichten over de
         V
         voortgang van de gebiedsgerichte aanpakken worden gebundeld. Bij het gebruik
         van de aanwijsbevoegdheid (in het uitvoeringsplan) is monitoring verplicht.
         Zo moet de gemeente er zeker van zijn dat het alternatief voor aardgas
         daadwerkelijk beschikbaar is binnen de gestelde termijn en dat gebouwen
         tijdig hierop zijn aangesloten voordat de aardgaslevering wordt stopgezet. In de
         Handreiking Uitvoeringsplan staat beschreven hoe de gemeente dat monitort en
         welke data hiervoor nodig is.
   Je kunt voor de monitoring een tabel maken met de voorgestelde indicatoren
   (uit tabel 13), de uitwerking, de frequentie en de databron of actiehouder.
   Voor het warmteprogramma rapporteer je gemiddelden of totalen per gebied.
   Een kleiner aggregatieniveau, bijvoorbeeld per gebouw, is niet noodzakelijk.
   In het warmteprogramma beschrijf je hoe en voor wie je monitort
   Beschrijf hoe vaak je rapporteert. De frequentie hangt samen met de momenten
   waarop de data beschikbaar komen. Rapportage vaker dan eens per jaar, zal voor
   een warmteprogramma doorgaans niet zinvol zijn. Beschrijf daarnaast aan wie
   je rapporteert. Overweeg om periodiek te rapporteren aan de gemeenteraad over
   de voortgang van de warmtetransitie. Hiermee kan de raad haar controlerende en
   volksvertegenwoordigende rol uitoefenen.
   Je gebruikt een monitor om je warmteprogramma te evalueren
   Een warmteprogramma moet iedere vijf jaar geactualiseerd worden, maar er zijn
   ook situaties waarin je je warmteprogramma al eerder wil actualiseren. Bijvoorbeeld
   als een evaluatie daartoe aanleiding geeft zal het warmteprogramma eerder
   aangepast moeten worden. Zodra er voor de betrokkenen consequenties zitten aan
   de wijzigingen dan wil je een nieuw warmteprogramma opstellen en vaststellen.
   Bijvoorbeeld als de gebiedskaart wijzigt of als een voornemen tot aanwijzen
   verandert. Voor een dergelijke wijziging is een nieuwe vaststelling nodig door het
   college van burgemeester en wethouders.
                                                                                                                                       91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>Deel I                                  Deel II                                 Deel III                              Deel IV                                Deel V
Wat is een warmteprogramma?             Opbouw warmteprogramma                  Opstellen warmteprogramma             Fictief voorbeeld                      Factsheets
   Meer informatie
   Onderstaande bronnen kun je gebruiken bij het verzamelen van data voor je                  •  Eindgebruikerskosten. TNO ontwikkelde een nieuwe versie (3.0, juli 2023) van het
   warmteprogramma.                                                                              Datapakket eindgebruikerskosten voor dezelfde strategieën als de startanalyse.
                                                                                                 Deze dataset zal later via een dashboard ontsloten worden. Modeldata voor
   Informatievoorziening                                                                         kostenberekeningen voor utiliteiten worden later dit jaar verwacht.
    •   VIVET – Verbetering Informatievoorziening Energietransitie is een
        samenwerkingsverband van het Kadaster, het Planbureau voor de Leefomgeving           Atlassen en viewers
        (PBL), Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), en het Centraal                  •  Wijkpaspoort Warmtetransitie. Dit is een datavoorziening van VNG en het
        Bureau voor de Statistiek (CBS). Deze partijen werken samen aan consistente,             Kadaster. Het biedt een viewer die een eerste indruk geeft van de kwantitatieve
        betrouwbare en goed vindbare data voor de gebouwde omgeving en elektriciteit             data van een buurt of wijk en biedt de mogelijkheid om deze data te downloaden.
        (productie van hernieuwbare energie op land). Op de website van Vivet worden de       •  DEGO - Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving. DEGO (in
        resultaten van projecten gedeeld.                                                        opdracht van VNG) helpt gemeenten bij het werken met de data die nodig zijn
    •   Klimaatwijzer. De klimaatwijzer geeft een breed overzicht van websites die               voor het maken van keuzes voor een alternatieve warmtevoorziening. De data
        informatie geven over de klimaattransitie.                                               zijn te visualiseren in kaarten en dashboards en ook te downloaden.
                                                                                              •  Warmteatlas. De warmteatlas van RVO geeft verschillende warmtebronnen weer
   Basisdata                                                                                     op de kaart.
    •   data.overheid.nl is het nationale dataportaal van de Nederlandse overheid.
        Je kunt hier zoeken binnen alle datasets die door overheden openbaar zijn            Monitors
        gemaakt. Op de Informatiepagina energiedata vind je datasets en toepassingen          •  Regionale Klimaatmonitor. De regionale klimaatmonitor ontsluit een kerndataset
        in het domein energie.                                                                   van ongeveer 70 indicatoren, waaronder indicatoren voor de gebouwde omgeving.
    •   CBS – Centraal Bureau voor de statistiek voorziet in cijfers op nationaal en lokaal      Gemeenten kunnen deze gebruiken voor de monitoring van de lokale klimaat- en
        niveau. Er zijn verschillende bruikbare ingangen tot de data en publicaties, zoals       energietransitie.
        een themaportaal energietransitie, cijfers op de kaart, of via de databank Statline.
    •   BAG – Basisregistratie Adressen en Gebouwen bevat gemeentelijke
        basisgegevens van alle adressen en gebouwen in een gemeente. Meer informatie
        vind je bij het Kadaster.
   Modeldata
    •   Startanalyse. PBL berekent maatschappelijke kosten van verschillende
        warmtestrategieën per CBS buurt. Een update van de startanalyse is naar
        verwachting eind 2024 beschikbaar.
                                                                                                                                                                                 92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>Colofon
Dit document is opgesteld door een projectteam van het NPLW, ondersteund door adviesbureaus MSG Sustainable
Strategies en Woodwater Legal. De inhoud is in nauw overleg ontwikkeld met diverse stakeholders en partners,
die vertegenwoordigd waren in een begeleidersgroep, werkgroepen en twee klankbordgroepen:
1.   De begeleidersgroep: een           2. Werkgroepen factsheets:           3.  De klankbordgroepen gemeenten         4. De klankbordgroep externe partijen:
     samenwerking van het                  verschillende deskundigen             en provincies: deze groep bestond        een groep bestaande uit externe
     ministerie van EZK, ministerie        voorzagen het projectteam van         uit gemeenteambtenaren en                betrokkenen. De leden gaven advies
     van BZK, IPO, VNG, Netbeheer          inhoudelijke kennis voor de           provinciale ambtenaren die actief        over de inhoud en deelden wensen
     Nederland en het NPLW. Het            factsheets. De werkgroepen            zijn in de regionale en lokale           en zorgen vanuit hun achterban om
     doel van de begeleidersgroep          bestonden uit vertegenwoordigers      warmtetransitie. De leden gaven          de praktische toepasbaarheid te
     was aansturing van het project,       van EZK, FLO Legal, RVO, VNG, BZK     advies over de inhoud, praktische        borgen. Deelnemende organisaties:
     inhoudelijke toetsing en controle     en NPLW. Ook zijn PBL, Tauw, CE       toepasbaarheid en de aansluiting         de Woonbond, het Warmtefonds,
     en het nemen van besluiten over       Delft en Squarewise betrokken om      bij de eigen interne werkwijze. Aan      NVDE, Bouwend Nederland, Energie
     onderwerpen waar verschillend         de factsheet Data te reviewen.        deze klankbordgroepen namen              Nederland, Techniek Nederland,
     over werd gedacht. De leden                                                 medewerkers deel van de gemeenten        Vereniging Eigen Huis en Energie
     van de begeleidersgroep hebben                                              Groningen, Amersfoort, De Bilt,          Samen.
     inhoudelijk afgestemd met hun                                               Meppel, ’s-Hertogenbosch, Utrecht,
     achterban.                                                                  Buren, Leeuwarden, Amsterdam,
                                                                                 Haarlem, Hengelo, Rotterdam, Goes,
                                                                                 Dordrecht, Nijmegen, Medemblik,
                                                                                 Voorne aan Zee, Heerenveen,
                                                                                 Berkelland, Almere, Assen, Arnhem,
                                                                                 Deventer, Oldebroek, Moerdijk, Delft,
                                                                                 Deventer en Woensdrecht. Vanuit
Handreiking Warmteprogramma is een uitgave van:                                  de provincies zijn ambtenaren
                                                                                 werkzaam bij Zeeland en Overijssel
Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie                                       betrokken.
Postbus 93218
2509 AE Den Haag
www.nplw.nl
Juli 2024
                                                                                                                                                            93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>Lokale Warmtetransitie
in Beeld 2023
Kwalitatief beeld van de lokale warmtetransitie,
op basis van gesprekken met ruim 300 gemeenten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>    Managementsamenvatting             Introductie Aanpak        De warmtetransitie                Signalen, kansen Kennisbehoefte en
                                                   onderzoek     in de praktijk                    en knelpunten    wensen richting NPLW
  Inhoud
2
          Managementsamenvatting                              3         3   De warmtetransitie in de praktijk                 13
                                                                        3.1 Plannen en planning                               15
          1   Introductie                                     7         3.2 Overleg en samenwerking                            17
          1.1 Lokale Warmtetransitie in Beeld                  7        3.3 Gemeentelijke organisatie                         19
                                                                        3.4 Warmtestrategieën                                 21
          2   Aanpak onderzoek                                9         3.5 Participatie en communicatie                      23
          2.1 Bezoek aan ruim 300 gemeenten                  10
          2.2 Vragen en signalen via de helpdesk              11        4   Signalen, kansen en knelpunten                    25
          2.3 Proeftuinen aardgasvrije wijken                 11        4.1 Achtergrond                                       26
          2.4 Openbare bronnen                                11        4.2 Aanpak                                            26
          2.5 Borging kwaliteit data en analyse               11        4.3 Belangrijkste signalen                            27
                                                                        5   Kennisbehoefte en wensen richting NPLW            32
  Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>3
  Managementsamenvatting
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>    Managementsamenvatting                       Introductie              Aanpak               De warmtetransitie                        Signalen, kansen               Kennisbehoefte en
                                                                          onderzoek            in de praktijk                            en knelpunten                  wensen richting NPLW
          Managementsamenvatting                                                                     en de inschatting dat voor individuele oplossingen (nog) geen gebiedsgerichte
                                                                                                     plannen nodig zijn.
          De Lokale Warmtetransitie in Beeld (LWiB) geeft een indruk van wat er op dit
4         moment speelt rondom de warmtetransitie bij gemeenten. De belangrijkste bron               Een kwart van de gemeenten is van plan voor 2030 een warmtenet aan te leggen.
          daarbij zijn gesprekken met ambtenaren van ruim 300 gemeenten. Waar zijn                   Het betreft hier voornamelijk de grotere gemeenten/ verstedelijkte gebieden.
          gemeenten mee bezig, wat loopt goed? Waar ervaart men knelpunten? En aan                   Andere gemeenten hebben geen warmtenet in voorbereiding om diverse redenen:
          welke ondersteuning hebben gemeenten behoefte?                                             het wordt niet als kansrijk gezien (afwezigheid van duurzame bronnen), kennis en
                                                                                                     kunde ontbreekt, er is nog veel onduidelijkheid over bijvoorbeeld de Wet collectieve
          Gemeenten zijn volop aan de slag met de warmtetransitie, met name met                      warmtevoorziening (Wcw) of de gemeente zet de schaarse ambtelijke capaciteit in
          energiebesparing door isoleren als eerste stap op weg naar aardgasvrij (‘no regret’        op zaken die nu moeten worden geregeld, zoals het Nationaal Isolatieprogramma
          maatregelen). Daarbij werken vrijwel alle gemeenten samen met regiogemeenten               (NIP).
          als ook met de woningcorporatie(s) en netbeheerders. Ook zijn de meeste
          provincies goed betrokken.                                                                 In de meeste gemeenten - en zeker in het landelijk gebied - is de individuele
                                                                                                     warmtestrategie (isoleren, warmtepomp) dominant. In ongeveer de helft van de
          Gemeenten zijn zoekende naar hoe de warmtetransitie te versnellen en op te                 gemeenten wordt de warmtestrategie besproken met de bewoners en zijn ze op
          schalen. Bijna alle gemeenten kampen met capaciteitstekort en personeelsverloop,           de hoogte van de plannen.
          en zij zien dit met de huidige krapte op de arbeidsmarkt ook niet snel veranderen.
          Ondanks de middelen uit de tijdelijke regeling capaciteit decentrale overheden voor        In meer dan driekwart van de gemeenten zijn er bewonersinitiatieven actief op het
          klimaat- en energiebeleid (CDOKE) die hen hiervoor ter beschikking zijn gesteld. Het       gebied van de warmtetransitie: van gezamenlijk energie of productinkoop, tot kleine
          probleem daarbij is dat deze middelen slechts tijdelijk zijn waardoor vaak externe         collectieve warmtenetten.
          en/of tijdelijk inhuur wordt overwogen. Dat geldt ook voor andere middelen voor
          de warmtetransitie: gemeenten hebben behoefte aan een passende en structurele              Op de volgende twee pagina's zijn de belangrijkste bevindingen en signalen
          financieringsstructuur om langjarige maatregelen te kunnen nemen.                          samengevat in een infographic en een overzicht van tien actuele signalen.
          De gemeenten hebben een regierol in de lokale warmtetransitie maar geven
          hier verschillend invulling aan. Ongeveer de helft van alle gemeenten is bezig
          - of is van plan - hun Transitievisie Warmte uit te werken in gebiedsgerichte
          uitvoeringsplannen (vaak wijkuitvoeringsplan genoemd), waarbij het vooral gaat
          om de grotere gemeenten (100.000+). Vooral de kleinere gemeenten zijn minder
          planmatig bezig, en pakken meer het momentum gericht op energieloketten,
          fixteams en isolatiecampagnes. Redenen daarvoor zijn o.a. capaciteitsgebrek
  Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>    Managementsamenvatting                         Introductie                Aanpak                        De warmtetransitie                         Signalen, kansen          Kennisbehoefte en
                                                                              onderzoek                     in de praktijk                             en knelpunten             wensen richting NPLW
  Vooral grote gemeenten zijn van plan een (wijk)uitvoeringsplan te maken                                              Bijna alle gemeenten kampen                   Ca. kwart van de gemeenten
                                    4%                                                                                 met capaciteitstekorten voor                  verwacht nieuwe
                                                                                                                       de warmtetransitie                            warmtenetten voor 2030
5     24%
                                 24%                           28%                   Gemeente wil                                                                                                 4%
              51%                                                       44%          uitvoeringsplan maken                                                           Zijn er concreet
                                                                                                                          Is er op dit moment genoeg
      25%                               72%                                          of is daar al mee bezig                                                         warmtenetten in                   27%
                                                                28%                                                       ambtelijke capaciteit voor
                                                                                                                                                                     voorbereiding?
                                                                                                                          de warmtetransitie?
                                                                                     (Nog) geen plannen voor                                                                                       69%
                                                                                                                          Van de totale bezochte
                                                                                     een uitvoeringsplan
                                                                                                                          gemeenten, antwoordde:
                                                                                                                              77% met Nee        20% met Ja
                                                                                                                                                                     Als bewoner is vaak niet
                                                                                     Nog niet duidelijk                       3% geeft aan dat dit onbekend is
    Totaal bezochte        Gemeenten met meer dan       Gemeenten met minder
                                                                                                                                                                     na te gaan wat het plan
      gemeenten                100.000 inwoners            dan 15.000 inwoners                                                                                       is voor jouw woning
                                                                                                                                                                                                  3%
                                                                                                                                                                     Kun je als bewoner
                                                                                                                                                                     nagaan wat het plan
                     Vooral plattelandsgemeenten zien individuele                                                                                                    is voor jouw huis?                47%
                                                                                                                                                                                                50%
                              warmtestrategie als belangrijkste
        Wat zijn de twee belangrijkste warmtestrategieën die tot uitvoering worden gebracht?
                                                                                                                          Van de bezochte gemeenten
                                                                                  1% onbekend                             < 20.000 inwoners, antwoordde:
                                                                                                                                                                     Structureel overleg
            1% onbekend                                                           *18% heeft geen tweede genoemd                                                     gemeenten, netbeheerder
                                                                                                                              81% met Nee        15% met Ja
                        32%                                                                                                                                          en woningbouwcorporaties
                                                                                                                              4% geeft aan dat dit onbekend is
                                                    100%                          48%                                                                                                             2%
                        67%                                                                                                                                          Is over de vervolgstap       8%
                                                                                  33%
                                                                                                                                                                     na de Transitievisie
                    Als eerste             Als eerste genoemde                Als tweede
                                                                                                                                                                     Warmte contact met
                    genoemde               warmtestrategie voor                genoemde                                                                              de netbeheerder en            90%
                 warmtestrategie          plattelandsgemeenten              warmtestrategie                                                                          woningcorporaties?
                       Individueel                Collectief                 Onbekend
                                                                                                                                                                     % antwoorden van
                       (bv. warmtepomp)           (bv. warmtenet)
                                                                                                                                                                     bezochte gemeenten
                                                                                                                                                                         Ja    Nee     Onbekend
  Lokale Warmtetransitie in beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>    Managementsamenvatting             Introductie              Aanpak               De warmtetransitie                      Signalen, kansen Kennisbehoefte en
                                                                onderzoek            in de praktijk                          en knelpunten    wensen richting NPLW
                                                                           Signalen (kansen en knelpunten)
6                                       Financiën                                               Warmtenetten
                                        • Gemeenten hebben behoefte aan een                     • Gemeenten zien de potentie van
                                          passende financieringsstructuur.                        warmtenetten, maar hebben wel zekerheden
                                                                                                  nodig en hebben snel behoefte aan
                                        Kennisuitwisseling                                        duidelijkheid over kaders.
                                        • Kennisuitwisseling tussen gemeenten helpt
                                          hen in de versnelling en opschaling van de            Isolatie
                                          warmtetransitie.                                      • Door beperkingen rondom het isoleren weg te
                                                                                                  nemen, kunnen gemeenten hun isolatieaanpak
                                        Capaciteit                                                versnellen en opschalen.
                                        • Gebrek aan specialisten en in sommige regio's
                                          beperkte capaciteit vormt een knelpunt voor           Versnippering
                                          gemeenten.                                            • Het wegnemen van versnippering van het
                                                                                                  veld en beter gestroomlijnde informatie en
                                        Landelijk verhaal                                         communicatie helpt gemeenten om hun
                                        • Als er een landelijk narratief komt kunnen              regierol steviger te pakken.
                                          gemeenten hun lokale boodschap hierop aan
                                          laten sluiten en deze versterken.                     VvE's
                                                                                                • Gemeenten zoeken naar manieren om VvE's
                                        Data                                                      in stelling te brengen.
                                        • Gemeenten hebben behoefte aan een overzicht
                                          van actuele data om de juiste doelgroep te            Netcongestie
                                          bereiken, de middelen op de juiste plekken in te      • Gemeenten hebben behoefte aan bestendiging
                                          zetten en de voortgang te monitoren.                    van het electriciteitsnet voor de toekomst.
  Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>7
  1 Introductie
  Lokale Warmtetransitie in beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>    Managementsamenvatting                       Introductie                Aanpak                De warmtetransitie                        Signalen, kansen               Kennisbehoefte en
                                                                            onderzoek             in de praktijk                            en knelpunten                  wensen richting NPLW
          Introductie                                                                                   Om te weten waar de gemeenten staan in de lokale warmtetransitie en welke
                                                                                                        ondersteuningsbehoefte zij hebben heeft het NPLW de Lokale Warmtetransitie in
          De klimaatopgave is één van de grootste maatschappelijke opgaven van deze tijd                Beeld (LWiB) ontwikkeld. De LWIB is een kwalitatief beeld dat de stand van zaken
8         en daarbij ook zeer urgent. Klimaatverandering, de hoge energieprijzen en de                  van de lokale warmtetransitie bij gemeenten laat zien, in het eerste kwartaal
          noodzaak onze geopolitieke energieafhankelijkheid te verminderen benadrukken                  van 2023. De LWiB is input voor het Meerjarenplan dat NPWL voor 2023-2025
          het belang hiervan. De warmtetransitie levert een belangrijke bijdrage aan deze               ontwikkelt. Het Meerjarenplan vormt de basis voor het uitvoeringsprogramma.
          opgave. In deze transitie staan energiebesparing en de verschuiving van aardgas
          naar duurzame energiebronnen in woningen en gebouwen centraal.
                                                                                                        1.1    Lokale Warmtetransitie in Beeld (LWiB)
          In het klimaatakkoord is afgesproken dat gemeenten de regie voeren op de lokale               De LWiB geeft een beeld van wat er in de beleving van beleidsambtenaren speelt
          transitie en zij vervullen daarmee een cruciale rol. Het doel is om in 2030 in totaal         rond de warmtetransitie bij gemeenten; wat goed loopt en waar knelpunten zitten
          1,5 miljoen woningequivalenten (woningen en gebouwen) te verduurzamen. Om          1
                                                                                                        en welke ondersteuningsbehoefte ze hebben ten aanzien van het NPLW.
          gemeenten te ondersteunen in hun regierol bij deze transitie is op 1 januari 2023
          het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW) gestart.                                Het gaat om een onderzoek en rapportage met een kwalitatieve insteek. De vragen
          Het NPLW ondersteunt gemeenten in hun regierol. Dat doet NPLW door:                           en resultaten sluiten daarbij aan. Er is bijvoorbeeld wel gevraagd hoe de gemeente
                                                                                                        de warmtetransitie heeft opgepakt na verschijning van de Transitievisie Warmte
          • Gemeenten ondersteunen met kennis en handelingsperspectief;                                 (TVW) maar niet hoeveel CO2 er is gereduceerd of hoeveel woningen zijn geïsoleerd.
          • Signaleren en agenderen van kansen en belemmeringen van uitvoering en beleid;               De belangrijkste gebruikte bronnen zijn de meer dan 300 gesprekken met
          • Stimuleren van regionale samenwerking tussen gemeenten en partners                          ambtenaren van gemeenten gevoerd door de accounthouders van NPLW, vragen
              in de uitvoering;                                                                         die zijn binnengekomen bij de NPLW-helpdesk en de Monitor proeftuinen 2022.
          • Ontsluiten van data en monitoring van de voortgang van de lokale
              warmtetransitie;                                                                          Gelijktijdig met het maken van de LWiB is in samenwerking met RVO ook een plan
          • Communicatie over de beschikbare kennis en middelen ten behoeve                             gemaakt voor de meer structurele monitoring vanuit NPLW. Onderdelen daarvan
              van de lokale warmtetransitie en de voortgang in de warmtetransitie.                      zijn de monitoring van de proeftuinen en de meer cijfermatige/kwantitatieve
                                                                                                        behoefte aan inzicht in de voortgang van de lokale warmtetransitie.
          1	Het gaat om 1,5 miljoen woningequivalenten (weq). Dat kunnen woningen zijn, maar ook
             gebouwen. Voor utiliteitsgebouwen geldt 1 woningequivalent is het aantal m2 van een
             gebouw gedeeld door 130.
  Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>9
  2 Aanpak onderzoek
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                    Introductie              Aanpak             De warmtetransitie                         Signalen, kansen              Kennisbehoefte en
                                                                        onderzoek          in de praktijk                             en knelpunten                 wensen richting NPLW
           Aanpak onderzoek                                                                      In de tabel hieronder is aangegeven hoeveel afspraken in deze periode
                                                                                                 zijn ingepland en hoeveel gemeenten zijn bezocht. Met zo’n 95% van alle
           De Lokale Warmtetransitie in Beeld (LWiB) is gemaakt op basis van verschillende       gemeenten is het gelukt om een afspraak in te plannen. Het overgrote deel van
10         bronnen, die in de figuur hieronder met lichtblauw zijn weergegeven. De bronnen       de afspraken heeft ook plaatsgevonden. De bereidheid bij medewerkers van
           worden onder de figuur toegelicht.                                                    gemeenten om de accounthouders van het NPLW te ontvangen is erg groot
                                                                                                 gebleken.
           Bronnen
                                                                                                  Aantal afspraken                          totaal aantal        % van totaal aantal
                                                          Beeld van                               en bezoeken                                 gemeenten      gemeenten (totaal 342)
             A 	Gemeentebezoeken                         de lokale
                 accounthouders		                         warmtetransitie                         Aantal geplande afspraken                            323                     94,4%
                                                                                                  met gemeenten:
             B 	Vragen en signalen                                                               Aantal gesprekken dat heeft                          312                      91,2%
                 via de helpdesk                                                                  plaatsgevonden:
             C Signalen proeftuinen
                                                                                                 Bij 19 gemeenten is het niet gelukt om op tijd voor deze rapportage een afspraak
             D 	Openbare bronnen                                                                te maken. Soms is er (tijdelijk) geen medewerker op het dossier, ontbreekt het
                                                                                                 op dat moment aan tijd om af te spreken of is er voor een later moment een
                                                                                                 afspraak gemaakt. Met 312 gevoerde gesprekken komt er naar verwachting een
                                                                                                 representatief (met name groot/klein en landelijk/stedelijk) beeld uit de bezoeken
                                                                                                 naar voren.
                                                                                                 Van alle gesprekken met gemeenten zijn verslagen gemaakt aan de hand van
           2.1    Gemeentebezoeken accounthouders                                                een format. Deze zijn teruggelegd bij de gemeente voor eventuele aanvullingen
           De accounthouders van NPLW zijn tussen februari en april 2023 het hele                of verbeteringen. De informatie uit de verslagen is vervolgens in één database
           land doorgereisd om gemeenten te bezoeken, om te horen hoe het gaat met               samengebracht om analyses op te kunnen doen. De gesprekken en zijn een rijke
           de warmtetransitie, waar gemeenten mee bezig zijn en bijvoorbeeld hoe de              bron voor bijvoorbeeld voorbeelden, kansen, aanpakken en signalen. Als concrete
           samenwerking met stakeholders verloopt. De accounthouders hebben daarbij              voorbeelden worden gebruikt is dat na toestemming van de betreffende gemeente.
           een gesprekshandleiding en een gestructureerde vragenlijst gehanteerd.
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                     Introductie              Aanpak               De warmtetransitie                        Signalen, kansen                 Kennisbehoefte en
                                                                         onderzoek            in de praktijk                            en knelpunten                    wensen richting NPLW
           2.2    Vragen en signalen via de helpdesk                                                2.4    Openbare bronnen
           Bij de NPLW-helpdesk zijn sinds de start van NPLW circa 140 mailberichten of             De LWiB geeft een kwalitatief beeld van de stand van zaken in de gemeentelijke
           ingevulde vraagformulieren binnengekomen en beantwoord. Deze berichten                   uitvoeringspraktijk en vormt één van de belangrijke startpunten voor het werkplan
11         bevatten één of meerdere vragen, oproepen of bijvoorbeeld signalen.                      van het NPLW. Het NPLW maakt daarnaast een plan voor de meer kwantitatieve
                                                                                                    monitor. Bronnen die het doelbereik (zoals CO2-reductie, aantallen maatregelen,
           Het NPLW heeft deze vragen bekeken, gerubriceerd en gefilterd, om de                     energielabels van de woningen en opgewekte energie) in kaart brengen vallen
           belangrijkste signalen naar boven te halen. Signalen zijn knelpunten of kansen die       buiten de kwalitatieve scope van deze LWiB, maar komen terug in de genoemde
           de opschaling en/of versnelling van de lokale warmtetransitie raken, die manifest        structurele monitor.
           zijn (gemeente-overstijgend) en die de uitvoering of het beleid betreffen.
                                                                                                    Uit openbare bronnen wordt voor dit onderzoek achtergrondinformatie gehaald om
           2.3    Signalen proeftuinen                                                              de data te kunnen verrijken. Zijn er interessante verschillen tussen grote en kleine
           Vanaf 2018 zijn er 66 proeftuinen aardgasvrije wijken aangewezen. In deze                gemeenten? Regionale verschillen? Verschillen tussen gemeenten met een relatief
           proeftuinen wordt geleerd en ervaring opgedaan met de wijkgerichte aanpak,               oud of juist jong woningbestand? Informatie hiervoor kom uit bronnen als CBS,
           de verschillende technieken en werkwijzen om wijken duurzaam te verwarmen.               DEGO, Kadaster en het Dashboard Klimaatbeleid.
           In het kader van de 'Monitor proeftuinen aardgasvrije wijken 2022’ zijn het              2.5    Borging kwaliteit data en analyse
           afgelopen najaar bestuurders en projectleiders met een proeftuin voor aardgasvrije       Verslagen terugleggen bij gemeenten (validatie)
           wijken geïnterviewd en is er een enquête gehouden onder de projectmanagers               De accounthouders hebben van ieder bezoek een verslag op basis van een format
           van de proeftuinen. In de monitor wordt uitgebreid op de voortgang en de                 gemaakt. Deze verslagen zijn teruggelegd bij de gemeenten met de vraag eventuele
           ervaringen van de proeftuinen ingegaan. In de LWiB ligt de focus op een specifieke       onvolkomenheden aan te vullen of aan te geven. Als gemeenten niet reageren
           vraag: In hoeverre komen de ervaringen van de koplopers met een proeftuin                worden de verslagen als zodanig gebruikt.
           overeen met gemeenten zonder proeftuin? De signalen zijn daarmee deels
           specifiek voor de proeftuincontext, maar vaak ook van belang en representatief           Interne procedures en methoden
           voor de gemeentelijke warmtetransitie in het algemeen. Daarmee is de monitor             Om de kwaliteit te vergoten en bias in de rapportage te vermijden werkt NPLW
           een relevante en aanvullende bron van informatie voor het beeld van de lokale            volgens een aantal principes:
           warmtetransitie.
                                                                                                    • Borgen van de diversiteit. Met ruim 300 verslagen zijn er duizenden signalen,
           De ‘Monitor proeftuinen aardgasvrije wijken 2022’ is in de zomer van 2023                   resultaten en opmerkingen. Alle accounthouders van NPLW hebben voor
           verschenen.                                                                                 zichzelf een top tien gemaakt. In een sessie zijn die resultaten teruggebracht
                                                                                                       tot een gezamenlijke top tien. In hoofdstuk 4 is meer te lezen over de daarbij
                                                                                                       gehanteerde criteria. Het doel is het voorkomen dat een beeld uit één regio te
                                                                                                       sterk de inhoud van de LWiB bepaalt;
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                      Introductie               Aanpak               De warmtetransitie Signalen, kansen Kennisbehoefte en
                                                                           onderzoek            in de praktijk     en knelpunten    wensen richting NPLW
           • Alertheid op N=1 signalen. Bij signalen wordt in de gaten gehouden dat het
              niet specifiek is voor één gemeentelijke situatie, bijvoorbeeld door te kijken of
              meerdere gemeenten het noemen;
12         • De stappen in de voortgang en tussenresultaten zijn tussentijds besproken met
              de vertegenwoordigers van de interbestuurlijke partners van het NPLW, zodat
              zij de gelegenheid hebben gekregen te wijzen op bijvoorbeeld onvolledigheden,
              contra-intuïtieve bevindingen. De feedback is verwerkt in dit stuk.
           Data invoeren en analyses gescheiden activiteiten
           Alle ingevulde formulieren zijn omgezet vanuit de losse vragenformulieren naar
           één database door een onafhankelijk adviesbureau. Voor 19 willekeurig gekozen
           verslagen is gecontroleerd of de omzetting in de database op de juiste manier is
           gedaan. De analyses zijn door het programma NPLW zelf gemaakt op basis van de
           opgestelde database.
           Review door TNO
           TNO heeft het resultaat van de analyses gereviewd. Daarbij keek TNO op verzoek
           van het NPLW o.a. naar de analyses, de gehanteerde methodiek en de getrokken
           conclusies. Op basis van de feedback van TNO is de LWiB op een aantal plekken
           verduidelijkt en aangevuld. Daarnaast is TNO gevraagd om te komen met (verbeter)
           suggesties voor komende edities.
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>13
   3 De warmtetransitie
     in de praktijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                     Introductie              Aanpak       De warmtetransitie                         Signalen, kansen              Kennisbehoefte en
     en LWiB infographic                                                 onderzoek    in de praktijk                             en knelpunten                 wensen richting NPLW
           De warmtetransitie in de praktijk                                                In dit hoofdstuk wordt de voortgang van de lokale warmtetransitie beschreven
                                                                                            aan de hand van vijf thema's:
           De verschillende bronnen zoals geschetst in hoofdstuk 2 leveren veel
14         informatie op, met betrekking tot de lokale warmtetransitie. Bijvoorbeeld:       • Plannen en planning.
                                                                                               Dit thema gaat in op de Transitievisies Warmte (TVW) die zijn opgesteld, wat
           • De warmtetransitie in de praktijk;                                                daarmee is gebeurd, wat de volgende stappen/plannen zijn van de gemeente, en
           • Signalen, kansen en knelpunten die gemeenten ervaren;                             welke planning erbij hoort;
           • Kennisbehoeften en wensen van gemeenten richting NPLW.                         • Overleg en samenwerking.
                                                                                               Dit gaat met name in op de regionale samenwerking van gemeenten met de
           Deze onderdelen zijn in aparte hoofdstukken in de LWiB opgenomen. In de             provincie, netbeheerders, woningbouwcorporaties, etc.
           onderstaande figuur zijn zowel de bronnen als de hoofdstukken weergegeven.       • Gemeentelijke organisatie.
                                                                                               Dit gaat in op de capaciteit en de middelen;
                                                                                            • Warmtestrategieën.
                                                                                               Deze gaan met name in op de technieken en aanpakken die gemeenten
                                                                                               toepassen om hun doelstelling te realiseren;
                                                                                            • Participatie en communicatie.
                                                                                               Dit gaat in op overleg met bewoners en bedrijven.
           Bronnen
             A 	Gemeentebezoeken
                                                           Beeld van
                 accounthouders		                          de lokale                          A De warmtetransitie in de praktijk
                                                           warmtetransitie
             B 	Vragen en signalen                                                           B 	Signalen, kansen en knelpunten
                 via de helpdesk                                                                   die gemeenten ervaren
             C Signalen proeftuinen                                                           C 	Kennisbehoeften en wensen
                                                                                                   van gemeenten richting NPLW
             D 	Openbare bronnen
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                     Introductie              Aanpak                 De warmtetransitie                           Signalen, kansen                 Kennisbehoefte en
                                                                         onderzoek              in de praktijk                               en knelpunten                    wensen richting NPLW
           3.1    Plannen en planning                                                                  hier op basisvan de drie fasen uit de 'gemeentereis aardgasvrij2' ingedeeld. In de
                                                                                                       praktijk zie je echter dat die fasen, ook binnen gemeenten, door elkaar heen lopen.
           Vrijwel alle gemeenten zijn aan de slag met de lokale warmtetransitie,                      Gemeenten bewegen zich tegelijkertijd op strategisch, tactisch en operationeel
15         waarbij vooral grote gemeenten plannen maken voor wijken of buurten.                        niveau. (Plan)fasen zijn minder scherp afgebakend dan voorzien want planvorming
           De middelgrote en kleinere gemeenten pakken de kansen die zich                              en uitvoering lopen door elkaar. Gemeenten zijn bijvoorbeeld al volop bezig met
           voordoen, zoals bijvoorbeeld isolatieprogramma's, fixteams, centraal                        een isolatieaanpak en ondersteuning via een energieloket, maar werken ook aan
           inkopen en energieadvies.                                                                   een (wijk)uitvoeringsprogramma.
           De accounthouders van NPLW hebben de gemeenten gevraagd op welke manier
           zij op dit moment bezig zijn met de warmtetransitie. Dat levert een heel divers             2	https://aardgasvrijewijken.nl/gemeentereis/default.aspx
                                                                                                         De indeling is geen vaststaand gegeven. Het gaat om zaken die door gemeenten zijn
           beeld op, samengevat in onderstaande figuur. De veelgehoorde activiteiten zijn
                                                                                                         genoemd en zo goed mogelijk aansluiten bij een bepaalde fase. Maar bijvoorbeeld een
                                                                                                         proeftuin kan ook nog in de voorbereidende fase zitten.
                      Verkenningsfase                                            Voorbereidingsfase                                              Uitvoeringsfase
                      • Voorverkenning wijken                                    • Opstellen (Wijk)uitvoeringsplan                               • Contractvorming warmtenet
                      • Update TVW                                               • Informatie naar bewoners                                      • Collectieve inkoop
                      • Volgorde wijken vaststellen,                                en bedrijven                                                 • Isolatieaanpak
                        inclusief startwijk                                      • Participatietraject                                           • Aanpak energiearmoede
                      • Verkenningsbuurten                                       • Businesscase warmtenet                                        • Aanleg warmtenet
                      • Aanwijzen startplekken door                              • Haalbaarheidsonderzoek                                        • Uitbreiding warmtenet
                        Gemeenteraad                                                warmtenet                                                    • Koken op inductie-actie
                      • Onderzoek naar duurzame bronnen                          • Verkenning kleinschalig net                                   • Huizen van gas af
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                       Introductie             Aanpak                De warmtetransitie                           Signalen, kansen              Kennisbehoefte en
                                                                          onderzoek             in de praktijk                               en knelpunten                 wensen richting NPLW
           Inmiddels hebben vrijwel alle gemeenten (99%) in Nederland een Transitievisie              Vooral grote gemeenten zijn van plan een
           Warmte (TVW) opgesteld. De TVW komt voort uit het klimaatakkoord en werd                   (wijk)-uitvoeringsplan te maken
           ondersteund met praktische tools als de Leidraad en Startanalyse. Gemeenten
16         kunnen op basis van de TVW een wijk- of buurtuitvoeringsplan ((W)UP) maken                                                     4%
           waarin ze hun ambities vertalen en concretiseren voor een bepaalde wijk.
                                                                                                          24%                                                   28%                    Gemeente wil
           Gemeenten hoeven geen uitvoeringsplannen te maken. De uitwerking van de                                                    24%
                                                                                                                  51%                                                    44%           uitvoeringsplan maken
           TVW loopt formeel via het omgevingsplan. Gemeenten kunnen zelf besluiten of
                                                                                                                                              72%                                      of is daar al mee bezig
           ze ook een uitvoeringsplan maken of dat ze een ander type planvorm opzetten                    25%                                                    28%
           ter voorbereiding op het omgevingsplan. Uit de figuur hiernaast blijkt al dat de
           planfase in de praktijk vele verschijningsvormen kent.                                                                                                                      (Nog) geen plannen voor
                                                                                                                                                                                       een uitvoeringsplan
           Op de vraag of de gemeente van plan is wijk- of buurtgericht uitvoeringsplannen
           te maken (of dat inmiddels al heeft gedaan) geeft bijna de helft van de gemeenten                                                                                           Nog niet duidelijk
           aan een plan – in wat voor vorm dan ook – te willen opstellen. Vooral de grotere             Totaal bezochte         Gemeenten met meer dan     Gemeenten met minder
                                                                                                          gemeenten                  100.000 inwoners       dan 15.000 inwoners
           gemeenten zijn op deze manier bezig met planvorming. Momenteel zijn er zo’n
           20 tot 40 (W)UP’s opgesteld.
                                                                                                      Een kwart van de gemeenten geeft aan dat ze (nog) geen plannen heeft voor een
           Wat opvalt is dat veel gemeenten aangeven nog niet zeker te weten hoe de                   (W)UP. Dat vooral de grotere gemeenten wijkuitvoeringsplannen willen maken, en
           volgende stap er wat betreft de planvorming uitziet. Redenen die daarvoor                  kleinere gemeenten minder, komt vooral omdat grotere gemeenten vaak meer/
           worden gegeven zijn bijvoorbeeld:                                                          voldoende capaciteit en (specialistische) kennis hebben. Daarnaast zijn collectieve
                                                                                                      warmteprojecten, die een meer planmatige aanpak vragen, vooral te vinden in
           • De focus op wat nu actueel is, zoals energiearmoede, isoleren of het energieloket;       stedelijke gebieden waar de bebouwingsdichtheid groter is.
           • Gemeenten die alleen bezig zijn met projecten rond bv. isolatie en individuele
              warmte-oplossingen geven aan dat ze daarvoor minder of geen behoefte hebben             De afspraken uit het Klimaatakkoord hebben met de TVW geleid tot een redelijk
              aan wijkuitvoeringsplannen. Hun benadering kan nog steeds gericht (contingent)          uniforme eerste stap voor alle gemeenten, maar met veel meer diversiteit in de fase
              zijn, bijvoorbeeld op bewoners met een bepaalde sociaaleconomische positie of           waarin dit verder wordt uitgewerkt. Redenen voor gemeenten om (nog) niet te kiezen
              slecht geïsoleerde huizen, maar niet gericht op een wijk of buurt;                      voor een uitvoeringsplan zijn divers.
           • Er is nog geen startwijk aangewezen waarvoor een plan kan worden opgesteld;
           • Dat pas wordt besloten over uitvoeringsplannen (of en hoe ze kunnen                      Enerzijds geven gemeenten aan dat het lastig is om een concreet plan op wijkniveau
              bijdragen) zodra wettelijke kaders zoals de Wet Gemeentelijke instrumenten              op te stellen, dit vraagt bijvoorbeeld een stevige gemeentelijke organisatie (capaciteit
              Warmtetransitie (Wgiw), Wcw en Omgevingswet zijn vastgesteld;                           en kennis), duidelijkheid over meerjarige financiering en mogelijke beschikbaarheid
           • Dat de gemeente het nog niet weet. Er zijn nog geen besluiten genomen over               van duurzame energiebronnen.
              de aard van de vervolgstap.
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                      Introductie            Aanpak                 De warmtetransitie                       Signalen, kansen                Kennisbehoefte en
                                                                        onderzoek              in de praktijk                           en knelpunten                   wensen richting NPLW
           Anderzijds worden er de laatste tijd meerdere subsidieregelingen gepubliceerd die         het uitfaseren van slechte energielabels, uitponden van bijvoorbeeld huurwoningen
           eenvoudiger zijn te implementeren, dwingender zijn qua tijdpad en ondersteuning           met een goed/middelmatig energielabel en warmtenetten. Gemeenten
           geven aan de uitvoering van de lokale energiebesparing doelstelling. Voorbeelden          treffen ambitieuze en minder ambitieuze woningbouwcorporaties aan, wat
17         hiervan zijn het Nationaal Isolatieprogramma (NIP), Subsidie Energiebesparing Eigen       ook de onderlinge samenwerking kleurt. Als redenen voor het ontbreken van
           Huis (SEEH) en Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE).          prestatieafspraken met de woningcorporatie worden vaak genoemd: stroeve
           Deze regelingen richten zich met name op individuele woningeigenaren, en vormen           samenwerking, afwachtende houding van de corporatie, incidenteel i.p.v.
           ‘no regret’ maatregelen waar gemeenten nu vol op inzetten.                                structureel overleg en een gebrek aan ambitie bij de woningcorporatie.
           Gemeenten komen zo 'van de kant af’ en zetten zich hier soms gemeentebreed
           voor in. Vrijwel alle gemeenten zijn bezig met het onderwerp energiebesparing             Structureel overleg                                2%
           door het opzetten van bijvoorbeeld voorlichtingscampagnes, organiseren van                gemeenten, netbeheerder
                                                                                                                                                       8%
           bewonersavonden, uitwerken van gemeentelijke financiële regelingen, organiseren           en woningbouwcorporaties
           van fixers- of energiecoaches die langs de deuren gaan en energieloketten.
           De gestegen energieprijzen en de onzekerheid van energielevering is hierbij               Is over de vervolgstap na de
           een belangrijke stimulans. Deze stapsgewijze aanpak is overigens ook benoemd
                                                                                                     Transitievisie Warmte contact                       90%
                                                                                                     met de netbeheerder en
           in het Klimaatakkoord.
                                                                                                     woningcorporaties?
           Een meer strategische, planmatige aanpak van energiebesparing in de gebouwde
           omgeving van gemeenten helpt bijvoorbeeld om inzicht te krijgen in de effectiviteit
           van beleidsmaatregelen, wet- en regelgeving, financiële ondersteuning en het
           programmeren van aanleg/verzwaring van netten. Echter, de praktijk laat zien               Gemeenten hebben vaak                            6%
           dat de meeste gemeenten niet zo planmatig opereren maar acteren daar waar                  duidelijke afspraken
           mogelijkheden zijn en zich kansen voordoen. Het indienen van aanvragen voor                met woningcorporaties
                                                                                                                                                    19%
           het NIP is hiervan een voorbeeld. Zie paragraaf 3.3.
                                                                                                     Gelden er prestatieafspraken
                                                                                                     over planmatig isoleren                              75%
           3.2   Overleg en samenwerking
                                                                                                     en/of aardgasvrij maken van
                                                                                                     woningen?
           Vrijwel alle gemeenten overleggen over de warmtetransitie met partners
           als provincie, regiogemeenten, netbeheerder en woningbouwcorporaties.
                                                                                                                                                 % antwoorden van bezochte gemeenten
           Verreweg de meeste gemeenten overleggen regelmatig met woningbouw-                        								                                       Ja     Nee     Onbekend
           corporaties en maken prestatieafspraken. Deze afspraken gaan over isolatie,
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                    Introductie                Aanpak             De warmtetransitie                       Signalen, kansen               Kennisbehoefte en
                                                                          onderzoek          in de praktijk                           en knelpunten                  wensen richting NPLW
           De meeste gemeenten hebben overleg met de provincie en regiogemeenten over              oplossing die veel besproken wordt met gemeenten is het uitbreiden van het
           de aanpak van de lokale warmtetransitie. Gemeenten zoeken ondersteuning                 laagspanningsnetwerk. Daarmee zijn veel netbeheerders al bezig. Het komt
           en hulp bij het aanvragen van subsidies, zoals bij de NIP, zoeken aanpakken en          vaak niet tot concrete afspraken over welke wijk en wanneer, omdat hier vanuit
18         voorbeelden bij regiogemeenten en bij de provincie. Sommige provincies (onder           de gemeenten regelmatig geen duidelijkheid over is.
           andere Noord-Holland, Overijssel en Groningen) hebben een provinciale organisatie
           in het leven geroepen die gemeenten ondersteunt bij de lokale warmtetransitie.          Netcongestie is een actueel thema bij de meeste gemeenten, dit geldt zowel aan
                                                                                                   de leveringskant (opgewekte energie vanuit zonnepanelen), als de afname kant
                                                                                                   (door de inzet van warmtepompen of de planning daarvan). Hoewel netcongestie
           Gemeenten hebben bijna                        De meeste gemeenten                       als acuut probleem vooral speelt bij grootverbruikaansluitingen (bedrijven of wind-
           altijd goed contact met                       hebben goede afstemming                   en zonneparken), geven sommige gemeenten aan dat plannen voor de elektrische
           de omliggende gemeenten                       met provincies                            verwarming van woningen zijn geparkeerd in verband hiermee.
           Is er afstemming met de                      Is er afstemming met
           regiogemeenten over de                       de provincies over de                      De meeste gemeenten hebben contact met de netbeheerders
           warmtetransitie?                             warmtetransitie?
                                                                                                   Ben je regelmatig in gesprek met              Ben je in gesprek met
                  2%                                             1%
                                                                                                   netbeheerders over toenemende                 netbeheerders over de ruimtelijke
                                                                                                   elektriciteitsbehoefte en                     en infrastructurele impact van de
                                                             17%
                                                                                                   netcapaciteit?                                warmtetransitie voor 2030?
                    98%                                           82%
                                                                                                        Ja: 96%                                         Ja: 83%
           % antwoorden van bezochte gemeenten                                                          Nee: 3%                                         Nee: 13%
               Ja    Nee     Onbekend
                                                                                                        Onbekend: 1%                                    Onbekend: 5%
           Navraag bij gemeenten leert dat ze vrijwel allemaal overleggen met net-
           beheerders over de planning van uitbreidingen en de netcapaciteit. Het gesprek
           wordt door veel gemeenten als positief en constructief ervaren. Een concrete
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                       Introductie             Aanpak                De warmtetransitie                          Signalen, kansen                 Kennisbehoefte en
                                                                          onderzoek             in de praktijk                              en knelpunten                    wensen richting NPLW
           3.3   Gemeentelijke organisatie
                                                                                                         Bijna alle gemeenten kampen met capaciteitstekorten
           De ambtelijke capaciteit bij gemeenten is momenteel onvoldoende.                              voor de warmtetransitie
19         Zowel bij kleine als grote gemeenten. Het gaat om medewerkers
           aantrekken en binnenhouden. Gemeenten zijn goed op de hoogte                                  Is er op dit moment genoeg ambtelijke capaciteit voor de warmtetransitie?
           van regelingen vanuit de Rijksoverheid, zoals: NIP en de CDOKE.
           Gemeenten geven aan dat de ambtelijke capaciteit voor de warmtetransitie op
           moment van het gesprek onvoldoende is (maart – april 2023, de CDOKE middelen
           waren nog niet uitgekeerd). Daarbij is het beeld voor kleine gemeenten (figuur
           onder) vergelijkbaar voor de gemiddelden van heel Nederland.
           Hoe de tekorten worden gevoeld verschilt wel voor kleine of grote gemeenten. Bij
           kleine gemeenten moeten scherpere keuzes worden gemaakt wat wel of niet kan                   Van de totale bezochte                    Van de bezochte gemeenten
           worden opgepakt, doordat er vaak maar één of twee mensen actief zijn op het                   gemeenten, antwoordde:                    < 20.000 inwoners, antwoordde:
           onderwerp, elke collega erbij telt dan sterk.                                                    77% met Nee                               81% met Nee
                                                                                                            20% met Ja                                15% met Ja
           Vrijwel alle gesproken gemeenten weten dat er middelen voor extra capaciteit
           beschikbaar komen, zoals de tijdelijke regeling capaciteit decentrale overheden voor             3% geeft aan dat dit onbekend is          4% geeft aan dat dit onbekend is
           klimaat- en energiebeleid (CDOKE). Gemeenten die hier nog niet van op de hoogte
           waren, zijn hierover alsnog geïnformeerd door de NPLW accounthouder. Daarnaast
           heeft er extra communicatie plaatsgevonden naar gemeenten om hen te wijzen op                 Gemeenten zijn goed bekend met CDOKE
           de aanvraagperiode voor de CDOKE.                                                             uitvoeringsmiddelen
                                                                                                                  1%
           Gemeenten reageerden positief op de extra beschikbare middelen (en inmiddels                        3%
                                                                                                                                  Is het voor de gemeente duidelijk welke
           heeft ook elke gemeente een aanvraag gedaan) maar gaven ook aan problemen te
                                                                                                                                  uitvoeringsmiddelen beschikbaar zijn?
           verwachten bij het aantrekken van voldoende capaciteit, zeker nu alle gemeenten
           in dezelfde vijver vissen. Ook de tijdelijkheid van de CDOKE vormt een belemmering                                     % antwoorden van bezochte gemeenten
                                                                                                                  96%
           voor het aannemen van personeel.                                                                                           Ja     Nee     Onbekend
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                       Introductie              Aanpak        De warmtetransitie                        Signalen, kansen               Kennisbehoefte en
                                                                           onderzoek     in de praktijk                            en knelpunten                  wensen richting NPLW
           Sommige gemeenten zijn in regionaal of provinciaal verband aan het kijken hoe       3.4   Warmtestrategieën
           men scholing, werkervaringsplekken en banen wat meer met elkaar kan verbinden
           of expertpools kan opzetten.                                                        Bijna 70% van de gemeenten is in eerste instantie bezig met een
20                                                                                             warmtestrategie die gericht is op individuele aanpak: isoleren,
           De NIP-regeling is bij alle gemeenten bekend. De meeste gemeenten zullen er         hybride warmtepomp en/of ‘all-electric’. Strategieën voor collectieve
           ook gebruik van maken. In 8% van de gemeenten was het op het moment van het         warmtenetten wordt bij iets meer dan de helft van de gemeenten
           gesprek nog onbekend of ze van de regeling gebruik gingen maken. Dat kwam           als tweede strategie genoemd. In 80% van de gemeenten zijn
           bijvoorbeeld door:                                                                  bewonersinitiatieven/ -collectieven actief, die door gemeenten op
                                                                                               diverse manieren worden ondersteund.
           • Onzekerheid over de organisatorische mogelijkheden het op tijd geregeld
              te krijgen (aanvraag, uitvoering en verantwoording);
           • Ontbrekende kennis bij degenen die NPLW heeft gesproken, bijvoorbeeld             Vooral plattelandsgemeenten zien individuele
              als de verantwoordelijkheid ligt bij een andere afdeling.                        warmtestrategie als belangrijkste
           Vooral de kleinere gemeenten zoeken afstemming met regiogemeenten over het          Wat zijn de twee belangrijkste warmtestrategieën die tot uitvoering worden gebracht?
           aanvragen van de NIP-regeling, die organisatorisch, qua informatiemanagement
           en rond verantwoording veel vergt.
                                                                                                                                                                 1% onbekend
                                                                                               1% onbekend                                                       *18% heeft geen tweede genoemd
                                                                                                            32%
           NIP is goed bekend bij gemeenten, klein deel twijfelt                                                                                                 48%
                                                                                                                                      100%
           over aanvraag                                                                                    67%
                                                                                                                                                                 33%
                                                                                                        Als eerste            Als eerste genoemde            Als tweede
                                                                                                        genoemde             warmtestrategie voor            genoemde
                 100%                                                                               warmtestrategie          plattelandsgemeenten         warmtestrategie
                 van de gemeenten kent het
                 Nationaal Isolatieprogramma
                                                                                                           Individueel               Collectief           Onbekend
                                                                                                           (bv. warmtepomp)          (bv. warmtenet)
                                                Van  8% daarvan is het nog onbekend
                                                              of ze een aanvraag doen
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                        Introductie             Aanpak              De warmtetransitie                        Signalen, kansen               Kennisbehoefte en
     en LWiB infographic                                                   onderzoek           in de praktijk                            en knelpunten                  wensen richting NPLW
          In 70% van de gemeenten is de eerstgenoemde warmtestrategie voor de                       In totaal geeft 26% van de gemeenten aan dat er concrete plannen zijn om nieuwe
          warmtetransitie individueel, bijvoorbeeld isoleren, groen gas, een hybride                warmtenetten te realiseren of bestaande netten uit te breiden voor 2030. Voor de
          warmtepomp, of ‘all-electric’. Vrijwel alle gemeenten zetten in op isolatie en            gebieden die het betreft lijken duurzame energiebronnen beschikbaar en worden
21        energiebesparende maatregelen. Groen gas wordt door 20% en waterstof                      er kansen gezien voor een sluitende businesscase.
          door 3% van de gemeenten genoemd als individuele strategie. De keuze voor
          individuele oplossingen is vooral merkbaar in plattelandsgemeenten waar
          collectieve warmtenetten minder voor de hand liggen.                                      Ca. kwart van de gemeenten                      Vaak nog onduidelijkheid
                                                                                                    verwacht wel nieuwe                             over eigenaarsschap van
          De keuze voor een individuele aanpak wordt versterkt door het Nationale                   warmtenetten voor 2030                          warmtenetten
          Isolatieprogramma waar vrijwel alle gemeenten aan meedoen. Dit programma
          richt zich op individuele maatregelen. Ook geeft de beperktheid van geschikte             Zijn er concreet warmtenetten                   Worden de warmtenetten
          duurzame warmtebronnen vaak een stimulans richting individuele oplossingen.               in voorbereiding?                               publiek of privaat bezit?
          Veel gemeenten zijn nog wel bezig onderzoek te doen naar de beschikbaarheid                       4%
          van bronnen.                                                                                                                                                             11% Privaat
                                                                                                                                                                                     10% Mix publiek/
                                                                                                                   27%                                                               			 privaat
          Gemeenten opereren vooral pragmatisch. Zij zetten vooral in op aanpakken die
          gericht zijn op kortere termijn mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld fixteams, energie-
                                                                                                                                                                                   41% Publiek
          adviseurs, voorlichtingscampagnes en energieloketten. Gemeenten starten vaak                      69%
          in wijken waar energiearmoede speelt en/of waar de slechts geïsoleerde huizen
          staan. Vervolgens gaat de aanpak van enkele losse isolatiemaatregelen naar
          isoleren volgens de standaard voor woningisolatie, en daarmee worden woningen
                                                                                                    % antwoorden van bezochte gemeenten
          aardgasvrij-ready gemaakt.
                                                                                                        Ja      Nee    Onbekend                                                    38% Onbekend
          De tweede genoemde warmtestrategie is in ruim de helft van de gemeenten gericht
          op collectieve warmte. Het betreft hier een specifieke aanpak op het niveau van
          bijvoorbeeld een wijk of buurtschap. Collectieve strategieën zoals lage-, midden- en                                                      % antwoorden van bezochte gemeenten
          hoge temperatuur warmtenettenen en WKO-installaties vragen om afspraken over
          warmtelevering en -afname, exploitatie en aanleg warmtenet. Dit vereist veel zoals        De Wet Collectieve Warmtevoorziening (WCW) voorziet voor gemeenten onder
          voorbereiding, onderzoek, afspraken over technieken, juridische zaken/contract,           het huidige wetsvoorstel een cruciale regierol. De wet moet nog langs de Raad
          financiën en organisatie.                                                                 van State en gaat niet eerder dan eind 2024 in. Zolang de wet niet is vastgesteld
                                                                                                    zijn wijzigingen nog goed mogelijk. Merkbaar is dat gemeenten in die context een
                                                                                                    afwachtende houding aannemen.
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                           Introductie              Aanpak                 De warmtetransitie                          Signalen, kansen             Kennisbehoefte en
                                                                               onderzoek              in de praktijk                              en knelpunten                wensen richting NPLW
           In een Kamerbrief heeft minister Jetten van EZK aangegeven in de WCW te willen                   In ruim driekwart van de gemeenten zijn
           kiezen voor een 'publieke marktordening'. Van de groep gemeenten die van plan
                                                             3
                                                                                                            er bewonerscoöperaties actief
           zijn voor 2030 een warmtenet te realiseren zegt 38% nu al te weten dat het een
22         publiek net wordt en geeft 9% aan te denken aan een mix. Een klein percentage
                                                                                                                       3%
                                                                                                                                        Zijn er in de gemeente bewonerscoöperaties/
           voorziet een privaat net, bijvoorbeeld omdat er al een traject loopt dat onder                                               bewonersinitiatieven in relatie tot de
           het overgangsrecht valt. Wat opvalt is dat veel gemeenten het vaak nog niet                           21%                    warmtetransitie?
           weten en nog aan het uitzoeken zijn hoe het er uit gaat zien qua juridische en
           organisatorische structuur.                                                                                  76%              % antwoorden van bezochte gemeenten
                                                                                                             						
                                                                                                                                            Ja     Nee     Onbekend
           Met name kleinere gemeenten geven aan zelf niet de regie te kunnen nemen en
           te zoeken naar een andere (publieke) partner die het warmtenet exploiteert. Ook
           is er veel interesse in samenwerkingsvarianten, zoals het samen oprichten van                     Er is iets paradoxaals aan de huidige situatie, en veel gemeenten refereren daar
           een warmtebedrijf of participeren in een provinciaal warmtebedrijf. Het 'Gelderse                 ook aan in de gesprekken. Gemeenten zijn vooral actief met individuele aanpakken
           model' wordt daarbij regelmatig aangehaald als interessante optie.         4
                                                                                                             gericht op isoleren en andere individuele maatregelen zoals fixteams en collectieve
                                                                                                             inkoopacties. De financiering via Specifieke Uitkeringen stimuleert dat ook. Dat
           Voor zowel individuele als collectieve oplossingen geldt dat gemeenten niet alleen                is goed voor besparing op de korte termijn maar stevige isolatie en hybride-
           kijken naar modelmatige kansen (bv. resultaten uit de startanalyse ) maar ook
                                                                                     5
                                                                                                             warmtepompen kunnen warmtenetten minder aantrekkelijk maken terwijl dat
           waar er in de gemeente al initiatieven ontstaan. In de meeste gemeenten zijn                      maatschappelijk soms de meest gewenste optie is. De reden dat dit warmtenetten
           bewonersinitiatieven/ bewonerscoöperaties actief. Die richten zich bijvoorbeeld op                minder aantrekkelijk kan maken is dat het voor de businesscase van het net gunstig
           collectieve inkoop van zonnepanelen, duurzame energieopwekking, warmtepompen                      is als er een flinke warmtevraag is. Een burger zal, eenmaal de weg ingeslagen
           en isolatie en in mindere mate (ook) op collectieve warmteoplossingen voor de                     van isolatie en elektrisch verwarmen, mogelijk liever op die weg de volgende stap
           straat, buurt of wijk. Gemeenten werken vaak samen met de bewonersinitiatieven                    zetten. Oók in gevallen waarin een warmtenet objectief een wenselijke optie is.
           en ondersteunen deze met advies, samenwerking rond fixbrigades en financiële
           middelen.                                                                                         Vanaf 2026 is de hybride warmtepomp bij vervanging van de cv-ketel de
                                                                                                             minimale norm. De geplande aanleg van een warmtenet in de wijk geldt daarbij
                                                                                                             als uitzonderingsgrond. Dat maakt het belangrijk voor bewoners dat op tijd
                                                                                                             duidelijkheid is waar de warmtenetten de komende periode worden aangelegd
                                                                                                             en gepland. Voor gemeenten is het belangrijk om duidelijkheid te hebben welke
           3 h  ttps://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/10/21/wet-collectie-               uitzonderingsgronden er precies gaan gelden en welke rol zij hebben in deze
               ve-warmtevoorziening-besluit-infrastructuur-in-publieke-handen
                                                                                                             normering.
           4 https://themasites.pbl.nl/leidraad-warmte/2020/
           5	bv. dit artikel in Binnenlands Bestuur: https://www.binnenlandsbestuur.nl/ruimte-en-mi-
              lieu/gelderland-heeft-haar-warmtebedrijf-nu-bijna-opgericht
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                      Introductie             Aanpak             De warmtetransitie                         Signalen, kansen               Kennisbehoefte en
                                                                         onderzoek          in de praktijk                             en knelpunten                  wensen richting NPLW
           3.5   Participatie en communicatie                                                      Nog niet alle gemeenten                         Als bewoner is vaak niet
                                                                                                   hebben overleg met                              na te gaan wat het plan is
           Participatie leeft als onderwerp, maar veel participatietrajecten                       bewoners en bedrijven                           voor jouw woning
23         zijn nog in de begin-/opstartfase.
           Het is in de helft van de gemeenten als bewoner lastig om na                           Is er overleg over de vervolgstap                Kun je als bewoner nagaan wat
           te gaan welke plannen de gemeente heeft met zijn buurt.                                met bewoners en bedrijven?                       het plan is voor jouw huis?
                                                                                                                                                            3%
           In de totstandkoming van de transitievisies hebben vrijwel alle gemeenten
           bewoners en bedrijven betrokken.
                                                                                                        22%
           Voor de vervolgstap valt op dat gemeenten veel minder overleggen met bewoners                       50%                                     50%     47%
           en ondernemers binnen de gemeente. Gemeenten geven aan pas in contact te                    28%
           willen treden als de plannen wat concreter zijn, om geen verkeerde verwachtingen
           te wekken of in discussies terecht te komen die achteraf vanwege andere keuzes
           onnodig waren. De huidige plannen of ideeën worden nog te prematuur geacht en
                                                                                                   % antwoorden van bezochte gemeenten
           met name voor de bedrijven zijn er vaak nog geen concrete plannen.
                                                                                                       Ja    Nee     Onbekend
           In ongeveer de helft van de gemeenten is het voor bewoners en ondernemers
           nog niet goed na te gaan wat voor warmteplannen de gemeente heeft. Vrijwel alle
           gemeenten hebben wel een TVW maar die geeft niet altijd duidelijkheid. Soms             Op dit moment worden door gemeenten verschillende vormen van
           staat er in de TVW nog geen concreet plan voor delen van de gemeente. Ook komt          communicatie ingezet. De vijf meest genoemde communicatiekanalen zijn:
           het voor dat wel alles onder een plan valt maar voor wijken meerdere opties open
           worden gehouden.                                                                        • Het energieloket;
                                                                                                   • De gemeentelijke website;
                                                                                                   • Inloopavonden/bijeenkomsten;
                                                                                                   • Huis-aan-huis-blad/lokale pers;
                                                                                                   • Energie-/klimaatcoaches/energieambassadeurs.
                                                                                                   Sommige gemeenten geven aan een participatie- of communicatieplan
                                                                                                   te gebruiken als basis voor de activiteiten op dit vlak.
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>24
   4 Signalen, kansen
     en knelpunten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                      Introductie             Aanpak                 De warmtetransitie                        Signalen, kansen                Kennisbehoefte en
                                                                         onderzoek              in de praktijk                            en knelpunten                   wensen richting NPLW
           4.1   Achtergrond                                                                          Prioritering signalen
           Het NPLW heeft een belangrijke schakelfunctie tussen de gemeenten en partners in           In de afgelopen maanden heeft NPLW veel signalen opgehaald. Om effectief
           de lokale warmtetransitie. Dat betekent dat het NPLW vooral bij gemeenten, maar            aan de slag te gaan en te voorkomen dat er lange lijsten van signalen zonder
25         ook bij hun partners in uitvoering en beleid, kansen en knelpunten ophaalt en deze         oplossingsrichting ontstaan, is gekozen voor een kwalitatieve benadering. Dit maakt
           agendeert waar dit van toepassing is. Het gaat hierbij om signalen waarbij opvolging       dat het prioriteren (wegen) en valideren essentieel is bij de opvolging van signalen.
           van belang is om de doelstellingen in de warmtetransitie te realiseren. Voor deze          Signalen hebben in de regel een hogere prioriteit als er sprake is van:
           eerste editie van de LWiB ligt de nadruk op de signalen die vanuit de gemeenten
           genoemd zijn tijdens de gesprekken met de accounthouders van NPLW.                         • Een grote kans: als de kans (binnen de invloedssfeer van het NPLW) verzilverd
                                                                                                         wordt, dan versnelt de warmtetransitie;
           Het NPLW monitort of opvolging van de signalen plaatsvindt en heeft een                    • Een showstopper: wanneer het signaal niet opgepakt wordt, kan niemand door;
           escalatiemodel richting de partners die hier een verantwoordelijkheid in hebben. Zo        • Kansen of knelpunten met brede impact;
           draagt het NPLW bij aan het benutten van kansen en oplossingen voor knelpunten.            • Bestuurlijke prioriteit.
           In samenwerking met de betrokken stakeholders wordt een plan van aanpak
           opgesteld hoe omgegaan wordt met signalen.                                                 4.2    Aanpak
                                                                                                      In de gesprekken met de gemeenten is door de NPLW-accounthouders de vraag
           Signalen van gemeenten                                                                     gesteld wat gemeenten nodig hebben om hun ambitie te realiseren. Daarbij is
           Het NPLW hanteert de volgende criteria voor het oppakken van een signaal:                  dieper ingegaan op de lokale aanpak. Er is gesproken over ervaringen waar andere
                                                                                                      gemeenten van kunnen leren. Daarnaast is er gevraagd naar wat beter kan in de
           • Er is sprake van een kans of een knelpunt in de lokale warmtetransitie;                  aanpak en welke knelpunten gemeenten ervaren.
           • Deze kans of dit knelpunt raakt de uitvoering van de lokale warmtetransitie of het
              beleid met betrekking tot de lokale warmtetransitie;                                    Voor het inventariseren van signalen op landelijk niveau, hebben er twee sessies
           • Daarnaast raakt de kans of het knelpunt de regierol van de gemeente;                     plaatsgevonden met de NPLW-accounthouders om de belangrijkste signalen uit
           • Het oppakken van het signaal draagt bij aan of belemmert de versnelling en/of            de gesprekken te definiëren en te concretiseren. Vervolgens zijn de signalen uit de
              opschaling van de lokale warmtetransitie;                                               gevalideerde gespreksverslagen geïnventariseerd en naast de input van de NPLW-
           • Gemeenten kunnen het signaal niet zelf oplossen of de kans kan alleen                    accounthouders gelegd. Hetzelfde geldt voor de uitkomsten van de Proeftuinen-
              bovenlokaal worden verzilverd.                                                          monitor en de vragen die door gemeenten bij de NPLW-helpdesk gesteld zijn: ook
                                                                                                      die zijn gebruikt om de input van de accounthouders te verifiëren. Tot slot zijn de
                                                                                                      benoemde signalen geclusterd naar thema’s.
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                       Introductie             Aanpak              De warmtetransitie                        Signalen, kansen                Kennisbehoefte en
                                                                          onderzoek           in de praktijk                            en knelpunten                   wensen richting NPLW
           4.3   Belangrijkste signalen                                                             De combinaties van de regelingen, waaronder meerdere SpUks (Specifieke
           Uit de geclusterde signalen zijn de volgende thema’s naar voren gekomen:                 Uitkeringen), en de financieringsstructuur van de regelingen is complex. Dit maakt
                                                                                                    de aanvraag en verantwoording arbeidsintensief. Door de tijdelijkheid van de
26         • Financiële instrumenten;                                                               regelingen is het bovendien lastig om op de lange termijn capaciteit te binden.
           • Kennisuitwisseling;
           • Capaciteit;                                                                            Daarbij dienen de regelingen veelal een verschillend doel. Er zijn bijvoorbeeld
           • Data;                                                                                  subsidies voor bronnen (SDE++) of juist netwerken (WIS) en doelgroepen waaronder
           • Warmtenetten;                                                                          de ISDE (gericht op individuele gebouweigenaren die niet collectief is aan te vragen),
           • Isolatie;                                                                              NIP (gericht op energielabels in combinatie met inkomensgroepen) SAH (gericht op
           • VvE-aanpak;                                                                            verhuurders), SVVE (gericht op VvE’s), en DUMAVA (gericht op gebouwtype). Deze
           • Lokale netcapaciteit;                                                                  hebben allemaal andere voorwaarden, aanvragers/begunstigden, momentum
           • Landelijk narratief;                                                                   van financiering (voor versus achteraf) en looptijden. Door de bestaande
           • Versnippering.                                                                         financieringsstructuur is het voor gemeenten ingewikkeld om de regie te voeren bij
                                                                                                    een integrale gebiedsaanpak en en dit aan te besteden. Uit de gesprekken blijkt dat
           In deze opsomming is geen sprake van prioritering of volgordelijkheid. Er heeft          er een grote behoefte is aan een stabiele en langetermijnstructuur die het mogelijk
           daarnaast geen verdieping plaatsgevonden door bijvoorbeeld onderscheid te                maakt om de warmtetransitie te financieren, waarbij meer flexibiliteit en ruimte is
           maken tussen landelijke- (plattelands-) en stedelijke gemeenten of tussen grote en       om de middelen lokaal in te zetten.
           kleine gemeenten.
                                                                                                    Onder bestuurders (Proeftuinenmonitor, 2023) leeft de zorg dat de versnipperde
           Hieronder volgt een beschrijving van de voornaamste signalen.                            financieringsstructuur verschillen teweeg brengt tussen gemeenten als het gaat om
                                                                                                    de kosten en baten van een alternatief warmtesysteem. Op nationaal niveau biedt
                                                                                                    een verandering in de financieringsstructuur samen met landelijke regie kansen om
                                                                                                    de kosten en baten rechtvaardig te verdelen.
                       Financiële instrumenten
              Signaal: Gemeenten hebben behoefte aan een passende financierings­                       Financiering die integraal en structureel van aard is en gericht
              structuur en meer landelijke regie ten behoeve van een recht­vaardige                    op de lange termijn, biedt gemeenten handvatten om de
              verdeling van kosten en baten.                                                           warmtetransitie beter te regisseren. Landelijke regie over een de
                                                                                                       eerlijke verdeling van kosten en baten op nationaal niveau kan
           Als het gaat om de financiering van de warmtetransitie, dan stuiten gemeenten               de verschillen tussen gemeenten minimaliseren.
           op de verschillende, ad hoc en tijdelijke regelingen vanuit de Rijksoverheid.
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                      Introductie             Aanpak               De warmtetransitie                         Signalen, kansen              Kennisbehoefte en
                                                                         onderzoek            in de praktijk                             en knelpunten                 wensen richting NPLW
                      Kennisuitwisseling                                                                         Capaciteit
              Signaal: Kennisuitwisseling tussen gemeenten onderling en tussen                         Signaal: Gezamenlijk optrekken om beperkte capaciteit op
27            gemeenten en andere stakeholders helpt hen in de versnelling en                          te vangen en specialistische kennis te borgen.
              opschaling van de warmtetransitie.
                                                                                                    De middelen vanuit het Rijk om (extra) capaciteit te kunnen financieren, worden
           Alle gemeenten staan voor de opgave om de gebouwde omgeving te verduurzamen              positief ontvangen. Tegelijk is er sprake van krapte op de arbeidsmarkt en
           en aardgasvrij te maken. Uit de gesprekken blijkt dat gemeenten op verschillende         beconcurreren gemeenten elkaar als het gaat om het invullen van vacatures
           manieren de lokale warmtetransitie vormgeven. Sommige gemeenten zijn al                  binnen de energie-/warmtetransitie. Als er geen geschikte collega’s kunnen worden
           verder in het proces richting uitvoering, maar niet alle gemeenten hebben de             aangetrokken, verhoogt dit de werkdruk bij bestaande beleidsmedewerkers. Het
           benodigde kennis en/of ervaring in huis. Meer intensieve uitwisseling tussen             inhuren van capaciteit is een mogelijkheid. Toch geven gemeenten aan dat zij
           gemeenten onderling of tussen gemeenten en andere stakeholders biedt kansen              voorkeur hebben voor een vaste invulling van capaciteit om continuïteit en kennis
           voor gemeenten om snel kennis te delen, van elkaar te leren, ervaringen te               te borgen binnen de organisatie. Dit leidt ertoe dat er posities worden ingevuld met
           delen en samenwerking te versterken. Een voorbeeld is het inrichten van een              junior medewerkers of medewerkers met weinig ervaring in de energietransitie
           centrale kennisbank. Er is behoefte aan direct toepasbare gestandaardiseerde             en/ of beperkte ervaring binnen gemeenten. Naast beperkte capaciteit is er gebrek
           documenten die helpen om tijd (en geld) te besparen (zoals protocollen, interne          aan specialistische kennis binnen de gemeenten over bijvoorbeeld technieken,
           procesomschrijvingen, een standaarduitvoeringsplan en aansluitcontracten).               businesscases, juridische bestendiging, utiliteit, monumenten en participatie.
           Goede voorbeelden uit de praktijk bieden kansen voor versnelling, zoals
           bijvoorbeeld een voorbeeldverordening t.b.v. de besteding van de NIP-middelen            Tegelijk leeft de vraag hoe de warmtetransitie in de huidige interne organisatie kan
           of de manier waarop samengewerkt kan worden met energiecoöperaties. Maar                 worden ingericht en meegenomen. Binnen de gehele gemeentelijke organisatie is
           ook het delen van werkwijzen, zoals het organiseren van programmatische                  niet altijd voldoende kennis van welke posities, competenties en hoeveel capaciteit
           werkwijze binnen gemeentelijke organisatie en raadsleden en het betrekken van            er nodig is om de regierol binnen de warmtetransitie op te pakken.
           doelgroepen zoals bewoners waarbij sprake is van energiearmoede. Samenwerking
           kan worden gefaciliteerd bij gezamenlijke subsidieaanvragen, zoals bij de SpUk NIP          Samenwerking helpt gemeenten bij het beter benutten en
           Lokale aanpak.                                                                              het beter borgen van beperkte beschikbare capaciteit als
                                                                                                       specialisaties.
              Standaarddocumenten, formats en het delen van goede
              voorbeelden zoals succesvolle werkwijzen, aanpakken en
              praktijkervaringen faciliteren samenwerking tussen gemeenten en
              helpen gemeenten tijd en geld te besparen.
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                      Introductie              Aanpak              De warmtetransitie                       Signalen, kansen             Kennisbehoefte en
                                                                          onderzoek           in de praktijk                           en knelpunten                wensen richting NPLW
                      Data                                                                          Gemeenten waar al een start is gemaakt met de realisatie van het warmtenet,
                                                                                                    bemerken dat de investeringsbereidheid vanuit de marktpartijen is gedaald in
              Signaal: Gemeenten hebben behoefte aan een overzicht van (actuele) data               verband met de onzekerheid over nieuwe wetgeving. Sommige projecten zijn
28            om de juiste doelgroep te bereiken, de middelen op de juiste plekken in te            gestagneerd. Er zijn veel vragen over de manier waarop publiek eigendom (50+1%)
              zetten en de voortgang te monitoren.                                                  kan worden georganiseerd. Ook is er nog onzekerheid bij de investering over het
                                                                                                    afvangen van de onrendabele top, dimensionering en gerelateerde vollooprisico’s.
           Dataverzameling en -analyse zijn dikwijls ondergebracht bij verschillende                De onduidelijkheid over de toekomstige tarieven voor warmte in combinatie
           gemeentelijke afdelingen. Daarnaast zijn data veelal verouderd, incompleet of            met een complexe financieringsstructuur, bemoeilijkt de totstandkoming van de
           versnipperd. Voor zover beschikbaar, zijn data niet altijd opvraagbaar conform           businesscase. Er wordt door gemeenten gewacht op duidelijke wetgeving vanuit
           AVG. Voor de aanvraag en verantwoording van regelingen zijn data nodig. Een              het Rijk.
           goede dataset is essentieel bij het opstellen van een uitvoeringsplan. Denk
           hierbij aan actuele data met betrekking tot gebouwen (actuele energielabels),            Accounthouders geven aan dat gemeenten zonder beschikbare, betaalbare
           WOZ-waarden, inkomensgegevens, VvE’s, smart grids, ondergrond (riolering, kabels         en betrouwbare warmtebron binnen de gemeentegrenzen (of de mogelijkheid
           en leidingen), diepe bodem, energieverbruik, opwek of besparing, grootverbruikers        om deze te benutten bij een Natura 2000- of waterwingebied) worstelen met
           en gasafsluitingen. Dergelijke datasets op wijkniveau (te denken valt aan een pand       het opstellen van een uitvoeringsplan. Het ontbreken van een bovenlokale
           en/of klantvolgsysteem) helpen gemeenten, zo blijkt uit de gesprekken, om de             bronnenstrategie maakt dat de afhankelijkheid van gemeenten waaruit een
           verduurzaming van de gebouwde omgeving te regisseren, monitoren en om de                 warmtenet doorgetrokken kan worden groeit. Of dat een individuele ‘all-electric’
           juiste doelgroep aan te schrijven.                                                       oplossing de boventoon gaat voeren. Zeker als vanuit de Rijksoverheid beleid
                                                                                                    wordt gevoerd op het stimuleren van individuele oplossingen. Dit kan ertoe leiden
              Door actuele en accurate datasets en gegevens op buurtniveau                          dat de businesscase voor een warmtenet steeds verder onder druk komt te staan.
              kunnen gemeenten beter uitvoeringsplannen regisseren, de juiste                       Over de kansen en mogelijkheden van kleinschalige warmtenetten heerst nog veel
              doelgroep bereiken, de middelen op de juiste plek inzetten en de                      onbekendheid.
              voortgang monitoren.
                                                                                                      Duidelijkheid over nieuwe wetgeving over eigendom en
                                                                                                      toekomstige tarieven voor warmte in combinatie met versterkend
                                                                                                      Rijksbeleid kan de businesscase voor een warmtenet versnellen.
                      Warmtenetten
                                                                                                      Een bovenlokale bronnenstrategie met een goede verdeling van
              Signaal: Gemeenten zien de potentie van warmtenetten, maar hebben wel                   warmte kan zorgen dat meerdere gemeenten gebruik kunnen maken
              zekerheden nodig en hebben snel behoefte aan duidelijkheid over kaders                  van beschikbare warmtebronnen en aan kunnen sluiten middels een
              en versterkend Rijksbeleid.                                                             warmtenet.
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                     Introductie             Aanpak             De warmtetransitie                         Signalen, kansen             Kennisbehoefte en
                                                                        onderzoek          in de praktijk                             en knelpunten                wensen richting NPLW
                       Isolatie                                                                                VvE-aanpak
              Signaal: Door beperkingen rondom het isoleren weg te nemen, kunnen                    Signaal: Gemeenten zoeken naar manieren om
29            gemeenten hun isolatieaanpak versnellen en opschalen.                                 VvE’s in stelling te brengen.
           Ongeacht de gekozen warmtestrategieën zijn gemeenten vrijwel allemaal                 Tijdens de gesprekken met de NPLW-accounthouders meldden de gemeenten dat
           aan de slag met een isolatieaanpak. De accounthouders geven echter aan                zij niet altijd kennis in huis hebben over hoe om te gaan met de verduurzaming
           dat er verschillende belemmeringen zijn. Denk hierbij aan de - uit de Wet             van VvE-complexen. De bevoegdheden van VvE’s zijn beperkt en vooral geënt op
           Natuurbescherming (WnB) voortkomende - verplichting van het opstellen van een         behoud en het organiseren en financieren van individuele maatregelen. Niet op
           SoortenManagementPlan (SMP). Dit onderzoek naar beschermde diersoorten die            transformatie. Gemeenten hebben aangegeven dat zij VvE’s meer in stelling willen
           zich bevinden in de spouw van woningen, vergt middelen en tijd. Daarnaast dient       brengen om ook in de transformatie een rol te kunnen spelen. Het knelpunt dat
           isolatie te voldoen aan welstandsnormen en hebben gemeenten te maken met              hierbij genoemd wordt is dat de locaties van VvE’s en gespikkeld bezit binnen
           regelgeving over monumenten. Dit gecombineerd met een doelgroepenbenadering           gemeenten niet altijd goed in beeld zijn. Er is onbekendheid over de te nemen
           in het kader van de aanpak van energiearmoede, maakt het voor gemeenten               stappen voor een VvE-aanpak. Daarnaast is er weinig vastgelegd in de wet- en
           complex om een isolatieaanpak in te richten die voldoet aan alle gestelde eisen       regelgeving als het gaat om het verduurzamen van appartementencomplexen, met
           vanuit de verschillende regelingen en normen.                                         name als het gaat om gespikkeld bezit. Er is dan ook behoefte aan wetgeving en
                                                                                                 instrumentarium met betrekking tot de verduurzaming van en de besluitvorming
              Gemeenten denken graag in een zo vroegtijdig mogelijk stadium                      binnen VvE’s.
              mee in oplossingen voor de beperkingen met betrekking tot de
              isolatieaanpak.                                                                       Als gemeenten meer instrumenten hebben, kunnen zij VvE’s
                                                                                                    ondersteunen in de verduurzaming van hun bezit.
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                        Introductie            Aanpak               De warmtetransitie                        Signalen, kansen              Kennisbehoefte en
                                                                          onderzoek            in de praktijk                            en knelpunten                 wensen richting NPLW
                        Lokale netcapaciteit                                                         een landelijk narratief en wordt hier vanuit communicatief oogpunt weinig gewicht
                                                                                                     aan gegeven. Daarnaast ontbreken de definities van bijvoorbeeld termen als
              Signaal: Gemeenten hebben behoefte aan bestendiging van het                            ‘duurzaamheid’, ‘woonlastenneutraal’ en ‘betaalbaarheid’. Gemeenten willen dat
30            elektriciteitsnet voor de toekomst.                                                    de landelijke, regionale en lokale boodschap elkaar onderling versterken en dat
                                                                                                     er meer in gezamenlijkheid wordt gewerkt aan positieve informatie en eenduidige
           Gemeenten geven aan dat zij steeds meer te maken krijgen met netcongestie                 communicatie over het doel binnen de warmtetransitie richting inwoners.
           en onvoldoende capaciteit op het elektriciteitsnet. In gebieden waar grotendeels
           ‘all-electric’ oplossingen zijn voorzien, ervaren gemeenten een grote mate van              Als er een landelijk narratief komt, kunnen gemeenten hun
           afhankelijkheid van individuele eigenaar-bewoners. Dit bemoeilijkt het planmatig            gemeentelijke boodschap hierop aan laten sluiten en versterken
           calculeren van de nodige toekomstige netcapaciteit. Netbeheerders nemen, voor               deze elkaar.
           zover de plannen al duidelijk zijn, de warmtetransitie mee in hun prognoses om zo
           te berekenen waar en wanneer netten verzwaard moeten worden. Er wordt op deze
           manier ook capaciteit ‘gereserveerd’ op het netwerk om de individuele groei van
           bijvoorbeeld warmtepompen mogelijk te maken. In het geval van minder concrete                        Versnippering
           plannen (initiatieven die verkend worden) is op voorhand niet altijd mogelijk om de
           netwerkcapaciteit te reserveren.                                                            Signaal: Het wegnemen van versnippering van het veld, informatie
                                                                                                       en communicatie helpt gemeenten om hun regierol steviger te kunnen
              Door in planvorming al vroegtijdig in gesprek te gaan met de                             pakken.
              netbeheerder, kunnen gemeenten en netbeheerder voorsorteren
              op de benodigde netcapaciteit.                                                         Er is binnen de warmtetransitie een grote verscheidenheid aan partijen actief, elk
                                                                                                     met eigen informatie- en communicatievoorziening. Daarnaast zijn er verschillende
                                                                                                     partijen die de behoeften van gemeenten ophalen (‘many chiefs no indians’).
                                                                                                     Gemeenten ervaren dat er veel vanuit het Rijk op hen afkomt, maar ook vanuit
                        Landelijk narratief                                                          andere bestuurslagen, gremia en organisaties. Door de hoeveelheid informatie,
                                                                                                     dat in de verwerking ervan ook weer capaciteit kost, ontbreekt het aan overzicht en
              Signaal: Als er een landelijk narratief komt, kunnen gemeenten hun                     duidelijke gestroomlijnde informatie. Te veel en gefragmenteerde informatie vanuit
              lokale boodschap hierop aan laten sluiten en deze versterken.                          een verscheidenheid aan afzenders leidt tot versnippering.
           Landelijke communicatiecampagnes, zoals de 'Zet ook de knop om'-campagne,                   De gemeenten worden overspoeld met informatie. Gerichtere
           helpen bij de bewustwording van energiebesparing. Maar op de warmtetransitie                informatie zou welkom zijn.
           als geheel en met name het komen tot aardgasvrij ontbreekt volgens gemeenten
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>31
   5 Kennisbehoefte en
     wensen richting NPLW
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                      Introductie              Aanpak              De warmtetransitie                         Signalen, kansen             Kennisbehoefte en
                                                                          onderzoek           in de praktijk                             en knelpunten                wensen richting NPLW
           Kennisbehoefte en wensen richting NPLW                                                   van belang is voor kennisdeling en de aanpak van bovenlokale vraagstukken, zoals
                                                                                                    het tekort aan arbeidskrachten, bestendiging van het net (tegengaan netcongestie)
           Het NPLW heeft naast de monitorende en signalerende rol, ook de taak om                  en het delen van ervaringen en expertise. Hier liggen kansen om samen met de
32         gemeenten te ondersteunen met kennis en handelingsperspectief. Onder de                  accounthouders van het NPLW in op te trekken en elkaar te versterken.
           opgehaalde signalen vallen ook kennisvragen van gemeenten. Dit hoofdstuk geeft
           een aanvullend beeld van de behoeften en wensen van gemeenten op basis van het           Verschillende kennisbehoefte tussen grotere, stedelijke gemeenten
           landelijke beeld en de signalen.                                                         en plattelandsgemeenten
                                                                                                    Wat opvalt is dat grote stedelijke gemeenten vaker van plan zijn uitvoerings­plannen
           Landelijke kennisbehoefte                                                                te maken. Kennisvraagstukken in deze gemeenten gaan vaker over:
           Gemeenten willen graag concrete, uitgewerkte voorbeelden van formats (zoals van
           een wijk-, buurt- of dorp- uitvoeringsplan of een NIP-aanvraag), documenten (zoals       • Het opstellen van een wijkuitvoeringsplan;
           een samenwerkingsovereenkomst of subsidieaanvraag), beschrijving van ‘stap voor          • Technische, financiële en juridische kennis rondom warmtenetten;
           stap’-aanpakken naar aardgasvrij (zoals isolatie, warmtepompen en warmtenetten)          • Hoe om te gaan met VvE’s;
           en daarbij praktijkvoorbeelden. Dit is om ter inspiratie te gebruiken, maar ook om       • De positie van kwetsbare wijken in de aanpak naar aardgasvrij.
           de werkdruk weg te nemen in het ontwikkelen en opstellen van documenten. Ze
           hoeven dan niet opnieuw het wiel uit te vinden.                                          In de landelijke gemeenten liggen grotere collectieve warmtenetten minder voor
                                                                                                    de hand. Veel, vooral plattelandsgemeenten, zien de meeste potentie in individuele
           Daarnaast vragen gemeenten om hen één op één of in kennisbijeenkomsten te                warmtestrategieën.
           verbinden aan andere, vergelijkbare gemeenten die werken aan vraagstukken die
           ook bij hen spelen.                                                                      Gestelde vragen gaan vaker over:
           Naast een landelijk narratief over de warmtetransitie, is er behoefte aan goede          • De stapsgewijze aanpak van isoleren, hybride warmtepomp naar ‘all-electric’ of
           overzichten van:                                                                            groen gas (al dan niet i.s.m. hybride warmtepomp) als eindoplossing;
                                                                                                    • De aanpak van het verduurzamen van boerderijen en monumentale gebouwen;
           • De huidige financiële regelingen;                                                      • Mogelijkheden van mini - collectieve warmtenetten, WKO’s of andere ‘stand alone’
           • Actuele data over de gebouwde omgeving;                                                   oplossingen (als alternatief voor ‘all-electric’).
           • Nieuwe wetgeving (WGIW, WcW, Omgevingswet), kaders en beleid;
           • De verschillende partijen in het veld (rollen en kennisaanbod).                        Vragen naar goede voorbeelden van het verduurzamen van utiliteitsbouw,
                                                                                                    maatschappelijk vastgoed, bedrijventerreinen en van het MKB (ondernemers)
           Regionale kennisuitwisseling                                                             komen in zowel stedelijke als landelijke gemeenten voor.
           Bijna alle gemeenten hebben overleg met de provincie en regiogemeenten over de
           aanpak van de lokale warmtetransitie. Gemeenten geven aan dat de samenwerking
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre>     Managementsamenvatting                     Introductie               Aanpak            De warmtetransitie                     Signalen, kansen               Kennisbehoefte en
                                                                          onderzoek         in de praktijk                         en knelpunten                  wensen richting NPLW
           Versterken van samenwerking met bewoners                                               Gemeentesecretarissen, raadsleden en wethouders
           In de helft van de gemeenten vindt overleg plaats met bewoners en bedrijven over       Ambtenaren van gemeenten geven aan dat het ook goed zal zijn als er basiskennis
           de vervolgstap in de warmtetransitie. In de helft van de gemeenten is het voor         en informatie over de warmtetransitie beschikbaar wordt gesteld voor gemeente-
33         bewoners nog niet bekend wat voor warmteplannen de gemeente heeft voor elke            secretarissen, gemeenteraadsleden en wethouders.
           woning. Kennisvragen gaan vaak over:
           • Wijze van betrekken van bewoners bij de aardgasvrije aanpak: een participatie-
              en communicatieaanpak;
           • Het maken van een techniekkeuze samen met bewoners;
           • Omgaan met specifieke doelgroepen, zoals bewoners die leven in
              energiearmoede;
           • Samenwerken met een bewonersinitiatief of de betrokkenheid van bewoners
              vergroten.
           Samenwerken met bewonersinitiatieven
           In het merendeel (76%) van de gemeenten zijn bewonersinitiatieven of
           bewonerscoöperaties actief. Een initiatief is bijvoorbeeld gestart vanuit
           een collectieve inkoopactie rondom zonnepanelen en er worden kansen
           gezien voor verbreding naar de warmtetransitie. Gemeenten ondersteunen
           bewonersinitiatieven op verschillende manieren. Vragen daarbij zijn:
           • Welke manieren van ondersteunen zijn er, welke manier is effectief?
           • Welke rol kan een bewonersinitiatief innemen bij het eigenaarschap van
              warmtenetten?
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>34 Colofon
   Lokale Warmtetransitie in Beeld 2023 is een uitgave van:
   Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie
   Postbus 93218
   2509 AE Den Haag
   www.nplw.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre>Hier komt de titel
maximaal drie regels in
Een             warme
Gotham bold 36pt/38pt                       transitie?
Onderzoek naar wat het Rijk
Hier      een subtitel
en gemeenten                        doen maximaalom alletwee
regels
burgers         inmeeGotham    te nemen    book naar
                                                   24pt/28pt
                                                         een
aardgasvrije toekomst
Rapportnummer: 2023/149 | Datum: 10 oktober 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre>Onderzoeksteam
Noëlle Ruckert (projectleider)
Jan de Jong
Hans Oosterveer
Leonora Verveld
Sandra Winkel
Tekstopmaak
Xerox/OSAGE
Datum: 			         10 oktober 2023
Rapportnr:         2023/149
Een warme transitie?               2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Samenvatting4
Beschouwing6
1       Inleiding                                                                7
1.1     Doel en vraagstelling                                                    8
1.2     Aanpak van het onderzoek                                                 9
1.3     Toetsingskader                                                         10
1.4     Leeswijzer                                                               11
2       Meedoen is niet altijd makkelijk                                       12
2.1     Laaggeletterdheid                                                       12
2.2     Beperkte financieringsmogelijkheden                                     13
2.3     Te veel ballen in de lucht moeten houden in het spitsuur van het leven  14
3       Hoe stimuleert de overheid de warmtetransitie?                         16
3.1     Doelstellingen van de overheid                                          16
3.2     Verdeling van verantwoordelijkheden                                     16
3.3     Instrumenten en ondersteuning vanuit de overheid                        16
4       Wat doen gemeenten?                                                    20
4.1     Communicatie                                                           20
4.2     Participatie                                                           23
4.3     Financiële haalbaarheid                                                24
4.4     Ontzorgen                                                              25
4.5     Inwoners (nog) beter leren kennen                                      26
5       Conclusies en aanbevelingen                                            27
5.1     Conclusies                                                             27
5.2     Aanbevelingen                                                          28
Bijlage 1 Beleid warmtetransitie                                               30
Bijlage 2 Ervaringen en tips van laaggeletterden                               35
Een warme transitie?                                                                 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre>Samenvatting
          Aanleiding onderzoek
          In het Klimaatakkoord is afgesproken dat in 2050 zeven miljoen woningen en een miljoen
          andere gebouwen in Nederland aardgasvrij moeten zijn. Voor bewoners van bestaande
          woningen heeft dit grote gevolgen. Zo kan het zijn dat er allerlei ingrepen in en om het
          huis nodig zijn om een huis aardgasvrij te maken. Of mensen krijgen te maken met andere
          warmteleveranciers, zonder dat zij daarom hebben gevraagd. De directe gevolgen voor
          mensen waren voor de Nationale ombudsman reden om in de Ombudsagenda 2023 een
          onderzoek op te nemen naar het aardgasvrij maken van woningen.
          Taalambassadeur: ‘Zo’n verhaal over aardgasvrij wonen en waarom dat nodig is, is mooi. Maar
          ik wil weten wat ik moet doen en vooral waar ik moet beginnen.’
          Gemeenteambtenaar over het belang van een realistisch mensbeeld bij beleidsvorming:
          ‘Bewoners wonen gewoon ergens. Bewoners hebben geen enkele ambitie om onze
          beleidsdoelen uit te voeren. Mensen willen best dingen, maar die moeten wel iets opleveren.’
          Gemeenteambtenaar over het belang van betaalbaarheid van de warmtetransitie:
          ‘Ik vraag graag aan de minister om te gaan kijken welke projecten in de PAW nou als
          woonlastenneutraal worden gezien. Dan kan duidelijk worden welke kosten er zijn voor
          de burger.’
          Centrale onderzoeksvraag
          In hoeverre nemen het Rijk en de gemeenten maatregelen om alle burgers mee te nemen in
          de transitie naar aardgasvrij wonen?
          • In hoeverre houden gemeenten in hun communicatie rekening met de leefwereld van hun
              inwoners, en dan vooral laaggeletterden?
          • Welke middelen zetten gemeenten in om alle inwoners te betrekken bij
              participatietrajecten binnen de warmtetransitie?
          • Hoe werken het Rijk en de gemeenten aan de financiële haalbaarheid van de
              warmtetransitie?
          Conclusies onderzoek
          • Gemeenten zetten in op toegankelijke communicatie, maar de meeste gemeenten doen
              niet genoeg om redelijkerwijs alle, of de meeste, inwoners te bereiken. Sommige groepen
              zijn extra moeilijk te bereiken of vragen extra aandacht, zoals laaggeletterden of huurders.
          • Er is veel goede wil bij gemeenten voor burgerparticipatie, maar er zijn tussen gemeenten
              grote verschillen in de hoeveelheid inspraak en de methodes die daartoe worden ingezet.
              Het risico bestaat dat bij veel gemeenten mensen met kwetsbaarheden, of minder
              geëngageerde mensen, sterk onder gerepresenteerd zijn in het participatietraject.
              Hierdoor blijven hun wensen en belangen onderbelicht in het proces.
Een warme transitie?                                                                                       4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 141 ======================================================================

<pre>          • Bijna alle gemeenten uit dit onderzoek hebben veel moeite met de betaalbaarheid van de
             warmtetransitie, vooral gemeenten die niet deelnemen aan het Programma Aardgasvrije
             Wijken (PAW). Veel burgers kunnen niet zelf het verschil tussen de financieringslasten van
             de verbouwing en de besparing op de energierekening (de ‘onrendabele top’) betalen. Ook
             hebben velen moeite met het aanvragen van subsidies en regelingen. Daarnaast is het niet
             eenvoudig om helder te communiceren over de betaalbaarheid. Bij collectieve oplossingen
             zijn bijvoorbeeld de kosten per deelnemer sterk afhankelijk van de participatiegraad.
          • Gemeenten verschillen in de mate waarin ze hun inwoners ondersteunen. Over het
             algemeen zien wij verregaand ontzorgen alleen bij PAW-gemeenten, waarschijnlijk
             vanwege de hoge kosten van uitgebreide ontzorging.
          • Sommige gemeenten zien de warmtetransitie als kans en combineren die met een
             sociale wijkaanpak. Zo kunnen zij ook problemen zoals armoede vroegtijdig signaleren en
             aanpakken.
          Aanbevelingen aan gemeenten
          • Communiceer regelmatig over (het proces van) de warmtetransitie in de wijk, ook als
             je nog geen concrete uitvoeringsstappen zet. Door proactief te communiceren merken
             inwoners dat je nog steeds aan het project werkt en kun je onzekerheid en geruchten
             tegengaan.
          • Zorg dat de communicatie ook mensen bereikt die laaggeletterd zijn door bij henzelf te
             toetsen of brieven en websites toegankelijk zijn. Doe dit in ieder geval voor essentiële
             informatie zoals een uitnodiging voor de eerste informatiebijeenkomst.
          • Stem inhoud en timing van communicatie over de lokale warmtetransitie af met lokale
             verhuurders, in het bijzonder de woningcorporaties.
          • Onderzoek wie je hebt bereikt met de communicatie over de warmtetransitie en doe
             vervolgacties voor de groepen die je nog niet hebt bereikt.
          • Laat participatie aansluiten bij wat de bewoner wil en kan. Werk bijvoorbeeld met online
             en fysieke participatiemogelijkheden en/of organiseer een intensieve en een ‘light’ variant
             van participatie. Zo bereik je een zo groot mogelijke groep inwoners.
          • Organiseer in sociaal zwakke wijken zo vroeg mogelijk in het proces van de
             warmtetransitie de samenwerking tussen het fysieke en sociale domein. Op die manier
             grijp je de kans die de warmtetransitie biedt om sociale problematiek vroegtijdig te
             herkennen en aan te pakken.
          Aanbevelingen aan de ministers voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en Klimaat
          en Energie
          • Zorg dat je de sociale kant van de warmtetransitie meeneemt in de kennisontwikkeling,
             bijvoorbeeld binnen het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW). Houd
             daarbij rekening met verschillende kwetsbaarheden die ervoor kunnen zorgen dat mensen
             minder goed mee kunnen doen.
          • Geef gemeenten meer helderheid over de vraag wanneer sprake is van een voor burgers
             betaalbare warmtetransitie. Blijf daarnaast werken aan de toegankelijkheid van regelingen.
             Het warmtefonds is een aandachtspunt, maar ook de Investeringssubsidie duurzame
             energie en energiebesparing (ISDE).
          • Faciliteer de samenwerking tussen het sociale en fysieke domein bij gemeenten als
             onderdeel van de warmtetransitie binnen sociaal zwakke wijken. Bezie daarbij de rol die
             het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) kan vervullen bij het
             verwerken van gemeentelijke signalen vanuit de wijkaanpak.
          • Intensiveer het overleg met gemeenten over de uitvoerbaarheid van beleid. Een aantal
             gemeenten heeft inmiddels ervaring met de eerste fase van het aardgasvrij maken van
             wijken. Intensiveer het overleg met deze gemeenten bij de ontwikkeling van nieuw beleid.
Een warme transitie?                                                                                     5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 141 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 142 ======================================================================

<pre>Beschouwing
        Nederland staat midden in een proces om alle woningen af te koppelen van het aardgas en
        op een andere manier te gaan verwarmen. Dit noemen we de warmtetransitie. Deze transitie
        brengt voor mensen kansen met zich mee, omdat deze vaak de (leef)kwaliteit van een woning
        verbetert (bijvoorbeeld door betere isolatie). Tegelijkertijd ontstaat onzekerheid door de vragen
        die de transitie oproept. Wat zijn de beste oplossingen voor mijn woning en woonsituatie? Hoe
        organiseer ik de aanpassing praktisch en kan ik die wel financieren? Hoeveel overlast geeft
        de ingreep? Wat betekent deze transitie voor mijn woonlasten? Word ik afhankelijk van een
        commerciële aanbieder van warmte waar ik niet meer van af kan? Zo maar een greep uit de
        vragen die spelen.
        Voor een grote groep mensen is het bovendien extra lastig om mee te doen met initiatieven
        om woningen aardgasvrij te maken. Het gaat daarbij niet alleen om mensen met weinig
        financiële ruimte. Het gaat ook om mensen die (digitaal) laaggeletterd zijn en daardoor brieven
        van gemeenten of informatie op websites niet begrijpen. Dat zorgt ervoor dat ze niet goed
        genoeg zijn geïnformeerd over wat er gaat gebeuren. Tot slot is het ook lastig om aan te
        sluiten voor mensen die extra druk zijn door werk en zorgtaken. Zij hebben simpelweg geen
        tijd of geen mentale ruimte om zich te verdiepen in de warmtetransitie en wat die voor hen
        betekent. Alles bij elkaar gaat het om miljoenen mensen voor wie het lastig is om aan te haken.
        Terwijl de warmtetransitie gevolgen heeft voor iedereen: straten worden opengebroken en
        woningeigenaren moeten hun cv-ketel op aardgas wegdoen. Dit maakt het belangrijk dat de
        overheid iedereen meeneemt in het proces naar aardgasvrij wonen.
        De verantwoordelijkheid om wijken aardgasvrij te maken, ligt voor een belangrijk deel bij
        gemeenten. Zij moeten hun inwoners uitnodigen om te participeren en hen goed informeren.
        Daarvoor is het nodig dat ze oog hebben voor de onzekerheden die de warmtetransitie met
        zich meebrengt en dat ze alle inwoners op een of andere manier weten te bereiken. In dit
        onderzoek heeft de Nationale ombudsman voorbeelden gezien van gemeenten die dat doen
        door (uiteindelijk) huis-aan-huis langs te gaan, soms meerdere keren. Dat kost veel tijd, geld
        en capaciteit. Gemeenten leren hun inwoners zo wel (nog) beter kennen, omdat ze ‘achter de
        voordeur komen’. Dat is natuurlijk niet overal nodig of zelfs maar wenselijk, maar kan positief
        uitpakken. Vooral in wijken waar gemeenten veel kwetsbare mensen vermoeden, is dit een kans
        om sociale problemen vroeg te signaleren en praktische hulp te bieden. De betrokken ministeries
        en de gemeenten beveel ik van harte aan om die kans te grijpen.
Een warme transitie?                                                                                      6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 142 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 143 ======================================================================

<pre>1       Inleiding
        Nederland gaat van het aardgas af. De komende 25 jaar moeten we een megaklus klaren: elk
        huis en elk gebouw moet zonder aardgas kunnen. Hoe we deze zogenoemde warmtetransitie
        aanpakken, is van groot belang voor iedere Nederlander. Veel mensen in Nederland hebben
        hiervoor niet de benodigde kennis of vaardigheden. Of ze hebben niet de mentale of praktische
        ruimte om eraan mee te doen, bijvoorbeeld door slechte fysieke of mentale gezondheid, of een
        stapeling van taken. Als deze groepen onvoldoende ondersteund worden, wordt het een stuk
        moeilijker om Nederland aardgasvrij te maken. En, wat minstens zo belangrijk is: een verkeerde
        aanpak kan burgers financiële risico’s bezorgen, of hun vertrouwen in de overheid schaden.
        Het is belangrijk te beseffen dat bij de warmtetransitie vertrouwen niet alleen samenhangt met
        een zorgvuldige voorbereiding of uitvoering van werkzaamheden. Het gaat ook om aansluiten
        bij de financiële mogelijkheden, de leefwereld en het taalgebruik van mensen. Gebruik van
        woorden als ‘energieplafond’ kan ertoe leiden dat mensen naar het plafond gaan staren. Maken
        we de aansluiting niet, dan kunnen deuren die met moeite geopend zijn, zich weer sluiten.
        Daarom heeft de Nationale ombudsman onderzoek gedaan naar de toegankelijkheid van de
        warmtetransitie voor álle burgers.
        Waarom maken we Nederland aardgasvrij?
        Aardgas wordt nu gebruikt om huizen mee te verwarmen, om te koken en om warm te douchen.
        Aardgas helemaal vervangen betekent in de praktijk dat er warmtenetten in de grond moeten
        worden aangelegd, dat er heel veel warmtepompen moeten komen en dat miljoenen woningen
        moeten worden geïsoleerd. Waarom doen we dat eigenlijk?
        Wereldwijde zorgen over klimaatverandering hebben in 2015 geleid tot het Klimaatakkoord
        van Parijs. In Parijs hebben landen met elkaar afgesproken een aantal klimaatdoelen te halen.
        Nederland heeft als doel om in 2050 volledig klimaatneutraal te zijn.1 Het stoken van aardgas in
        de gebouwde omgeving veroorzaakt ongeveer 15 procent van de CO2-uitstoot in Nederland.2
        Deze uitstoot moet naar beneden, als we in 2050 klimaatneutraal willen zijn. Daarom is in 2019
        in het Klimaatakkoord (van Nederland) afgesproken om voor 2050 de hele gebouwde omgeving
        aardgasvrij te maken.3
        Maar er zijn meer redenen om versneld van het gas af te stappen. De overheid wil de
        Nederlandse gaswinning afbouwen, de geopolitieke afhankelijkheid verminderen en Nederlandse
        burgers weerbaarder maken tegen toekomstige prijsstijgingen. Door de inval van Rusland
        in Oekraïne en de daarmee samenhangende sancties van de Europese Unie tegen Rusland
        dreigden tekorten en stegen de gasprijzen. Tegelijkertijd is de gaswinning in Nederland
        afgebouwd. Hierdoor was Nederland steeds afhankelijker geworden van invoer van gas uit
        bijvoorbeeld Rusland. Door de schaarste zijn de prijzen voor huishoudens sterk gestegen.
        Veel Nederlanders konden afgelopen winter hun energierekening niet meer betalen.
        Wat is er nodig om van het aardgas af te gaan?
        De komende 25 jaar moeten bijna alle huizen en gebouwen in Nederland worden verbouwd.
        Het verschilt van wijk tot wijk en gebouw tot gebouw wat de beste oplossing is voor aardgasvrij
        verwarmen. Bij dichte bebouwing kan een collectief warmtenet een goede optie zijn. Hierbij
        voert een centrale installatie warm water aan naar veel verschillende huizen. Voor minder
        dichte bebouwing is een individuele oplossing waarschijnlijk een betere optie, zoals elektrische
        1       Rijksoverheid, Klimaatbeleid, geraadpleegd op 7 juni 2023.
        2       CBS (2023). Welke sectoren stoten broeikasgassen uit?, geraadpleegd op 7 juni 2023.
        3       Rijksoverheid (2019). Klimaatakkoord, p. 15-16.
Een warme transitie?                                                                                     7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 143 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 144 ======================================================================

<pre>        verwarming, of in sommige gevallen verwarming op waterstof of groen gas. Er is dus geen
        one-size-fits-all-oplossing voor de warmtetransitie.
        Nieuwe, complexe taak voor gemeenten
        De Nederlandse gemeenten zijn als ‘regisseur’ verantwoordelijk voor het aardgasvrij maken
        van wijken. Het grootste deel van de gemeenten heeft echter nog weinig ervaring met het
        organiseren van de warmtetransitie, laat staan dat ze beschikken over de technische expertise
        die hiervoor nodig is. Daarnaast kondigde de minister van Economische Zaken en Klimaat
        (EZK) in oktober 2022 aan dat de infrastructuur voor collectieve warmtevoorziening in publieke
        handen moet komen. Dat betekent een grotere rol van gemeenten bij het organiseren van
        collectieve warmtelevering.
        Deze taken vragen veel van een gemeente. Het is een grote uitdaging om een technisch
        complexe taak als de warmtetransitie succesvol uit te voeren, ook vanwege de sociale gevolgen.
        Burgers ondervinden de effecten immers direct ‘achter de voordeur’. Het technische onderzoek
        en het participatie- en communicatietraject worden meestal per wijk uitgevoerd, en vragen voor
        elke wijk om maatwerk. Er kunnen zelfs grote verschillen zijn tussen woningen binnen één straat.
        Daarnaast is het in de huidige arbeidsmarkt lastig om gekwalificeerde mensen te vinden voor
        deze mega-opgave.
        De technische en logistieke uitdagingen voor gemeenten vormen een belangrijke context voor
        dit onderzoek. Dit onderzoek focust echter op de vraag of er genoeg maatregelen worden
        genomen om de warmtetransitie toegankelijk te maken voor alle burgers.
        1.1     Doel en vraagstelling
        Met dit inventariserende onderzoek brengt de Nationale ombudsman in kaart wat gemeenten
        doen aan communicatie, participatie en financiële ondersteuning richting hun burgers voor
        de warmtetransitie. Hij hoopt dat de opbrengsten van dit onderzoek gemeenten en het Rijk
        kunnen helpen de warmtetransitie voor burgers toegankelijker te maken. Dit doet hij door
        zowel knelpunten als goede voorbeelden te benoemen en aanbevelingen te doen. Dit is dus
        géén onderzoek naar de haalbaarheid van de doelstellingen van de rijksoverheid om woningen
        aardgasvrij te maken.
        Hoofdvraag
        In hoeverre nemen het Rijk en de gemeenten maatregelen om alle burgers mee te nemen in de
        transitie naar aardgasvrij wonen?
        Deelvragen
        • In hoeverre houden gemeenten in hun communicatie rekening met de leefwereld van hun
            inwoners, en dan vooral laaggeletterden?
        • Welke middelen zetten gemeenten in om alle inwoners te betrekken bij participatietrajecten
            binnen de warmtetransitie?
        • Hoe werken het Rijk en de gemeenten aan de financiële haalbaarheid van de warmtetransitie?
Een warme transitie?                                                                                     8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 144 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 145 ======================================================================

<pre>        De warmtetransitie betekent voor een deel van de burgers (woningeigenaren) dat ze zelf aan
        de slag moeten. Ze moeten zich oriënteren op de mogelijkheden, ze moeten zelf de financiering
        rond krijgen, zelf subsidies en in sommige gevallen vergunningen aanvragen en zelf aannemers
        inhuren. Hoewel huurders minder zelf hoeven te doen, wordt van hen wel verwacht dat zij
        instemmen met of medewerking verlenen aan plannen van hun verhuurder. Hiervoor is het nodig
        dat zij goed begrijpen wat er staat te gebeuren. Wij zien het risico dat er in de warmtetransitie
        te veel van (sommige) burgers wordt verwacht. Om dit risico beter in beeld te brengen, en voor
        de uitvoerbaarheid van het onderzoek, richten wij ons op de volgende kenmerken die ervoor
        kunnen zorgen dat burgers minder goed mee kunnen doen in de warmtetransitie:
        • Laaggeletterdheid: mensen zijn laaggeletterd als ze moeite hebben met lezen, schrijven en/of
           rekenen. Vaak hebben zij ook beperkte digitale vaardigheden.4
        • Financiële problematiek: volgens recent onderzoek van Deloitte, het Nibud en de Universiteit
           Leiden is 30 procent van de huishoudens in Nederland ‘financieel ongezond’.5
        • Spitsuurproblematiek: in een recent onderzoek wijst het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP)
           op het risico dat de overheid burgers overvraagt. In het bijzonder gaat het hier om burgers
           die te maken hebben met een stapeling van taken, waaronder werk, de zorg voor kinderen en
           mantelzorg.6
        Natuurlijk zijn er meer belemmeringen voor burgers om deel te nemen aan de warmtetransitie.
        Het zijn echter veel voorkomende kenmerken, waarvan bekend is dat ze een significante impact
        kunnen hebben. Met dit onderzoek hopen wij meer inzicht te bieden in het antwoord op de
        vraag of er genoeg rekening wordt gehouden met deze kenmerken binnen de warmtetransitie.
        1.2     Aanpak van het onderzoek
        Dit onderzoek is een combinatie van literatuuronderzoek en interviews. Onderzoeksinstituten
        zoals TNO, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het SCP hebben al veel onderzoek
        gedaan naar de warmtetransitie, hoe burgers deze transitie beleven en welke kansen en
        belemmeringen er zijn. Deze onderzoeken hebben we gebruikt om nader te bepalen op welke
        factoren en kenmerken van mensen we ons in dit onderzoek wilden concentreren. Rijksoverheid
        en gemeenten hebben daarnaast al veel informatie gepubliceerd op hun websites over hun
        plannen. Daarnaast zijn voor het PAW pilotprojecten geëvalueerd en handleidingen opgesteld
        (onder andere voor participatie). Ook deze hebben we gebruikt voor dit onderzoek.
        In de loop van ons onderzoek hebben we meer focus aangebracht door ons te richten op
        specifieke beperkingen voor burgers bij de energietransitie. Dit heeft geleid tot een aanpassing
        van de vraagstelling en de deelvragen. In het oorspronkelijke plan richtte de hoofdvraag zich
        op de inspraak en invloed die burgers hebben in het besluit om hun wijk aardgasvrij te maken.7
        Veel gemeenten staan echter nog aan het begin van het proces om wijken aardgasvrij te maken
        en konden daarom beperkt ervaringen delen over participatietrajecten voor de warmtetransitie.
        Daarom hebben we ons minder kunnen richten op de ervaringen van burgers met participatie en
        hebben we ons vooral gericht op de aanpak van gemeenten.
        We hebben gemeenten geselecteerd die verschillen op de volgende kenmerken: aantal
        bewoners, stedelijk versus landelijk gebied, geografische spreiding over het land, met een
        wijk in het PAW of juist niet. Verder hebben we de gemeenten uitgesloten die deelnamen
        4       Stichting Lezen en Schrijven (geen jaartal). Over laaggeletterdheid.
        5       Deloitte (2023). Herstel van Balans. De financiële gezondheid van Nederland in onzekere tijden.
        6       Sociaal Cultureel Planbureau (2023). Sociale en Culturele Ontwikkelingen 2023.
        7       Dit onderzoek richt zich dus niet direct op de prioritaire doelgroepen die de Nationale ombudsman in 2019
                identificeerde (jongvolwassenen, migranten en vluchtelingen, zelfstandigen, alleenstaande ouders en jonge ouders,
                oudere mantelzorgers en alleenstaande ouderen). Wel hebben mensen uit de prioritaire doelgroepen deels te maken
                met dezelfde uitdagingen als belicht in dit onderzoek.
Een warme transitie?                                                                                                              9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 145 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 146 ======================================================================

<pre>        aan het TNO onderzoek uit februari 2023.8 Dit hebben we gedaan om onderzoeksmoeheid te
        voorkomen. Tot slot hebben we CBS-data benut om gemeenten te selecteren die een relatief
        hoog percentage aardgasvrije woningen kennen via een collectieve oplossing (warmtenet) of
        een individuele oplossing (all-electric).
        Voor dit onderzoek hebben we gesproken met medewerkers van de volgende gemeenten:
        Amersfoort, Apeldoorn, Arnhem, Blaricum, Brunssum, Deventer, Nieuwegein, Rotterdam,
        Súdwest-Fryslân en Utrecht. Het doel van de gesprekken was om inzicht te krijgen in hoe
        gemeenten burgers betrekken bij hun plannen om een (deel)wijk aardgasvrij te maken. Van de
        wijken/gemeenten die wij onderzocht hebben, zit alleen Rotterdam in de uitvoeringsfase. De
        andere gemeenten bevinden zich nog in de bewustwordings- of besluitvormingsfase van het
        proces naar aardgasvrij wonen.9
        We wilden een beeld krijgen van hoe toegankelijk gemeenten communiceren over de
        warmtetransitie. Daarom hebben we ervaringsdeskundigen gevraagd om nieuwsbrieven
        en websites van vier gemeenten te analyseren. We zijn daarnaast via de stichting ABC in
        gesprek gegaan met laaggeletterden over hun ervaringen met de warmtetransitie. We hebben
        ook geprobeerd om in contact te komen met mensen met weinig financiële armslag of
        spitsuurproblematiek om hun ervaringen in kaart te brengen. Dat is binnen de randvoorwaarden
        voor dit onderzoek niet gelukt. Er is tot op heden weinig tot geen onderzoek gedaan naar de
        manieren waarop mensen in het spitsuur van hun leven betrokken willen en kunnen worden
        bij de warmtetransitie. We zijn daarom ingegaan op meer algemene risico’s die uit onderzoek
        naar voren komen voor betrokkenheid van mensen met dit kenmerk. Er is al wel veel aandacht
        uitgegaan naar de beperkingen die ‘weinig’ geld met zich meebrengt voor deelname aan de
        warmtetransitie. Dit rapport gebruikt daarom inzichten uit eerder onderzoek voor conclusies
        over mensen met dit kenmerk.
        1.3      Toetsingskader
        Wat verwacht de Nationale ombudsman van overheidscommunicatie?
        In de behoorlijkheidswijzer heeft de Nationale ombudsman normen geformuleerd voor
        behoorlijk overheidshandelen.10 De volgende normen daaruit zijn relevant voor de communicatie
        van de overheid rondom de warmtetransitie.
        • Transparant
           De overheid is in haar handelen open en voorspelbaar, zodat het voor de burger duidelijk is
           waarom de overheid bepaalde dingen doet.
        • Goede informatieverstrekking
           De overheid zorgt ervoor dat de burger de juiste informatie krijgt en dat deze informatie klopt
           en volledig en duidelijk is.
        • Luisteren naar de burger
           De overheid luistert actief naar de burger, zodat deze zich gehoord en gezien voelt.
           De overheid hoort wat de burger zegt, en ook wat hij niet zegt.
        • Goede motivering
           De overheid legt haar handelen en haar besluiten duidelijk aan de burger uit. Daarbij geeft zij
           aan op welke wettelijke bepalingen de handeling of het besluit is gebaseerd, van welke feiten
           zij is uitgegaan en hoe zij rekening heeft gehouden met de belangen van de burgers.
        8        TNO (2023), De klantreis compleet: lessen uit de uitvoeringsfase van aardgasvrije wijken.
        9        Fasering gebaseerd op TNO (2023), De klantreis compleet: lessen uit de uitvoeringsfase van aardgasvrije wijken.
        10       Nationale ombudsman (2019), Behoorlijkheidswijzer.
Een warme transitie?                                                                                                             10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 146 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 147 ======================================================================

<pre>        Welke randvoorwaarden stelt de Nationale ombudsman aan behoorlijke participatie?
        Participatie kent veel verschijningsvormen. De meer bescheiden vormen zijn informatie
        verstrekken aan burgers, burgers raadplegen en/of advies vragen aan burgers. Intensiever is de
        participatie als burgers samen met de gemeente beslissen of als burgers zelf mogen beslissen.
        Voor de Nationale ombudsman is het belangrijk dat (lokale) overheden burgers de kans geven
        invloed uit te oefenen op beslissingen en ontwikkelingen die hen rechtstreeks raken. Het is
        een vereiste van behoorlijk overheidsoptreden dat de overheid burgers zo veel mogelijk actief
        betrekt bij haar handelen. In ons rapport ‘Een goed begin is het halve werk’ hebben we het
        volgende opgemerkt over participatie bij infrastructurele rijksprojecten: ‘Juist bij infrastructurele
        rijksprojecten gaat het om veranderingen met grote impact.’11 De overheid staat voor de
        uitdaging om een complex infrastructureel rijksproject uit te voeren en tegelijkertijd oog te
        hebben voor de caleidoscoop van alle betrokken belangen, verwachtingen en wensen.
        We hebben in dat rapport de volgende randvoorwaarden geformuleerd:
        •   Geef als bestuur duidelijkheid over de kaders.
        •   Zorg voor een open houding en gedrag van ambtenaren.
        •   Stel voldoende tijd en geld beschikbaar.
        •   Evalueer en pas geleerde lessen toe.
        Hoe hebben wij het toetsingskader benut?
        Wij hebben de normen en randvoorwaarden gebruikt als hulpmiddel om de conclusies en
        aanbevelingen te formuleren. We hebben hiervoor ook de informatie over de behoeften van
        laaggeletterden en mensen met financiële- en spitsuurproblematiek benut, net als goede
        voorbeelden van communicatie en participatie uit de in dit onderzoek deelnemende gemeenten.
        Zoals vermeld in de paragraaf ‘aanpak van het onderzoek’ (1.2), bevinden de meeste gemeenten
        uit dit onderzoek zich nog in de ‘bewustwordings-’ of ‘besluitvormingsfase’. Daarom dienen de
        conclusies en aanbevelingen vooral gelezen te worden als aansporing richting de toekomst en
        niet zozeer als een oordeel over het verleden. Het meeste werk dient immers nog gedaan te
        worden.
        1.4     Leeswijzer
        In dit rapport schetst de Nationale ombudsman eerst drie kenmerken die het voor mensen
        moeilijker maken om mee te doen aan de plannen om woningen aardgasvrij te maken
        (hoofdstuk 2). We lichten hierbij toe waarom deze belemmerend werken. In hoofdstuk 3
        beschrijven we vervolgens een aantal belangrijke instrumenten die het Rijk inzet om de
        gebouwde omgeving in Nederland aardgasvrij te maken. Communicatie, participatie en
        financiële haalbaarheid spelen daarbij ook een belangrijke rol. De gemeenten hebben de regie
        in de uitvoering van de warmtetransitie. In hoofdstuk 4 beschrijven we wat de gemeenten
        uit ons onderzoek doen en hebben gedaan om die (voorbereiding op de) warmtetransitie in
        goede banen te leiden. We sluiten dit rapport af met een aantal conclusies en aanbevelingen
        (hoofdstuk 5).
        11      Nationale ombudsman (2019), Een goed begin is het halve werk.
Een warme transitie?                                                                                          11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 147 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 148 ======================================================================

<pre>2       Meedoen is niet altijd makkelijk
        De warmtetransitie heeft gevolgen voor iedereen. Het kan zijn dat de straat wordt opengebroken
        om een warmtenet aan te leggen. Of dat de woning extra moet worden geïsoleerd. De
        energierekening gaat er soms heel anders uitzien, omdat je meer betaalt aan vaste lasten en de
        rekening voor het verbruik lager wordt. Dit zijn zaken die je leefomgeving direct beïnvloeden en
        die voor onzekerheid kunnen zorgen. Niet iedereen kan hier even makkelijk op anticiperen. Het
        is belangrijk dat de overheid aandacht heeft voor de factoren die ervoor zorgen dat mensen niet
        goed mee kunnen doen met de transitie. In dit hoofdstuk lichten we een aantal kenmerken toe
        die ervoor kunnen zorgen dat mensen het moeilijk vinden om mee te doen: laaggeletterdheid, de
        financiële situatie en spitsuurproblematiek.
        2.1    Laaggeletterdheid
        Volwassenen zijn laaggeletterd, als ze moeite hebben met lezen, schrijven en/of rekenen.
        Vaak zijn hun digitale vaardigheden dan ook beperkt en vinden ze het lastig om te gaan met
        een computer of een smartphone. Niet goed kunnen lezen, schrijven en/of rekenen heeft
        gevolgen zoals minder snel een baan kunnen vinden of minder grip hebben op je geldzaken.
        Een volwassene die laaggeletterd is, is geen analfabeet. Een laaggeletterde kan wel lezen en
        schrijven, alleen niet goed genoeg om helemaal mee te doen in de samenleving. De Algemene
        Rekenkamer schatte in 2016 dat er in Nederland ongeveer 2,5 miljoen laaggeletterden zijn.
        Wat zegt de stichting Lezen en Schrijven over toegankelijk schrijven?
        Steeds meer organisaties schrijven teksten op taalniveau B1. De meeste mensen kunnen deze
        teksten goed begrijpen. Maar voor laaggeletterden is een brief of folder op dit niveau te moeilijk.
        Zij beheersen niet het minimale taalniveau om goed mee te kunnen doen in de Nederlandse
        maatschappij. Het is goed om ervoor te zorgen dat mensen die moeite hebben met lezen,
        informatie ook kunnen begrijpen.12 Daarom adviseert de stichting om voor deze doelgroep te
        schrijven op een lager niveau. De stichting lezen en schrijven heeft kennisbladen eenvoudige taal
        en eenvoudige websites gemaakt om daarbij te helpen.
        Wat vinden laaggeletterden zelf?
        We hebben laaggeletterde ervaringsdeskundigen gevraagd wat zij vonden van (nieuws)
        brieven en websites van gemeenten over de warmtetransitie. Zij zien dat gemeenten veel
        aandacht besteden aan brieven en sites. Wel vinden ze dat veel van de schriftelijke informatie
        en de informatie op internet te ingewikkeld is. Woorden en zinnen zijn lang en de hoeveelheid
        informatie maakt het lastig om het overzicht te bewaren.
        Alle partijen die iets aan warmtetransitie doen, hebben een eigen site om uit te leggen wat er
        gaat gebeuren. Denk aan het Rijk, woningcorporaties, energiecoöperaties, buurtinitiatieven en de
        gemeente zelf. En dan zijn er nog de vele onafhankelijke en commerciële partijen die informatie
        over woningverduurzaming aanbieden. Daardoor ontstaat een woud aan verschillende websites
        waarin mensen hun weg moeten vinden.
        12     Stichting lezen en schrijven (geen jaartal). Kennisblad laaggeletterdheid in Nederland.
Een warme transitie?                                                                                        12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 148 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 149 ======================================================================

<pre>        23 websites
           Een laaggeletterde ervaringsdeskundige: ‘Twee jaar geleden kreeg ik van de gemeente
           een folder over de warmtetransitie. In die folder werden 23 websites genoemd waar ik meer
           informatie kon vinden over alle afzonderlijke maatregelen. Als ik dat zie, begin ik er niet
           eens aan.’
        Informatie die gemeenten op hun site geven over de warmtetransitie, is niet in alle gevallen
        makkelijk te vinden. Via de homepage van de gemeente moet je een aantal keer doorklikken om
        op het onderwerp ‘aardgasvrije wijken’ te komen. Navigatie van de ene naar de andere pagina
        binnen het onderwerp ‘duurzaamheid’ of ‘warmtetransitie’ is ook niet in alle gevallen duidelijk.
        Daardoor raken testers de weg kwijt. De voorleesfunctie en filmpjes worden gewaardeerd en
        worden meer gebruikt dan de platte tekst.
        In nieuwsbrieven staan termen zoals ‘warmtenet’ zonder uitleg. Een van de ervarings­
        deskundigen vertelde dat dat een reden was om niet verder te lezen. Brieven zijn vaak ook te
        lang. Ze snappen dat de gemeente veel informatie wil geven over de warmtetransitie, maar een
        brief van drie kantjes is lang. Daarbij is er een risico dat een laaggeletterde de draad kwijtraakt
        en het opgeeft om verder uit te zoeken waarover het gaat. De ervaringsdeskundigen gaven
        als belangrijkste tip dat gemeenten vaker aan laaggeletterden kunnen vragen of een brief
        begrijpelijk is. Een andere tip was om een nieuwsbrief te beginnen met een kader waarin alle
        essentiële informatie eenvoudig is weergegeven. Daarna kan er meer tekst volgen voor mensen
        die meer willen weten. De ervaringsdeskundigen gaven aan dat zij in eerste instantie graag via
        een korte, begrijpelijke huis-aan-huisbrief willen worden geïnformeerd. De volgende stap is
        dan een informatiebijeenkomst op een locatie in de buurt. Zij gaven ook de tip om daarnaast
        informatie te geven bij de voedselbank, kledingbank of huisarts. In bijlage 2 hebben we meer tips
        opgenomen van de ervaringsdeskundigen.
        2.2     Beperkte financieringsmogelijkheden
        Volgens het recent onderzoek van Nibud is in 2022 bij 14 procent van de huishoudens sprake van
        ernstige geldproblemen: zij staan maandelijks of altijd rood. Een veel grotere groep huishoudens
        (42 procent) had in het afgelopen jaar een of meer betalingsproblemen. Bij de meeste mensen
        blijft het niet bij één probleem. Het gemiddeld aantal problemen ligt op 3,3. Deze mensen
        moeten bijvoorbeeld een betalings­regeling treffen, hebben een creditcardschuld of kunnen de
        boodschappen niet betalen.13 Daarnaast zijn er nog financieel kwetsbare huishoudens die het
        afgelopen jaar géén betalingsproblemen hebben gehad. Als die worden meegerekend, is maar
        liefst 60 procent van de huishoudens ofwel kwetsbaar ofwel financieel ongezond. Dit blijkt uit
        een recent onderzoek van Deloitte naar financiële gezondheid.14
        Dit onderzoek naar financiële gezondheid stelt ook dat financieel kwetsbare huishoudens vaak
        in verschillende domeinen kwetsbaar zijn. Zo kunnen ze meestal precies rondkomen van hun
        inkomen, hebben ze een beperkte buffer om onverwachtse gebeurtenissen te kunnen opvangen
        en sparen ze beperkt of alleen bij een financiële meevaller. Ook hebben ze vaak (consumptieve)
        schulden15 met beperkt inzicht daarin, en geen uitzicht op een schuldenvrije situatie op de
        kortere termijn.
        13      Nibud (2022). Rapport rondkomen en betalingsproblemen.
        14      Deloitte (2023). Herstel van balans | de financiële gezondheid van Nederlanders in onzekere tijden.
        15      Schulden die worden gemaakt voor consumptieve doeleinden, zoals voor de aanschaf van auto’s, meubels en
                elektronica.
Een warme transitie?                                                                                                    13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 149 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 150 ======================================================================

<pre>        Een publicatie van TNO, G4 en Platform31 benoemt factoren en mechanismen die maken dat
        huishoudens kwetsbaarder zijn dan andere huishoudens in eenzelfde woonsituatie. Ook wordt
        beschreven hoe een situatie leidt tot nieuwe of voortdurende kwetsbaarheden. Zo zorgen
        bijvoorbeeld stress en onzekerheid ervoor dat er geen mentale ruimte is om problemen aan te
        pakken. Daarnaast staan mensen met weinig financiële mogelijkheden onder druk van beperkte
        kredietruimte, beperkt budget en beperkt inzicht in handelingsperspectief. Ook ontbreekt
        toegang tot kapitaal om te investeren.16
        Volgens onderzoek van het SCP zijn mensen die aangeven makkelijk rond te kunnen komen,
        bovendien gemiddeld positiever over het aardgasvrij beleid dan mensen die aangeven (zeer)
        moeilijk rond te kunnen komen. Ook heeft die eerste groep een grotere kans om tot de
        voorlopers te behoren in woningverduurzaming. Mensen die makkelijk rond kunnen komen
        maken zich ook minder zorgen over de impact van klimaatbeleid op hun manier van leven.17
        Mensen die al geldzorgen hebben, ervaren relatief veel zorgen over wat het klimaatbeleid voor
        hen betekent.18
        2.3     Te veel ballen in de lucht moeten houden in het spitsuur van het leven
        In het rapport ‘Notities Sociale en Culturele Ontwikkelingen. Stand van Nederland 2023’ gaat het
        SCP in op het vermogen van mensen in verschillende levensfasen om meer mee te doen aan
        het maatschappelijk leven. Het SCP: ‘In het coalitieakkoord staat dat het kabinet wil dat “alle
        inwoners naar vermogen mee kunnen doen” (VVD et al. 2021). Gezien de beleidsambities komt
        dat er bij veel onderdelen van het maatschappelijk leven op neer dat burgers zich vooral méér
        moeten inspannen. De argumentatie daarachter is dat de overheid op elk van deze terreinen
        collectieve en individuele voordelen van een grotere deelname verwacht. De vraag is echter of
        méér deelname altijd past in het leven van burgers.’
        16      G4, TNO, Platform31 (2022). In transitie richting aardgasvrije wijken.
        17      SCP (2020). Op weg naar aardgasvrij wonen.
        18      SCP (2021). Klimaataanpak: toekomstbepalende keuzes voor onze samenleving.
Een warme transitie?                                                                                     14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 150 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 151 ======================================================================

<pre>        Het SCP onderscheidt drie levensfasen waarin verschillende factoren de deelname beïnvloeden:
        • In de eerste levensfase, de jeugdfase, speelt bij het onderwijs […] de uitdaging van
           prestatiedruk.
        • In de tweede fase, die van de werkende leeftijd, ligt de sterkste nadruk van de overheid op
           een grotere deelname aan betaald werk en mantelzorg, en speelt dus de uitdaging van het
           combineren.
        • In de derde levensfase (de postwerkende leeftijd) is de tijdsdruk geringer, maar in de oudste
           leeftijdsgroep, 75 jaar, vormt intensieve mantelzorg een zware last voor degenen die deze
           hulp geven.
        De druk van meer meedoen treft vooral mensen in de tweede levensfase. Dan krijgen velen naast
        werk ook te maken met achtereenvolgens (of tegelijk) de zorg om kinderen en hulpbehoevende
        ouders. Daarnaast is er de roep om zich beroepsmatig te blijven ontwikkelen, heeft de
        samenleving behoefte aan vrijwilligerswerk en wordt men gestimuleerd om aan sport en cultuur
        te doen. De beleidsambitie is bovendien dat mensen in deze levensfase meer fulltime betaald
        werk en, wanneer nodig, meer zorg en mantelzorg gaan leveren.19
        We hebben voor dit onderzoek geen mensen kunnen spreken die in het spitsuur van hun leven
        verkeren. De gemeentemedewerkers die wij spraken, hadden wel de indruk dat deze groep
        minder goed is vertegenwoor­digd bij informatiebijeenkomsten en in participatiegroepen. Om
        ook deze mensen op een passende manier te ondersteunen, is meer inzicht nodig in welke
        knelpunten zij ervaren bij het meedoen met de warmtetransitie.
        19     SCP (2023). Notities sociale en culturele ontwikkelingen. Stand van Nederland 2023.
Een warme transitie?                                                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 151 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 152 ======================================================================

<pre>3       Hoe stimuleert de overheid de
        warmtetransitie?
        3.1    Doelstellingen van de overheid
        De overheid heeft doelen gesteld om woningen en gebouwen aardgasvrij te maken. In 2050
        moet immers de hele gebouwde omgeving van Nederland aardgasvrij zijn. Daartoe hebben
        belanghebbenden en de overheid afspraken gemaakt in het Klimaatakkoord. Zo is afgesproken
        dat in 2030 in totaal 1,5 miljoen woningen en gebouwen aardgasvrij zijn. Dit is een meetbare
        doelstelling.
        3.2    Verdeling van verantwoordelijkheden
        Het Klimaatakkoord bevat afspraken over een wijkgerichte aanpak voor de gebouwde omgeving.
        Gemeenten hebben een regierol gekregen in deze aanpak.20 De rijksoverheid stelt daarnaast
        doelen op hoofdlijnen en past wetgeving en kaders aan. Ook staat het Rijk gemeenten bij met
        kennis en expertise. In juni 2023 is nog niet precies wettelijk vastgelegd hoe de bevoegdheden
        en taken die passen bij de nieuwe verantwoordelijkheden verdeeld zijn tussen overheden
        onderling en tussen overheid en andere betrokkenen, zoals huiseigenaren, warmtebedrijven en
        netbeheerders.21
        3.3    Instrumenten en ondersteuning vanuit de overheid
        De overheid heeft verschillende instrumenten ingericht om haar warmtetransitiedoelen te
        bereiken, zoals wetgeving, subsidies en leningen. In dit hoofdstuk bespreken we een aantal van
        die instrumenten (paragraaf 3.3.1-3.3.3). Daarnaast gaan we kort in op communicatie, praktische
        ondersteuning en de Handreiking betaalbaarheid (paragraaf 3.3.4-3.3.6). In bijlage 1 wordt
        uitgebreider ingegaan op de doelen, verantwoordelijkheden en instrumenten.
        3.3.1 Wetgeving
        De doelen voor de warmtetransitie zijn vastgelegd in de Klimaatwet.22 De volgende wetten
        zijn daarnaast onderdeel van het wettelijk kader voor de wijkgerichte aanpak van de
        warmtetransitie:23
        • de Omgevingswet (die op 1 januari 2024 ingaat);
        • de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw);
        • de Wet Collectieve Warmtevoorziening (WCW).
        Overigens is de Omgevingswet nog niet ingegaan en zijn de andere twee wetten nog
        niet vastgesteld. Toch geven we hieronder vast kort weer wat ze betekenen voor de
        verantwoordelijkheid van Rijk en gemeenten.
        Omgevingswet en Wgiw
        In het Klimaatakkoord is afgesproken dat gemeenten uiterlijk eind 2021 een transitievisie warmte
        (tvw) hebben. Doordat deze tvw vormvrij is, verschillen de visies sterk van vorm, inhoud,
        concreetheid en diepgang.24 Overigens wil de wetgever de tvw als programma onderbrengen
        20     Rijksoverheid (2019). Klimaatakkoord.
        21     Hiervoor zijn twee wetten opgesteld, die anno juni 2023 nog niet in werking zijn getreden: de Wet collectieve
               warmtevoorziening (WCW) en de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw). Voor de laatste
               ontwikkelingen rondom de WCW zie: Kamerbrief voortgang WCW, 6 juli 2023. Voor de Wgiw zie: Wetsvoorstel Wgiw,
               30 juni 2023.
        22     Rijksoverheid, Klimaatwet.
        23     Hoewel de nieuwe Energiewet ook relevant is voor het thema, is deze meer gericht op netbeheerders, consumenten
               en marktpartijen en niet zozeer op instrumenten voor overheden voor de wijkgerichte aanpak. Daarom is deze wet
               buiten beschouwing gelaten.
        24     PBL (2023). Overzicht transitievisies warmte.
Een warme transitie?                                                                                                          16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 152 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 153 ======================================================================

<pre>        onder de Omgevingswet.25 Dat maakt de overheid wettelijk verantwoordelijk voor het
        organiseren van de participatie.
        Als de Wgiw ingaat, moeten gemeenten ook een warmteprogramma vaststellen. Hierin komt
        te staan hoe een gemeente de toekomstige warmtevoorziening gaat vormgeven. Uit dit
        warmteprogramma volgen de uitvoeringsplannen op wijkniveau. In de Wgiw wordt ook het
        belang van participatie benadrukt. In de memorie van toelichting wordt dan ook verwezen
        naar de participatie-uitgangspunten die in het PAW staan.26 Maar deze uitgangspunten zijn niet
        juridisch vastgelegd. Dit betekent dat gemeenten zelf kunnen beslissen of ze deze hanteren.
        Participatie is immers maatwerk, volgens de memorie van toelichting van de Wgiw.
        WCW
        In het wetsvoorstel WCW staat dat colleges van burgemeester en wethouders van Nederlandse
        gemeenten op basis van die wet een warmtekavel mogen vaststellen. Dit is een gebied in
        een of meer gemeenten waarbinnen wijken liggen die ze willen aansluiten op een collectieve
        warmtevoorziening. Als het college de warmtekavel heeft vastgesteld, moet het een
        warmtebedrijf aanwijzen.
        3.3.2 Subsidies
        Het Rijk biedt via subsidies financiële ondersteuning aan woningeigenaren die hun huis
        energiezuiniger of aardgasvrij willen maken. Een belangrijke subsidie hiervoor is de
        Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE)27. Deze is bedoeld voor
        woningeigenaren en zakelijke gebruikers die besparende en duurzame maatregelen nemen
        in hun bestaande woning of bedrijfspand. In 2023 is binnen deze regeling € 350 miljoen
        beschikbaar voor zonneboilers, (hybride) warmtepompen, isolatiemaatregelen, aansluitingen
        op een warmtenet en een elektrische kookvoorziening. Jaarlijks komt er een nieuw budget
        beschikbaar.
        Naast de ISDE zijn er subsidieregelingen voor:
        • particuliere verhuurders en institutionele beleggers om energiebesparende maatregelen te
           nemen in hun huurwoningen (de SVOH28);
        • verenigingen van eigenaren (vve’s), woonverenigingen of wooncoöperaties voor
           energieadvies en verduurzamingsmaatregelen (de SVVE29);
        • gemengde vve’s en verhuurders van een of meerdere huurwoningen voor aanpassingen die
           nodig zijn voor aansluiting op een warmtenet (de SAH30);
        • ondernemers die snel kunnen starten met de aanleg van een warmtenet (de WIS31);
        Het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW) bood ook subsidies aan geselecteerde
        proeftuinwijken om de onrendabele top te compenseren. Daarnaast hielp het programma
        met participatie en communicatie (en financiële ondersteuning daarbij). Het PAW is inmiddels
        opgegaan in het Nationaal Programma Lokale Warmtevoorziening (NPLW). Dit nieuwe
        programma ondersteunt gemeenten vooral met raad en daad (zie ook paragraaf 3.5). Daarnaast
        zijn er in het gaswinningsgebied van Groningen diverse rijkssubsidies voor verduurzaming
        beschikbaar. Deze zijn gekoppeld aan aardbevingsschade en de versterkingsoperatie. Ook heeft
        25      Raad van State (2022). Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie.
        26      Zie voor deze uitgangspunten: Programma Aardgasvrije Wijken, Participatie-uitgangspunten.
        27      Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/isde, geraadpleegd op 13
                juni 2023.
        28      RVO, https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/svoh, geraadpleegd op 13 juni 2023.
        29      RVO, https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/svve, geraadpleegd op 13 juni 2023.
        30      RVO, https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/sah, geraadpleegd op 1 augustus 2023.
        31      RVO, https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/wis, geraadpleegd op 13 juni 2023.
Een warme transitie?                                                                                                             17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 153 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 154 ======================================================================

<pre>        de overheid in haar vijftig maatregelen voor Groningen opgenomen dat woningen die nog
        versterkt moeten worden, aardgasvrij(gereed) worden gemaakt32.
        3.3.3 Leningen
        Er zijn verschillende financieringsmogelijkheden ingericht voor de warmtetransitie. De leningen
        die we in deze paragraaf beschrijven, zijn alleen de persoonsgebonden leningen. Het Rijk
        heeft wel onderzocht of zogenoemde gebouwgebonden financiering ook mogelijk is voor het
        aardgasvrij maken van een woning. Dit is een lening die direct gekoppeld is aan een gebouw (de
        koopwoning) in plaats van aan een persoon (de eigenaar-bewoner). Om dit mogelijk te maken
        is een wetswijziging nodig. De minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening streeft
        ernaar die wetswijziging in 2025 door te voeren.33
        De energiebespaarlening
        Vanuit het Rijk is er de energiebespaarlening. Dit is een lening die eigenaar-bewoners kunnen
        inzetten om energiebesparende maatregelen te nemen voor hun woning. Ook huizenbezitters
        die ouder zijn dan 75 jaar of onvoldoende leenruimte hebben, komen in aanmerking voor deze
        lening. Het maximale leenbedrag is € 71.000.34
        Leningen op lokaal niveau
        Gemeenten en andere decentrale overheden bieden hun inwoners vaak ook leningen aan tegen
        aantrekkelijke voorwaarden, zoals 0 procent rente. Een voorbeeld hiervan is de zogenoemde
        stimuleringslening. Het verschilt per gemeente of de lening ook gebruikt mag worden voor
        energiebesparende maatregelen of het (deels) aardgasvrij maken van de woning met een
        warmtepomp.
        3.3.4 Communicatie
        Het Rijk stimuleert burgers in een aantal campagnes om duurzamer te leven, bijvoorbeeld ‘zet
        ook de knop om’ en ‘iedereen doet wat’. In deze campagnes is ook aandacht voor aardgasvrij
        wonen. De gemeenten informeren hun inwoners over de plannen van het Rijk en de concrete
        invulling daarvan in de wijk.
        3.3.5 Programma’s ter ondersteuning en versnelling
        Er zijn ook een aantal programma’s die de warmtetransitie stimuleren. Zo is er sinds 2023 het
        al eerdergenoemde NPLW. Het doel van dit programma is: ‘[…] gemeenten te ondersteunen bij
        de warmtetransitie, door landelijke en lokale kennis en expertise beschikbaar te stellen, goede
        voorbeelden te delen, knelpunten te signaleren en een bijdrage te leveren aan oplossingen.’35
        Daarnaast is het Rijk in 2022 gestart met het Beleidsprogramma Versnelling verduurzaming
        gebouwde omgeving (PVGO) en het Nationaal Isolatieprogramma. Het PVGO beschrijft
        beleid dat kan bijdragen aan een snellere verduurzaming onder individuele bewoners
        en op gebiedsniveau (bijvoorbeeld met een wijkaanpak). Het doel van het Nationaal
        Isolatieprogramma (NIP) is om 2,5 miljoen woningen te isoleren, en dan vooral de slecht
        geïsoleerde woningen (label E, F en G). Ook ondersteunt het programma bewoners bij
        het nemen van energiebesparende maatregelen en het verlagen van de energierekening,
        door subsidiemogelijkheden te verruimen en informatie over verduurzaming beter
        toegankelijk te maken. Tot slot moet het NIP gemeenten ondersteunen met kennis en een
        handelingsperspectief. Voor het NIP is € 4 miljard vrijgemaakt.
        32      Rijksoverheid, kamerbrief Nij begun: op weg naar erkenning, herstel en perspectief, Bijlage 7, Visueel overzicht van
                alle maatregelen (maatregel 28), geraadpleegd op 1 juli 2023.
        33      Dit schrijft hij in zijn brief van 18 november 2022 over gebouwgebonden financierings- en ontzorgingsconcepten voor
                verduurzaming van de eigen woning (Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 847, nr. 980).
        34      https://www.warmtefonds.nl/particulieren, geraadpleegd op 28 juni 2023.
        35      NPLW, Wat doen wij, geraadpleegd 10 juli 2023.
Een warme transitie?                                                                                                                 18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 154 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 155 ======================================================================

<pre>        3.3.6 Handreiking betaalbaarheid
        In juli 2023 hebben het Ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK) en de Vereniging Nederlandse
        Gemeenten (VNG) de ‘Handreiking betaalbaarheid’ gepubliceerd.36 Deze handreiking is bedoeld
        als hulpmiddel voor gemeenten. Hiermee krijgen ze inzicht in hoe kostbaar de warmtetransitie
        is voor woningeigenaren binnen een wijkaanpak. De handreiking biedt een stappenplan
        met handvatten voor kosten-batenanalyse van de warmtetransitie. Deze analyse kan de
        gemeente aan eigenaar-bewoners laten zien en vervolgens met hen in gesprek gaan over de
        betaalbaarheid.
        De handreiking is volgens de opstellers slechts een hulpmiddel voor gemeenten bij (het volgen
        van) de voorschriften van de Wgiw. In het wetsvoorstel is opgenomen dat gemeenten bij het
        bepalen van de einddatum voor gaslevering in een wijk, rekening houden met de verwachte
        betaalbaarheid van verduurzamingsmaatregelen en daar inzicht in geven. De handreiking
        biedt geen kaders voor wat wel of niet betaalbaar is. Ook gaat de handreiking niet in op
        betaalbaarheid voor huurders. Wel bevat de handreiking voornemens van het Rijk om te
        onderzoeken of aanvullende landelijke kaders voor betaalbaarheid mogelijk zijn. Daarnaast
        belooft de handreiking in de toekomst ‘ook voor de huursector de belangrijkste overwegingen
        omtrent betaalbaarheid uit te werken’.
        36       VNG (2023). Handreiking betaalbaarheid.
Een warme transitie?                                                                                  19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 155 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 156 ======================================================================

<pre>4       Wat doen gemeenten?
        Dit hoofdstuk biedt een eerste beeld van de mate waarin gemeenten erin slagen iedereen te
        betrekken bij de warmtetransitie, zowel in opzet als (waar van toepassing) in de praktijk. We
        hebben gemeenten daarbij specifiek gevraagd of zij bij communicatie en participatie rekening
        houden met de doelgroepen laaggeletterden, mensen met beperkte financiële middelen en
        mensen met ‘spitsuurproblematiek’. Hieronder gaan we achtereenvolgens in op de acties en
        ervaringen van gemeenten met communicatie (pararaaf 4.1), participatie (paragraaf 4.2) en
        de (onzekerheid rondom) financiële haalbaarheid (paragraaf 4.3). Ook gaan we in op hoe
        gemeenten bewoners ontzorgen en beter leren kennen (paragrafen 4.4 en 4.5).
        Overigens hebben bijna alle onderzochte gemeenten in hun transitievisie warmte een wijk
        aangewezen waar ze binnen tien jaar (uiterlijk 2032) het aardgas willen afkoppelen. In die
        gemeenten werken ze aan een wijkuitvoeringsplan of hebben ze daarvan al een eerste versie
        opgesteld. Een deel van de gemeenten heeft een goedgekeurde PAW-aanvraag voor de wijk
        die betrokken is in dit onderzoek. Deze gemeenten hebben daardoor aanzienlijk meer financiële
        middelen voor de warmtetransitie dan de gemeenten zónder goedgekeurde aanvraag.
        4.1    Communicatie
        De onderzochte gemeenten gebruiken verschillende communicatiemiddelen die variëren van
        formeel tot informeel. Het verschilt per gemeente waarop de nadruk ligt. In het overzicht
        hieronder staan de communicatiemiddelen die gemeenten inzetten voor de warmtetransitie.
        Zij geven aan dat deze werken voor een bepaalde doelgroep.
         Schriftelijk                Niet schriftelijk
         Huis-aan-huisfolders        Communicatie met buurtgroepen via intermediairs/
                                     wijkvertegenwoordigers. Via dit netwerk mensen opleiden om
                                     voorlichting te geven over de warmtetransitie
         Flyers uitgedeeld op een    Fysieke informatiebijeenkomsten. Vaak komen hier dezelfde mensen op
         markt of bijeenkomst        af, namelijk mensen met tijd en belangstelling voor de warmtetransitie.
         Regionale weekbladen        FIX-brigade/klussendienst. Vrijwilligers voeren klusjes uit zoals kleine
                                     bespaarmaatregelen bij bewoners die in armoede leven en gaan in
                                     gesprek over de warmtetransitie.
         Webartikelen op de          Aansluiten bij een buurtactiviteit, bijvoorbeeld een sport- en speldag.
         gemeentelijke website       Deelnemers en bezoekers kunnen dan makkelijker benaderd worden
         of een website over         voor informatie en gesprek over de warmtetransitie.
         energietransitie
                                     Straatacties. Bewoners worden op straat aangesproken over wat ze
                                     weten van de warmtetransitie en waaraan ze behoefte hebben.
                                     Aanwezig zijn in de buurt en gewoon vragen: ‘Hoe gaat het?’ of ‘Wat
                                     heb je nodig?’. Dit maakt dat bewoners zich gezien voelen en het
                                     vertrouwen in de overheid toeneemt.
                                     Marketingacties om de warmtetransitie meer bekendheid te geven.
                                     Uitdelen van vouchers voor energiebesparende maatregelen of tasjes
                                     met daarin tochtstrips, radiatorfolie en energiezuinige lampen. Dit
                                     gebeurt bij voedselbanken, speeltuinverenigingen of andere plaatsen
                                     waar burgers komen die niet of minder zelfredzaam zijn.
                                     Spotjes op regionale tv.
Een warme transitie?                                                                                          20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 156 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 157 ======================================================================

<pre>        Van de niet-schriftelijke communicatie hierboven zijn veelgenoemde items de straat- en
        wijkacties, zoals die met een bakfiets. Daarnaast maken gemeenten gebruik van verschillende
        intermediairs, om het bereik van hun communicatie te vergroten. Te denken valt daarbij aan
        lokale ondernemers, de speeltuinvereniging, de lokale voetbalclub en wijkbewoners die als
        ambassadeur willen optreden. Ook de eerdergenoemde klussendienst is een intermediair.
        Verschillende gemeenten noemen de klussendienst als een manier om een ‘ingang’ bij bewoners
        te krijgen en zo het gesprek aan te gaan over (onder andere) de warmtetransitie.
           Volgens een milieucoach
           ‘Onze stichting is vier jaar geleden kleinschalig gestart om mensen te helpen
           energiebesparende maatregelen te nemen. In het begin bleek het lastig om binnen te komen:
           mensen wilden de coaches niet binnenlaten. Dat had vooral te maken met wantrouwen en het
           idee ‘de gemeente geeft niets voor niets’. De stichting is daarom gestart met het nemen van
           energiebesparende maatregelen in de woningen van kennissen. Mensen die daar op bezoek
           kwamen, zagen mooie voorzieningen en wilden dat vervolgens ook. Op die manier kom je bij
           de mensen binnen. En als je vaker langskomt, kan er een vertrouwensband ontstaan. Hierdoor
           worden eventuele andere problemen ook makkelijker bespreekbaar.’
        Per gemeente verschilt de mate waarin men in de communicatie onderscheid maakt tussen
        verschillende doelgroepen. Ook verschilt welke groepen men überhaupt onderscheidt. De
        gemeenten die onderscheid maken, doen dit soms op basis van onderzoek vooraf. Zo maakt
        één bevraagde gemeente onderscheid tussen drie groepen bewoners en stemt ze haar
        communicatie daarop af. Zij spreekt van een groep ‘actieve en betrokken bewoners’, een
        ‘middengroep’ (weinig tijd of interesse) en een ‘afwachtende groep’ (min of meer afgehaakt).
        Op basis van dit onderscheid stelt de gemeente een breed aanbod samen voor bewoners.
        Hoewel iedereen alle uitnodigingen en communicatie ontvangt, verwacht de gemeente
        dat de instrumenten verschillende groepen aanspreken. Zo verwacht de gemeente op
        informatiebijeenkomsten vooral actieve en betrokken bewoners, zet ze (online) enquêtes in voor
        de middengroep en biedt ze huisbezoeken aan om ook de afwachtende groep mee te nemen.37
        Een andere gemeente heeft op basis van een focusgroep met bewoners besloten om een spotje
        uit te zenden op de regionale tv. In andere gevallen maken gemeenten onderscheid, doordat ze
        alternatieve communicatiemiddelen inzetten (o.a. wijkbakfiets).
        Enkele gemeenten gaven expliciet aan dat ze een ontwikkeling hebben doorgemaakt in hun
        communicatie. Zij startten met het communiceren van een ‘systeemwereldverhaal’, waarin
        bijvoorbeeld het Klimaatakkoord van Parijs een prominente rol speelde. Na verloop van tijd
        bleek dat dit niet werkte. Toen schakelden ze over op communicatie die meer aansloot op de
        alledaagse ervaring van inwoners en wat er speelt in hun buurt.
        Wat doen gemeenten om laaggeletterden te bereiken?
        Gemeenten houden op verschillende manieren rekening met laaggeletterdheid. Van de
        gemeenten die wij hebben gesproken, is een deel zich al zeer bewust van het belang om
        iedereen te bereiken. Zij schrijven bijvoorbeeld op taalniveau B1. Het grootste deel van de
        Nederlanders begrijpt dit niveau, maar voor laaggeletterden kan dit nog te moeilijk zijn.
        Daarnaast zoeken sommige gemeenten actief contact met bewoners. Bijvoorbeeld als zij niet
        hebben gereageerd op een aanbod om hen te helpen hun woning aardgasvrij te maken.
        37      Dit onderscheid tussen groepen is gebaseerd op een TNO-onderzoek. Hierin werden volgens de gemeente zes
                leefstijlprofielen onderscheiden.
Een warme transitie?                                                                                                    21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 157 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 158 ======================================================================

<pre>        Andere gemeenten zijn zich bewust van de noodzaak om informatie aan te bieden die
        voor iedereen toegankelijk is, maar weten nog niet precies hoe ze dit moeten doen. Tot
        slot zijn er gemeenten die al blij zijn als een paar inwoners belangstelling tonen voor een
        informatiebijeenkomst. Vaak zijn dit gemeenten met een klein team voor het onderwerp
        warmtetransitie.
        Uit de interviews komt naar voren dat er drie vraagstukken leven bij meerdere gemeenten.
        Zo vragen zij zich af wanneer ze moeten communiceren en hoe ze moeten omgaan met de
        opbrengst van huisbezoeken. Ook zoeken ze manieren om huurders van woningcorporaties
        goed te informeren over de gemeentelijke plannen voor aardgasvrij wonen. Hieronder gaan we
        hierop dieper in.
        Vraagstuk 1: wanneer communiceren?
        Meerdere gemeenten hebben twijfels over wanneer ze de burger het beste (breed) kunnen
        informeren over de voortgang van de plannen. Doen ze dat alleen als er iets concreets te
        zeggen valt over het project, zoals data of tarieven? Of ook als er niets specifieks aan de hand
        is? In meerdere gemeenten heeft de communicatie over het wijkproject tijdelijk stilgelegen.
        Dit gebeurt als het project vertraagt, bijvoorbeeld door een afwijzing van een aanvraag voor
        financiering. In een aantal gemeenten hoorden we dat de lange periodes van radiostilte bij
        bewoners tot vragen leidden over of het project nog wel doorgaat. Of over of ze later een plan
        voorgelegd krijgen, waar ze niet onderuit kunnen.38
           Gemeente over radiostilte
           ‘Onze gemeente is voor 2020 al gestart met de eerste brieven en bijeenkomsten om
           bewoners te informeren over de transitie naar aardgasvrij. De beperkingen die COVID-19
           vervolgens met zich meebracht, zorgden ervoor dat veel dingen stil kwamen te liggen. Dat
           leidde tot onzekerheid. Er ontstonden geruchten over technische oplossingen waartegen veel
           weerstand was, maar die in werkelijkheid niet aan de orde waren. Het heeft vervolgens weer
           moeite gekost om deze geruchten te ontkrachten.’
        Vraagstuk 2: hoe omgaan met de opbrengst van huisbezoeken?
        Huisbezoeken zijn een informele communicatievorm, waarbij sprake is van tweerichtingsverkeer.
        Hierdoor krijgen de medewerkers van de klussendienst (doorgaans vrijwilligers) ook te horen
        met welke sociale problemen bewoners te maken hebben. Als er bij het huisbezoek een
        medewerker van de gemeente meekomt, is dit soms de eerste keer in lange tijd dat iemand van
        de gemeente ‘achter de voordeur’ komt. De ‘bijvangst’ die dit kan opleveren, biedt een kans om
        mensen te helpen als zij sociale problemen hebben. Hiervoor moeten gemeenten de opbrengst
        van huisbezoeken wel op een adequate manier verwerken. Enkele gemeenten experimenteren op
        dit moment met gezamenlijke huisbezoeken. Hierbij koppelen ze een energiecoach of -adviseur
        aan een medewerker uit het sociale domein of maatschappelijk werker. Dit soort initiatieven
        kunnen wel worden belemmerd door de logica van systemen en budgetten en de soms krappe
        personele bezetting bij gemeenten.
        Vraagstuk 3: hoe zorgen we dat huurders in de sociale huursector goed worden geïnformeerd?
        Woningcorporaties moeten hun huurders goed informeren over de plannen om woningen
        aardgasvrij te maken. Gemeenten hebben hierin formeel geen rol: zij communiceren met
        de woningeigenaren. Bij een wijkaanpak worden inwoners echter wel in dezelfde periode
        geïnformeerd. Sommige gemeenten houden vast aan de formele verantwoordelijkheidsverdeling,
        waarbij iedere partij de ‘eigen groep’ informeert. Andere gemeenten kiezen voor een nauwere
        38      In twee gemeenten gaven bewonersorganisaties expliciet aan dat zij regelmatige communicatie belangrijk vinden,
                ook als er géén ontwikkelingen zijn die bewoners op korte termijn gaan ondervinden.
Een warme transitie?                                                                                                           22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 158 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 159 ======================================================================

<pre>        samenwerking en stemmen van tevoren af welke informatie zij delen met inwoners. Zo verkleinen
        zij het risico dat inwoners verschillende informatie ontvangen en er verwarring ontstaat.
        4.2     Participatie
        Uit het eerder aangehaalde PBL-onderzoek blijkt dat landelijk de helft van de gemeenten
        participatie en draagvlak expliciet benoemt in de tvw, als voorwaarde voor de warmtetransitie.39
        Binnen de gemeenten die wij hebben onderzocht, verschilt de mate waarin ze inwoners laten
        participeren of dat van plan zijn. Sommige gemeenten informeren alleen of vooral, terwijl in
        andere gemeenten burgers de transitie zelf organiseren. In dit geval speelt het plaatselijke
        bewonersinitiatief een grote rol. De gemeente ondersteunt en stelt kaders.
        Niet alleen de mate van participatie verschilt, maar ook het moment waarop bewoners
        betrokken worden bij de plannen. Eén gemeente gaf aan dat ze bewoners online (vanwege
        COVID-19) had betrokken bij het formuleren van criteria voor de volgorde waarin buurten van
        het gas af zouden gaan. Dit leverde enkele honderden reacties op.
           Een gedragen transitievisie warmte
           Voor de overgang naar aardgasvrij heeft een gemeente voor de tvw samengewerkt met vijf
           woningcorporaties, een energiecoöperatie en de netwerkbeheerder. De tvw is inmiddels
           vastgesteld; alle partijen konden zich vinden in het eindproduct. Ook inwoners zijn
           betrokken bij de tvw. Zo kunnen zij in een enquête aangeven wat ze belangrijk vinden bij
           het aardgasvrij maken van de eigen woning. Deze enquête wordt één keer in de twee jaar
           herhaald. Ook zijn inwoners uitgenodigd voor de zogenoemde Tafel van 15. Hier konden
           inwoners meedenken over de visie en de wijkvolgorde. De respons was groot. Vanwege
           corona zijn daarna ook webinars georganiseerd.
        Een deel van de gemeenten uit ons onderzoek onderscheidt verschillende doelgroepen
        als ze een participatietraject organiseert. Deze gemeenten doen dit op basis van motieven
        of leefstijl. Zo stellen ze een breed aanbod aan participatieopties samen, die in principe
        voor iedereen openstaan. Alle inwoners worden dus benaderd, in de verwachting dat
        verschillende instrumenten (bewonersbijeenkomst, enquête, huisbezoek) verschillende
        groepen mensen aanspreken. In sommige gemeenten zijn woningcorporaties betrokken bij de
        verduurzamingsplannen. Daarin regelt de gemeente de participatie van woningeigenaren en
        organiseert de corporatie doorgaans het draagvlak onder de eigen huurders.
        De onderzochte gemeenten besteden in hun participatieplannen voor de warmtetransitie dus
        niet expliciet aandacht aan doelgroepen zoals laaggeletterden, mensen met financiële zorgen en
        spitsuurproblematiek.
           Verschillende niveaus van participatie
           Een gemeente heeft drie groepen bewoners geïdentificeerd: actieve en betrokken bewoners,
           een middengroep die weinig tijd of interesse heeft en tot slot een groep die min of meer is
           afgehaakt. Alle bewoners ontvangen via meerdere kanalen uitnodigingen om deel te nemen.
           In de praktijk blijkt dat vooral de eerste groep de bijeenkomsten bezoekt. De enquête is
           toegankelijker voor mensen uit de tweede groep. De derde groep wil de gemeente bereiken
           via huisbezoeken en een koffiekar in de wijk.
        39      PBL (2023). Overzicht transitievisies warmte.
Een warme transitie?                                                                                     23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 159 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 160 ======================================================================

<pre>        In meerdere gemeenten geven respondenten aan dat de gemeente het lokale bewonersinitiatief
        ondersteunt. Zij ondersteunt bijvoorbeeld in natura (zoals door promotiemateriaal te drukken)
        of betaalt een of meer coördinatoren. Dit mes snijdt aan twee kanten. Enerzijds blijft het initiatief
        zo bestaan en gaat het niet ten onder aan de werklast die de transitie met zich meebrengt.
        Anderzijds kan de gemeente via het netwerk van het initiatief groepen bereiken die zij zelf niet
        of minder goed bereikt. Dit laatste werkt niet altijd zo, maar regelmatig staan bewoners meer
        open voor de boodschap van medebewoners dan voor die van de gemeente.
        Ondanks de goede voorbeelden geven medewerkers van de helft van de bevraagde gemeenten
        aan dat ze moeite hebben om bewoners te betrekken bij de warmtetransitie. Laat staan dat ze
        genoemde doelgroepen weten te bereiken. Bovendien hebben gemeenten ook te maken met de
        participatieparadox.
        Hoe om te gaan met de participatieparadox?
        Een bekend fenomeen bij het betrekken van burgers is de zogenoemde ‘participatieparadox’.
        Betrekt de overheid burgers te vroeg? Dan kan het leefomgevingsvraagstuk nog onvoldoende in
        kaart gebracht zijn. Benadert de overheid burgers te laat? Dan hebben de beleidsvoorbereiders
        al zo veel afslagen genomen, dat er geen ruimte meer is om alternatieve perspectieven en
        ideeën mee te nemen.40 Sowieso tonen veel bewoners pas interesse als de gemeente al bezig
        is met de uitvoering van een project om een wijk aardgasvrij te maken. Inwoners vinden de
        doelstellingen in een eerder stadium nog te vaag en onzeker: ‘Kom maar terug als je kan
        vertellen wat er moet gaan gebeuren en wat dat gaat kosten.’ Dit betekent echter wel dat de
        belangrijke beslissingen al zijn genomen. En dat kan ook weer weerstand oproepen van mensen
        die vinden dat de overheid hun zaken oplegt, terwijl ze daarover mee willen praten. De vraag is
        dus wat het beste moment is om mensen uit te nodigen om te participeren.
        Het aardgasvrij maken van woningen is een complexe opgave voor zowel burger als overheid.
        Als er weinig ruimte is voor bewoners om te participeren, moet de overheid hen daarover
        duidelijk informeren. Daarbij moet de overheid echter niet uit het oog verliezen wat er wél
        kan. Dit kan voor bewoners namelijk toch vaak belangrijk zijn. Bijzaken in de ogen van de
        overheid zijn namelijk vaak hoofdzaken voor de burger. Dit constateert ook TNO in haar rapport
        ‘Aardgasvrij wonen: drijfveren en barrières van bewoners’ van januari 2020.41
        4.3    Financiële haalbaarheid
        De gemeenten bevestigen het beeld dat naar voren komt uit eerdere onderzoeken naar onder
        andere de proeftuinen aardgasvrije wijken. Bewoners kijken vooral naar welke kosten en welke
        verandering in wooncomfort verbonden zijn aan het overschakelen naar aardgasvrij. Meerdere
        gemeenten benoemen dat ze moeite hebben om warmtenetten te realiseren tegen acceptabele
        kosten. Enkele gemeenten benutten daarbij de proeftuinsubsidie uit het PAW om de kosten voor
        woningeigenaren op een acceptabel niveau te brengen.
        Inmiddels kunnen gemeenten geen nieuwe aanvragen meer indienen onder het PAW. Per 1
        juni 2023 kunnen ondernemers wel de WIS aanvragen. Deze subsidie is er voor bedrijven die
        vergevorderde plannen voor een warmtenet hebben, bedoeld voor de aansluiting van (vooral)
        huishoudens.42 Verder kunnen verhuurders, waaronder woningcorporaties, een beroep doen op
        de stimuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen (SAH). Tot slot kunnen ook particulieren
        via de ISDE-regeling subsidie aanvragen om hun eigen woning te laten aansluiten op een
        warmtenet.
        40     PBL (2023). Betrokken burgers, onmisbaar voor een toekomstbestendige leefomgeving.
        41     TNO (2020). Aardgasvrij wonen: drijfveren en barrières van bewoners.
        42     RVO (2023). WIS subsidie.
Een warme transitie?                                                                                          24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 160 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 161 ======================================================================

<pre>        Gemeenten betwijfelen of de nieuwe subsidieregelingen zoals ook beschreven in paragraaf 3.3.2
        het voor hen gemakkelijker maken om bewoners een passend aanbod te doen om aan te sluiten
        op een collectieve warmteoplossing. De nieuwe subsidies worden uitgekeerd aan verschillende
        partijen, zoals investeerders in warmtenetten, verhuurders en particuliere woningeigenaren.
        Het opstellen van een betaalbaar aanbod voor bewoners vergt dus de nodige coördinatie en
        welwillendheid van alle betrokkenen. Hier komt bij dat recent de prijzen van arbeid en materiaal
        zijn gestegen.
        Sommige gemeenteambtenaren besteden erg veel tijd aan bewoners helpen om rijkssubsidies
        aan te vragen. Ook geven ze aan dat deze subsidies vaak niet tot een haalbaar en
        betaalbaar kostenplaatje leiden. Dat wij deze signalen binnenkrijgen, suggereert dat de
        financieringsinstrumenten mogelijk niet passend of voldoende zijn om de beleidsdoelen efficiënt
        te bereiken.
           Gemeenteambtenaar over gebouwgebonden financiering
           ‘Wij zijn teleurgesteld dat de gebouwgebonden financiering er niet is gekomen. Deze
           financieringsvorm zou veel drempels wegnemen, vooral voor mensen met financiële zorgen
           of oudere mensen. Het gros van de mensen wil namelijk geen lening op eigen naam, ook geen
           0-procentlening. Dat is heel begrijpelijk. Jammer genoeg gaat het nog een aantal jaar duren
           voordat deze financieringsvorm er komt. Dat vertraagt echt.’
        Zowel bij gemeenten als bij burgers is er nog veel onzekerheid over de betaalbaarheid van het
        aardgasvrij maken van woningen. Gemeenten worstelen met de vraag welke eigen bijdrage zij
        redelijkerwijs kunnen vragen van hun inwoners voor de benodigde woningaanpassingen. Iedere
        gemeente moet ook voor zichzelf vaststellen wat zij een redelijke bewonersbijdrage vindt.
        Hierdoor ontstaan verschillen in de eigen bijdrage die gemeenten vragen. Het is in deze fase ook
        lastig om zekerheid te geven over de financiële gevolgen voor bewoners.43
           Wat is een redelijke eigen bijdrage?
           In de gesprekken gaf één gemeente een concreet uitgangspunt aan voor de eigen bijdrage.
           Deze gemeente gaat ervan uit dat je als eigenaar-bewoner verantwoordelijk bent voor je
           eigen warmtevoorziening. Als je daartoe je cv-ketel moet vervangen, kost dat € 2.000,-
           tot € 2.500,-. Dat is volgens de gemeente daarom een redelijke eigen bijdrage voor het
           aardgasvrij maken van een woning. De totale kosten daarvan zijn overigens rond de € 15.000
           per woning. Maar uit gesprekken bleek dat voor sommige mensen een eigen bijdrage
           van € 2.500 niet haalbaar is. Aan de andere kant hoef je in andere wijken minder van de
           onrendabele top af te halen om het voor mensen betaalbaar te houden. En in dat geval is het
           weer zonde om zo veel subsidie te geven. Dat maakt het lastig om vast te stellen wat een
           redelijke eigen bijdrage is.
        4.4     Ontzorgen
        De bezochte gemeenten verschillen in de mate waarin ze van plan zijn om bewoners te
        ontzorgen. Sommige gemeenten staan nog aan het begin van het traject naar aardgasvrij. Zij
        geven aan nog geen concrete plannen te hebben om bewoners te ontzorgen. Andere gemeenten
        hebben echter al de nodige plannen gemaakt om inwoners (verregaand) te ontzorgen. Daar
        krijgen bewoners begeleiding bij het aanvragen van een verduurzamingslening of kunnen ze de
        gemeente machtigen om voor hen een subsidie aan te vragen. Er zijn drie tot vijf huisbezoeken
        nodig om het proces te doorlopen van woningopname, energieadvies en hulp bij aanvragen van
        43      De Handreiking betaalbaarheid (VNG, 2023) is een belangrijke stap vooruit hierin. Zie ook paragraaf 3.6.
Een warme transitie?                                                                                                     25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 161 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 162 ======================================================================

<pre>        een lening of subsidie. Gemeenten geven aan dat vooral de aanvraag van een subsidie uit het
        Nationaal Warmtefonds de nodige huisbezoeken vraagt, door het omslachtige aanvraagproces.
          Vijf contactmomenten om mensen te ontzorgen
          Een van de gemeenten uit ons onderzoek biedt een uitgebreid ontzorgingspakket aan
          inwoners van de wijken die nu worden aangepakt. Dat begint met een woonplan voor
          iedere woning, dat de gemeente regelt en financiert. Dit woonplan is een advies op papier.
          Dat advies is technisch en niet per se makkelijk te lezen. Daarom organiseert de gemeente
          ook nagesprekken, om het advies door te lopen en waar nodig nader toe te lichten. Als
          mensen akkoord gaan met het advies, gaat het naar de aannemer. Ook bij de selectie van
          een aannemer ondersteunt de gemeente de inwoners. Alles bij elkaar houdt de gemeente
          rekening met vijf contactmomenten per woning om inwoners te helpen.
        Als alternatief voor het zelf ontzorgen van inwoners heeft een van de bevraagde gemeenten
        een woonabonnement bedacht. Een derde partij verzorgt hierbij de administratie en het
        onderhoud. De woningeigenaar betaalt daarnaast een vast bedrag per maand voor de
        duurzaamheidsinvestering en het onderhoud. Vooralsnog zien we dat van de bevraagde
        gemeenten alleen gemeenten met een toegekende PAW-aanvraag concrete plannen hebben om
        bewoners verregaand te ontzorgen. Door meerdere gemeenten is aangegeven dat ontzorgen
        intensief is. Het ontbreekt hen aan mankracht en middelen om dit voor kwetsbare doelgroepen
        te doen, laat staan voor alle bewoners. Het ontzorgen beantwoordt aan een behoefte, maar
        roept wel de vraag op hoe ver gemeenten hierin moeten gaan.
        4.5     Inwoners (nog) beter leren kennen
        Om woningen aardgasvrij te maken, zijn aanpassingen in de woning zelf nodig. In sommige
        gevallen is het nodig om de woning eerst te isoleren. Er zijn ook gemeenten die iedere woning
        laten analyseren om een advies op maat te kunnen geven aan inwoners. Technici voeren deze
        werkzaamheden uit. Zij adviseren over de woning of knappen deze op.
        Veel gemeenten zien de woningbezoeken die hiervoor nodig zijn als een kans. In de wijken
        waarmee de gemeenten uit ons onderzoek zijn gestart, komt armoede relatief vaak voor. Bij een
        huisbezoek kunnen gemeenten problemen signaleren die zijn gerelateerd aan armoede (zoals
        schulden) en vervolgens hulp bieden op een moment dat deze (hopelijk) nog behapbaar zijn.
        Ook andere problemen die spelen in sociaal zwakke(re) wijken, kunnen bij een huisbezoek aan
        het licht komen, bijvoorbeeld eenzaamheid, of een specifieke zorgbehoefte.44 Als een technicus
        (uit het ‘fysieke domein’) ziet dat mensen problemen hebben, kan en mag hij daarop echter geen
        actie ondernemen. Een aantal gemeenten heeft er daarom voor gekozen om vanaf het eerste
        gesprek aan de deur teams langs te sturen. Deze teams bestaan uit mensen die klussen aan de
        woning én mensen uit het sociale domein die met bewoners in gesprek gaan.
        44      Veel gemeenten werken al met wijkprofielen. Ook landelijk zijn monitoren beschikbaar die gemeenten in staat stellen
                onderscheid te maken tussen sociaal zwakke(re) wijken en wijken die bovengemiddeld scoren op domeinen als zorg
                en welzijn, veiligheid en arbeid en inkomen. Zie bijvoorbeeld de KIS wijkmonitor (Kennisplatform inclusief samenleven,
                2022).
Een warme transitie?                                                                                                                   26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 162 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 163 ======================================================================

<pre>5       Conclusies en aanbevelingen
        Uit dit onderzoek naar de vraag in hoeverre het Rijk en de gemeenten maatregelen nemen om
        alle burgers mee te nemen in de transitie naar aardgasvrij wonen komen een aantal conclusies
        en aanbevelingen naar voren die in de volgende paragrafen worden besproken.
        5.1     Conclusies
        Gemeenten zetten in op toegankelijke communicatie, maar sommige groepen zijn moeilijk te
        bereiken.
        Veel gemeenten zijn gemotiveerd om zo veel mogelijk inwoners uit zo veel mogelijk doelgroepen
        te bereiken. Ondanks deze goede intenties zien wij wel grote verschillen tussen gemeenten in
        de toegankelijkheid van de communicatie. Er wordt bijvoorbeeld niet in alle gemeenten genoeg
        gedaan om rekening te houden met kwetsbaarheden. Over het algemeen zetten gemeenten in
        op toegankelijke communicatie, maar niet genoeg om redelijkerwijs alle, of de meeste, inwoners
        te bereiken. Wij signaleren in dat licht het volgende:
        • Laaggeletterden vinden communicatie over de warmtetransitie niet begrijpelijk genoeg.
           Hierdoor ontstaat het risico dat zij afhaken.
        • Communicatie met huurders is primair een verantwoordelijkheid van de verhuurder. Maar als
           deze dit niet goed genoeg doet, ontstaan er verschillen in hoe huurders en eigenaren van een
           koopwoning worden geïnformeerd over de wijkaanpak.
        • Communicatie die actie of een handeling van de burger vraagt, bereikt alleen een al
           geïnteresseerde, (digitaal)vaardige burger.
        Ook zijn er zekere, relatief makkelijk te vermijden risico’s die niet alle gemeenten voldoende
        afdekken. Een voorbeeld hiervan is radiostilte in de communicatie, wat kan leiden tot
        onzekerheid en vragen bij bewoners.
        Participatie: veel goede wil, maar in de praktijk soms een worsteling
        De meeste gemeenten hebben de ambitie om een representatieve vertegenwoordiging van de
        wijk mee te laten denken. Deze ambitie is ook te zien bij de ambtenaren, die over het algemeen
        een open houding hebben. Gemeenten hebben echter vaak nog moeite om die (brede groep)
        bewoners te betrekken.
        De onderzochte gemeenten verschillen sterk in de ambities van de uitvoering, hoeveel
        inspraak inwoners horen te krijgen en de ingezette methoden om deze inspraak te realiseren.
        Sommige gemeenten zijn al blij als er mensen langskomen bij een informatieavond, terwijl
        andere gemeenten afgehaakte inwoners actief betrekken bij het participatietraject. Hoewel
        elke gemeente dus aangeeft representatieve vertegenwoordiging belangrijk te vinden, komen
        sommige gemeenten er niet aan toe zich hiervoor in te zetten door de vele andere taken. Er
        wordt bovendien over het algemeen nog weinig rekening gehouden met kwetsbaarheden.
        Hierdoor bestaat het risico dat bij veel gemeenten mensen met kwetsbaarheden, of minder
        geëngageerde mensen, onvoldoende gerepresenteerd zijn in het participatietraject.
        Woningen aardgasvrij maken is een technisch complexe opgave en het is niet altijd mogelijk
        om burgers mee te laten beslissen. De onderzochte gemeenten zoeken daarom naar kaders
        die duidelijk maken waarover burgers wel en niet kunnen meepraten en meebeslissen. Ook
        worstelen ze met hoe hierover helder kan worden gecommuniceerd.
Een warme transitie?                                                                                    27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 163 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 164 ======================================================================

<pre>        Onzekerheid over betaalbaarheid
        Financiële haalbaarheid is van groot belang voor inwoners. Bijna alle gemeenten hebben veel
        moeite met het betaalbaar maken van de warmtetransitie, vooral niet-PAW-gemeenten. Veel
        burgers kunnen niet zelf de onrendabele top financieren en hebben moeite met het aanvragen
        van subsidies en regelingen. Er zijn ook geen richtlijnen vanuit het Rijk voor wat een redelijke
        hoogte is voor de eigen bijdrage. Iedere gemeente moet dus zelf vaststellen wat een redelijke
        bewonersbijdrage is. Hierdoor ontstaan verschillen tussen gemeenten. Daarnaast zijn er
        onzekerheden over de financiering. De kosten kunnen tijdens een project stijgen, bijvoorbeeld
        door inflatie of als minder mensen meedoen aan een collectieve oplossing. Deze zaken maken
        het moeilijk voor gemeenten om eenduidig te communiceren over de betaalbaarheid. Via
        het PAW konden gemeenten inwoners van proeftuinen ruim subsidiëren. Maar de huidige
        subsidiemogelijkheden zijn logistiek complexer. Meerdere gemeenten geven aan dat het niet
        helder is hoe de bestaande subsidiemogelijkheden de transitie financieel haalbaar maken.
        Ontzorgen
        Gemeenten verschillen sterk in de mate waarin ze hun inwoners ondersteunen bij de
        ingewikkelde processen van de warmtetransitie. In de meest uitgebreide ontzorging die
        wij zijn tegengekomen, zijn er vijf momenten waarop de gemeente de burger actief helpt
        en ondersteunt. In veel andere gemeenten is de ondersteuning echter beperkt. Verregaand
        ontzorgen zien wij vooral bij PAW-gemeenten, waarschijnlijk vanwege de hoge kosten ervan.
        In de huidige context van complexe wet- en regelgeving is het waarschijnlijk dat ontzorging
        noodzakelijk is om alle burgers mee te nemen in de warmtetransitie.
        Aandacht voor de sociale component van de warmtetransitie biedt kansen
        Gemeenten komen voor de (voorbereiding op) de warmtetransitie ‘achter de voordeur’ bij
        hun bewoners. De gemeenten die wij hebben gesproken, zien de warmtetransitie daarom als
        een kans om sociale problemen van kwetsbare inwoners vroeg te signaleren en aan te pakken.
        Mensen die al jaren niet op een positieve manier contact hadden met de overheid, kunnen
        daardoor ervaren dat het ook anders kan.
        5.2     Aanbevelingen
        Aanbevelingen aan gemeenten
        Communiceer regelmatig en begrijpelijk, en stem communicatie af
        • Communiceer regelmatig over (het proces van) de warmtetransitie in de wijk, ook als er
           nog geen concrete uitvoeringsstappen worden gezet. Door proactief te communiceren laat
           je als gemeente zien dat je nog steeds werkt aan het project. Dit voorkomt onzekerheid en
           geruchten.
        • Zorg dat de communicatie ook mensen bereikt die laaggeletterd zijn, bijvoorbeeld door bij
           henzelf te toetsen of brieven en websites voor hen toegankelijk zijn. Doe dit in ieder geval
           voor essentiële informatie zoals een uitnodiging voor de eerste informatiebijeenkomst.
           Overweeg ook te communiceren in pictogrammen of via filmpjes. Bied per fragment een
           voorleesfunctie aan op de website.
        • Stem af met lokale verhuurders wat en wanneer je communiceert over de lokale
           warmtetransitie. Doe dit in ieder geval met de woningcorporaties.
        • Onderzoek wie je bereikt hebt met de communicatie over de warmtetransitie. Doe
           vervolgacties voor de groepen die je nog niet hebt bereikt.
        Laat participatie aansluiten bij wat de bewoner wil en kan
        Houd bij het organiseren van participatie rekening met de verschillende behoeften en
        mogelijkheden van bewoners. Werk bijvoorbeeld met online en fysieke participatiemogelijk­
        heden en/of organiseer een intensieve en een ‘light’ variant van participatie. Zo bereik je een
        zo groot mogelijke groep inwoners.
Een warme transitie?                                                                                     28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 164 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 165 ======================================================================

<pre>        Laat het fysieke en sociale domein samenwerken
        Organiseer in sociaal zwakkere wijken zo vroeg mogelijk in het proces de samenwerking tussen
        het fysieke en sociale domein. Op die manier grijp je de kans die de warmtetransitie biedt om
        sociale problematiek vroegtijdig te herkennen en aan te pakken. Dit kan door teams te vormen
        van medewerkers uit het sociale en het fysieke domein die vanaf de voorbereidende fase samen
        inwoners bezoeken.
        Aanbevelingen aan de ministers voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en Klimaat en
        Energie
        Werk aan de kennisbasis van de aanpak voor mensen met kwetsbaarheden
        Zorg dat de kennis die wordt ontwikkeld, onder andere binnen het NPLW, ook de sociale kant
        van de warmtetransitie meeneemt. Houd daarbij rekening met verschillende kwetsbaarheden die
        ervoor kunnen zorgen dat mensen minder goed mee kunnen doen met de warmtetransitie.
        Draag bij aan financiële haalbaarheid
        Geef gemeenten meer helderheid over wanneer sprake is van een voor burgers betaalbare
        warmtetransitie. Blijf daarnaast werken aan de toegankelijkheid van regelingen – zorg dat
        subsidies voor iedereen makkelijk zijn aan te vragen. Het Nationaal Warmtefonds is een
        aandachtspunt, maar ook (in mindere mate) de ISDE.
        Kijk waar gemeenten verder ondersteund kunnen worden
        Faciliteer de samenwerking tussen het sociale en fysieke domein als onderdeel van de
        warmtetransitie binnen gemeenten. Kijk daarbij welke rol het ministerie van BZK kan vervullen in
        het verwerken van gemeentelijke signalen vanuit de wijkaanpak.
        Intensiveer overleg met gemeenten over uitvoerbaarheid beleid
        Een aantal gemeenten heeft inmiddels ervaring met de eerste fase van het aardgasvrij maken
        van wijken. Intensiveer het overleg met deze gemeenten bij de ontwikkeling van nieuw beleid.
        Op die manier ontstaat een (nog) beter beeld van de uitvoerbaarheid van voorgenomen beleid.
Een warme transitie?                                                                                     29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 165 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 166 ======================================================================

<pre>        Bijlage 1 Beleid warmtetransitie
        Doelstellingen van de overheid
        In 2050 moet de hele gebouwde omgeving van Nederland aardgasvrij zijn. Om dat doel te
        bereiken is in het Klimaatakkoord afgesproken dat in 2030 in totaal 1,5 miljoen woningen en
        gebouwen aardgasvrij verduurzaamd zijn. In het Beleidsprogramma Versnelling verduurzaming
        gebouwde omgeving (PVGO) heeft het kabinet Rutte-IV uitgewerkt hoe de doelen bereikt
        kunnen worden.45 In april 2023 heeft het kabinet een aanvullend klimaatpakket aangekondigd.
        Hiermee bouwt het naar eigen zeggen extra zekerheid in om de doelstellingen voor 2030 te
        halen. Eén van de doelen is dat in 2030 een miljoen hybride warmtepompen zijn geïnstalleerd
        in de bestaande woningbouw. Daarnaast zijn 500.000 nieuwe aansluitingen op een warmtenet
        gerealiseerd in de bestaande woningbouw. Ten slotte gaat meer ingezet worden op het
        bijmengen van groen gas. De doelstelling is om 1,6 BCM7 groen gas bij te mengen.46 Dit zijn
        meetbare doelstellingen. Wij hebben in dit onderzoek niet gekeken of deze doelstellingen
        haalbaar zijn. Wat ons wel is opgevallen, is dat het veel tijd kost om zorgvuldig te onderzoeken
        wat de beste technische oplossing is per (deel)wijk. Ook is lastig te bepalen wat de beste manier
        is om inwoners mee te nemen in het besluitvormings- en communicatieproces.
        Verdeling van verantwoordelijkheden
        In het Klimaatakkoord is een wijkgerichte aanpak afgesproken voor de gebouwde omgeving.
        Hiermee hebben gemeenten een regierol gekregen.47 Zij nemen die regie door een transitievisie
        warmte (tvw) vast te stellen (gemeenteraad) en uitvoeringsplannen op te stellen op wijkniveau
        (college). In de tvw staat een tijdpad dat vermeld wanneer wijken van het aardgas afgaan. Voor
        de wijken waarvan de transitie vóór 2030 gepland is, moet de gemeente ook aangeven welke
        alternatieven voor aardgas daar toepasbaar zijn.
        In de periode 2020-2022 hebben alle gemeenten in Nederland een tvw opgesteld.48 Op
        basis van deze visie zetten gemeenten nu de eerste stappen richting uitvoeringsplannen op
        wijkniveau. Gemeenten hebben de verantwoordelijkheid om in gesprek te gaan met betrokken
        stakeholders zoals bewoners, woningcorporaties, en de netbeheerder. Samen bepalen ze de
        aanpak per wijk, inclusief de datum waarop de levering van aardgas beëindigd wordt. Dit komt
        in het uitvoeringsplan te staan, waarin rekening is gehouden met investeringsplannen van
        netbeheerders en gebouweigenaren. Per wijk kan verschillen hoe een uitvoeringsplan tot stand
        komt en dus hoe gemeenten hun regierol invullen. Dit hangt bijvoorbeeld af van de vraag of er in
        een wijk veel actieve bewoners zijn die een rol kunnen vervullen.49
        Het Rijk is primair verantwoordelijk voor het stellen van doelen op hoofdlijnen en het aanpassen
        van wetgeving en kaders. De doelen zijn vastgelegd in de Klimaatwet en de wetgeving en
        kaders worden op dit moment aangepast. Daarnaast staat het Rijk gemeenten bij met kennis
        en expertise, bijvoorbeeld in de leidraad die in het Klimaatakkoord wordt benoemd. Dit is een
        digitaal hulpmiddel dat informatie bevat op wijkniveau over zowel de maatschappelijke kosten
        als de eindgebruikerskosten van verschillende warmtetoepassingen. Gemeenten kunnen de
        verstrekte informatie verrijken met hun eigen gegevens en zo de wijk(en) selecteren die het
        meest kosteneffectief gasloos gemaakt kunnen worden.
        45     RVO (2022). Monitor Verduurzaming Gebouwde Omgeving.
        46     RVO (2022). Monitor Verduurzaming Gebouwde Omgeving, p. 14.
        47     Rijksoverheid (2019). Klimaatakkoord (C1.7, p. 23-31).
        48     PBL (2023). Overzicht transitievisies warmte.
        49     TNO, G4 en Platform 31 maken onderscheid tussen drie ‘archetypes’: top-down besturen, bottom-up laveren en
               navigeren door het stellen van kaders en richtlijnen.
Een warme transitie?                                                                                                      30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 166 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 167 ======================================================================

<pre>        Instrumenten om de doelen te bereiken
        Wetgeving
        In het Klimaatakkoord is een wetgevingsagenda opgesteld voor de wijkgerichte aanpak.
        Onderdeel daarvan zijn de Omgevingswet (die op 1 januari 2024 ingaat), de Wet collectieve
        warmtevoorziening (WCW) en de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw).50
        Deze wetten sturen de warmtetransitie. In de figuur hieronder is schematische weergegeven hoe
        de transitie verloopt bij een wijkgerichte aanpak. De beschreven processtappen hierin zijn dus
        vooral relevant als de gemeente kiest voor een collectief systeem (warmtenet).
             Transitievisie                    Uitvoeringsplan                       Omgevingsplan
               Warmte                             (buurt/wijk)                         (gemeente)
             (gemeente)
                                                   Participatie
           Vaststelling              Aanwijzing                 Uitgewerkt                Inventarisatie           Investerings-
           warmtekavel                  warmte-                  kavelplan                    opt-out               plan, aanleg
                                         bedrijf                                                                   en exploitatie
        Figuur 1: Proces wijkgerichte aanpak51
        De Omgevingswet en de Wgiw bevatten regels over de groene stappen boven in de figuur, de
        WCW over de gele stappen. De zwarte pijlen staan voor het proces van de warmtetransitie
        (thematisch), de groene en gele pijlen voor de processtappen zoals die in respectievelijk de
        Omgevingswet/Wgiw en de WCW (deels) beschreven staan (juridisch).
        De wetgever wil de transitievisie warmte als programma onderbrengen bij de Omgevingswet.52
        Bij programma’s die vallen onder de Omgevingswet is de overheid verantwoordelijk voor
        het organiseren van de participatie. In het uitvoeringsplan beschrijft de gemeente hoe ze
        de wijkgerichte aanpak in een of meer specifieke wijken wil uitvoeren. Het plan biedt een
        totaaloverzicht over wie wanneer welke stappen uitvoert. Hoe dit plan tot stand komt is niet
        vastgelegd in (voorgenomen) wetgeving. In de praktijk verschilt dit per gemeente en zelfs per
        wijk. Dit hangt onder andere af van welke alternatieve warmtebronnen er beschikbaar zijn, of er
        een bewonersinitiatief actief is en hoe het woningbezit is verdeeld. Wel is het uitvoeringsplan
        onderdeel van de onderbouwing van het (raads-)besluit tot wijziging van het omgevingsplan.
        In het omgevingsplan vertaalt de gemeente het uitvoeringsplan in juridische regels, die ook
        inwoners en bedrijven binden. Voor het wijzigen van het omgevingsplan gelden de regels van
        de Omgevingswet en de Algemene wet bestuursrecht (Awb), met bijbehorende inspraak-,
        zienswijze en beroepsmogelijkheden. Daarnaast is ook de lokale participatie-verordening
        relevant, omdat het gaat over beleid.53
        50      Hoewel de nieuwe Energiewet ook relevant is voor het thema, gaat deze niet over instrumenten voor gemeenten om
                de lokale warmtetransitie te beïnvloeden. Daarom is deze wet buiten beschouwing gelaten.
        51      Rijksoverheid, Toelichting Wet collectieve warmtevoorziening internetconsultatie, p. 11.
        52      Raad van State (2022). Wet Gemeentelijke Instrumenten Warmtetransitie (advies).
        53      Met inwerkingtreding van de Wet versterking participatie op decentraal niveau zijn alle gemeenten, waterschappen
                en provincies verplicht een participatieverordening op te stellen. De wet is anno september 2023 in behandeling bij
                de Tweede Kamer.
Een warme transitie?                                                                                                                31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 167 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 168 ======================================================================

<pre>        De gele stappen onder in het figuur worden geregeld door de WCW. Het college krijgt op
        grond van de WCW de bevoegdheid om een warmtekavel vast te stellen. Dit is een gebied
        binnen een of meer gemeenten waarbinnen wijken liggen die zij wil aansluiten op een
        collectieve warmtevoorziening. Als het college de warmtekavel heeft vastgesteld, moet het een
        warmtebedrijf aanwijzen. Zonder deze aanwijzing is het verboden voor warmteleveranciers om
        warmte te leveren. Het college moet ook instemmen met het uitgewerkte kavelplan. Hierin geeft
        het warmtebedrijf aan hoe het de warmtevoorziening denkt te gaan aansluiten. In het kavelplan
        geeft het warmtebedrijf inzicht in de planning, hoe het gebruikers gaat betrekken en (indicatief)
        welke kosten, tarieven en voorwaarden er zijn. Dankzij zijn instemmingsrecht kan het college
        toetsen of het kavelplan ‘voldoende in lijn is met de uitkomsten van het participatieproces en
        voldoende rekening houdt met de inbreng van stakeholders in dit proces’.54
        Formeel volgen er nog enkele stappen nadat het college heeft ingestemd met het kavelplan
        (opt-out, investeringsplan/aanleg/exploitatie). Het participatieproces is dan echter al doorlopen.
        Huiseigenaren kunnen nog kiezen voor een ‘opt-out’ (dus niet aansluiten op de collectieve
        warmteoplossing), maar moeten dan wel een ‘gelijkwaardig alternatief’ (qua energiezuinigheid
        en milieubelasting) selecteren.
        Subsidies voor woningeigenaren en ondernemers
        1. Investeringssubsidie duurzame energie en energiebesparing (ISDE)
        Woningeigenaren en zakelijke gebruikers kunnen subsidie krijgen voor het nemen van
        besparende en duurzame maatregelen in hun bestaande woning of bedrijfspand. In 2023 is
        € 350 miljoen beschikbaar voor zonneboilers, (hybride) warmtepompen, isolatiemaatregelen,
        aansluitingen op een warmtenet en een elektrische kookvoorziening. Jaarlijks komt er een nieuw
        budget beschikbaar. De ISDE-subsidie loopt door tot 2030.55
        2. Subsidieregeling voor particuliere verhuurders en institutionele beleggers
        Particuliere verhuurders en institutionele beleggers kunnen in aanmerking komen voor de
        Subsidieregeling Verduurzaming en Onderhoud Huurwoningen (SVOH). Deze regeling biedt
        hun subsidie voor energiebesparende maatregelen die hun huurwoning(en) verduurzamen. De
        regeling is gestart op 1 april 2022 en eindigt op 31 december 2025. In totaal is € 152 miljoen
        beschikbaar voor deze regeling. Op 30 mei 2023 was 99 procent hiervan nog niet besteed.
        Verhuurders krijgen per woning maximaal € 6.000,- subsidie en in totaal maximaal € 400.000,-.56
        3. Subsidieregeling verduurzaming voor verenigingen van eigenaars (SVVE)
        Verenigingen van eigenaren (vve’s), woonverenigingen of wooncoöperaties vanuit de SVVE
        subsidie aanvragen voor energieadvies, verduurzamingsmaatregelen zoals isolatie of de
        aanschaf van een warmtepomp en advies voor oplaadpunten voor elektrische auto’s.57
        4. Stimuleringsregeling aardgasvrije huurwoningen (SAH)
        Gemengde vve’s en verhuurders van een of meerdere huurwoningen kunnen vanuit de SAH
        subsidie aanvragen voor aanpassingen in de woningen en aansluitkosten op een warmtenet.
        Gemengde vve’s zijn verenigingen van eigenaren waarbinnen een deel van de eigenaren zelf
        in de woning woont (eigenaar-bewoners) en een deel de woning verhuurt. De aanvrager krijgt
        maximaal € 5.000,- subsidie per woning. De regeling eindigt op 31 december 2023.58
        54     Rijksoverheid, Toelichting Wet collectieve warmtevoorziening internetconsultatie, p. 13.
        55     Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/isde, geraadpleegd op
               13 juni 2023.
        56     RVO, https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/svoh, geraadpleegd op 13 juni 2023.
        57     RVO, https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/svve, geraadpleegd op 13 juni 2023.
        58     RVO, https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/sah, geraadpleegd op 1 augustus 2023.
Een warme transitie?                                                                                                         32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 168 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 169 ======================================================================

<pre>        5. Warmtenetten investeringssubsidie (WIS)
        De WIS is voor ondernemers die snel kunnen starten met de aanleg van een warmtenet.
        Dit zijn ondernemers die dus al ver zijn met hun plannen. De subsidie helpt om versneld te
        investeren in de aanleg van warmtenetten. De belangrijkste voorwaarde is dat de aanvrager
        investeert in warmtenetten voor kleinverbruikersaansluitingen (kleiner dan 100kW) en
        blokverwarmingsaansluitingen in de bestaande bouw. Met het warmtenet verwarmt de
        aanvrager ruimtes in woningen of kleinverbruikers in gebouwen zonder woonfunctie. Ook kan
        met het warmtenet warm tapwater voor deze gebouwen worden verwarmd. In is € 150 miljoen
        aan subsidie beschikbaar gesteld. De regeling is op 1 juni 2023 opengesteld en op 2 juni 2023
        vermeldde de site dat de regeling was overtekend.59
        Programma’s ter ondersteuning en versnelling
        1. Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW)
        Tot 1 januari 2023 waren het Expertisecentrum Warmte (ECW) en het Programma
        Aardgasvrije Wijken (PAW) op nationaal niveau beschikbaar voor gemeenten. Het ECW was
        de beheerder van de leidraad en kenniscentrum op het gebied van technische, economische
        en duurzaamheidsaspecten. Ook verzamelde het kennis over nationale ontwikkelingen zoals
        aquathermie en geothermie. Daarnaast was het PAW een kennis- en leerprogramma en de
        financier van gemeentelijke projecten om wijken aardgasvrij te maken. Per 1 januari 2023 zijn
        beide opgegaan in het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW).
        Het NPLW moet bijdragen aan zowel de gebiedsgerichte aanpak van de warmtetransitie als de
        individuele aanpak van huur- en koopwoningen. Het programma is onderdeel van het PVGO.
        Het doel van het NPLW is ‘gemeenten te ondersteunen bij de warmtetransitie, door landelijke
        en lokale kennis en expertise beschikbaar te stellen, goede voorbeelden te delen, knelpunten te
        signaleren en een bijdrage te leveren aan oplossingen’.60 Het NPLW doet dit aan de hand van de
        volgende vijf kerntaken:
        • Gemeenten ondersteunen met kennis en hen handelingsperspectief bieden.
        • Kansen en belemmeringen signaleren in uitvoering en beleid.
        • Data ontsluiten en de voortgang van de lokale warmtetransitie monitoren.
        • Communiceren welke kennis en middelen beschikbaar zijn voor de lokale warmtetransitie en
           hoe de voortgang van de transitie is.
        • Regionale samenwerking stimuleren tussen gemeenten en partners in de uitvoering.
        2. De Regionale Energiestrategieën (RES)
        Tussen de afspraken uit het Klimaatakkoord en wijken die van het gas afgaan, bevinden
        zich de Regionale Energiestrategieën (RES). Een regionale energiestrategie is volgens het
        Klimaatakkoord een product waarin de regio beschrijft welke energiedoelstellingen gehaald
        moeten worden en op welke termijn. Ook is het een belangrijk instrument om die doelstellingen
        (zoals zonne- en windenergie) ruimtelijk in te passen en de juiste mensen hierbij te betrekken.
        Onderdeel van de strategie is de zogeheten Regionale Structuur Warmte (RSW). De RSW bevat
        onder andere een overzicht van alle beschikbare (grootschalige) duurzame energiebronnen in de
        regio, de totale warmtevraag binnen de regio en de bestaande en geprojecteerde infrastructuur
        voor warmte. De RES 1.0 moet ten minste zijn ondertekend door het provinciebestuur,
        het waterschapsbestuur en het bestuur van de deelnemende gemeenten. Door de RES te
        ondertekenen committeren zij zich om die plannen mogelijk te maken. Dit gebeurt door deze
        vast te leggen in lokale regelgeving (zoals omgevingsplannen en -programma’s). Iedere twee
        jaar wordt de RES geactualiseerd op basis van nieuwe en vervallen plannen.
        59      RVO, https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/wis, geraadpleegd op 13 juni 2023.
        60      NPLW, Wat doen wij, geraadpleegd 10 juli 2023.
Een warme transitie?                                                                                    33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 169 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 170 ======================================================================

<pre>        3. Nationaal Isolatieprogramma
        Het doel van het Nationaal Isolatieprogramma is om 2,5 miljoen woningen te isoleren in de
        periode tot en met 2030. De nadruk ligt daarbij op de 1,5 miljoen slecht geïsoleerde woningen
        (label E, F en G). Hiervoor stelt het Rijk vier miljard euro beschikbaar. Veel gemeenten zetten in
        hun tvw ook in op isolatie. De wijkgerichte aanpak en de inzet op het isoleren van de woningen
        met label E, F en G moeten elkaar zo veel mogelijk versterken.
        4. Beleidsprogramma versnelling verduurzaming gebouwde omgeving
        Overkoepelend is er het Beleidsprogramma Versnelling verduurzaming gebouwde omgeving
        (PVGO). Hierin staat het beleid dat kan bijdragen aan een snellere verduurzaming onder
        individuele bewoners en op gebiedsniveau (bijvoorbeeld met een wijkaanpak). Het programma
        is een combinatie van normeren en beprijzen. Ook moet het woningeigenaren beter
        ondersteunen met informatie, ontzorging, subsidiëring en financiering. Het programma moet
        bevorderen dat natuurlijke momenten voor verduurzaming optimaal benut worden. Dit betekent
        dat verduurzaming (zo mogelijk aardgasvrij) wordt meegenomen bij vervanging van de cv-ketel,
        groot onderhoud of aankoop van een nieuwe woning. Gelijktijdig worden, onder regie van de
        gemeenten, wijken (collectief) verduurzaamd. Dit kan via een stapsgewijze aanpak met isolatie
        en hybride warmtepomp, via bewonerscollectieven, maar ook met een collectieve overstap op
        een alternatieve energievoorziening, zoals een warmtenet.
Een warme transitie?                                                                                       34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 170 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 171 ======================================================================

<pre>        Bijlage 2 Ervaringen en tips van
        laaggeletterden
        Hoe kan je laaggeletterden bereiken?
        • Persoonlijk contact werkt het best. Andere opties zijn informatie via wijkkrant of mensen
           aanspreken op een weekmarkt. Sluit aan bij andere bijeenkomsten zoals een ouderavond.
           Geef informatie bij de voedselbank, kledingbank, huisarts.
        • Als je mensen wilt wijzen op informatiebijeenkomsten: maak een schriftelijke huis-aan-
           huisuitnodiging die kort is en alleen essentiële informatie bevat. Let daarbij op de schrijftips
           van de taalambassadeurs. Start in de uitnodiging met de praktische informatie in een grafisch
           onderscheidend blok: datum, tijdstip, locatie. Geef de mogelijkheid om de gemeente te bellen
           voor meer informatie.
        • Als je een reactie vraagt, geef voldoende tijd om te reageren. Vaak moet iemand anders lezen
           of uitleggen waarover de brief gaat.
        • Bied in schriftelijke communicatie en op de site een telefoonnummer aan dat mensen kunnen
           bellen voor meer informatie.
        Informatie op internet
        1. Zorg voor een gebruiksvriendelijke navigatie, logisch gestructureerd vanuit het onderwerp.
             • Internetpagina’s van de gemeente over de warmtetransitie zijn geregeld moeilijk te
                vinden. Zorg dat het onderwerp aardgasvrij wonen vanaf de homepage met een beperkt
                aantal keer doorklikken te vinden is. Let er daarbij op dat het onderwerp vanaf het begin
                vindbaar is. Gemeenten gebruiken op hun site ‘duurzaamheid’ vaak als tussenstap. Dit
                bemoeilijkt het navigeren, als iemand gericht op zoek is naar informatie over aardgasvrij
                wonen in de eigen wijk en weinig kennis heeft van het onderwerp.
             • Zoeken via een zoekmachine levert veel resultaten op, en de site van de gemeente komt
                daarbij niet per se op de eerste plaats te staan. In zo’n geval kan een zoeker terechtkomen
                op een pagina van een woningcorporatie of een netbeheerder die minder relevant is.
                Dat kan verwarring veroorzaken. Zorg daarom dat de gemeentepagina hoog in de
                zoekresultaten van een zoekmachine terugkomt.
             • Er zijn heel veel sites die informatie geven over een onderdeel van de warmtetransitie.
                Dat zorgt ervoor dat laaggeletterden het overzicht verliezen of op een ‘verkeerde site’
                terechtkomen.
        2. Bied overal de voorleesfunctie aan, bij voorkeur op een zo laag mogelijk niveau. Voorbeeld:
             zorg dat mensen iedere ‘veel gestelde vraag’ afzonderlijk kunnen voorlezen, in plaats van de
             hele pagina van begin tot eind te moeten laten voorlezen.
        3. Zorg voor een mogelijkheid om tekst te vergroten.
        Taalgebruik - Algemene tips
        • De Stichting Lezen en Schrijven heeft kennisbladen gemaakt voor eenvoudig schrijven en
           eenvoudige websites. Maak hier gebruik van. De taalambassadeurs van de stichting ABC
           merkten over zowel de nieuwsbrieven als de websites op dat hierop lange/ingewikkelde
           woorden en zinnen staan.
        • Start bij nieuwsbrieven met een grafisch duidelijk onderscheiden blok met alle essentiële
           informatie in eenvoudige taal: wat moet iedere inwoner weten. In de rest van de nieuwsbrief
           kan dan verdiepende informatie staan. Dit deel hoeft niet zo eenvoudig mogelijk te worden
           geschreven; de laaggeletterden die wij spraken, gaven aan dat zij zich graag beperken tot de
           essentie.
        • Vermijd moeilijke of lange woorden of leg ze uit. De overgang naar aardgasvrij wonen is
           een technisch proces waarbij ook veel vakjargon hoort. Leg dit uit of probeer alternatieven
           te vinden voor de lange en moeilijke woorden. De taalambassadeurs noemden als
Een warme transitie?                                                                                        35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 171 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 172 ======================================================================

<pre>           moeilijke woorden onder meer: aardwarmte, aquathermie, collectieve oplossing,
           corporaties, dakhoogteverschil, financieringsmaatregelen, informatieavond, innovatie,
           isolatiemaatregelen, reactieperiode, rioolwaterzuiveringsinstallatie, startbijeenkomst,
           transitievisie, verduurzamingsmaatregelen, warmtealternatief, warmtenet, waterstofbackbone,
           wijkinitiatieven en wijkwarmteplan.
Een warme transitie?                                                                                   36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 172 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 173 ======================================================================

<pre>Nationale ombudsman
Postbus 93122
2509 AC Den Haag
Telefoon 070 356 35 63
nationaleombudsman.nl
Rapportnr: 2023/149 is een uitgave van de
Nationale ombudsman, 10 oktober 2023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 173 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 174 ======================================================================

<pre>Ê DIEA                                                                                Gemeente
                                                                                      Aalten
               alle   ruimte!
 Aan de bewoners op dit adres
 Aalten                        :  12 juli 2023
 Verzonden                     :  14 juli 2023
 Zaaknummer                    :  Z/20/077795
 Telefoonnummer
 Beh.    ambtenaar
                               :
                               :
                                  (0543)
                                  de heer
                                           49 33 33
                                             H.J.G. Gommers
 Onderwerp                     :  Dinxperlo Centrum Oost toekomstbestendig
 Geachte bewoner(s),
 Hoe kunnen we alle woningen in de gemeente Aalten, ook uw woning, duurzaam en
 toekomstbestendig maken?        Daar willen wij als gemeente, samen met woningcorporatie De
 Woonplaats, hard mee aan de slag. Uw buurt, Dinxperlo Centrum - Oost, is de buurt waarmee wij
 gaan starten. Doet u mee? In deze brief leest u hier meer over.
 Samen plannen maken om van het aardgas af te gaan
 Het doel is om komende jaren alle woonwijken, buurten en bedrijventerreinen geschikt te maken om
 aardgasloos te wonen en ondernemen. Daarvoor wil de gemeente graag samen met inwoners en
 andere belanghebbenden per buurt een plan maken. We noemen dit een buurtuitvoeringsplan.
 Bent u woningeigenaar?
 Dan kunnen we ons voorstellen dat u veel vragen heeft. Want welke stappen kunt u zetten om nu
 alvast aardgas te besparen? Of om uw woning te verwarmen zonder aardgas? Welke technieken zijn
 beschikbaar? Welke kosten zitten daar dan aan vast? Zijn er subsidies beschikbaar? De gemeente wil
 graag samen met u komen tot een buurtuitvoeringsplan, waarin we gezamenlijk naar deze vragen
 kijken.
 Huurt u uw woning van De Woonplaats?
 De Woonplaats is een belangrijke partner voor het verduurzamen van de huurwoningen en hee! wat
 woningen zijn de afgelopen jaren al aangepakt. Wist u dat huurders gratis hun woning kunnen laten
 isoleren als dat nog niet is gebeurd?
 Bij het opstellen van het buurtuitvoeringsplan wordt samen met alle bewoners in detail gekeken welke
 technische oplossingen geschikt en haalbaar zijn. Uw mening en gedachten daarover zijn dan ook van
 groot belang voor het vervolg.
 Wij komen naar u toe
 Als gemeente gaan we graag met u in gesprek. Daarvoor komen wij naar uw wijk. ledere vrijdag van
 10 tot 16 uur zitten wij in de Eurohal aan Europastraat 2. U kunt er zo binnenlopen; een afspraak
 maken hoeft niet. Wilt u liever eerst telefonisch contact of per e-mail? Bel dan naar het algemene
 telefoonnummer van de gemeente Aalten (0543) 49 33 33, of stuur een e-mail naar
 gemeente@aalten.nl, Wanneer u als huurder van De Woonplaats meer wilt weten over wat specifiek
 voor uw woning mogelijk i dan kunt u contact opnemen met De Woonplaats. Bel 0900 — 9678 of mail
 naar: info@dewoonplaats.nl.
 Met vriendelijke groet,
 Gemeente Aalten                                              De Woonplaats
   (geanonimiseerd)                                           (geanonimiseerd)
 Wethouder (geanonimiseerd)
               EN                                             Manager Vastgoed          N
                                                                                (geanonimiseerd)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 174 =================================================================

<br><br>