<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Boardletter 2018 – Gemeente Arnhem
Rapportage van interim bevindingen aan de gemeenteraad van de gemeente Arnhem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                   Deloitte Accountants B.V.
                                                                                                                                   Meander 551
                                                                                                                                   6825 MD Arnhem
                                                                                                                                   Postbus 30265
                                                                                                                                   6803 AG Arnhem
                                                                                                                                   Nederland

                                                                                                                                   Tel: 088 288 2888
                                                                                                                                   Fax: 088 288 9777
                                                                                                                                   www.deloitte.nl
Aan de gemeenteraad                   Geachte leden van de raad,
van de gemeente Arnhem
Postbus 9029                          Als onderdeel van de controle van de jaarrekening 2018 van de gemeente Arnhem hebben wij de interne
6800 EL Arnhem                        beheersingsomgeving en de daarin opgenomen maatregelen van interne controle geëvalueerd, voor zover dit belangrijk
                                      is in het kader van onze opdracht.
Onderwerp:
Boardletter 2018
                                      Wij hebben de interim-werkzaamheden uitgevoerd in september 2018. De bevindingen en aanbevelingen zijn bedoeld als
Datum:                                constructieve aanwijzingen voor het college in het continue proces om de beheersing van de bedrijfsvoering en de
7 november 2018                       kwaliteit van de jaarrekening te verstevigen. Wij willen onze waardering en dank uitspreken voor de medewerking die
                                      ons gedurende de uitvoering van onze werkzaamheden verleend is.

                                      Het concept van deze boardletter hebben wij besproken met de Concern directeur, de concerncontroller en de
                                      medewerkers van financiën en control.

                                      Vertrouwende u hiermede van dienst te zijn, verblijven wij,


                                      met vriendelijke groet,


                                      Deloitte Accountants B.V.




                                      drs. M. Knip RA


                                      cc: college van burgemeester en wethouders, directie




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                                                                       Boardletter gemeente Arnhem 2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave

1. Samenvatting: onze belangrijkste boodschappen

2. Overzicht van overige bevindingen in de interne beheersing & Follow-up

3. Actuele ontwikkelingen


Bijlagen

- Reikwijdte van onze werkzaamheden

- Fraude en compliance, continuïteit en het schattingsproces




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                       Boardletter gemeente Arnhem 2018   3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>1. Samenvatting
onze belangrijkste boodschappen




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.   Boardletter gemeente Arnhem 2018   4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>1. Onze belangrijkste boodschappen

 Managementsamenvatting gemeente Arnhem 2018

  Interne beheersingsomgeving            In deze boardletter geven wij u inzicht in de (ontwikkeling van de) interne beheersing van de gemeente
  van de gemeente Arnhem op              Arnhem. Wij hebben tijdens onze interim-controle de procesrisico’s onderzocht, en ons primair gericht
  orde met uitzondering van de           op de opzet, het bestaan en (waar mogelijk en relevant) de werking van de interne
  IT-beheersing                          beheersingsmaatregelen, voor zover relevant voor de controle van de jaarrekening 2018.
                                         Onze overall conclusie is dat de interne beheersing van uw gemeente in de basis op orde is met
                                         uitzondering van de beheersing van de IT-omgeving. Het belangrijkste aandachtspunt dat wij aan u
                                         meegeven is het volledig opvolgen van de IT-audit bevindingen, omdat dit van belang is om een
                                         volgende stap te kunnen zetten in de doorontwikkeling van de kwaliteit van de interne beheersing.


  Verbeteringen ten aanzien van          In onze voorgaande rapportages hebben wij u gerapporteerd dat betreffende het financiële systeem
  de IT-beheersing noodzakelijk          Decade de algemene IT-beheersmaatregelen niet adequaat zijn. Hierdoor is voor u als gemeente
                                         onzeker of deze systemen werken zoals bedoeld, of functiescheiding is gewaarborgd en of de
                                         rapportages uit deze systemen betrouwbaar zijn. Vanaf juli 2017 heeft de gemeente diverse
                                         bedrijfsprocessen en onderliggende IT-systemen ondergebracht bij de gemeenschappelijke regeling de
                                         Connectie. Gezien de toenemende digitalisering en een continue betrouwbare informatieverwerking en –
                                         voorziening is het belangrijk dat met de nodige urgentie de belangrijkste verbeterpunten (o.a.
                                         rechtenbeheer) worden geïmplementeerd. Uw gemeente is voornemens dit samen met De Connectie te
                                         realiseren.

                                         Tijdens onze interim-controle 2018 (oktober 2018) hebben wij vanuit besprekingen en
                                         informatiedocumenten de observatie dat uw gemeente zich meer dan bewust is van de urgentie de
                                         beheersing van de IT-systemen te versterken. Een voorbeeld hiervan is dat uw gemeente begin 2018
                                         een verbeterplan heeft opgesteld met specifieke verbetermaatregelen. Momenteel vindt de afstemming
                                         plaats tussen de gemeente en de Connectie om deze verbetermaatregelen (o.a. rechtenbeheer) concreet
                                         te realiseren.

                                                  Wij adviseren dringend vanwege het toenemende belang en afhankelijkheid van een veilige en
                                                  betrouwbare IT-omgeving op basis van een concreet actieplan met o.a. deadlines en het benoemen van
                                                  een actieverantwoordelijke op korte termijn tot een daadwerkelijke implementatie van de noodzakelijke
                                                  verbeteringen ten aanzien van de IT-systemen te komen. Een andere overweging is te komen tot het
                                                  opstellen van een IT Internal Control Framework (ICF) om zo voldoende inzicht te krijgen in de
                                                  beheersing van IT risico’s. Op basis van een dergelijke risicoanalyse en generieke normenkaders maakt
                                                  u inzichtelijk welke beheersmaatregelen minimaal aanwezig moeten zijn. Hierbij is het uiteraard van
                                                  belang dit samen met De Connectie slagvaardig op te pakken. Belangrijk onderdeel daarbij is eveneens
                                                  een Service level Agreement overeen te komen, waarin ook wordt opgenomen dat De Connectie een
                                                  zogenoemde “ISAE 3402 Type II verklaring” overlegt. Met deze verklaring legt De Connectie
                                                  verantwoording af aan de gemeente over de betrouwbaarheid van de algemene
© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                                                                               IT-beheersmaatregelen.
                                                                                                                                Boardletter gemeente Arnhem 2018   5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>1. Onze kernboodschappen voor het bestuur

 Managementsamenvatting gemeente Arnhem 2018

  Controleplan sociaal domein                    Een belangrijk onderdeel van de interne beheersing van het sociaal domein betreft het vaststellen van
                                                 de kwaliteit en kwantiteit van de geleverde zorg. De afgelopen jaren heeft uw gemeente voor dit inzicht
                                                 grotendeels gesteund op de verantwoordingen en controleverklaringen van de zorgaanbieders. Vanwege
                                                 de oplopende zorg gerelateerde kosten is het van groot belang dat uw gemeente continue voldoende
                                                 inzicht heeft in de diverse zorgkosten en de wijze waarop u deze kunt beïnvloeden of andere
                                                 maatregelen kunt treffen voor betaalbare en kwalitatieve zorg.

                                                 En goede ontwikkeling is dat u gestart bent met de analyses op WMO en beschermd wonen waarbij
                                                 aansluitingen worden gemaakt tussen de gedeclareerde zorg alsmede de eigenbijdrage die
                                                 zorgbehoevenden moeten betalen. Andere mogelijke verbeteringen in het versterken van de interne
                                                 beheersing, zoals o.a. door ons in eerder stadium geadviseerd, zijn nog niet opgevolgd. Op basis van de
                                                 interim-controle zien wij aanknopingspunten voor aanvullende interne controle maatregelen gedurende
                                                 het jaar waarmee de gemeente meer inzicht en grip krijgt op een rechtmatige en adequate
                                                 zorgverlening en daarbij minder afhankelijk is van jaarlijkse financiële verantwoording van de door uw
                                                 gemeente gecontracteerde zorgaanbieders.
                                                 Wij zullen het college een controleplan aanreiken met concrete werkstappen die genomen kunnen
                                                 worden om de afhankelijkheid van zorgaanbieders in het kader van informatievoorziening te
                                                 verminderen.

  Financiële uitdagingen in het                  Zoals hiervoor al verwoord zien wij vanuit onze praktijkervaringen bij veel gemeenten maar ook bij
  sociaal domein                                 zorginstellingen dat de zorg gerelateerde kosten relatief sneller stijgen dan de beschikbare middelen. Dit
                                                 zet niet alleen de betaalbaarheid van zorg maar wellicht ook de kwaliteit van de zorgverlening onder
                                                 druk.

                                                 Het college heeft in de tweede turap op basis van de tussentijds beschikbare realisatiecijfers een
                                                 verwacht tekort WMO en jeugd gemeld van € 6,4 miljoen. Dit tekort wordt gedekt vanuit de reserve
                                                 noodfonds. Vanuit deze reserve worden ook de transitiekosten van het SW bedrijf Presikhaaf naar
                                                 Scalabor B.V. gedekt. Bij ongewijzigd beleid of trend is het de verwachting dat de reserve noodfonds
                                                 binnen afzienbare tijd (maximaal 2 jaar) geheel is uitgeput. Overigens is dit ook intern onderkend en
                                                 onderzoekt uw gemeente momenteel of deze tekorten incidenteel of structureel zijn. Op basis daarvan
                                                 zijn verbetermaatregelen gestart. Zo is er een routekaart van het programma 'zorg dichterbij' inclusief
                                                 een risico analyse opgesteld.
                                                 Onze ervaring is dat uitsluitend maatregelen van bezuinigingen of kostenbesparingen in relatie tot de
                                                 huidige situatie niet voldoende zullen zijn. Vanuit die optiek geven wij u mee ook naar innovatieve
                                                 oplossingen te kijken in de wijze waarop uw gemeente in de toekomst de zorgverlening organiseert en
                                                 uitvoert.

© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                                                                          Boardletter gemeente Arnhem 2018   6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1. Onze kernboodschappen voor het bestuur

 Managementsamenvatting gemeente Arnhem 2018

 Grondexploitatie,                     Tijdens onze interim-controle hebben wij vastgesteld dat uw gemeente zich bewust is van het belang
 veronderstellingen en                 van het schattingsproces en de hiermee samenhangende adequate interne beheersing van de
 uitgangspunten                        grondexploitatie. Daarbij hebben wij wel vastgesteld dat de vastleggingen van deze interne procedures
 (schattingscomponenten)               en de beoordeling van het schattingsproces sterker kunnen qua aard, reikwijdte en diepgang. Wij
                                       hebben de directie gevraagd dit te versterken en deze interne beoordeling bij de jaarrekeningcontrole
                                       vast te leggen in een positon-paper. Een belangrijk aandachtspunt hierbij is het mogelijk terugnemen
                                       van reeds genomen tussentijdse winst, wanneer sprake zou zijn van een dermate toegenomen risico
                                       profiel, als gevolg waarvan de tussentijdse winst de voorcalculatorische winst overschrijdt. Bij onze
                                       jaarrekeningcontrole zullen wij vanuit onze risicoanalyse in ieder geval het complex Schuytgraaf
                                       diepgaand controleren.

 Implementatie Algemene                Vanuit onze verantwoordelijkheid voor adequate naleving van wet- en regelgeving hebben wij tijdens
 verordening                           onze controle aandacht besteed aan de invoering van de AVG. De impact van deze wetgeving is mede
 gegevensbescherming (AVG)             door de complexiteit en risicogevoeligheid groot. Daarbij komt dat niet naleven leidt kan leiden tot
                                       mogelijke imagoschade en een “wettelijke schending” een aanzienlijke financiële boete kan opleveren.

                                       Vanuit besprekingen met een aantal van uw medewerkers is onze observatie dat uw gemeente
                                       zorgvuldig aan de slag is. Zo is een het AVG-beleid geformaliseerd en is uw organisatie actief met het
                                       borgen en aanpassen van de beheersmaatregelen die noodzakelijk zijn vanuit de AVG. Ook is onze
                                       observatie vanuit diverse waarnemingen op locatie dat uw organisatie bij uw medewerkers maar ook
                                       externe partijen awareness wordt gerealiseerd voor ‘gegevensbescherming’.

                                       In dit verband en in relatie tot het IT-onderwerp, zoals hiervoor beschreven, adviseren wij u vanuit onze
                                       ervaringen bij andere organisaties een cybersecurtity-scan te laten uitvoeren.

 Voldoende aandacht en                 Het college is verantwoordelijk voor een interne beheersing dat zorgdraagt voor onder meer het
 bewustzijn voor fraude                voorkomen en opsporen van fraude. Veranderingen in technologie, decentralisaties etc. hebben ertoe
                                       geleid dat het voorkomen van fraude een onderwerp is dat meer en meer aandacht krijgt vanuit het
                                       maatschappelijk verkeer.

                                       Wij hebben u geadviseerd de door u uitgevoerde en vastgelegde frauderisico-analyse in uw
                                       risicomanagement procedures op te nemen en minimaal jaarlijks te actualiseren. Wij hebben vernomen
                                       dat uw voornemens bent de komende maand de frauderisico-analyse te actualiseren en in december in
                                       het college te behandelen en te laten vaststellen.

 Actuele ontwikkelingen                           In hoofdstuk 3 van deze management letter hebben wij de voor de jaarrekening 2018 en begroting 2019
                                                  actuele ontwikkelingen opgenomen. Wij vragen in het bijzonder uw aandacht voor de fiscale
                                                  aangelegenheden ten aanzien van Sportaccommodaties en btw en de mogelijke financiële consequenties
                                                  hieromtrent.
© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                                                                       Boardletter gemeente Arnhem 2018   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>2. Bevindingen
Interim-controle 2018




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.   Boardletter gemeente Arnhem 2018   8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>2. Bevindingen


Interne beheersing, controle aanpak en follow-up aanbevelingen


Interne beheersing en controle aanpak                                Follow-up aanbevelingen 2017

Als onderdeel van de interim-controle 2018 hebben wij de voor de     De boardletter en het accountantsverslag 2017 bevatten diverse
jaarrekening relevante processen van uw organisatie in kaart         aanbevelingen om de interne beheersing verder te verbeteren. Tijdens
gebracht. Onze bevindingen delen wij via deze boardletter. Voor      de interim-controle hebben wij de follow-up hiervan getoetst. In dit
enkele processen zien wij mogelijkheden om de interne beheersing     hoofdstuk van de boardletter hebben wij dit inzichtelijk gemaakt. Wij
verder te verbeteren, waarbij overigens geen significante            stellen vast dat uw gemeente onze aanbevelingen nog niet heeft
tekortkomingen in de interne beheersing zijn geconstateerd. De       opgepakt.
detailbevindingen hebben wij in dit hoofdstuk uiteengezet.
                                                                     Belangrijke aandachtspunten voor de jaarrekening 2018
De voor de jaarrekeningcontrole qua omvang en/of risico’s meest
relevante processen zijn:                                            Voor het opstellen door uw gemeente van de jaarrekening 2018 en
▪ Inkopen (inclusief aanbestedingen) en betalingsverkeer             onze controle daarop identificeren wij op basis van de interim-
▪ Salarissen                                                         controle en de relevante ontwikkelingen de volgende belangrijke
▪ Sociaal domein                                                     aandachtspunten:
▪ Uitkeringen sociale zaken                                          ▪ Een toereikende onderbouwing van de waardering van de grond-
▪ Subsidieverstrekkingen                                                exploitaties, inclusief position papers.
▪ Grondexploitatie                                                   ▪ Een position paper met een fiscale onderbouwing van een
▪ Memoriaalboekingen en financiële verslaggeving                        eventuele verplichting voor de vennootschapsbelastingplicht.
▪ Belastingen                                                        ▪ Een toereikende onderbouwing van de voorzieningen, inclusief
▪ Overige opbrengsten: verhuur- en parkeeropbrengsten                   position-papers. Het gaat hier met name om de materiële
▪ Voorzieningen                                                         voorzieningen.
▪ Algemene uitkering                                                 • Het mogelijk doorbreken van de interne beheersingsmaatregelen
                                                                        door het management (management override), waarbij wij
Onze overall conclusie is dat de interne beheersing van uw              specifiek aandacht vragen voor de onderbouwing van schattingen,
gemeente in de basis op orde is met uitzondering van de beheersing      en een toereikende autorisatie van en controle op
van de IT-omgeving. Het belangrijkste aandachtspunt dat wij aan u       memoriaalboekingen.
meegeven is het opvolgen van de IT-audit bevindingen, omdat dit      • Verder versterken van het samenstellen van de jaarrekening 2018
van belang is om een volgende stap te kunnen zetten in de               en het hieraan ten grondslag liggende balansdossier.
doorontwikkeling van de kwaliteit van de interne beheersing.         • Rechtmatigheid EU-aanbestedingen.




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                                                       Boardletter gemeente Arnhem 2018   9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>2. Bevindingen


    Interne beheersing, controle aanpak en follow-up aanbevelingen


Belangrijke aandachtspunten voor de jaarrekening 2018
(vervolg)

Aandachtspunten op basis van de controlestandaarden:

•    Management override of controls - het risico op het doorbreken van
     interne beheersingsmaatregelen die anderszins effectief lijken te
     werken – door het management, de directie of het college (met name
     bij memoriaalboekingen en schattingsposten in de jaarrekening).
•    Verondersteld frauderisico met betrekking tot
     opbrengstverantwoording.

Ter voorkoming van een materiële fout in de jaarrekening heeft uw
gemeente voor bovenstaande risicogebieden maatregelen getroffen. Wij
hebben ons dan ook vooral gericht op de opzet, bestaan en werking van
de door de uw gemeente ingerichte beheersingsomgeving die deze
risico’s moeten mitigeren. De bevindingen en aanbevelingen kunt u dan
ook zien als constructieve aanwijzingen als onderdeel van het continue
proces om de beheersing van de bedrijfsvoering (het interne beheersing
systeem) te verbeteren en de kwaliteit van de jaarrekening te
waarborgen.




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                     Boardletter gemeente Arnhem 2018   10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>2.1 Overzicht van overige bevindingen in de interne beheersing

 Interim gemeente Arnhem 2018

Onderstaande tabel geeft een overzicht van eerder gerapporteerde bevindingen.


                                                                                                                     Status     Status
 Nr.     Samenvatting bevinding/aanbeveling                                    Gebied/locatie
                                                                                                                     2017       2018

 01      Geen volledigheidscontrole rondom CAK meldingen PGB                   Sociaal domein                          n.v.t.


 02      Onlogische boekingsgangen                                             Debiteuren / opbrengsten /              n.v.t.
                                                                               diversen

 03      Rechtmatigheid EU-aanbestedingen                                      Rechtmatigheid


 04      Geen afgedwongen functiescheiding en controle op memoriaalboekingen   Memorialen




Legenda:

                                                                                            Eerder gerapporteerde bevinding; niet opgelost
        Nieuwe bevinding


        Eerder gerapporteerde bevinding; gedeeltelijk opgelost
                                                                                            bevinding opgelost / beheersing voldoende

© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                                                                     Boardletter gemeente Arnhem 2018   11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>2.2 Bevindingen interim-controle 2018

Interim gemeente Arnhem 2018

 01       Geen volledigheidscontrole rondom CAK meldingen PGB
                                                   Wij hebben vastgesteld dat de gemeente geen zichtbare controle uitvoert op de
                                                   volledigheid van de aanmeldingen ‘eigen bijdragen PGB’ bij het CAK. De aanwezigheid van
                                                   een interne beheersingsmaatregel rondom de volledigheid van de aanmeldingen ‘eigen
           Observatie                              bijdragen PGB’ bij het CAK waarborgt niet alleen de volledigheid van de ‘eigen bijdragen’
                                                   CAK, maar geeft ook zekerheid omtrent het rechtmatigheidsaspect ‘prestatielevering’ over
                                                   de zorglasten PGB.


           Risico                                  Risico op onvolledige ‘eigen bijdragen’ CAK vanuit de PGB populatie alsmede onvoldoende
                                                   onderbouwing prestatielevering PGB.


           Aanbeveling                             Wij adviseren aan een volledigheidscontrole uit te voeren op de aanmeldingen ‘eigen
                                                   bijdragen PGB’ bij het CAK. Hiertoe kan de gemeente een aansluiting op BSN-niveau
                                                   maken tussen het cliëntenbestand van de gemeente en het CAK.

           Classificatie                           Middel




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                                                                                    Boardletter gemeente Arnhem 2018   12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>2.2 Bevindingen interim-controle 2018 (vervolg)

Interim gemeente Arnhem 2018

 02       Onlogische boekingsgangen
                                                   Wij hebben ten tijde van de interim vastgesteld dat vorderingen bij projecten en claims
                                                   gedurende het jaar geheel worden tegen geboekt en per jaareinde weer volledig worden
                                                   opgeboekt. De gehele debiteurenpositie wordt afgeboekt in plaats van afboeking op
                                                   debiteurniveau op basis van bank- en kasontvangsten en/of afboeking op basis van
           Observatie                              oninbaarheid. Dit betreft een risicovolle boekingsgang.
                                                   Tevens hebben wij bij de jaarrekeningcontrole 2017 vastgesteld dat in enkele gevallen
                                                   onlogische boekingsgangen kunnen worden gehanteerd, wat leidt tot een hoog aantal
                                                   correctieboekingen en een verhoogd risico op fouten.

           Risico                                  Risico op onvolledige verantwoording van vorderingen alsmede het onterecht
                                                   verantwoorden van lasten en baten.


           Aanbeveling                             Wij adviseren u de vorderingen af te boeken op vorderingsniveau op basis van bank- en
                                                   kasontvangsten en/of afboeking op basis van oninbaarheid.


                                                   Tevens geven wij u in overweging om de boekingsgangen binnen de gemeentelijke
                                                   administratie aan te passen waardoor het bijvoorbeeld niet meer mogelijk is om negatieve
                                                   debet boekingen te maken.

           Classificatie                           Middel




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                                                                                 Boardletter gemeente Arnhem 2018   13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>2.3 Follow-up van bevindingen in de interne beheersing

Follow-up bevindingen voorgaand jaar

Onderstaande tabel geeft een overzicht van eerder gerapporteerde bevindingen inclusief de follow-up en status 2018.
                                                                                                                                     Significant Status
Nr.       Samenvatting bevinding/aanbeveling                                   Follow-up 2018
                                                                                                                                     (J/N)       2018

03        Bevinding:                                                           Geen follow-up aan gegeven in 2018, derhalve              Nee
                                                                               bevinding ook in 2018 van toepassing.
          Er zijn geen adequate preventieve IB-maatregelen aanwezig bij het
          proces omtrent de EU-Aanbestedingen
          Aanbeveling:
          Wij bevelen aan om adequate preventieve IB-maatregelen te
          implementeren ten einde de inkoopbehoefte aan de voorkant te
          beheersen.

04        Bevinding:                                                           Geen follow-up aan gegeven in 2018, derhalve               Ja
                                                                               bevinding ook in 2018 van toepassing.
          Geen afgedwongen functiescheiding en controle op
          memoriaalboekingen.
          Aanbeveling:
          Wij bevelen aan om afgedwongen functiescheiding aan te brengen
          in Decade tussen het aanmaken en verwerken van
          memoriaalboekingen waarmee subjectieve boekingen worden
          gemaakt, waarbij tevens een zichtbare controle wordt uitgevoerd op
          de memoriaalboeking alvorens verwerkt wordt.




Legenda:

                                                                                                Eerder gerapporteerde bevinding in beheersingsmaatregel;
        Nieuwe bevinding in beheersingsmaatregel
                                                                                                beperkte vooruitgang

        Eerder gerapporteerde bevinding in beheersingsmaatregel;
        wordt verholpen                                                                         bevinding opgelost

© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                                                                         Boardletter gemeente Arnhem 2018   14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>3. Actuele ontwikkelingen




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.   Boardletter gemeente Arnhem 2018   15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>3. Actualiteiten

 Fiscale aangelegenheden

3.1 Sportaccommodaties en btw                                       3.2 Lopende procedures btw

Op dit moment maken de meeste gemeenten gebruik van de              Er lopen op dit moment meerdere btw-procedures die voor
mogelijkheid om sportaccommodaties btw-belast te exploiteren.       gemeenten van belang zijn. Het gaat in ieder geval om:
In een aantal gevallen treedt de gemeente zelf op als
exploitant. In andere gevallen verloopt de exploitatie via een      •   Fiscale aspecten rondom de levering van schoolgebouwen (btw
derde. Als voldaan wordt aan de regels voor het gelegenheid             en overdrachtsbelasting)
geven tot sportbeoefening draagt de exploitant 6% btw over          •   Btw-positie van de gemeente bij het exploiteren van een
zijn opbrengsten af en heeft daartegenover recht op – veelal            begraafplaats
21% - btw-aftrek op investerings- en exploitatiekosten. Bij         •   Btw-positie gemeente bij straatparkeren (ook van belang voor
exploitatie door een derde heeft de gemeente als eigenaar ook           vennootschapsbelasting!)
recht op btw-aftrek als zij de sportaccommodatie met btw aan        •   Recht op btw-compensatie m.b.t. re-integratietrajecten
de exploitant verhuurt.                                                 (participatiebudget)

De hiervoor genoemde regels worden per 1 januari 2019               In nieuwsberichten vanuit de advieskantoren (waaronder Deloitte) is
aangepast, er vanuit gaande dat het Belastingplan 2019 op dit       en wordt hier uitgebreid bij stil gestaan. Het is van belang deze
punt door de Tweede en Eerste Kamer wordt aangenomen.               procedures te blijven volgen, omdat deze van substantieel financieel
Onder de nieuwe regelgeving zal de terbeschikkingstelling van       belang (kunnen) zijn. In individuele gevallen kunnen er afspraken
een sportaccommodatie door gemeenten in veel gevallen onder         worden gemaakt met de Belastingdienst, bijvoorbeeld om de rechten
de btw-vrijstelling vallen. De btw op gemaakte kosten en            veilig te stellen over het verleden en naar de toekomst.
investeringen komt dan niet meer voor aftrek in aanmerking en
dit is nadelig. Het gaat veelal om substantiële bedragen. Enkel     Ten aanzien van het eerste onderwerp (levering van
bij daadwerkelijk commerciële exploitatie geldt de btw-             schoolgebouwen) heeft uw gemeente reeds afstemming gezocht met
vrijstelling niet en blijft het huidige btw-regime van toepassing   de belastingdienst in het kader van horizontaal toezicht. Verder
(let op: het lage btw-tarief stijgt van 6% naar 9% met ingang       heeft uw gemeente zelf ook een procedure bij het hof liggen inzake
van 1 januari 2019). Er wordt een overgangsregeling                 het straatparkeren. Hieruit blijkt dat uw gemeente inspeelt op de
geïntroduceerd.                                                     actuele ontwikkelingen inzake de lopende BTW-procedures.

Er zijn voor gemeenten en amateursportorganisaties specifieke
subsidieregelingen geïntroduceerd om de btw-nadelen op te
vangen. Gemeenten moeten voor het boekjaar 2019 vóór 1
december 2018 een subsidieaanvraag indienen. Wij hebben
vernomen dat uw gemeente de subsidiemogelijkheden voor
zowel de gemeente als het Sportbedrijf heeft geïdentificeerd.


© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                                                        Boardletter gemeente Arnhem 2018   16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>3. Actualiteiten

 Duurzaamheid

3.3 ESG reporting

Duurzaamheidsthema’s spelen een belangrijke rol in de huidige
maatschappelijke ontwikkeling. Transparant zijn over prestaties
op duurzaamheid wordt steeds belangrijker in het
maatschappelijk verkeer. Dit is ook te zien in de toenemende
nationale en internationale strengere wet- en regelgeving
omtrent het rapporteren over Environmental, Social en
Governance (ESG) thema’s. Een voorbeeld hiervan is de in
Nederlandse regelging opgenomen EU Directive2014/95 inzake
Niet-financiële rapportage. Deze richtlijn brengt reeds
verplichtingen met zich mee voor Organisaties van Openbaar
Belang om te rapporteren op een aantal prestatie omtrent
milieu, sociale verantwoordelijkheid en integriteit. Onze
verwachting is dat dit voor het lokaal en midden bestuur de
komende jaren eveneens zal worden aangescherpt.

Daarnaast zien we een verhoogde aandacht voor ESG thema’s
(ook wel ‘Sustainablity’ thema’s) bij burgers en andere
stakeholders ontstaan waarbij van gemeentes wordt verlangd
inzicht te verschaffen in de rol die zij speelt in bijvoorbeeld de
energietransitie.

Hoewel er momenteel nog geen wettelijke verplichting is voor
gemeentes om te rapporteren over deze thema’s en om daar
assurance bij te verkrijgen, raden wij u aan om uw
stakeholderdialoog omtrent deze gebieden te gebruiken om
relevante thema’s te identificeren. Het stellen van heldere
doelstellingen en daar op sturen en rapporteren, ondersteunt
de maatschappelijke functie en relaties. Een veel gehanteerde
aanvliegroute op dit moment is het raamwerk van de
Sustainable Developments Goals (SDG’s) van de VN.




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                Boardletter gemeente Arnhem 2018   17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>     Bijlagen




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.   Boardletter gemeente Arnhem 2018   18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Bijlage A – Reikwijdte van onze werkzaamheden



Reikwijdte van onze werkzaamheden 2018                                     Frauderisico’s bij de jaarrekeningcontrole

Onze verantwoordelijkheid is het zodanig plannen en uitvoeren van een      Daarnaast is onze controle niet specifiek gericht op het ontdekken
controleopdracht dat wij daarmee voldoende en geschikte controle-          van fraude. Indien wij aangesteld zouden zijn om fraudeonderzoek
informatie verkrijgen voor het door ons af te geven oordeel over de        uit te voeren, zouden wij wellicht additionele bevindingen en
jaarrekening van 2018, teneinde vast te stellen dat deze een getrouw       observaties hebben gerapporteerd dan nu zijn opgenomen in deze
beeld geeft van de financiële positie van gemeente Arnhem, met             Boardletter.
inachtneming van de wettelijke bepalingen van Besluit, Begroting en
                                                                           De primaire verantwoordelijkheid voor het voorkomen en detecteren
Verantwoording.
                                                                           van fraude berust bij de met governance belaste personen en het
De jaarrekeningcontrole heeft niet als doel om enige zekerheid te          management van de gemeente.
geven over de kwaliteit van de interne organisatie.                        Deze verantwoordelijkheid betreft ook het onderhouden van een
                                                                           zodanige interne beheersing om het opmaken van de jaarrekening
De jaarrekeningcontrole bestaat uit een combinatie van                     mogelijk te maken zonder dat deze afwijkingen van materieel belang
controlewerkzaamheden, waaronder een risicoanalyse, analytische            bevat als gevolg van fraude of fouten.
procedures, detailcontroles en het testen van de interne controle die is   Onze controle is opgezet om een redelijke mate van zekerheid te
gerelateerd aan en relevant is voor de controle. Wij richten ons hierbij   verkrijgen dat de jaarrekening als geheel geen afwijkingen van
alleen op de interne controleomgeving die relevant is voor ons oordeel     materieel belang bevat als gevolg van fraude of fouten, maar richt
over de jaarrekening.                                                      zich niet specifiek op het ontdekken van fraude.

Dit rapport is gebaseerd op onze interim-werkzaamheden in het kader        Op basis van onze uitgevoerde interim-werkzaamheden hebben wij
van de jaarrekeningcontrole 2018. Onze controlewerkzaamheden               geen aanwijzingen om onze initiële frauderisicoanalyse aan te
strekken niet verder dan noodzakelijk om een oordeel af te geven over      passen.
de jaarrekening van 2018. De controle is daarom primair gericht op de
aandachtsgebieden die door de accountant als relevant zijn beoordeeld
voor de jaarrekeningcontrole.




© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.                                                          Boardletter gemeente Arnhem 2018   19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>This report has been prepared solely for the use of the Board of Management (college van burgemeester en wethouders) and the Supervisory Board (raad) of gemeente
Arnhem and should not be distributed or quoted in whole or in part without our prior written consent. No responsibility to any third party is accepted as the report has not been
prepared for, and is not intended for, any other purpose. As a consequence, we do not assume any liability or duty of care to any other person to whom this report is shown or
into whose hands it may come.
The matters raised in this report are those which have come to our attention as a result of our audit and are those that we believe we need to bring to your attention. They are
not a comprehensive record of all the matters arising and in particular we cannot be held responsible for reporting all risks in the business or all internal control weaknesses.
Any conclusion, opinion or comments expressed herein are provided within the context of our opinion on the financial statements as a whole, which will be expressed in our
auditor’s report.
Similarly, the comments, observations and recommendations involving systems and procedures should not be read as an opinion on the internal control structure and its
operation.

Deloitte refers to one or more of Deloitte Touche Tohmatsu, a UK Private Company limited by guarantee, and its network of member firms. Neither Deloitte Touche Tohmatsu
nor any of its member firms has any liability for each other's acts or omissions. Each of the member firms is a separate and independent legal entity operating under the names
of "Deloitte", "Deloitte & Touche", "Deloitte Touche Tohmatsu", or other
related names.

© 2018 Deloitte Accountants B.V. All rights reserved.
Member of Deloitte Touche Tohmatsu Limited
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>