<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                                                 1




Uitkomsten Expertmeeting spelregels weerstandsvermogen
gemeente Arnhem
21 februari 2018

Deelnemers aan de expertmeeting
Martijn Leisink;     Gemeente Arnhem;          Wethouder Financiën en Grondzaken
Mattijs Loor;        Gemeente Arnhem;          raadslid D66
Roeland van der Zee; Gemeente Arnhem;          raadslid VVD
Jeroen Scholten;     Naris;                    adviseur risicomanagement
Vincent van Arkel;   Gemeente Apeldoorn;       afdelingshoofd financiën & control
Menno Hulshoff;      Gemeente Arnhem,          concerncontroller
Natasja Bouwman;     Gemeente Arnhem;          sr. adviseur financieel strategisch beleid
Bram de Ruiter:      Gemeente Arnhem;          afdelingshoofd Grondbedrijf
Alma Welbie;         Gemeente Arnhem;          auditor & risicomanager
Antoine Nikkessen;   Gemeente Arnhem;          sr. auditor & risicomanager
Michiel Somers;      Gemeente Arnhem;          sr. auditor & risicomanager

Geen mogelijkheid om aan de expertmeeting deel te nemen, maar wel betrokken bij het onderzoek:
Eric Greving;         Gemeente Arnhem;      raadslid PvdA
Daniël Becker;        Gemeente Arnhem;      raadslid ChristenUnie

Inleiding
Na een korte introductie en welkom door Menno Hulshoff (concerncontroller) leidt Michiel Somers
(auditing en risicomanagement) het onderwerp van de expertmeeting kort in:
     Door een korte warming up over risicomanagement;
     Korte terugblik op het onderzoek en de uitkomsten.

De belangrijkste punten uit het onderzoek zijn verwerkt in stellingen. De deelnemers aan de
expertmeeting geven aan welke stellingen zij willen bespreken. De uitkomsten van het gesprek in de
vorm van overwegingen/suggesties/tips en adviezen zijn onderstaand verwerkt.

Uitkomsten stellingen

Stelling 1. Onze spelregels voor de bepaling van het gemeentelijk weerstandsvermogen
moeten we bijstellen. In tijden van economische groei zit in de bestaande spelregels de prikkel
om de algemene reserve in te zetten voor nieuw beleid. Toen we in de economische crisis
zaten bleken de eerdere berekeningen over de omvang van het benodigde
weerstandsvermogen veel te laag.

Deze stelling is niet afzonderlijk besproken

Stelling 2. Presenteer de kengetallen voor het weerstandsvermogen, solvabiliteit en
schuldquote voortaan in onderlinge samenhang. Dit voorkomt dat geld wordt 'versnoept',
omdat ons weerstandsvermogen hoger is dan nodig terwijl onze solvabiliteit en schuldquote
niet op orde zijn. Voeg daarom de paragrafen weerstandsvermogen en stresstest samen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                   2




De belangrijkste punten uit de bespreking zijn:
    De weerstandsfactor van 1,3 was bedoeld om een robuuster weerstandsvermogen op te
       bouwen. Niet verwacht was dat deze factor op korte termijn hoger zou zijn dan de 1,3;
    De voorgestelde maatregelen in de brief aan de gemeenteraad van 16 januari 2018 om de
       afschrijvingstermijn te verkorten tot 20 jaar hebben een positief effect op de solvabiliteit en
       schuldpositie van de gemeente;
    Het is belangrijk om de kengetallen weerstandsvermogen, solvabiliteit en schuldquote in
       onderlingen samenhang te presenteren en te bekijken. De drie-eenheid van deze kengetallen
       moet op orde zijn. Op die manier voer je als gemeente een strategisch financieel beleid;
    Kijk bij het beoordelen van de financiële positie van de gemeente ook naar ontwikkelingen die
       van invloed kunnen zijn die zich zullen gaan voordoen in latere jaren dan in de vier
       begrotingsjaren die worden gepresenteerd in de MeerJarenProgrammaBegroting;
    Het is verstandig om bij eventuele inzet van middelen voor nieuw beleid zichtbaar te maken
       wat de effecten hiervan zijn op solvabiliteit en de robuustheid van de financiële positie;
    Een goede solvabiliteit zorgt voor voldoende buffer. Dit ook om voldoende robuust te zijn,
       omdat in een crisissituatie er sprake is van een stapeling van financiële tegenvallers;
    Door de wijziging van de BBV moeten we tussentijds winstnemen in een aantal
       grondexploitaties. We worden als het ware gedwongen minder voorzichtig te zijn. De
       gemeente Arnhem kiest zelf voor een voorzichtige koers;
    Er is bij raadsleden behoefte aan een kader voor de gemeentelijke solvabiliteit nu deze te laag
       is. Daarbij kan gebruik gemaakt worden van de normering van de provincie. Ook de
       voorgestelde maatregelen in de brief van 16 januari 2018 geven al een deel van dit kader aan;
    De normen voor de solvabiliteit en schuldquote kunnen daarbij de belangrijkste norm zijn voor
       de omvang van het gemeentelijk eigen vermogen. Binnen die norm wordt dan de omvang van
       het benodigde weerstandsvermogen zichtbaar gemaakt;
    Goede zaak om voor de nieuwe raad goede toelichting op de begroting te geven en de
       samenhang tussen de verschillende onderdelen van de financiële positie uit te leggen.

Stelling 3. De berekening van de benodigde weerstandscapaciteit is een bijproduct van
risicomanagement. Stel 'goed' risicomanagement centraal. Daarbij worden risico's op tafel
gelegd, besproken, van maatregelen voorzien, waarop ook wordt gestuurd. Naar de
gemeenteraad toe blijven we transparant over aanwezige risico's.

De belangrijkste punten uit de bespreking zijn:
    Risicomanagement is belangrijk om risico's en maatregelen goed in beeld te brengen.
       Risicomanagement zelf is belangrijk voor de organisatie en het goed kunnen sturen op de
       'business';
    De kleine eenheid auditing&risicomanagement heeft bij risicomanagement in de organisatie
       een ondersteunende rol bij het zorgen voor bewustwording en kennis op het gebied van
       risicomanagement. De eenheid is tijdelijk betrokken en helpt en daarna zijn
       projectleiders/managers ed. verantwoordelijk voor de sturing op de risico's;
    De berekening van het weerstandsvermogen voor de risico's is meer onderwerp voor de
       financiële mensen;
    Het is belangrijk in de toekomst niet alleen financiële risico's te inventariseren en op te sturen,
       maar dit ook te doen bij andere risico's bijv. imagorisico's;
    In het bestuurlijke proces kunnen er 'politieke ongelukken' gebeuren als niet transparant met
       risico's in de richting van de gemeenteraad is omgegaan;
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                   3


       De paragraaf 'kanttekeningen en risico's' van collegenota's en raadsnota's is bij uitstek de plek
        waarin de ambtelijke organisatie op een onafhankelijke wijze risico's en mogelijke gevolgen
        van het voorstel zichtbaar kan maken. Het College van B&W mag hierop niet sturen. Het kan
        daarbij dus voorkomen dat de risicoperceptie van de ambtelijke organisatie anders is en dit
        zichtbaar gemaakt wordt;
       De ambtelijke organisatie kan in de toekomst nog beter inhoud gaan geven aan dit onderdeel
        van college- en raadsvoorstellen;
       Ambtenaren gaan soms van de veronderstelling uit dat het College van B&W vooral
        risicomijdend wil opereren. Maar dat is niet zo. Het College wil vooral de risico's goed af
        kunnen wegen, waarbij het belangrijk is dat een College van B&W transparant is over de
        risico's.

Stelling 4. Het is mogelijk om ons risicoprofiel te verbeteren. Onder andere door meer zicht te
krijgen op externe ontwikkelingen (o.a. impact van maatregelen van het Rijk) en grotere risico's
bijv. Buig, renterisico ed. Het is niet mogelijk alle risico's in te schatten. Houdt daarom in je
risicoprofiel rekening met een jaarlijks bedrag aan niet te voorziene risico's.

De belangrijkste punten uit de bespreking zijn:
    Het is van belang externe risico's bijv. de mogelijke gevolgen van Rijksbeleid in een
       vroegtijdig stadium op te pikken en niet pas als deze bijv. in een circulaire van het Rijk zijn
       opgenomen. Dit is voor de gemeentelijke organisatie een verbeterpunt. De scope naar buiten
       toe moet worden verbeterd;
    Door risico's eerder te signaleren kunnen ook 'verrassingen' die zorgen voor financiële
       tegenvallers worden voorkomen;
    Er is ook sprake van 'sluimerende risico's' waarvan de impact langzaam groter wordt.
       Gemeenten wachten vaak lang tot ze deze meenemen in het risicoprofiel. En deze pas
       meenemen als de gemeente als het ware al 'met de rug tegen de muur staat'. Het is belangrijk
       ook deze tijdig in het risicoprofiel te verwerken. En ook denken aan maatregelen om deze
       risico's te gaan beheersen;
    We zijn als gemeente Arnhem in vergelijking met andere gemeenten overigens niet uniek in
       de manier waarop we omgaan met externe- en sluimerende risico's;
    De ervaring leert dat het verstandig is voor wat betreft externe risico's een onderscheid te
       maken tussen de baten en lasten kant van onze gemeentelijke begroting. De lastenkant is
       meestal goed voorspelbaar. De onzekerheden doen zich voor aan de baten kant door bijv.
       beleidswijzigingen/bezuinigingen/herverdeeleffecten van beleid van het Rijk;
    Het is belangrijk bij een voorgenomen besluit over een belangrijk onderwerp van College van
       B&W en de gemeenteraad al vroegtijdig stil te staan bij de risico's en deze af te wegen. En
       niet pas de risico's in beeld te brengen als de keuze al is gemaakt. Dit kan door risico's van de
       verschillende opties te presenteren in een keuzenota.

Stelling 5. Zorg dat de buffer voor tegenvallers voldoende groot is om deze ongeveer twee jaar
op te vangen. Daardoor is het mogelijk op een goede manier besluiten te nemen over de
bezuinigingen die nodig zijn om tegenvallers in de begroting op te nemen.

Deze stelling is niet afzonderlijk besproken

Stelling 6. Statische berekeningen over de mogelijke financiële impact van ons risicoprofiel zijn
niet meer dan een hulpmiddel. De uitkomsten daarvan mogen geen eigen leven gaan leiden. Ga
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                 4


na of het mogelijk is door middel van scenario's en het daarbij bepalen van uiterste waarden
meer zicht te krijgen op het benodigde weerstandsvermogen. Hanteer deze benadering ook
voor het grondbedrijf.

De belangrijkste punten uit de bespreking zijn:
    Het is mogelijk en verstandig een onderscheid te maken tussen risico's die redelijk
       voorspelbaar zijn aan de hand van statistische gegevens (voorbeeld daarvan zijn ook risico's
       die verzekerd kunnen worden) en risico's waar historische gegevens geen goede indicatie
       geven. Die laatste categorie risico's zijn als het ware 'gebeurtenissen - evenementen' waar de
       gemeente mee te maken kan krijgen;
    Voor de tweede categorie risico's is het van belang de risico's wel in te schatten qua kans en
       gevolgen ook al is dit lastiger. Deze doorrekenen aan de hand van scenario's om de mogelijke
       effecten zichtbaar te maken is verstandig, omdat daardoor een transparant en tastbaar beeld
       voor de gemeenteraad ontstaat van de mogelijke effecten;
    Die benadering is ook gekozen bij het grondbedrijf waarbij in de Financiële Jaarrapportage
       Projecten drie scenario's worden gepresenteerd;
    Het is belangrijk bij scenario's zichtbaar te maken welke factoren je als gemeente wel en niet
       kunt beinvloeden;
    De ervaring heeft geleerd dat tijdens de crisisperiode het financiële gevolg van een stijging
       van het aantal bijstandcliënten beperkt bleef. Wel heeft het negatieve gevolgen voor
       onderdelen van onze begroting die daaraan gekoppeld zijn bijv. armoede bestrijding. Dus
       goed de risico's daarvoor goed in te schatten;
    Een specifiek risico bij de inkomsten van het Rijk zijn de mogelijke wijzigingen in
       verdeelsystematieken die gevolgen voor onze inkomsten kunnen hebben;
    De forse kortingen op de algemene uitkering gemeentefonds in de crisisperiode waren vooral
       het gevolg van aanvullende ingrepen van het Rijk dan van de systematiek waarmee het
       gemeentefonds aan de uitgaven van het Rijk was gekoppeld.

Stelling 7. Om tegenvallers echt goed op te kunnen vangen is het belangrijk de financiële
positie van onze gemeente voor de lange termijn te verbeteren (zie ook de raadsbrief van 16
januari 2018).

Deze stelling is niet afzonderlijk besproken

Stelling 8. We onderscheiden in de toelichting in de paragraaf Weerstandsvermogen voortaan
de volgende vier soorten risico's:
             Het risicoprofiel van het grondbedrijf;
             De gemeentebrede risico's die samenhangen met de uitvoering van de MJPB;
             De risico's binnen het Sociaal Domein;
             De externe risico's die samenhangen met wijzigingen in het Rijksbeleid (o.a.
                bezuinigingen, andere verdeelmodellen van uitkeringen van het Rijk).

De belangrijkste punten uit de bespreking zijn:
    Het is goed om deze indeling te gaan gebruiken;
    Maar wel in omgekeerde volgorde. Eerst de externe risico's en als laatste risico's van het
       Grondbedrijf.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                               5


Stelling 9. In de paragraaf weerstandsvermogen presenteren we de belangrijkste risico's ook
als daarvoor een bestemmingsreserve is gevormd. We vermelden in de volgende MJPB ook de
risico's waarvoor het Noodfonds is gevormd.

Deze stelling is niet afzonderlijk besproken

Stellling 10. Maak de toelichting in de paragraaf weerstandsvermogen/stresstest niet korter.
Maak deze wel inzichtelijker door het opnemen van grafieken en plaatjes.

Deze stelling is niet afzonderlijk besproken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>