<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                                                   1


Bijlage Overzicht uitkomsten van het onderzoek

1. Hoe hebben de spelregels voor het weerstandsvermogen de afgelopen jaren gewerkt?

Ambtelijke organisatie
In de gesprekken is een duidelijke driedeling naar voren gekomen:
     Voor de crisis was er meer weerstandsvermogen dan nodig om het risicoprofiel af te dekken.
        De afspraak was dat deze ruimte beschikbaar was voor nieuw beleid. Zo heeft het ook
        gewerkt. Daardoor is het eigen vermogen lager geworden. Dit heeft een negatief effect gehad
        op de solvabiliteit;
     Tijdens de crisis bleken de eerder gemaakte berekeningen van de benodigde
        weerstandscapaciteit onvoldoende buffer op te leveren om onze risico's op te vangen. De
        buffers in het grondbedrijf bleken ontoereikend. Ook de overige buffers bleken niet voldoende.
        We zakten door het 75% zekerheidspercentage heen. Bestemmingsreserves zijn toen ingezet
        op ons weerstandsvermogen aan te vullen. Ingrijpende bezuinigingen waren noodzakelijk. De
        oorzaken van van de te lage buffers zijn duidelijk. Allerlei negatieve ontwikkelingen deden zich
        in 1 keer tegelijkertijd voor (o.a. tekorten Grondbedrijf, daling algemene en specifieke
        uitkeringen van het Rijk, negatieve ontwikkelingen bijstandsuitgaven). Daar was geen
        rekening mee gehouden. De berekening van de omvang van de benodigde
        weerstandscapaciteit bood 'schijnzekerheid'. Deze berekeningen waren onvoldoende robuust
        voor de crisisperiode;
     De financiële positie van onze gemeente is de afgelopen jaren sterk verbeterd. Bij verdere
        doorzetting van de economische groei zou het volgens de oorspronkelijke spelregels ruimte
        zijn voor geld voor nieuw beleid. Om de berekening van ons gemeentelijke
        weerstandsvermogen robuuster te maken nu dat mogelijk is, is de zgn. weerstandsfactor van
        1,3 ingevoerd.

Wethouder financiën
    Het was onverstandig in de periode voor 2010 reserves aan te spreken voor nieuw beleid;
    Startpositie 2010 was een van grote tekorten en financiële crisis;
    In de crisis kwam alles samen o.a., ongemeen harde ingrepen van het Rijk, tekorten
      Grondbedrijf en meer kosten Buig. Alles ging daarbij tegelijk mis. Daarmee was bij onze
      risicoberekeningen geen rekening gehouden. We zakten door de 75% grens van het
      noodzakelijk aan te houden weerstandsvermogen heen;
    We hadden de economische crisis als zgn. 'zwarte zwaan' en de daaruit voortkomende
      tekorten niet kunnen voorspellen. Ook hadden we daar ons weerstandsvermogen niet op
      kunnen afstemmen;
    Afboeken van verliezen van Grondbedrijf was noodzakelijk en verstandig. Dit was wel
      eenmalige pijn;
    Om structureel het beeld goed te krijgen moest €65 mln. aan bestemmingsreserves worden
      ingezet en structureel veel worden bezuinigd.

Raadsleden
    De gehanteerde modellen zullen niet altijd sluitend kunnen zijn. Rekenmodellen zijn niet altijd
       crisisproof. De crisis was een uitzonderlijke situatie;
    Bij het grondbedrijf zijn tijdig de verliezen genomen. De gemeente Arnhem heeft dit verstandig
       aangepakt. De keuze om ook Schuytgraaf in eigen handen te nemen is een goede geweest.
       Het College van B&W kijkt realistisch naar de grondexploitaties;
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                 2


       Er zit een prikkel in de spelregels om middelen in te zetten voor nieuw beleid als het
        weerstandsvermogen groter is dan nodig voor het reserven voor risico's;
       De berekeningen van het weerstandsvermogen worden niet in samenhang gepresenteerd met
        de kengetallen solvabiliteit en schuldquote. De gemeente is financieel kwetsbaar door de
        hoge schuldquote en lage solvabiliteit;
       De systematiek met zowel de bandbreedtes van voor zekerheid van 75-90% en een
        weerstandsfactor is ingewikkeld;
       Niet precies duidelijk na hoeveel tijd tegenvallers die zich voordoen moeten worden verwerkt
        in de MJPB.

Suggesties ambtelijk
    Denk na over nieuwe spelregels voor de berekening van het weerstandsvermogen. Die tot
       een meer robuuste buffer leiden ook in tijden van crisis.

Suggestie wethouder
    Bespreken van de spelregels voor de berekening van het weerstandsvermogen;
    Bezie de omvang van het beschikbare en benodigde weerstandsvermogen ook in relatie tot
       de solvabiliteit van onze gemeente.

Suggestie raadsleden
    Bezie het gemeentelijk weerstandsvermogen in samenhang met andere kengetallen als
       solvabiliteit en schuldquote;
    Voorkom dat middelen voor nieuw beleid worden ingezet als de de financiële positie voor wat
       betreft andere kengetallen kwetsbaar is. Aan de andere kant is er ook de politieke realiteit
       waarbij de wens bestaat middelen voor nieuw beleid in te zetten;
    Spreek af na hoeveel tijd tegenvallers in het financieel kader van de gemeente worden
       verwerkt.

2. Welke opmerkingen en reacties zijn gemaakt over het gemeentelijk risicoprofiel?

Ambtelijke organisatie
    De ambtelijke organisatie is in toenemende mate bereid om risico's op tafel te leggen. Maar
         de aandacht voor het vermelden van risico's in B&W-nota's is afgenomen;
    Het opnemen van een risico's in het gemeentelijk risicoprofiel mag er niet toe leiden dat er
         minder sturing is op de maatregelen om risico's te beheersen;
    We zijn kritisch over de 'volledigheid' van het huidige risicoprofiel en de mate waarin we dit
         consequent aanpassen aan gewijzigde omstandigheden;
    Bij het jaarverslag blijkt dat we een aantal risico's niet goed in beeld hebben;
    Het risicoprofiel, zoals gepresenteerd in de paragraaf weerstandsvermogen, schommelt. Dit
         komt doordat we risico's waarvoor een bestemmingsreserve vormen niet langer in het
         risicoprofiel opnemen. Bijv. risico's Scalobor afdekken via het Noodfonds Sociaal Domein;
    We houden in veel gevallen bij de bepaling van het risicoprofiel rekening met een bedrag
         voor 1 jaar;
    Net voor de crisis was er meer weerstandsvermogen dan nodig om het risicoprofiel af te
         dekken. Middelen werden op basis daarvan ingezet voor nieuw beleid.

Wethouder financiën
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                   3


       Tevreden over wat hij aantrof op gebied van risicomanagement in 2010 en de verdere
        ontwikkeling daarvan;
       Goed zicht op interne risico's en externe risico's die we al intern hebben kunnen vertalen;
       Minder goed zicht op externe risico's bijv. ontwikkelingen in de 2de Kamer;
       Kritisch over beperkt aantal risico's op dit moment.

Raadsleden
    Een goede risicoanalyse is belangrijk;
    Risico's opnemen in het gemeentelijk risicoprofiel waarvoor weerstandsvermogen wordt
       gereserveerd mag geen excuus zijn om er niet op te sturen;
    Aan de ene kant risico's liggen in de lijn van de redelijkheid - de controlerende rol van de
       gemeenteraad is zwak. Risico's zijn voor raadsleden moeilijk in te schatten. Gaan er vanuit
       dat er veilige marges worden gehanteerd. Belangrijk te weten dat de risico's zo volledige
       mogelijk zijn geinventariseerd. Vertrouwen daarbij op de experts;
    Aan de andere kant het is moeilijk om alles te kwantificeren. Methoden hebben iets semi-
       wetenschappelijks. Je bent nooit in staat alle risico's te kwantificeren. Je hebt ook te maken
       met niet bekende risico's (zgn. 'zwarte zwanen');
    Bij de jaarrekening is er een bedrag aan tegenvallers, die niet als risico waren voorzien;
    Het risicoprofiel fluctueert doordat risico's verdwijnen die op een andere manier gedekt
       worden bijv. via het Noodfonds;
    Het risicoprofiel van het grondbedrijf zal afnemen omdat de omvang en het aantal
       grondexploitaties afneem;
    In het grondbedrijf zullen naar verwachting meer kleinere locaties worden opgenomen die
       nodig zijn voor de stedelijke ontwikkeling. Van belang deze in financiële zin als een geheel te
       zien en minder te beoordelen op de financiële opbrengst per locatie;
    Bij het inschatten van risico's heb je als raadslid ook te maken met dillemma's. Als voorbeeld
       de verbouw van Musis. Als in het voorstel de post onvoorzien te hoog was geweest had dat
       vragen opgeroepen. Nu bleken er meerkosten asbest die achteraf gedekt moesten worden;

Externen
     Het feitelijk doel is het proces van risicomanagement te organiseren. De omvang van het
       benodigde weerstandsvermogen is in feite een bijproduct van risicomanagement (Naris);
     Het is belangrijk bij het inventariseren van risico's de dialoog en de gesprekken daarover te
       (laten) voeren. Hierdoor ontstaat een beter beeld dan door risico's te inventariseren op basis
       van lijstjes (gemeente Apeldoorn);
     Gemeenten schatten risico's voor nieuwe ontwikkelingen niet altijd heel direct in. Pas als ze
       met de rug tegen de muur staan doen ze dit (Naris)
     De horizon voor het bezien van risico's is meestal beperkt tot vier jaar. Het is verhelderend om
       ook 10-15 jaar vooruit te kijken en wat de gevolgen voor de financiën zijn. Op die manier kun
       je nu nog sluimerende risico's op het spoor komen (Naris);
     Wees voorzichting met risico's en kansberekening. We zijn niet goed in het kans en gevolg
       van risico's in te schatten. Risicogetallen gaan soms een eigen leven leiden (Van Staveren);
     Je kunt uitzonderlijke gebeurtenissen niet goed voorspellen ('de zgn. zwarte zwanen') (Taleb);
     Het is gevaarlijk te veronderstellen dat je risico's altijd kunt meten met standaardafwijkingen
       (Taleb);
     Leerervaringen van geavanceerde rekenmodellen zijn dat grote uitschieters veel vaker
       voorkomen dan je zou verwachten. Let daarbij ook of gebeurtenissen onderling van elkaar
       afhankelijk zijn ('T Hart);
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                  4


      Cijfers van risicoberekeningen kunnen een eigen leven gaan leiden waarbij uitgangspunten en
       aannames verdwijnen (Van Kinderen e.a.);
      Je kunt wél proberen voldoende voldoende vet op de botten te hebben om de gevolgen van
       onbekende gebeurtenissen op te vangen (Taleb);
      Bij de berekening van het weerstandsvermogen wordt ook rekening gehouden met de omvang
       van risico's in uiterste situaties. De gemeente voert op dit punt een behoedzaam beleid
       (gemeente Apeldoorn);
      Bij de bepaling van de grootte van de risico's gaan we er vanuit dat structurele risico's in vier
       jaar worden gedekt door ombuigingen binnen de begroting, aanpassing van beleid of
       beheersmaatregelen. Bij de bepaling van het weerstandsvermogen wordt afbouwend rekening
       gehouden met de mogelijke tegenvallers - jaar 1 -> 100%, jaar 2 ->75%, jaar 3 -> 50%, jaar 4
       25% - daarna in de begroting verwerkt (gemeente Apeldoorn);
      Het is mogelijk ook de risico's die door andere beheersmaatregelen dan het
       weerstandsvermogen worden afgedekt mee te nemen in het risicoprofiel bijv. risico's sociaal
       domein (Naris/gemeente Apeldoorn);
      Spreek ook af in hoeverre je bereid bent als gemeente risico's te accepteren en ook besluit
       risico's die je niet hebt geinventariseerd te nemen. Bespreek dus de zgn. 'risk appetite'.
       (gemeente Apeldoorn).

Suggesties ambtelijk
    Verbeter de sturing op risico's en beheersmaatregelen. Maak deze bijv. een vast onderdeel
       van de managementgesprekken;
    Besteedt bij de bepaling van het risicoprofiel meer aandacht aan risico's voor de verbonden
       partijen, risico's van open einde regelingen;
    Zorg voor tijdige signalering van risico's en tref daarvoor maatregelen;
    Heroverweeg de directe koppeling tussen het berekende risicoprofiel (de benodigde
       weerstandscapaciteit) en het noodzakelijk weerstandsvermogen;
    Onderzoek of het mogelijk is de eindverantwoordelijkheid voor de bepaling van het
       gemeentelijk risicoprofiel bij de concerncontroller te leggen.

Suggesties wethouder
    Verbeter de manier waarop externe risico's in beeld gebracht worden bijv. ten aanzien van
       plannen van een nieuw Kabinet;
    Bekijk mogelijkheden om te werken met scenario's;
    Het proces om de risico's in kaart te brengen en maatregelen te treffen is relevanter dan wat
       uit ons gemeentelijke risicopakket Naris komt.

Suggesties raadsleden:
    Houdt rekening met het feit dat het niet mogelijk is alle risico's te kwantificeren;
    Denk bij het bepalen van het risicoprofiel in termen van scenario's;
    Suggestie om het risicoprofiel op aantal punten aan te vullen, bijv. risico's leningen
       woningbouw, renterisico, risico's Buig. Risico's Buig kun je zien aankomen vanuit de WW;
    Belangrijk dat ambtenaren in de gelegenheid gesteld worden in technische zin met raadsleden
       te kunnen spreken zonder dat het direct in de politieke sfeer komt. Belangrijk dat ambtenaren
       helder zijn over risico's.

3. Hoe kijken we aan tegen het bepalen van de beschikbare weerstandscapaciteit?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                               5


Ambtelijke organisatie
In de gesprekken kwam dit onderwerp niet vaak naar voren. Twee opmerkingen zijn wel gemaakt:
     Bekijk of je bij de bepaling van het weerstandsvermogen voor de berekening van de omvang
        van de algemene reserve wel of niet rekening houdt met de uitkomsten van de Turap;
     Vergroot de flexibiliteit van de begroting. Dit is een extra element van het
        weerstandsvermogen nl. of je in tijden van crisis snel maatregelen kunt nemen om
        tegenvallers in de begroting op te vangen.

Externen
     Veel gemeenten willen de begroting flexibeler maken om tegenvallers te kunnen verwerken. In
       de praktijk blijkt dit lastig (Naris).

Suggesties ambtelijk
    Bespreek hoe je de omvang van de beschikbare weerstandscapaciteit voor wat betreft de
       algemene reserve, bepaalt;
    Vergroot de flexibiliteit van de begroting.

Suggesties wethouder financiën
    Verschuif de focus van het weerstandsvermogen naar de robuustheid van de begroting en de
       mogelijkheid om tegenvallers in de begroting op te vangen.

4. Wat vinden we van de paragraaf weerstandsvermogen? En wat zijn suggesties voor
verbetering?

Ambtelijke organisatie
    We werken met een aparte paragraaf die gaat over de risico's en het weerstandsvermogen en
        een aparte paragraaf stresstest. Daardoor is de samenhang tussen de verschillende
        kengetallen over de financiële positie van de gemeente niet goed;
    We krijgen positieve reacties op onze paragraaf en de transparantie die deze biedt. Onder
        andere door de top 10 van belangrijke risico's;
    De paragraaf is ook moeilijk leesbaar en technisch van karakter;
    Zoals we al aangaven schommelt het risicoprofiel in de paragraaf. Dit omdat we risico's
        waarvoor een bestemmingsreserve hebben niet meer vermelden in de top 10. Omdat het nog
        steeds een belangrijk risico is is deze paragraaf niet compleet

Wethouder
    Het risicoprofiel in de paragraaf schommelt en dus ook het benodigde weerstandsvermogen
      door bijv. het Noodfonds.

Raadsleden
    Aan de ene kant worden financiële stukken als niet toegankelijk ervaren. Raadsleden hebben
       niet het gevoel dat ze aan de knoppen kunnen draaien;
    Aan de andere kant de paragraaf deugt en is volgens de spelregels opgesteld. De paragraaf
       is wel te lezen en te begrijpen;
    De paragraaf zou korter kunnen. Dat zou weer veel vragen kunnen oproepen en vragen om
       aanvullende toelichting;
    De top 10 van risico's biedt veel informatie;
    De risicokaart is niet erg inzichtelijk;
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                   6


       Presenteer het risicoprofiel meerjarig;
       De stresstest is te abstract, ingewikkeld en biedt te weinig inzicht. De tabel met de kleuren en
        pijlen is wel helder. Maak ook de kernboodschappen uit de stresstest helder;
       Begrippen als solvabiliteit zeggen raadsleden niets;
       Belangrijk kengetallen als solvabiliteit, schuldquote en weerstandsvermogen in onderlinge
        samenhang te presenteren;
       Nu strookt de conclusie uit de paragraaf weerstandsvermogen 'er is ruimte voor nieuw beleid'
        niet met de negatieve score op de kengetallen solvabiliteit en schuldquote.

Externen
     Uit de evaluatie van de commissie BBV blijkt dat het de uitdaging is om de paragraaf niet te
       laten uitmonden in een voornamelijk (reken)technische operatie. En de raadsleden inzicht te
       geven in mogelijke scenario's ten aanzien van risico's en de mogelijkheden deze te beheersen
       mocht het scenario zich voordoen (commissie BBV);
     De gemeenteraad niet alleen inzicht geven in status quo van de risico's, maar ook in de
       maatregelen, voortgang en effecten (gemeente Apeldoorn)
     Licht risico's en maatregelen toe (Naris).

Suggesties ambtelijk
    Verbeter de samenhang in de presentatie van de financiële positie door de paragraaf
       stresstest en paragraaf weerstandsvermogen samen te voegen;
    Bespreek de opzet van de paragraaf met leden van de gemeenteraad;
    Zorg dat de belangrijkste risico's in de paragraaf worden vermeld.

Suggesties wethouder
    Zorg dat de presentatie van belangrijkste risico's in de paragraaf gepresenteerd wordt ook als
       deze via het Noodfonds sociaal domein worden gedekt.

Suggesties raadsleden
    Geen behoefte om de paragraaf veel korter te maken. Behoud de toelichtingen. Verhelder wel
       de inhoud door bijv. gebruik te maken van grafieken;
    Integreer de paragraaf stresstest en paragraaf weerstandsvermogen in 1 paragraaf waardoor
       het mogelijk is de verschillende kengetallen in onderlinge samenhang te bekijken;
    Presenteer ook de risico's die nu door het Noodfonds worden afgedekt;
    Presenteer de risico's in driedeling: risico's van de grondexploitatie, risico's sociaal domein
       met daarbij de relatie met het noodfonds en de risico's voor overige gemeentelijke activiteiten;
    Bekijjk bijv. bij het jaarverslag waar overschrijdingen zijn ontstaan en evalueer hoe deze zijn
       ontstaan. Bespreek dit in een niet direct politieke context.

5. Wat zijn andere mogelijkheden en suggesties voor de bepaling van het noodzakelijke
weerstandsvermogen?

Suggesties ambtelijk:
    Maak de financiële positie robuuster met het oog op niet van tevoren in schatten
       gebeurtenissen waarvan de gevolgen enorm zijn (bijv. de economische crisis 2008). Dit soort
       gebeurtenissen heten in het jargon 'zwarte zwanen';
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                   7


       Ga als mogelijkheid terug naar de omvang van het weerstandsvermogen voor de crisis als
        middel om mogelijke grote tegenvallers te kunnen opvangen of ga werken met een
        weerstandsfactor met veel bredere bandbreedtes;
       Ga naast de statische berekeningen voor het Grondbedrijf ook uit van de scenario's die in de
        Financiële Jaarrapportage Grondbedrijf staan nl. wat zijn de financiële gevolgen als inkomsten
        pas aantal jaren binnen komen, het project moet stoppen, de inkomsten tegen vallen)
       Beoordeel de manier waarop we omgaan met het beschikbare weerstandsvermogen ook in
        het licht van komende generaties;
       Als het beschikbare weerstandsvermogen groter is dan noodzakelijk om de risico's af te
        dekken geef deze middelen dan niet uit, maar reserveer deze om de solvabiliteit van onze
        gemeente te verbeteren.

Suggesties wethouder
    De uitgangssituatie is nu anders dan voor de crisis. We konden toen veel wegsnijden in de
       begroting zonder problemen. Dat is nu niet meer het geval;
    Het weerstandsvermogen moet je voldoende tijd geven om door middel van ordentelijke
       besluitvorming zonder paniek eventuele structurele gevolgen van risico's structureel te
       verwerken. Dus daarvoor circa 1,5 tot 2 jaar of 2 tot 3 jaar moet je kunnen overbruggen;
    De berekeningen van het risicoprofiel in Naris geven je een duiding van de omvang de risico's
       en het daarvoor benodigde weerstandsvermogen waar je niet onder mag zakken;
    Overweeg ook andere benaderingen bijv. door de omvang van het weerstandsvermogen te
       koppelen aan de omvang van de begroting (bijv. 10%);
    Bezie het weerstandsvermogen ook in samenhang met de solvabiliteit. Zorg daarbij ook dat je
       als gemeente geen buitenbeentje bent ten aanzien van solvabiliteit. Als de solvabiliteit laag is
       ten opzichte van andere gemeenten ben je kwetsbaar bij ingrepen van het Rijk, omdat
       gemiddeld genomen de gemeenten er goed voor staan;
    Verschuif de aandacht van het beschikbare weerstandsvermogen naar de mate van
       robuustheid en flexibiliteit van de begroting. Hoe slagen we erin de begroting bij tegenvallers
       snel om te buigen.

Suggesties raadsleden
    Verstandig om in goede tijden te sparen en potjes te vormen voor een eventuele crisis.
       Daarbij is er wel een politieke afweging nodig. Realiteit is ook dat de gemeenteraad ook
       middelen wil vrij maken voor nieuwe beleidsprioriteiten;
    Houdt bij het inschatten van de benodigde weerstandscapaciteit rekening met een bedrag aan
       onbekende risico's;
    Houdt rekening met de kwetsbaarheid van onze financiële positie door onze hoge schuldquote
       en slechte solvabiliteit. Verminder de schulden van onze gemeente;
    'Versnoep' de ruimte boven het weerstandsvermogen voor nieuw beleid niet zolang de
       schuldquote hoog is en solvabiliteit laag. Stel daarbij doelen om bijv. toe te werken dat de
       gemeente over 100 jaar helemaal geen schulden meer heeft;
    Er zijn mogelijk signalen dat het opnieuw mis kan gaan en er een nieuwe crisis aankomt;
    Betrek de nieuwe gemeenteraad bij de nieuwe beleidsnota risicomanagement en
       weerstandsvermogen en spelregels voor de financiële positie.

Suggesties externen
    Benut de statistische berekeningen als een bodembedrag voor het benodigde
       weerstandsvermogen (Naris);
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                            8


   Maak bij de berekening van het benodigde weerstandsvermogen gebruik van meer extreme
    scenario's en reken deze door (Naris);
   Stuur op de combinatie van kengetallen (solvabiliteit/schuldquote/weerstandsvermogen). Dan
    voer je een strategisch financieel beleid (Naris).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>