<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Maatregelencatalogus




                                                                                                                                    1
                                                                                                                                                                                         PAGINA
Natuurinclusief Bouwen Arnhem




                                                                                                                                    Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                                         ONDERWERP
In deze Maatregelencatalogus staan maatregelen benoemd die in, aan en om het huis en in de openbaar toe-
gankelijke ruimte kunnen worden toegepast om natuurinclusief te bouwen. Daardoor ontstaat niet alleen een
geschikte leefomgeving voor mensen, maar juist ook voor dieren en planten. De basisprincipes zijn eenvoudig:
dieren zoeken een plek om te broeden (bijvoorbeeld in een neststeen of -kast), ze zoeken beschutting (bijvoor-
beeld in hoog gras of in hagen en struiken), ze moeten eten kunnen vinden (insecten, rupsen, bessen etc.) en het
is fijn als er water beschikbaar is. Onderstaande maatregelen leveren, naast het vergroten van de biodiversiteit,
vaak ook nog een heleboel andere voordelen op. Ze dragen bijvoorbeeld bij aan natuurbeleving en klimaatadap-
tatie. Samen bouwen we aan een groene stad.




De maatregelen zijn verdeeld in:

A.    Verblijven voor gebouwbewonende soorten (neststenen)
A1.   Neststeen gierzwaluw - 1 punt
A2.   Nestplaats huismus - 1 neststeen/kast/pan = 1 punt, 5 meter verplaatste vogelschroot = 2 punten, 1 		
      vogelvide = 2 punten
A3.   Neststeen (gewone dwerg)vleermuis - 1 punt
A4.   Neststeen zwarte roodstaart - 1 punt
A5.   Insectensteen - 1 punt. Professioneel insectenhotel - 5 punten
A6.   Neststeen huiszwaluw - 1 punt per neststeen met 2 kommetjes
A7.   Eigen initiatief: in overleg - 1 tot 25 punten

B.    Opstalgebonden maatregelen
Gevel/dak:
B1. Groen plat dak - 15 punten per 50m2 bij sedum, + 3 punten voor toevoeging grassen en kruiden, +3 punten
     voor toevoeging dwergheesters en/of struiken
B2. Hellend sedumdak - 15 punten per 50m2
B3. Groene gevel - 5 punten per gevel
B4. Geveltuin - 1 punt per tuintje
B5. Beperken verlichting - 1/3/5/10 ptn*
B6. Eigen initiatief: in overleg - 1 tot 25 punten

Tuin:
B7. Groene haag als erfafscheiding - per huis met 25% groene erfafscheiding 1 punt (huis met volledige groene
      erfafscheiding = 4 punten)
B8. Egelpassages - alle tuinen egelpasseerbaar d.m.v. groene erfafscheidingen/openingetjes = in totaal 1/3/5/10
      punten*
B9. 1 inheemse boom van 2e of 3e orde grootte in tuin óf 3 struiken - 3 punten
B10. Beperkte verharding - 1/3/5/10 punten* als hier in hele project rekening mee is gehouden
B11. Eigen initiatief: in overleg - 1 tot 25 punten

C. Bewustwordingsmaatregelen:
C1.   Aanleg groene voorbeeldtuin - 3 punten
C2.   Tuinklaarpakket - 2 punten x aantal bestelde natuurlijke tuinklaarpakketten
C3.   Faciliteren van tuinontwerpsessies - 1 punt x aantal gegeven tuinontwerpsessies
C4.   Biodiversiteitspakket aanbieden - 0.5 punt x aantal pakketjes
C5.   Eigen initiatief: in overleg - 1 tot 25 punten



*Afhankelijk van grootte project (project met 1-10 woningen = 1 punt, 11-50 woningen = 3 punten, 51-100 woningen = 5 punten, >100
woningen = 10 punten).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>D.   Omgevingsmaatregelen:




                                                                                         2
                                                                                                                                         PAGINA
Verblijven voor niet-gebouwbewonende soorten (nestkasten):
D1. Nestkast boomklever - 1 punt
D2. Nestkast grote bonte specht - 1 punt
D3. Nestkast steenuil - 2 punten
D4. Nestkast bosuil - 2 punten
D5. Vleermuiskast - 1 punt
D6. Nestkast ooievaar - 25 punten




                                                                                   Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                        ONDERWERP
D7. Eigen initiatief: in overleg - 1 tot 25 punten

Groene omgevingsmaatregelen:
D8. Toepassen extensief maaibeheer in hele projectgebied - 5 punten
D9. Vergroenen en verfraaien van bermen - 5 punten per berm
D10. Cluster van 3 inheemse bomen aanplanten of behouden - 3 punten
D11. Rij van >10 inheemse bomen aanplanten of behouden - 10 punten
D12. Takkenril/ stobbenwal - 2 punten per 10 meter
D13. Aanplant vogel- of vlinderbosje - 3 punten per 25m2 inheemse struiken/bomen
D14. Hagen aanplanten - 5 punten per haag van minimaal 100 meter
D15. Faunapassage - 15/25 punten
D16. Pocketpark (minipark) aanplanten - 25 punten
D17. Verbinden groenstructuren op zelfgekozen manier - 5-25 punten
D18. Beperkte verharding - 10 punten
D19. Geen buitenverlichting bij of op groen - 10 punten
D20. Eigen initiatief: in overleg - 1 tot 25 punten

Blauwe omgevingsmaatregelen:
D21. Natuurvriendelijke oevers - 10 punten
D22. Ecologische bodempassage of wadi - 5-10 punten afhankelijk van grootte
D23. Amfibieënpoel - 25 punten
D24. IJsvogelwand - 15 punten, ijsvogelvriendelijke oever- 10 punten
D25. Eigen initiatief: in overleg - 1 tot 25 punten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>A. VERBLIJVEN VOOR




                                                                                                                   3
                                                                                                                                                                        PAGINA
		GEBOUWBEWONENDE SOORTEN
Bij nieuw- en herbouw zijn volop kansen voor het creëren van verblijfsplaatsen voor gebouwbewonende soorten.




                                                                                                                   Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                        ONDERWERP
Neststenen zijn vaak zeer eenvoudig en tegen lage kosten in te passen.




Bij een huis in het Waterkwartier in Nijmegen zijn 18 neststenen voor gierzwaluwen (zie maatregel A1) ingebouwd.
De neststenen werden in eerste instantie bewoond door huismussen
(bron: Jochem Kühnen).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                                                           4
A1. Neststeen gierzwaluw




                                                                                                                                                                           PAGINA
1 punt



Het kan jaren duren voordat een gierzwaluw een neststeen bezet. Tot het zover is vormt de neststeen een welkome
broedplaats voor andere soorten. En als er eenmaal één steen door een gierzwaluw bezet raakt, zullen er snel meer




                                                                                                                     Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                          ONDERWERP
volgen. Gierzwaluwen zijn immers koloniebroeders. Ze zijn erg trouw en keren generaties lang terug naar hetzelfde
nest. De omgeving rondom de nestplaats is minder relevant, omdat de gierzwaluw zijn voedsel in de lucht vangt.
Wel moeten er voldoende insecten zijn. Insecten worden aangetrokken door verschillende soorten inheemse
planten te plaatsen die afwisselend bloeien.

Geschatte kosten (excl. btw): vanaf e 28,- per neststeen

Baten:
Biodiversiteit
•    gierzwaluw en gastbewoners (vooral huismussen en spreeuwen maar
     ook koolmezen, zwarte roodstaartjes en zelfs boomkruipers)

Eisen en randvoorwaarden
Eis: 				       Plaats meerdere stenen (liefst 6-20 stuks) vlak bij elkaar.
				            Oriëntatie Invliegopening op oostelijke of noordelijke 		
				            richting
Hoogte/lengte: Plaats de neststeen zo hoog mogelijk, minimaal op 4
				            meter hoog. De gierzwaluw broedt graag hoog, dus 		
				            nesten kunnen tot 40 meter hoog worden ingemetseld.
Overige:        De invliegopeningen moeten minimaal 40cm 		
				            van elkaar verwijderd zijn. Blinde, monotone zijkanten 		
				            van gebouwen zijn het meest geschikt. Aanvliegroute
				            van 2-4m onder de steen vrijhouden van obstakels 		
				            (bomen, gebouwen, schoorstenen,
				            vlaggenstokken, elektriciteitsdraden, naar buiten 		
				            opendraaiende ramen, balkons, gevelbegroeiing).

Aanbevelingen




Gierzwaluwen geven geen overlast. Ze gebruiken weinig nestmateriaal en maken ook geen vieze strepen op de
gevel. De inbouwstenen hoeven niet schoon gemaakt te worden.

Naast neststenen zijn er ook nestkasten. Hang ze bij elkaar en onder een dakgoot of overstek, zodat de temperatuur
niet te ver kan oplopen.

Foto’s links: Vivara Pro

Afbeelding boven: Nina Kopp, gemeente Amsterdam

Bron tekst: o.a. Mourmans-Leinders, M. (2004). Gierzwaluwen en nestkasten; (2005). Bouwen voor gierzwaluwen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      5
                                                                                                                                                                           PAGINA
A2. Nestplaats huismus
1 neststeen/kast/pan = 1 punt, 5 meter verplaatste vogelschroot = 2 punten, 1 vogelvide = 2 punten



De huismus is een honkvaste en sociale vogel die jaarrond in groepen leeft. Er moet voldoende nestgelegenheid zijn
voor een hele groep. De nestgelegenheden zijn alleen functioneel als in de nabije omgeving voldoende leefgebied




                                                                                                                      Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                           ONDERWERP
aanwezig is en/of wordt gerealiseerd. Het is essentieel dat er binnen een afstand van vijf meter van de nestlocatie
ten minste drie meter hoog opstaand groen aanwezig is. Bijvoorbeeld gevelgroen en/of een haag of (stekelige)
struik. Ideaal zijn groene tuinen met hoge hagen of heesters, dichte struiken, rommel- en onkruidhoekjes, water en
zanderige grond om een zandbad te nemen. Combineer dus het liefst met andere maatregelen die ten gunste zijn
van het leefgebied van de huismus zoals ‘groene gevels’ (B3), ‘geveltuintjes’ (B4) of ‘groene erfafscheiding’ (B7).

Baten:
Biodiversiteit
• huismus

Optie 1: 		        Vogelschroot verplaatsen. Gebouw met minimaal 5 meter verplaatste vogelschroot = 2 punten
Breng vogelschroot aan bij de panlat waar de tweede pan aanhaakt. Zo kunnen de eerste twee panlatten dienen als
broedlocatie voor huismussen.
Let op! Maatregel is alleen zinvol bij dakpannen waar dakbeschot toegankelijk is bij de eerste rij dakpannen
(bijvoorbeeld holle pannen).

Geschatte kosten geen extra kosten

Eisen en randvoorwaarden
Eis: 				       Bij minimaal 5 meter lengte dak toepassen, maar bij voorkeur over
				            de hele breedte van het huis.
Oriëntatie:     Noorden of oosten, zodat de temperatuur niet te ver kan 		
				            oplopen.
Hoogte/lengte: Hoogte tussen dakbeschot en dakpan (bij bolling) dient minimaal
				            7,5 centimeter te zijn.
                                                                                      Bron: gemeente Ede



Aanbevelingen
Om beschadiging van dampfolie te voorkomen, houten platen aanbrengen
boven de gootplank.

Optie 2: 		        Vogelvide(s). 1 vogelvide = 2 punten
Vogelvides zijn speciaal ontwikkelde mussennestkasten die onder de eerste
rij dakpannen kunnen worden geplaatst in plaats van vogelschroot. De
vogelvide kan over het algemeen zonder bouwkundige aanpassingen worden          De MONIER Vogelvide
gemonteerd. Hij past onder vrijwel alle soorten dakpannen en op vrijwel alle    Bron: Renovadak
soorten pannendaken.

Geschatte kosten (excl. btw): een vogelvide van 1 meter kost vanaf e 24,50.

Eisen en randvoorwaarden
Eis:				        -
Oriëntatie:     Noorden of oosten, zodat de temperatuur niet te ver kan oplopen.
Hoogte/lengte: 1 vogelvide is een meter lang.

Bron tekst: gemeente Ede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Optie 3: 		        Mussenstenen. 1 neststeen = 1 punt




                                                                                                                                6
                                                                                                                                                                                PAGINA
Inmetselen van neststenen in de gevel of als dat niet mogelijk is plaatsen van mussenkasten aan de buitenmuur onder een
overstek of dakgoot.

Geschatte kosten (excl. btw): vanaf e 24,- per neststeen

Eisen en randvoorwaarden
Eis:				        Plaats meerdere stenen (bij voorkeur clusters van 6-20 nestgelegenheden, met invliegopening




                                                                                                                          Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                               ONDERWERP
				            34mm bij elkaar. Mussen broeden in kolonies.
Oriëntatie:     Noorden of oosten of in schaduw van dakgoot/overstek van 30cm, zodat de temperatuur niet te
				            ver kan oplopen.
Hoogte/lengte: Minimaal op 2 en maximaal op 15 meter hoog



Aanbevelingen




De nesten hoeven niet schoongemaakt te worden.
Voorbeeld nestkast en inbouwsteen huismus
bron: Vivara Pro



Optie 4: 		      Nestpannen. 1 nestpan = 1 punt
Aanbrengen van nestpannen voor huismus op het dak.
Let op! Daken met dakisolatie zijn niet geschikt, het wordt onder de dakpannen te heet. Op niet-geïsoleerde daken
van met name historische gebouwen kunnen nestpannen doorgaans wel worden toegepast.

Geschatte kosten onbekend

Eisen en randvoorwaarden
Eis:				        Mussen broeden in kolonies, dus plaats bij voorkeur clusters van 6-20 nestpannen vlak bij elkaar.
Oriëntatie:     Noorden of oosten
Hoogte/lengte: Minimaal op 2 en maximaal op 15 meter hoog

Aanbevelingen
                      Aanbevolen wordt om te inventariseren of in plaats van het plaatsen van nestpannen, het
                      vogelschroot verplaatst kan worden of neststenen ingebouwd kunnen worden. Het
                      vogelschroot verplaatsen is namelijk eenvoudiger en levert meer nestruimte op. Neststenen
                      inbouwen in de gevel is vaak ook beter, omdat het onder de pannen te heet kan worden voor
                      de mussen.

Bron tekst: o.a. gemeente Ede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                                           7
                                                                                                                                                                                PAGINA
A3. Neststeen / open stootvoeg / entreesteen
			 (gewone dwerg)vleermuis
1 punt
										




                                                                                                                           Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                                ONDERWERP
De gewone dwergvleermuis komt vooral voor in gebieden met bebouwing nabij een groene omgeving. Ze verblijven op
verschillende plekken, afhankelijk van de periode van het jaar en de functie (zoals winter- of kraamverblijfplaats). Het
plaatsen van inmetselstenen of andere vleermuisvoorzieningen is van groot belang om deze en andere vleermuissoorten
te helpen bij het bieden van een verblijfplaats.
Let op! Het punt is ook te behalen door op een andere manier ruimtes in het gebouw vrij te laten voor vleermuizen.
Denk hierbij aan open stootvoegen (minimaal 1,5cm breed en 4cm hoog) of entreestenen om een niet-geïsoleerde
spouwmuur of tussenspouw (ruimte tussen twee nieuwbouwwoningen) toegankelijk te maken. Of door ruimte
achter de gevelbetimmering te laten of onder of in (dubbele) daklijsten ruimte te maken. Alle maatregelen t.b.v.
vleermuizen genoemd op https://www.checklistgroenbouwen.nl/maatregelen/ tellen.
Let op! Rond verblijfplaatsen dient voldoende beschut en insectenrijk habitat aanwezig te zijn: voedsel voor de
vleermuizen! Plant binnen het project dus ook inheemse bomen, struiken en bloemen waarin ook insecten voedsel
zoeken en zich voortplanten.

Geschatte kosten (excl. btw): per inbouwsteen vanaf e 28,- 				
						                        per entreesteen (om vleermuizen toegang te geven tot een spouwmuur)
						vanaf e 16,-

Baten:
Biodiversiteit
•     (gewone dwerg) vleermuis

Eisen en randvoorwaarden
Eis:					              Meerdere stenen per locatie heeft de voorkeur, eventueel aan elkaar geschakeld.
Oriëntatie:		          Voorkeur voor de zonnige zuidwestzijde
Hoogte/lengte: 		      Tussen de vier meter (ondergrens) en vijftig meter (bovengrens) hoogte.
Overige: 		            De aanvliegroute naar de kast vrij houden, dus niet boven ramen inbouwen, geen 		
					                  bomen of struiken voor de muur laten groeien en geen zonwering of iets dergelijks.
					                  De kasten moeten vrij zijn van lichtverstoring.



                                                                                      Aanbevelingen




Foto 1:   Deze inbouwsteen kan gebruikt worden in de spouw als schuilplaats voor één of enkele exemplaren of
			       als paarplek. De inbouwsteen is ook geschikt als kraamverblijf, hiervoor moeten wel meerdere stenen aan
			       elkaar geschakeld worden zodat er een grotere ruimte ontstaat. Hiervoor kan men links en/of rechts het
			       houten schot wegnemen. De vleermuizen kunnen op deze manier van de ene naar de andere steen kruipen.

Foto 2: Deze entreesteen is gemaakt om vleermuizen toegang te geven tot een spouwmuur.

Waar vleermuizen zitten kan men uitwerpselen vinden. De inbouwstenen dus beter niet boven een deur, raam of
balkon plaatsen.

Bron: Vivara Pro
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                                             8
                                                                                                                                                                             PAGINA
A4. Neststeen zwarte roodstaart
			 1 punt



De zwarte roodstaart leeft het grootste deel van het jaar solitair
of in paren en zingt vanaf een hoge zangpost. Het is cruciaal




                                                                                                                       Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                            ONDERWERP
voor de zwarte roodstaart dat er in de omgeving van het nest
open, zonnige, droge, niet ingerichte terreinen aanwezig zijn.
De zwarte roodstaart heeft een voorkeur voor grootschalige
nieuwbouw en houdt niet zo van een groene en begroeide
omgeving. Behoud dus kleine stukjes braakland met korte
vegetatie.

Geschatte kosten (excl. btw): vanaf e 20,- per inbouwsteen/kast

Baten:
Biodiversiteit
•     zwarte roodstaart e.a. (bijvoorbeeld kwikstaart, roodborst, winterkoning, grauwe vliegenvanger)

Eisen en randvoorwaarden
Oriëntatie: 		         Noorden of oosten
Hoogte/lengte: 		      Plaats de nestkast of -steen boven de 3 meter hoogte



Aanbevelingen

                                                            De zwarte roodstaart is een insecteneter. Door deze
                                                            maatregel te combineren met maatregelen die insecten
                                                            trekken (zoals het planten van inheemse hagen, heesters,
                                                            bloemen en planten), kan het succes van de nestkasten
                                                            worden vergroot.

                                                            De zwarte roodstaart mijdt natte gebieden en gebieden
                                                            met dichte en hoge gewassen.



Voorbeeldnestkast en neststeen zwarte roodstaart (bron: Vivara Pro)
Bron foto zwarte roodstaart: Pixabay
Bron Factsheet Zwarte Roodstaart, Vogelbescherming (2018)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                                       9
                                                                                                                                                                            PAGINA
A5. Insectensteen
			 1 punt. Professioneel insectenhotel - 5 punten



Inbouwstenen dragen bij aan een gezonde wilde bijen- en vlinderpopulatie in de stad. Bijen en vlinders zijn een
belangrijke schakel in de voedselketen. Bij grotere projecten mag er als alternatief ook een groot insectenhotel met




                                                                                                                       Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                            ONDERWERP
een oppervlakte van minimaal 1 m2. worden geplaatst op een zonnige, beschutte plek in de omgeving.
Combineer met bijvoorbeeld ‘groene gevels’ (B3) of ‘geveltuintjes’ (B4).

Geschatte kosten (excl. btw): vanaf e 28,- per neststeen

Baten:
Biodiversiteit
•     wilde bijen, hommels, vlinders en allerlei andere insecten zoals spinnen, lieveheersbeestjes en oorwormen.

Eisen en randvoorwaarden
Oriëntatie:		          Zonzijde: zuid, zuidoost, zuidwest, west. Beschut tegen regen en wind. 			
Hoogte/lengte: 		      Plaats stenen op minimaal 50 cm en maximaal 2m hoogte.
Beplantingseisen: 		   Dichtbij inheemse nectar- en stuifmeeldragende bloemen, planten en/of struiken.
Overige: 		            De neststenen kunnen zowel groepsgewijs als afzonderlijk aangebracht worden.



Aanbevelingen




Plaats insectenhotels op luwe, zonnige en bloemrijke plek (dus niet in de schaduw van een gebouw of boom!).
Bijenhotels kunnen ook op het dak worden geplaatst.

Afbeeldingen: Vivara / Veldshop
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                                           10
                                                                                                                                                                           PAGINA
A6. Neststeen huiszwaluw
			 1 punt per neststeen met 2 kommetjes



De huiszwaluw is een sociale vogel die in kolonies broedt. Vooral nabij open en waterrijk gebied, in de omgeving
van allerlei typen gebouwen en bruggen, die voor de huiszwaluw als alternatieve rotspartijen kunnen dienen.




                                                                                                                     Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                          ONDERWERP
Geschatte kosten (excl. btw): vanaf e 19,- per steen met 2 kommetjes

Baten:
Biodiversiteit
•      huiszwaluw

Eisen en randvoorwaarden
Oriëntatie:     De huiszwaluw heeft geen duidelijke voorkeur voor nestplekken op een bepaalde windrichting,
				            maar gevels op het noordwesten zijn het minst favoriet.
Hoogte: 		      Plaats op minstens 4 en maximaal 10 meter hoog.
Overige:        Plaats onder een overstekende, liefst witte / wit geverfde dakrand. Plaats in ieder geval een deel
				            van de nestkommetjes bij elkaar. Zorg voor een vrije aanvliegroute voor de zwaluwen naar het
				            nest, dus geen hoge struiken of andere bebouwing vlakbij de nesten.
				            Voor de huiszwaluw moet er water en klei in de buurt van de nestlocatie zijn.

Aanbevelingen

                                                                                De zwarte roodstaart is een
                                                                                insecteneter. Door deze maatregel
                                                                                te combineren met maatregelen
                                                                                die insecten trekken (zoals het
                                                                                planten van inheemse hagen,
                                                                                heesters, bloemen en planten),
                                                                                kan het succes van de nestkasten
                                                                                worden vergroot.

                                                                                De zwarte roodstaart mijdt natte
                                                                                gebieden en gebieden met dichte
                                                                                en hoge gewassen.

Voorbeeld kunstnest huiszwaluw

Bron: Vivara)
Bron: Vogelbescherming (2018), Factsheet Huiszwaluw
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                                11
                                                                                                                                                                     PAGINA
A7. Eigen initiatief: in overleg
			 1 punt



Er kan ook een eigen maatregel worden geformuleerd - voor één van bovenstaande soorten of voor een andere
gebouw-bewonende soort. Zo zijn gebouwen hoger dan tachtig meter geschikt als broedplaats voor de slechtvalk.




                                                                                                                Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                     ONDERWERP
Het aantal punten wordt nader bepaald, in samenspraak met de gemeente.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>PAGINA   ONDERWERP
12       Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    13
                                                                                                                                                                         PAGINA
B. OPSTALGEBONDEN MAATREGELEN
Met alleen het creëren van verblijfsplaatsen voor gebouwbewonende soorten zijn we er nog niet! Om dieren
voldoende leefgebied te geven moeten er ook groene maatregelen worden getroffen in de directe omgeving van
het gebouw.




                                                                                                                    Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                         ONDERWERP
Een groen dak in Arnhem West © Arnhem AAN /
Een net aangelegde geveltuin in het Spijkerkwartier © Marleen Michels

Ook in de tuin zijn volop opties: bijvoorbeeld groene hagen als erfafscheiding (B7), het realiseren van kleine
openingetjes in die erfafscheiding voor de egel (B8), inheemse boompjes of struiken planten (B9) en de verharding
beperken (B10).

Bij grotere projecten kunnen er ook punten gehaald worden met het bewust maken van toekomstige bewoners,
zoals door als ontwikkelaar de nieuwe bewoner de mogelijkheid te geven een groene tuin mee te kopen
(tuinontwerp, -ontwikkeling en -aanleg) en zo onderdeel te laten zijn van de hypotheek (zie categorie C). Volop
mogelijkheden dus!

In de openbaar toegankelijke ruimte is ook van alles mogelijk, zoals de aanleg van nestkasten voor niet-
gebouwbewonende soorten, het toepassen van extensief maaibeheer, het aanleggen van natuurvriendelijke oevers
en nog veel meer (zie maatregelen in categorie D).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                                                                                              14
                                                                                                                                                                              PAGINA
B. Gevel/Dak
B1. Groen plat dak
15 punten per 50m2 bij sedum, + 3 punten voor toevoeging grassen en kruiden, +3 punten voor toevoe-
ging dwergheesters en/of struiken. Groene daken met inheemse grassen en kruiden bieden een prima
plek voor allerlei dieren en planten en hebben legio andere voordelen.




                                                                                                                        Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                             ONDERWERP
De huiszwaluw is een sociale vogel die in kolonies broedt. Vooral nabij open en waterrijk gebied, in de omgeving
van allerlei typen gebouwen en bruggen, die voor de huiszwaluw als alternatieve rotspartijen kunnen dienen.

Geschatte kosten (excl. btw): E 35,- tot E 80,- per m² voor een groen sedumdak tot E 50,- tot E 100, - per m² voor
een meer intensief groen dak met struiken, planten en bomen. Bij een gemiddeld dakoppervlak (50 m2) kost een
groen sedumdak dus tot E 4.000,-.

Baten:
Biodiversiteit
•    Leefgebied voor wilde bijen, vlinders en vogels.
Klimaatverandering
•    Een groen dak draagt flink bij aan infiltratie. Een win-win dus. Want ontwikkelaars zijn wettelijk verplicht om
     hemelwater op eigen terrein te verwerken.
•  Verkoeling in en om het huis door verdamping
•  Energiebesparing: in de zomer blijft het langer koel in huis, in de winter zorgt het groene dak er juist voor dat
     warmte in huis niet ontsnapt via het dak
•    CO2-vastlegging
Natuurbeleving
•    Het groene dak creëert een rustgevende en stress-verlagende omgeving
Overig
•    Verhoging waarde onroerend goed
•  Verbetering luchtkwaliteit (een groen dak bindt 1 kg fijnstof/m2)
•  Zonnepanelen leveren een hoger rendement doordat ze minder heet worden
•  Verdubbeling levensduur dak: de begroeiing beschermt het dakbedekkingsmateriaal tegen UV en 		
     zoninvloeden.

Eisen en randvoorwaarden
Eis: 					             De 50m2 moet bij voorkeur aaneengesloten te zijn (dus liever op het dak dan op 		
					schuurtjes).
Hoogte/lengte: 		      Hoe dikker de substraatlaag, hoe beter. Bij 5-7cm kan alleen sedum geplaatst worden,
					                  bij 7-15cm ook grassen/kruiden, bij 15-30cm ook dwergheesters en bij 30-50cm ook
					                  struiken. Wel aanpassen op de draagkracht van het dak.
Beplantingseisen: 		   Het dak dient aangeplant te worden met zo veel mogelijk verschillende soorten 		
					                  inheemse sedum, kruiden e.d. met variatie in bloeitijd.
Overige: 		            Een groendakopbouw bestaat uit een vegetatiemat met daaronder een substraat- en
					drainagelaag.

Aanbevelingen

                                                                             Van het groene dak kan een echt
                                                                             ‘vogeldak’ worden gemaakt (op daken
                                                                             met een dakhelling tot maximaal 10
                                                                             graden en daken die minstens 225
                                                                             kg/m² gewicht kunnen dragen).
                                                                             Breng daarvoor voorzieningen aan als
                                                                             nestkasten en dood hout.

                                                                             Extensieve groene daken hebben
                                                                             nauwelijks onderhoud nodig.

Afbeelding: Nina Kopp, gemeente Amsterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                                         15
                                                                                                                                                                              PAGINA
B2. Hellend sedumdak
			 15 punten per 50m2



Groen dak met leefgebied voor insecten. Extensieve groendaken zijn geschikt voor daken met een helling van soms
wel 35°. Bij een hellingsgraad van meer dan 35° moeten speciale verankeringen worden voorzien.




                                                                                                                         Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                              ONDERWERP
Geschatte kosten (excl. btw): E 35,- tot E 80,- per m² voor een groen sedumdak. Bij een gemiddeld dakoppervlak
(50 m²) dus tot E 4.000,-.

Baten:
Biodiversiteit
•      Leefgebied voor wilde bijen, vlinders en vogels.
Klimaatverandering
•  Een groen dak draagt flink bij aan infiltratie. Een win-win dus. Want ontwikkelaars zijn wettelijk verplicht om
     hemelwater op eigen terrein te verwerken.
•  Verkoeling in en om het huis door verdamping
    Energiebesparing: in de zomer blijft het langer koel in huis, in de winter zorgt het groene dak er juist voor dat
     de warmte in huis niet ontsnapt via het dak
•  CO2-vastlegging
Natuurbeleving
•  Het groene dak creëert een rustgevende en stress-verlagende omgeving
Overig
•  Verhoging waarde onroerend goed
•  Verbetering luchtkwaliteit (een groen dak bindt 1 kg fijnstof/m2)
•  Zonnepanelen leveren een hoger rendement doordat ze minder heet worden
•  Verdubbeling levensduur dak: de begroeiing beschermt het dakbedekkingsmateriaal tegen UV en 		
     zoninvloeden.

Eisen en randvoorwaarden
Eis: 				              Om de volledige 15 punten te scoren moet 50m2 dak beplant zijn met zo veel mogelijk
					                  verschillende soorten sedum
Hoogte/lengte: 		      Dakhelling tot maximaal 45 graden.
Beplantingseisen: 		   Veel verschillende soorten sedum om een diversiteit in bloeitijd te creëren.
Overige: 		            Het draagvermogen van de dakconstructie dient minimaal 100 kg/m2 te bedragen.

Aanbevelingen



                                Hoe meer diversiteit aan soorten worden aangeplant, hoe meer insecten gebruik
                                kunnen maken van het dak.
                                Gaat uitstekend samen met zonnepanelen.

                                Een sedumdak heeft een laag gewicht. Het is onderhoudsarm.

                                Ook op monumenten kan in overleg met een erfgoedadviseur een groen dak
                                worden aangelegd als hiervoor een omgevingsvergunning is afgegeven.

                                Foto: groene daken in de wijk Nieuw-Monnikenhuizen in Arnhem © Anne Luijten,
                                gemeente Arnhem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                                                              16
                                                                                                                                                                              PAGINA
B3. Groene gevel
			 5 punten



Aanplant van beplanting die tegen de gevel groeit (al of niet op een losse constructie) op een muur met weinig of
geen ramen.




                                                                                                                        Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                             ONDERWERP
Een groene gevel (een gevel die groenbedekt is) kan bestaan uit:
1. Zelfhechtende klimplanten, bijvoorbeeld klimop en driedelige wingerd;
2. Klimplanten die een steunconstructie nodig hebben om te groeien en klimmen, zoals blauwe regen, bosrank,
     kamperfoelie en wilde hop. Een rek voor klimplanten kan het best minimaal 6 cm van de muur worden 		
     geplaatst. Dit geeft voldoende ruimte en steun voor vogelnesten én volop groeiruimte voor de planten;
3. Een groene muur: planten groeien vanuit bakken aan de gevel of op een substraat dat aan de gevel is 		
     bevestigd. Bijvoorbeeld bitterzoet, heggerank, varen, kruiden.
Optie 1 & 2 (grondgebonden) hebben de voorkeur.

Geschatte kosten (excl. btw): tussen de E 50,- en E 350,- per vierkante meter (frames en beplanting).

Baten:
Biodiversiteit
•    Huismussen en andere vogels (dekking, voedsel, nestgelegenheid), vleermuizen, vlinders, wilde bijen
Klimaatverandering
•    Verbetert wateropvang en infiltratie
•  Verkoeling in en om het huis door verdamping
•    Energiebesparing dankzij natuurlijke isolatie
•  CO2-vastlegging
Natuurbeleving
•    De groene gevel creëert een rustgevende en stress-verlagende omgeving en verfraait het straatbeeld
Overig
•    Verhoging waarde onroerend goed
•  Verbetering luchtkwaliteit
•  Minder geluidsoverlast

Eisen en randvoorwaarden
Eis: 				              De minimale eenheid is 3m breed, 2m hoog.
Hoogte/lengte: 		      De groene gevel moet zo worden aangelegd dat planten tot minimaal 2 meter hoog
					kunnen groeien.
Beplantingseisen: 		   De oriëntatie van de gevel (zon/schaduw) bepaalt welke soorten gevelbeplanting 		
					                  geschikt zijn. Gebruik vogel- en vlindervriendelijke
					                  klimplanten die bij voorkeur zelfvoorzienend zijn wat betreft water en voeding. 		
					                  Bijvoorbeeld klimop, bosrank, kamperfoelie, wilde hop, bruidsluier, wingerd, 		
					                  vuurdoorn, of clematis.
					Zie ook https://www.arnhemklimaatbestendig.nl/maatregelen/groene-gevels/
Aanbevelingen

                                                               Mussen houden ervan zich te verstoppen in hoog,
                                                               gesloten gevelgroen. Kies bijvoorbeeld voor klimop
                                                               (hedera). Klimop is een makkelijke plant die bijna
                                                               overal groeit en weinig eisen stelt. In een mum van
                                                               tijd heb je een groenblijvende gevel en tegelijkertijd
                                                               een plek waar mussen en andere vogels veilig
                                                               kunnen schuilen én kunnen eten van de heerlijke
                                                               besjes. Bovendien kleurt hij het hele jaar door de
                                                               tuin groen. Deze klimplant doet het overal goed,
                                                               ook in kleine en schaduwrijke tuinen.

                                                               Afbeelding: Nina Kopp, gemeente Amsterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   17
                                                                                                                                                                        PAGINA
B4. Geveltuin
			 1 punt



Een geveltuin is beplanting die voor de gevel staat: een strook begroeide (openbare) ruimte, die gelegen is voor
een bouwblok en onderhouden wordt door een bewoner of eigenaar van het pand. De beplanting is een bron




                                                                                                                   Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                        ONDERWERP
van voedsel zoals nectar, stuifmeel of bessen, biedt nestgelegenheid voor vogels en kan ook functioneren als
steppingstone tussen grotere groengebieden.

Geschatte kosten (excl. btw): vanaf E 50 per strekkende meter (grond, planten).

Baten:
Biodiversiteit
•    Huismus, egel, vlinders, bijen
Klimaatverandering
•    Verbetert wateropvang en infiltratie
•  Verkoeling in en om het huis door verdamping
•  Energiebesparing dankzij natuurlijke isolatie
•    CO2-vastlegging

Natuurbeleving
•    Zorgt voor een rustgevende en stress-verlagende omgeving en verfraait het straatbeeld
Overig
•    Verhoging waarde onroerend goed
•  Verbetering luchtkwaliteit
•  Minder geluidsoverlast

Eisen en randvoorwaarden
Eis: 					-
Hoogte/lengte: 		      Een goed functionerende geveltuin is ongeveer 45cm diep (ca 1,5 stoeptegel) en 		
					120cm breed.
Beplantingseisen: 		   Kies voor vogel- en vlindervriendelijke klimmers en planten .

Aanbevelingen

                                  Een geveltuin is de minst onderhoudsintensieve vorm van verticaal groen:
                                  bewatering en bemesting zijn nauwelijks nodig.




                                  Afbeelding: Nina Kopp, gemeente Amsterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                                                                                            18
                                                                                                                                                                            PAGINA
B5. Geen lichtuitstraling bouwblok dankzij vleermuis-
			 vriendelijke verlichting of geen verlichting
      		 1/3/5/10 ptn*




                                                                                                                      Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                           ONDERWERP
* Afhankelijk van grootte project (project met 1-10 woningen = 1 punt, 11-50 woningen = 3 punten, 51-100
woningen = 5 punten, >100 woningen = 10 punten).
Hoe minder verlichting wordt toegepast aan bebouwing, hoe beter het is voor vogels en vleermuizen. Als het
weglaten van verlichting geen optie is moet vogel-en vleermuisvriendelijke verlichting toegepast worden. De volle
punten worden verdiend als over het hele project aantoonbaar rekening gehouden is met het bepeerken van de
lichtuitstraling.

Baten:
Biodiversiteit
•    vleermuizen, vogels

Eisen en randvoorwaarden
Eis: 				       Als weglaten van buitenverlichting geen optie is, dan vleermuisvriendelijke verlichting plaatsen.
				            Gebruik van bewegingsmelder.
				            Tegengaan van uitstraling binnenverlichting (afscherming), zeker op plaatsen waar de 		
				            bouwblokken grenzen aan groene omgeving (openbaar groen).
Overige:        Vogel- en vleermuisvriendelijke verlichting is verlichting met aangepast armatuur, waardoor geen
				            uitstraling naar boven plaatsvindt, of speciale lampen zoals de LED Batlamp.

Aanbevelingen
Mussen houden ervan zich te verstoppen in hoog, gesloten gevelgroen. Kies bijvoorbeeld voor klimop (hedera).
Klimop is een makkelijke plant die bijna overal groeit en weinig eisen stelt. In een mum van tijd heb je een
groenblijvende gevel en tegelijkertijd een plek waar mussen en andere vogels veilig kunnen schuilen én kunnen
eten van de heerlijke besjes. Bovendien kleurt hij het hele jaar door de tuin groen. Deze klimplant doet het overal
goed, ook in kleine en schaduwrijke tuinen.




                                                               Afbeelding: gemeente Ede




B6. Eigen initiatief: in overleg
		  1 tot 25 punten



Er kan ook een eigen maatregel worden geformuleerd om gevels en/of daken geschikt te maken voor dieren,
mits goed beargumenteerd hoe deze maatregel de biodiversiteit binnen het project vergroot. Bijvoorbeeld een
bruin dak, bestaande uit zand met fijn puin, schelpen en steentjes en zeer geschikt als leefgebied voor de zwarte
roodstaart en andere vogelsoorten. Het aantal punten wordt nader bepaald, in samenspraak met de gemeente.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                                                       19
                                                                                                                                                                            PAGINA
B. Tuin
B7. Groene erfafscheiding
per huis met 25% groene hagen als erfafscheiding 1 punt (huis met volledige groene hagen als erfafschei-
ding = 4 punten)




                                                                                                                       Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                            ONDERWERP
Nieuwbouw:         plant groene hagen aan als erfafscheiding.
Herbouw:           vervang een ‘harde’ erfscheiding (een schutting, hekwerk of muur) door een groene haag.
Als alternatief mogen afscheidingen ook als takkenril worden uitgevoerd.
Groene klimplanten tegen omheining ipv haag is helft van de punten. Een gemengde haag (2 of meer soorten) is
dubbele punten.

Geschatte kosten (excl. btw): Bij nieuwbouw is er normaal gesproken geen meerprijs voor natuurlijke
erfafscheidingen t.o.v. een hekwerk of muur. De kosten zijn afhankelijk van het soort en de grootte. Volwassen hagen
zijn duurder in aanschaf dan kleinere hagen die nog moeten groeien. Een groene erfafscheiding kun je al aanschaffen
vanaf e 30 per meter.
Zie ook: https://klimaatklaar.nl/jij/leg-groene/
			https://www.milieucentraal.nl/in-en-om-het-huis/tuinieren/tuinontwerp/haag-of-schutting-om-je-tuin/
			https://www.arnhemklimaatbestendig.nl/maatregelen/groene-grens/

Baten:
Biodiversiteit
•     Huismussen (schuilplek + voedsel in de vorm van besjes), egels (schuilplek, doorgang), insecten.
Klimaatverandering
•     Een groene haag neemt regenwater op, vangt fijnstof uit de lucht en zorgt voor verkoeling in hete periodes.

Eisen en randvoorwaarden
Eis: 					             Als er geen ruimte is voor een haag, kan er gekozen worden voor groene klimplanten
					                  tegen een omheining. Bijvoorbeeld een hek van betongaas of een natuurlijk tuinscherm
					                  (wilgenhout) met begroeiing. Dit levert de helft van de punten van een groene haag op.
					                  Een gemengde haag (2 of meer soorten die aantrekkelijk zijn voor vlinders en insecten)
					                  is dubbele punten
Hoogte/lengte: 		      Hoogte van minsten 80 cm en breedte van minstens 50 cm.
Beplantingseisen: 		   Klimop (hedera), liguster, Spaanse aak, zuurbes, hulst, gele kornoelje, meidoorn, 		
					                  sleedoorn, taxus, beuk, haagbeuk of andere soorten die
					                  aantrekkelijk zijn voor vlinders en insecten (vrucht- en besdragende of 			
					nectarproducerende soorten).

Aanbevelingen




                                                 Afbeelding: gemeente Ede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                                                                     20
                                                                                                                                                                     PAGINA
B8.		 Egelpassages

													
			 alle tuinen egelpasseerbaar d.m.v. groene erfafscheidingen/peningetjes = in totaal 1/3/5/10 punten*



*Afhankelijk van grootte project (project met 1-10 woningen = 1 punt, 11-50 woningen = 3 punten, 51-100
woningen = 5 punten, >100 woningen = 10 punten).




                                                                                                               Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                    ONDERWERP
Realiseren van minstens één opening in/onderaan schutting/hekwerk/haag per perceelscheiding tussen tuinen of
aansluitend op openbaar groen. Om dit punt te halen moet elke perceelscheiding hiervan zijn voorzien.
Ook projectgebieden zonder tuinen kunnen dit punt behalen, door het realiseren van openingen in/onderaan
schuttingen/hekwerken verspreid over het terrein.

Baten:
Biodiversiteit
•     Kleine fauna zoals egels

Eisen en randvoorwaarden
Eis: 					             Voor alle schuttingen binnen het project geldt: geef dieren een doorgang.
Hoogte/lengte: 		      Opening van minimaal 15 x 15 cm.
Overige: 		            Een egelsnelweg is van belang in woonwijken en overige projectgebieden waar 		
					                  voornamelijk ‘harde’ perceelscheidingen zijn zoals schuttingen.

Aanbevelingen
Zie de website van de egelwerkgroep voor meer tips en tricks voor egels: www.egelwerkgroep.com




                                              Afbeelding: Nina Kopp, gemeente Amsterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   21
                                                                                                                                                                        PAGINA
B9. 1 inheemse boom van 2e of 3e orde grootte in
			 tuin óf 3 verschillende soorten struiken
			 3 punten




                                                                                                                   Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                        ONDERWERP
Plaats minstens één boom of minstens 3 verschillende soorten struiken in de tuin.

Baten:
Biodiversiteit
•    Vogels, vlinders, wilde bijen
Klimaatverandering
•    Verbetert wateropvang en infiltratie
•  verkoeling door verdamping en meer schaduw
•    CO2-vastlegging, energiebesparing
Natuurbeleving
•    Het groen creëert een rustgevende en stress-verlagende omgeving
Overig
•    Verbetering luchtkwaliteit

Geschatte kosten boom 2e of 3e orde grootte: E vanaf €55 /stuk

Eisen en randvoorwaarden
Hoogte/lengte: 		      Boom met groeiplaats voor 25 jaar optimale groei
Beplantingseisen: 		   Inheemse fruit- of knopbomen of struiken. Bomen van de tweede en derde orde grootte
					                  (hoogte 8-15 meter volwasdom) zijn bijvoorbeeld
					                  gewone lijsterbes, krentenboompje, rode esdoorn, gele kornoelje, Chinese vernisboom
					                  of blazenboom, kersappel, zwarte kers, sierpeer, mispel.
					                  Aan te bevelen struiken zijn meidoorn, vuilboom, hazelaar, sleedoorn, Gelderse roos,
					                  sporkehout of andere soorten die aantrekkelijk zijn voor vlinders en insecten (vrucht- en
					                  besdragende of nectarproducerende soorten).
Overig: 			            Aanbevolen wordt om biologisch en duurzaam geteeld plantmateriaal toe te passen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                                                                                             22
                                                                                                                                                                             PAGINA
B10. Groene gevel
			 1/3/5/10 punten* als hier in hele project rekening mee is gehouden



*Afhankelijk van grootte project (project met 1-10 woningen = 1 punt, 11-50 woningen = 3 punten, 51-100
woningen = 5 punten, >100 woningen = 10 punten).




                                                                                                                       Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                            ONDERWERP
Beperk de verharding in tuinen bij nieuwbouw. Vervanging van bestrating door inheems groen of waterpasserende
verharding bij herbouw.
Punten worden gehaald als er over het gehele project aantoonbaar rekening gehouden is met het beperken van de
verharding.

Geschatte kosten (half-)open verharding: E 64 - 100 /m2 (Provincie Gelderland, 2020). Er zijn weinig
meerkosten voor waterpasserende verharding t.o.v. gesloten verharding.

Baten:
Biodiversiteit
•    Insecten
Klimaatverandering
•    Verbetert wateropvang en infiltratie
•    verkoeling door verdamping

Aanbevelingen
Waar verharding gewenst is, ga voor:
-   open verharding: het toepassen van bestrating met ruimte ertussen. Geschikt voor een terras, oprit of tuinpad
    (foto 1).
-   halfverharding: grind, schelpen, of olivijn (een steen die CO2 uit de lucht haalt) laat het water door (foto 2).




Door stapstenen (open verharding) kan water beter weglopen © Le Far West / Halfverharding in de vorm van olivijn
© Tinka Chabot
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 23
                                                                                                                                                                      PAGINA
B11. Eigen initiatief: in overleg

		
			 1 tot 25 punten     											
Er kan ook een eigen maatregel worden geformuleerd om de tuin geschikt te maken voor dieren, mits goed
beargumenteerd hoe deze maatregel de biodiversiteit binnen het project vergroot. Het aantal punten wordt nader




                                                                                                                 Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                      ONDERWERP
bepaald, in samenspraak met de gemeente.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>PAGINA   ONDERWERP
24       Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    25
                                                                                                                                                                         PAGINA
C. BEWUSTWORDING

C1. Aanleg groene voorbeeldtuin

				




                                                                                                                    Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                         ONDERWERP
		 3 punten



Maximaal 1 tuin per project. De tuin dient dusdanig ingericht te worden dat deze aantrekkelijk is voor insecten
en vogels en met minimale verharding. Alle huurders/kopers krijgen bovendien een voorlichtingsfolder over de
natuurinclusieve tuin bij de overdracht (voorbeeldfolder beschikbaar via de gemeente).

Eisen en randvoorwaarden
Beplantingseisen: 		    Aan minimaal 2 zijdes perceel een groene afscheiding en minstens 2 openingen voor
					                   egels. Minimaal 2 klimplanten, 1 boom 2e of 3e grootte en 3 struiken en meerdere vaste
					                   planten met een variatie aan bloeitijd.
Overige: 			            Plaats minstens 3 verschillende vogelhuisjes, zorg voor watervoorziening en leg een 		
					                   rommelhoekje van bladeren/stenen/takken aan.
					                   Voeg een informatiepaneel toe en/of brochures over de natuurinclusieve tuin (de 		
					                   gemeente heeft een voorbeeld).

Aanbevelingen
Arnhem Zoemt en Arnhem Klimaatbestendig kunnen advies geven / helpen met de aanleg.




C2. Tuinklaarpakket
			 2 punten



Met Tuinklaar wordt de tuin van een nieuwbouwwoning al binnen het reguliere bouwproces uitgevoerd, waardoor
kopers bij oplevering een volledig aangelegde tuin hebben. Om de punten te halen moet hier minstens 1 optie voor
een groene, natuurlijke tuin bijzitten. De tuin (tuinontwerp, - ontwikkeling en - aanleg) van een nieuwbouwwoning
kan zo meegefinancierd worden in de hypotheek.

Eisen en randvoorwaarden
Eisen: 			      Er moet een optie zijn voor een tuinklaarpakket voor een groene, natuurlijke tuin. Deze optie
				            moet beoordeeld en goedgekeurd worden door Arnhem Klimaatbestendig

Aanbevelingen
Arnhem Klimaatbestendig kan advies geven.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                                                                                                         26
                                                                                                                                                                         PAGINA
C3. Faciliteren van tuinontwerpsessies
			 1 punt x aantal gegeven tuinontwerpsessies



Per huishouden wordt een tuinontwerpsessie aangeboden van minstens 1 uur. De sessie is gericht op een groene
tuininrichting met minimale verharding en aantrekkelijk voor insecten en vogels en afgestemd op de te realiseren




                                                                                                                   Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                        ONDERWERP
opstallen. Alle huurders/kopers krijgen bovendien een voorlichtingsfolder over de natuurinclusieve tuin bij de
overdracht.

Geschatte kosten: ongeveer E€75.- per uur. In een uur kan het volgende worden bereikt: het maken van een schets
met een snelle indeling van de tuin en wat suggesties voor materialen en beplanting. Dan ligt er dus nog geen
ontwerp. Het is een eerste idee, welke nog nader uitgewerkt moet worden door ontwerper of hovenier (als je echt
een volledig ontwerp wil ben je zeker een dag bezig) (bron: Arnhem Klimaatbestendig, 2020).

Aanbevelingen
Arnhem Klimaatbestendig kan helpen met de organisatie hiervan.




C4. Biodiversiteitspakket aanbieden
			 0.5 punt x aantal pakketjes



Elk huishouden krijgt een biodiversiteitspakket. Dit pakket is verkrijgbaar bij het Natuurcentrum Arnhem of
informeer bij de gemeente. Het bestaat uit een vogelhuisje gevuld met o.a. een inheems bloemmengsel voor in de
(gevel)tuin/boompspiegel, een brochure over het groen aanleggen van de eigen tuin, een zoekkaart met bekende
vogelsoorten en een boek over natuur in Schuytgraaf.

Geschatte kosten: ongeveer E€17.- per pakket.

Ten gunste van:
•   Biodiversiteit (via bewustwording bewoners)
•  Klimaatadaptatie (via bewustwording bewoners)

Aanbevelingen




Voorbeeld biodiversiteitspakketje



C5. Eigen initiatief: in overleg
			 1 tot 25 punten



Er kan ook een eigen maatregel worden geformuleerd die de bewustwording rond biodiversiteit en
klimaatadaptatie bij (toekomstige) inwoners vergroot. Denk bijvoorbeeld aan het aanbieden van korting op
inheems plantmateriaal aan bewoners. Het aantal punten wordt nader bepaald, in samenspraak met de gemeente.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 27
                                                                                                                                                                      PAGINA
D.
			OMGEVINGSGEBONDEN MAATREGELEN
De omgevingsgebonden maatregelen hebben betrekking op de buitenruimte van een project. We hebben
ze verdeeld in verblijfsplaatsen, groene maatregelen en blauwe maatregelen.




                                                                                                                 Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                      ONDERWERP
Bij verblijfsplaatsen gaat het om nesten voor niet-gebouwgebonden soorten.

Bij groene maatregelen gaat het bijvoorbeeld om het aanplanten van bomen, takenrillen, groene hagen of vogel-
en vlinderbosjes of het aanpassen van het maaibeheer. Als die maatregelen bestaande groenstructuren met elkaar
verbinden is dat helemaal mooi.

Blauwe maatregelen zijn water-gerelateerd. Het nemen van blauwe maatregelen, zoals de aanleg van
amfibieënpoelen, draagt flink bij aan het vergroten van de biodiversiteit in een gebied.




                                    Wadi in Schaarsbergen © Marleen Michels
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>PAGINA   ONDERWERP
28       Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                                                               29
                                                                                                                                                                    PAGINA
D. VERBLIJFSPLAATSEN VOOR NIET-
		GEBOUWGEBONDEN SOORTEN




                                                                                                               Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                    ONDERWERP
D1. Nestkast boomklever

				
		 1 punt



Veel vogelsoorten, waaronder de boomklever, maken hun nest
in boomholtes. Soortenrijke oudere bossen met loofbomen zijn
uitstekend geschikt voor de boomklever. Boomklevers maken zelf
geen holte. Ze zijn afhankelijk van natuurlijke holtes of verlaten
spechtengaten, waarin ze hun nestopening precies op maat
hakken of metselen met modder zodat grotere soorten er niet
in kunnen. Deze zogeheten holenbroeders kunnen echter als
alternatief ook gebruik maken van nestkasten. Die kasten moeten
dan wel in een bosrijke omgeving hangen.

Geschatte kosten (excl. btw): vanaf E 20 per nestkast

Baten
Biodiversiteit (via bewustwording bewoners)
•   boomklever e.a. (mussen, mezen, bonte vliegenvanger).

Eisen en randvoorwaarden
Eis: 				               Alleen nestkasten plaatsen in een omgeving met veel (oude loof)bomen.
Oriëntatie: 		          Oosten of noorden, of in ieder geval nooit in de zon.
Hoogte/lengte: 		       De nestkast op minimaal 2 meter hoogte op de gewenste plek hangen (boom, schutting,
					huis).
Overige: 			            Boomklevers broeden solitair, dus verspreid de nestgelegenheden.

Aanbevelingen




                                       Voorbeeldnestkast boomklever (invliegopening 32mm) (bron: Vivara Pro)
                                       Foto boomklever: Pixabay
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                                                                                            30
                                                                                                                                                                            PAGINA
D2. Nestkast grote bonte specht
			 1 punt



Veel vogelsoorten, waaronder de grote bonte specht, maken hun nest in boomholtes. De grote bonte specht
broedt overal waar bomen zijn: in bos, park of tuin. Loofbossen en gemengde bossen met een diverse opbouw




                                                                                                                      Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                           ONDERWERP
(jonge en oude bomen, dicht en open bos) zijn favoriet. Het nest wordt uitgehakt in een wat zachtere boomsoort,
vanaf enkele meters hoogte aan te treffen. Deze zogeheten holenbroeders kunnen echter als alternatief ook gebruik
maken van nestkasten.

Geschatte kosten (excl. btw): vanaf e 20 per nestkast

Baten:
Biodiversiteit
•    grote bonte specht (de specht zal waarschijnlijk niet terugkeren naar dezelfde nestkast. De nestkast biedt dan
     prima broedgelegenheid voor andere vogels zoals boomklevers, spreeuwen en mezen)



Eisen en randvoorwaarden
Eis: 					             Alleen nestkasten plaatsen langs een bosrand of in het bos.
Oriëntatie 		          Vliegopening niet naar het zuid/westen		
Hoogte/lengte: 		      De nestkast op minimaal 2 meter hoogte ophangen

Aanbevelingen




Voorbeeldnestkast (bron: Vivara Pro)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    31
                                                                                                                                                                         PAGINA
D3. Nestkast steenuil
			 2 punten



Veel vogelsoorten, waaronder de grote bonte specht, maken hun nest in boomholtes. De grote bonte specht
broedt overal waar bomen zijn: in bos, park of tuin. Loofbossen en gemengde bossen met een diverse opbouw




                                                                                                                    Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                         ONDERWERP
(jonge en oude bomen, dicht en open bos) zijn favoriet. Het nest wordt uitgehakt in een wat zachtere boomsoort,
vanaf enkele meters hoogte aan te treffen. Deze zogeheten holenbroeders kunnen echter als alternatief ook gebruik
maken van nestkasten.

Geschatte kosten (excl. btw): vanaf e 120 per nestkast

Baten:
Biodiversiteit
•    steenuil (mees, spreeuw)

Eisen en randvoorwaarden
Eis:					              Plaats nestkasten in kleinschalige (half)open cultuurlandschappen, bijvoorbeeld 		
					                  op (boeren) erven. Ophangen langs de bosrand aan een schuur, in een fruitboom 		
					                  of knotwilg of tegen de gevel van een gebouw. Laat een kast indien mogelijk in een
					                  boom steunen op een tak, de jonge uilen kunnen dan vanuit de kast de boom in lopen.
Oriëntatie 		          Schaduwzijde. Invliegopening dus niet op het zuidwesten/westen.
Hoogte/lengte: 		      De nestkast tussen de 1,5 en 6 meter hoogte ophangen
Overige: 		            Hang de kast niet boven water (bijv. sloot of kikkerpoel), de jongen zullen al in een vrij
					                  vroeg stadium de kast gaan verlaten en kunnen dan verdrinken.
					                  Vermijd locaties nabij (drukke) wegen. Leg altijd iets van nestmateriaal (bv. houtsnippers
					                  vermengd met turf of tuinaarde) in de nestkast (uilen maken namelijk zelf geen nest).

Aanbevelingen




bron: Vivara Pro
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                                                                                          32
                                                                                                                                                                          PAGINA
D4. Nestkast bosuil
			 2 punten



Veel vogelsoorten, waaronder de bosuil, maken hun nest in boomholtes. Deze zogeheten holenbroeders kunnen
echter als alternatief ook gebruik maken van nestkasten.




                                                                                                                    Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                         ONDERWERP
Geschatte kosten (excl. btw): vanaf €E 55 per nestkast

Baten:
Biodiversiteit
•    bosuil (kauwen en holenduiven maken ook gebruik van deze nestkast)

Eisen en randvoorwaarden
Eis: 					             Plaats nestkasten in of aan bosrijk gebied.
Oriëntatie 		          Vliegopening niet op het zuiden/westen		
Hoogte/lengte: 		      De nestkast op minimaal 4 meter hoogte ophangen .

Aanbevelingen




                                bron: Vivara Pro)




D5. Vleermuiskast
			 1 punt



Vleermuizen hebben baat bij jouw kast omdat je hiermee helpt hun netwerk van verblijfplaatsen in stand te
houden. In gebieden met weinig groen zal wellicht alleen de gewone dwergvleermuis en mogelijk ook de ruige
dwergvleermuis gebruik maken van de vleermuiskast, maar in groenere wijken en/of dichterbij parken of het
buitengebied zijn ook soorten als gewone grootoorvleermuis, franjestaart en rosse vleermuis mogelijke gebruikers.
Verrassingen (lees: andere soorten) zijn niet uit te sluiten.

Geschatte kosten (excl. btw): vanaf €E 15 per nestkast

Baten:
Biodiversiteit
•    Verschillende soorten vleermuizen

Eisen en randvoorwaarden
Eis:					              Meer is beter. Eén vleermuiskast is goed, twee of meer is fantastisch.
Oriëntatie:		          Voorkeur voor de zonnige zuidwestzijde
Hoogte/lengte: 		      Bevestig op minimaal 4 meter hoogte.
Overige: 		            Zorg voor minimaal 3 meter vliegruimte voor en onder de kast in verband met het 		
					                  aanvliegen. De kasten moeten vrij zijn van lichtverstoring.

Aanbevelingen
Vleermuizen kiezen graag de kast met de beste klimaatomstandigheden in die periode. In de kraamtijd, van half
mei tot begin augustus, gebruiken de vrouwtjes vooral de warme kasten, daarbuiten graag koelere kasten. Hang
dus meerdere kasten op verschillende windrichtingen of experimenteer eens met verschillende kleuren [donkere en
lichte kasten].
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    33
                                                                                                                                                                         PAGINA
D6. Nestkast ooievaar
			 25 punten



De ooievaar houdt van extensief beheerde weilanden en uiterwaarden.




                                                                                                                    Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                         ONDERWERP
Geschatte kosten (excl. btw): vanaf E€595,- per nest

Baten:
Biodiversiteit
•    ooievaar




bron: Pixabay




D7. Eigen initiatief: in overleg
			 1 tot 25 punten



Er kan ook een eigen maatregel worden geformuleerd die een geschikte verblijfsplaats voor bepaalde vogels creëert
binnen het project-terrein, mits goed beargumenteerd hoe deze maatregel de biodiversiteit binnen het project
vergroot. Het aantal punten wordt nader bepaald, in samenspraak met de gemeente.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                                                                                       34
                                                                                                                                                                       PAGINA
D. Groene maatregelen in de buitenruimte
D8. Toepassen extensief maaibeheer
5 punten als het standaard overal in het projectgebied wordt toegepast
(tenzij goed beargumenteerd waarom dit op bepaalde plekken niet kan/wenselijk is)




                                                                                                                 Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                      ONDERWERP
Deze beheermaatregel kan eenvoudig worden gerealiseerd door plekken als grasvelden, bermen, akkerranden
en overhoekjes slechts 1-3x per jaar gefaseerd te maaien, het maaisel na enkele dagen af te voeren en spontane
plantenontwikkeling zijn gang te laten gaan.

Geschatte kosten van gefaseerd gemaaid bloemrijk grasland: €E 1,10 /m2 voor de aanleg, €0,15/m2 voor jaarlijks
onderhoud (Provincie Gelderland, 2020)

Baten:
•   Biodiversiteit		  kleine zoogdieren, vogels, insecten, inheemse vegetatie,
•  Klimaatadaptatie: verlicht druk op riool, verbetering wateropvang en infiltratie, vertraagde waterafvoer,
					                 verkoeling door verdamping, meer schaduw,
•  Klimaatmitigatie: CO2-vastlegging, energiebesparing
•   Overig: 		        verhoging waarde onroerend goed, verbetering water- en luchtkwaliteit, 			
					                 geluidsreductie, verhoging sociale cohesie, minder criminaliteit, bijdrage gezond 		
					leefklimaat

Kosten:
Geschatte kosten voor een volwassen boom van 20-25 cm doorsnee met draadkluit: E€200 tot 250,- /stuk
Geschatte kosten onderhoud per jaar: E€10 /stuk (Provincie Gelderland)




Extensief beheerde bermen in Malburgen © Mirjam Alexander
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 35
                                                                                                                                                                      PAGINA
D9. Vergroenen en verfraaien van bermen
			 5 punten per berm



Veel bermen zijn nu nog onnodig verhard. Er kunnen A) groene bermen aangelegd worden of bestaande verharde
bermen kunnen vergroend worden en vervolgens (deels) extensief beheerd. Nog beter is het B) als de berm gelijk




                                                                                                                 Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                      ONDERWERP
geschikt wordt gemaakt voor afwatering. Voor beide maatregelen kunnen 5 punten verdiend worden per berm.

Geschatte kosten (excl. btw): vanaf e 120 per nestkast

Baten:
•   Biodiversiteit		  kleine zoogdieren, vogels, insecten, inheemse vegetatie
•  Klimaatadaptatie: verlicht druk op riool, verbetering wateropvang en infiltratie, vertraagde waterafvoer,
					                 verkoeling door verdamping
•  Klimaatmitigatie: CO2-vastlegging
•   Overig: 		        verhoging waarde onroerend goed, verbetering water- en luchtkwaliteit, 			
					                 geluidsreductie, verhoging sociale cohesie, minder criminaliteit, bijdrage gezond 		
					leefklimaat

Geschatte kosten van:
* het vergroenen van bermenAanbevelingen
Opschonen: 		              E 7,50 /m2 (verwijderen + afvoeren verharding incl. zandfundatie)
Grondwerk: €		             E 5,50 /m2 (leveren en aanbrengen teelgrond)
Vaste inheemse planten: € E 30,00 /m2 (leveren en planten incl. grondbewerking)




* bermen geschikt maken voor afwatering (StAB Arnhem, 2017):
E 9,50 /m1 (verwijderen + afvoeren zode)
E 20,00 /m1 (verwijderen en afvoeren zandgrond)
Bloemrijk gras: E 5,50 /m2




Foto’s: StAB

Aanbevelingen -
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                                                                                                           36
                                                                                                                                                                           PAGINA
D10. Cluster van 3 inheemse bomen aanplanten of behouden
			 3 punten



In clusters aanplanten/behouden van minimaal 3 inheemse bomen, zoals zomereik, wintereik, linde, berk, zwarte
els, (haag)beuk, veldiep, zoete kers, gewone appel en/of lijsterbes.




                                                                                                                     Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                          ONDERWERP
Baten:
•   Biodiversiteit		     kleine zoogdieren, vogels, insecten, inheemse vegetatie
•  Klimaatadaptatie:    verlicht druk op riool, verbetering wateropvang en infiltratie, vertraagde waterafvoer,
					                    verkoeling door verdamping
•  Klimaatmitigatie:    CO2-vastlegging
•   Overig: 		           verhoging waarde onroerend goed, verbetering water- en luchtkwaliteit, 			
					                    geluidsreductie, verhoging sociale cohesie, minder criminaliteit, bijdrage gezond 		
					leefklimaat
Aanbevelingen
Arnhem Klimaatbestendig kan helpen met de organisatie hiervan.




D11. Rij van >10 inheemse bomen aanplanten of behouden
			 15 punten



Aanplanten/behoud van minimaal 10 inheemse bomen in bomenrij of bomengroep, zoals zomereik, wintereik,
linde, berk, zwarte els, (haag)beuk, veldiep, zoete kers, gewone appel en/of lijsterbes. Liefst meerdere soorten.

Baten & kosten: zie maatregel hierboven

Aanbevelingen
Er kan ook gekozen worden voor een boomgaard met >10 fruitbomen zoals appel, kers, peer, pruim en/of walnoot.




D12. Takkenril/ stobbenwal
			 2 punten per 10 meter



Realiseren van een takkenril en/of stobbenwal waarbij takken en stammen - al of niet in de loop van enkele jaren -
gestapeld worden in een constructie van een dubbele rij met palen.

Baten:
•   Biodiversiteit		        kleine zoogdieren (egel, woelmuis en bosmuis); vogels (winterkoninkje, roodborst en
					                       heggenmus), insecten ,

Aanbevelingen
Lengte 1,5m, waarvan 50cm in de grond; onderlinge afstand ongeveer 3m in de lengte van de ril en 1m in de
breedte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                                                                                           37
                                                                                                                                                                                PAGINA
D13. Aanplant vogel- of vlinderbosje
			 3 punten per 25m2 inheemse struiken/bomen



In clusters aanplanten/behouden van minimaal 3 inheemse bomen, zoals zomereik, wintereik, linde, berk, zwarte
els, (haag)beuk, veldiep, zoete kers, gewone appel en/of lijsterbes.




                                                                                                                           Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                                ONDERWERP
Baten:
•   Biodiversiteit		  kleine zoogdieren, vogels, vlinders en overige insecten, verbetering bodemkwaliteit
•  Klimaatadaptatie: verlicht druk op riool, verbetering wateropvang en infiltratie, vertraagde waterafvoer,
					                 verkoeling en verdamping, meer schaduw
•  Klimaatmitigatie: CO2-vastlegging
•   Overig: 		        verhoging waarde onroerend goed, verbetering water- en luchtkwaliteit, 			
					                 geluidsreductie, verhoging sociale cohesie, minder criminaliteit, bijdrage gezond 		
					leefklimaat

Kosten:
Geschatte kosten inheemse heesters: €	          E 18/m2
Geschatte kosten onderhoud per jaar: €	         E 1,60 /m2 (Provincie Gelderland, 2020)

Aanbevelingen
Kies liefst voor verschillende nectarrijke of besdragende planten, waardoor een rijke variatie aan voedsel voor
vlinders en vogels ontstaat: bijvoorbeeld lijsterbes, Gelderse roos, meidoorn, sleedoorn, hazelaar, vlier, hulst, taxus,
egelantier, vuilboom en/of krentenboompje.
Als plantafstand kan 1,5 bij 1,5m worden gehanteerd. Plant soorten in groepjes van 5-7 stuks per soort om
overgroei door sneller groeiende soorten te voorkomen. Na een paar jaar zal het bosje meer gesloten raken.
Snoeien hoeft alleen wanneer takken problemen geven.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      38
                                                                                                                                                                      PAGINA
D14. Hagen aanplanten
			 5 punten per haag van minimaal 100 meter



Baten:
•   Biodiversiteit		  kleine zoogdieren, vogels, vlinders en overige insecten




                                                                                                                Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                     ONDERWERP
•  Klimaatadaptatie: verlicht druk op riool, verbetering wateropvang en infiltratie, vertraagde waterafvoer,
					                 verkoeling en verdamping
•  Klimaatmitigatie: CO2-vastlegging
•   Overig: 		        verhoging waarde onroerend goed, verbetering water- en luchtkwaliteit, 			
					                 geluidsreductie, verhoging sociale cohesie, minder criminaliteit, bijdrage gezond 		
					leefklimaat

Kosten:
Geschatte kosten inheemse haagplanten: E 40 /m2
Geschatte kosten onderhoud per jaar:   E 5,50 - 7 /m2 (Provincie Gelderland, 2020)

Aanbevelingen




Bron: Gemeente Ede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 39
                                                                                                                                                                      PAGINA
D15. Faunapassage
			 15/25 punten



In en om de stad voelen veel dieren zich thuis. Om zich te kunnen verplaatsen is een goede ecologische (infra)
structuur nodig, zonder barrières. Bij de aanleg of reconstructie van een weg kan gekozen worden om een




                                                                                                                 Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                      ONDERWERP
faunapassage, in de vorm van een tunnel (15 punten) of brug over de weg (25 punten), aan te leggen. Ook kunnen
hekken of andere obstakels weggehaald worden of toegankelijk worden gemaakt voor dieren (15 punten).



Baten:
•   Biodiversiteit		      alle in de stad voorkomende dieren

Aanbevelingen
Ontwerp van een faunapassage betreft altijd maatwerk en moet in samenwerking met deskundige ecologen
worden ontworpen.




Afbeelding: Nina Kopp, gemeente Amsterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                                                                                                           40
                                                                                                                                                                           PAGINA
D16. Pocketpark (minipark) aanplanten
			 25 punten



Belangrijkste kenmerk is dat wandelpaden, zitbankjes en stadsbomen (zoals iep en linde), op creatieve en harmo-
nieuze wijze worden afgewisseld met (lage) inheemse struiken en/of kruiden. Minimaal 250m2.




                                                                                                                     Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                          ONDERWERP
Baten:
•   Biodiversiteit		      insecten, kleine zoogdieren, vogels en amfibieën
•  Klimaatadaptatie:     verlicht druk op riool, verbetering wateropvang en infiltratie, vertraagde waterafvoer,
					                     verkoeling en verdamping
•  Klimaatmitigatie:     CO2-vastlegging
•   Overig: 		            verbetering water- en luchtkwaliteit, geluidsreductie, verhoging sociale cohesie, minder
					                     criminaliteit, bijdrage gezond leefklimaat

Aanbevelingen
Pocketpark ‘De Poel’ in Bemmel ligt tussen Arnhem en Nijmegen in park Lingezegen. Een voormalige vijver en tuin
is omgevormd naar een parkje. Hier kan gewandeld en gespeeld worden en de natuur is volop aanwezig. Er zijn
schelpenpaden aangelegd en ondom het eilandje met de treurwilg zijn speelaanleidingen van natuurlijk materiaal
geplaatst.




Bron: SmitsRinsma
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                                                                   41
                                                                                                                                                                        PAGINA
D17. Verbinden groenstructuren
			 5-25 punten



Fysiek verbinden van twee reeds bestaande groenstructuren op een zelf gekozen manier (maatwerk). Maatregel
kan op vele manieren tot uitvoering worden gebracht. Reeds bestaande groenstructuren die verbonden kunnen




                                                                                                                   Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                        ONDERWERP
worden zijn bijvoorbeeld: twee bosjes met een weiland ertussen worden verbonden door een haag (zie C8) of een
strook extensief gemaaid gras (zie C2). Een wijk huizen kan verbonden worden met een groenstrook via een wadi
(C12). Etc.

Baten:
•   Biodiversiteit		       zoogdieren, vogels, amfibieën en insecten




D18. Beperkte verharding
			 10 punten



Tegengaan van betegeling. Waar het toch nodig is, gebruik halfverharding of natuurlijke verharding (houtsnippers
of grind). Bij bijvoorbeeld voetpaden / loopverbindingen door het projectgebied en parkeervakken. Tussen de
half groene verharding kunnen bloeiende planten en zaadvormers groeien die een voedselbron kunnen zijn voor
insecten en vogels. Punten worden gehaald als er over het gehele project aantoonbaar rekening mee gehouden is
met het beperken van de verharding.

Baten:
•   Biodiversiteit		  insecten, kleine zoogdieren, vogels en amfibieën
•  Klimaatadaptatie: verkoeling door verdamping, verlicht druk op riool, verbetering infiltratie, vertraagde
					waterafvoer

Kosten:
Geschatte kosten aanleg (half-)open verharding: €	 E 36 tot 100,- per m2 (Provincie Gelderland, 2020, Stab,
								2018)
Geschatte kosten onderhoud/jaar: € 		              E 0,18 - 0,30 /m2 (Provincie Gelderland, 2020)




D19. Geen buitenverlichting bij of op groen
			 10 punten



Het weglaten van verlichting is de beste maatregel voor vleermuizen en vogels zoals uilen. Vooral het weglaten
van verlichting op plekken waar wegen of fietspaden kruisen met groenstructuren als een laan of een houtwal, is
waardevol voor vleermuizen in verband met hun vliegroute. Als het weglaten van verlichting echt geen optie is,
werk dan met vogel- en vleermuisvriendelijke straatverlichting:
•    Intelligente verlichting met een bewegingsmelder
•    Aangepaste armaturen, waarbij er minimale uittreding van licht is naar de omgeving en naar boven toe.
•    Het toepassen van speciale lampen zoals de LED Batlamp.
Houd rekening met de lichtuittreding zodat de lampen alleen de straat verlichten en niet de omgeving.




D20. Geen buitenverlichting bij of op groen
			 1 tot 25 punten



Er kan ook een eigen groene omgevingsmaatregel worden geformuleerd, mits goed beargumenteerd hoe deze
maatregel de biodiversiteit en/of klimaatbestendigheid binnen het project vergroot. Bruggen kunnen bijvoorbeeld
zo ontworpen worden dat ook vleermuizen en huiszwaluwen hier een verblijfplaats in vinden. Het aantal punten
wordt nader bepaald, in samenspraak met de gemeente.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                                                                                                                       42
                                                                                                                                                                       PAGINA
D. Blauwe maatregelen in de buitenruimte
D21. Natuurvriendelijke oever
Het vervangen van beschoeiing door het aanleggen van natuurvriendelijke oevers in het hele gebied
(waar mogelijk).




                                                                                                                 Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                      ONDERWERP
Baten:
•   Biodiversiteit		       vissen, waterplanten, amfibieën en insecten

Aanbevelingen
Het talud dient zo flauw mogelijk te zijn om de plas-draszone zo groot mogelijk te maken. Minimaal wordt een
verhouding van 1:3 aangehouden maar bij voorkeur een talud van 1:10.
Sloten en beken met een steile oever hebben een lage natuurwaarde en voeren het water snel af. Om de
biodiversiteit te vergroten hebben deze oevers daarom de meeste prioriteit om aan te passen naar een
natuurvriendelijke oever.
Maatregelen rond water, zoals natuurvriendelijke oevers, moeten door de gemeente altijd eerst afgestemd worden
met het Waterschap. Een natuurvriendelijke oever betekent namelijk iets voor het onderhoud, waarvoor het
Waterschap verantwoordelijk is.




Afbeelding: gemeente Ede
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      43
                                                                                                                                                                           PAGINA
D22. Ecologische bodempassage of wadi
			 5-10 punten afhankelijk van grootte




Een wadi (waterdoorlating door infiltratie) is een beplante greppel of sloot met een waterdoorlatende bodem. Bij




                                                                                                                      Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                           ONDERWERP
een wadisysteem stroomt het water van de daken en de wegen niet in het riool, maar via de bovengrondse goten
en/of greppels in de wadi en vervolgens naar het grondwater in de bodem. Ecologische wadi’s (dus wadi’s die
natuurlijk zijn ingericht en niet alleen uit gras bestaan) met hoog opgaande planten versterken de ecologische
infrastructuur omdat ze dienstdoen als ecologische verbindingszone of steppingstone. Ze zorgen ook voor meer
biodiversiteit. Wadi’s zijn niet gewenst op klei (Presikhaaf, ‘t Broek, Arnhem-Zuid). Daar moet gekozen worden voor
bodempassages (water wordt gefilterd en gaat dan niet naar beneden, de grond in, maar wordt ergens heengeleid,
bijvoorbeeld naar oppervlaktewater).



Baten:
•   Biodiversiteit		       kleine zoogdieren, vogels, amfibieën, vissen, vlinders, wilde bijen, inheemse vegetatie
•  Klimaatadaptatie:      verkoeling door verdamping, verlicht druk op riool, verbetering wateropvang, 		
					                      verbetering infiltratie, vertraagde waterafvoer
•   Overig: 		             verhoging waarde onroerend goed, verbetering waterkwaliteit, minder criminaliteit,
					                      bijdrage gezond leefklimaat

Aanbevelingen
Het talud dient zo flauw mogelijk te zijn om de plas-draszone zo groot mogelijk te maken. Minimaal wordt een
verhouding van 1:3 aangehouden maar bij voorkeur een talud van 1:10.
Sloten en beken met een steile oever hebben een lage natuurwaarde en voeren het water snel af. Om de
biodiversiteit te vergroten hebben deze oevers daarom de meeste prioriteit om aan te passen naar een
natuurvriendelijke oever.
Maatregelen rond water, zoals natuurvriendelijke oevers, moeten door de gemeente altijd eerst afgestemd worden
met het Waterschap. Een natuurvriendelijke oever betekent namelijk iets voor het onderhoud, waarvoor het
Waterschap verantwoordelijk is.

Kosten:
Geschatte kosten aanleg: 		         5 - 6 €/m2.
Geschatte kosten onderhoud/jaar:    0,15 - 0,45 €/m2 (Provincie Gelderland, 2020)

Aanbevelingen
Het is wenselijk om zo veel mogelijk dood hout, losse stenen en andere natuurlijke materialen aan te brengen die
zorgen voor beschutting voor insecten, amfibieën en kleine zoogdieren. Denk voor de beplanting aan:
-    Helofyten voor de natte zone: zwanenbloem, riet, mattenbies, grote lisdodde.
-    Hoog opgaande plantensoorten voor de oever: wilgenroosje, moerasspirea, gewone kattenstaart, watermunt.
-    Laag blijvende planten voor de droge zone: gewoon ereprijs, grasmuur, kruipend zenegroen, pinksterbloem.
-    Struiken en bomen voor de droge zone: boswilg, els.




Afbeelding: Nina Kopp, gemeente Amsterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      44
                                                                                                                                                                      PAGINA
D23. Amfibieënpoel
			 25 punten
			Minimaal 30 m2.



Baten:




                                                                                                                Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                     ONDERWERP
•   Biodiversiteit		       boomkikker, heikikker, kamsalamander, insecten
•  Klimaatadaptatie:      verkoeling door verdamping

Eisen en randvoorwaarden
Oppervlakte: 		        Minimaal 30 m2 en maximaal 500 m2
Hoogte/lengte: 		      Niet dieper dan 2 meter onder het maaiveld.
Overige: 		            Noordoever talud zo flauw mogelijk maken, bij voorkeur 1:8 of 1:10 en het diepste punt
					                  moet zich op 50 cm onder de laagste
					                  grondwaterstand te bevinden. De poel moet natuurlijk te zijn en daarom onder de 		
					                  grondwaterstand liggen. Met deze maatregel wordt niet een vijver met een 		
					                  kunstmatige waterkerende laag bedoeld (zoals een beton of vijverfolie).

Aanbevelingen
Houd rekening met eventuele aanvullende gemeentelijke vergunningplicht bij het graven van een poel.
Van belang is dat er geen vissen worden uitgezet in de poel, dit komt niet ten goede van de biodiversiteit.
Poelen zijn bij voorkeur niet beschaduwd en liggen in grasland of enkele meters van de bosrand. Veel soorten
profiteren van deze specifieke combinatie van water en groen.




Afbeelding: Nina Kopp, gemeente Amsterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      45
                                                                                                                                                                           PAGINA
D24. IJsvogelwand
			 15 punten, ijsvogelvriendelijke oever- 10 punten




Broedgelegenheid voor ijsvogels creëren door aanleg van een ijsvogelwand d.m.v. betonnen keerwand met




                                                                                                                      Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                           ONDERWERP
gaten of steile natuurlijke wand langs beken, plassen en meren; en/of ijsvogelvriendelijke oever.



Baten:
•   Biodiversiteit		       ijsvogels (de oever biedt ook schuilmogelijkheden voor eenden, meerkoeten en 		
					                      waterhoentjes)

Geschatte kosten: onbekend

IJsvogelwand
Eisen en randvoorwaarden
Hoogte/lengte: 		      Steilwand tussen 50 cm en 2 meter hoog en tussen de 1 en 3 meter breed.
Overige: 		            IJsvogels graven zelf gangen in steile wandjes van zand of klei. Zo’n steile wand kan
					                  worden gemaakt door het afsteken van een stuk oever.
					                  Of er kan een betonnen wand worden gebruikt. De wand liefst minimaal 1 meter boven
					                  het water laten uitsteken.
					                  IJsvogels zijn schuwe vogels. Daarom alleen effectief als er niet teveel verstoring 		
					                  plaatsvindt. Liefst 25 meter van plekken af waar veel mensen komen, zoals
 					                 wandelpaden en speelvelden. Of bijvoorbeeld met sleedoornstruweel afschermen.

Aanbevelingen
                                                  Bij voorkeur een tak in de wand steken die boven het water
                                                  hangt. De maatregel wordt bij voorkeur gecombineerd met
                                                  het aanleggen van een ijsvogelvriendelijke oever. Zie ook
                                                  bijvoorbeeld: Harder J. 2012. IJsvogelhandleiding, aanleg,
                                                  controle en onderhoud van ijsvogelwanden. Afbeelding: Nina
                                                  Kopp, gemeente Amsterdam




IJsvogelvriendelijke oever: door aanplanten van struweel en bomen langs oppervlaktewater.
Eisen en randvoorwaarden
Hoogte/lengte: 		             Minimale lengte van 20 meter
Beplantingseisen: 		          Inheemse struweelvormers en houtige gewassen als wilgen en elzen
Overige: 		                   Struweelvormers of bomen binnen 1,5 meter van de oever van sloten of ander 		
					                         oppervlaktewater planten. Het doel is om hierdoor zowel beschutte plekken langs water
					                         te creëren, als het creëren van over het water hangende takken, die door ijsvogels 		
					                         gebruikt worden om te jagen.




D25. Eigen initiatief: in overleg
			 1 tot 25 punten




Er kan ook een eigen maatregel worden geformuleerd! Het aantal punten wordt nader bepaald, in samenspraak
met de gemeentelijke ecoloog.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                                                                                                                          46
                                                                                                                                                                          PAGINA
Bronnen:
Gemeente Amsterdam (2018). Natuurinclusief bouwen en ontwerpen in twintig ideeën.

Gemeente Ede (2020). Maatregelencatalogus https://www.ede-natuurlijk.nl/natuurinclusief

Provincie Gelderland (2020). Hoe vergroenen we woonwijken? Meer ruimte voor biodiversiteit en klimaatadaptatie in




                                                                                                                    Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
                                                                                                                                                                         ONDERWERP
woonwijken. https://www.gelderland.nl/Natuur/Biodiversiteit-meer-groen-in-Gelderland

StAB, stichting Arnhemse bedrijventerreinen. (2017). Vergroening Arnhemse bedrijventerreinen. Catalogus.
https://stab-arnhem.nl/wp-content/uploads/2018/10/Catalogus-vergroening.pdf
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>PAGINA   ONDERWERP
47       Maatregelencatalogus Natuurinclusief Bouwen Arnhem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>