<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Ruimte Voor Biodiversiteit
Biodiversiteitsagenda Arnhem 2021 – 2025
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoud




                                                             2
                                                                              PAGINA
                                                2021– 2025
                                                Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                              ONDERWERP
VOORWOORD                                   4

1. INLEIDING                                5

2. WAAR STAAN WE NU?                        7

3. WAAR WILLEN WE NAARTOE?                 10

4. WAT DOEN WE AL?                         13

5. WAT GAAN WE EXTRA DOEN?                 21

6. UITVOERINGSAGENDA 2021–2025             29

BEGRIPPENLIJST                             31

NOTEN			                                   32

BIJLAGE A DOELSOORTEN                      33

BIJLAGE B EXTENSIEF MAAIBEHEER             34

BIJLAGE C ARNHEM EN DE WOLF                35

BIJLAGE D UITVOERINGSPARTNERS IN DE STAD   36

COLOFON		                                  39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                                                        3
                                                                                                                         PAGINA
    Wat is biodiversiteit?
Biodiversiteit draait om de verscheidenheid aan leven in een bepaald gebied (of
op de aarde als geheel). Het gaat dan om micro-organismen, planten en dieren en
de ecosystemen waar ze deel van uitmaken. Bij het bevorderen van biodiversiteit
streven we dus zowel naar (1) een zo groot mogelijke soortenrijkdom als naar




                                                                                           2021– 2025
                                                                                           Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                         ONDERWERP
(2) gezonde ecosystemen. Tot slot richten we ons soms ook op (3) het behoud
van (het leefgebied van) specifieke soorten. Dan gaat het bijvoorbeeld om
soorten die op het punt staan om uit te sterven.




Vrolijke kleuren voor bewoners, voedsel voor insecten en beschutting voor kleine dieren
dankzij minder maaien bij Kinderkamp Presikhaaf © Vivienne van Sante (Gem. Arnhem)




Afbeelding voorzijde: Een bijenveldje aangelegd door bewoners in de Albert Neuhuysstraat
in Hoogkamp © Vivienne van Sante (Gem. Arnhem)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Voorwoord




                                                                                                    4
                                                                                                                     PAGINA
                                                                                       2021– 2025
                                                                                       Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                     ONDERWERP
Biodiversiteit is een thema dat mij persoonlijk bijzonder aan het hart gaat.
Een thema dat bovendien verweven is met veel vraagstukken waar we als maat-
schappij voor staan. Denk maar aan klimaatverandering, of aan de gewenste
vergroening van onze stad zoals die is vastgelegd in het Arnhemse bomenbeleid.
Daarmee is biodiversiteit een thema dat vraagt om actie en maatregelen. Geen
grootse vergezichten dus. Maar een concrete agenda, waarin staat wat onze
doelen zijn en hoe we die willen bereiken.

Niet voor niets hebben we in onze Groenvisie het thema biodiversiteit een promi-
nente plek gegeven. En wie A zegt, moet ook B doen. Er gebeurt al best een hoop
op dit gebied. Zo is Arnhem sinds 2019 officieel een bijvriendelijke gemeente.
Dat wil zeggen dat we in ons beheer van de openbare ruimte rekening houden
met de bij. Zo laten we bepaalde planten en struiken expres staan of planten we
ze aan zodat bijen in onze gemeente het hele jaar door voedsel kunnen vinden.
En daar profiteren andere insecten ook van!

Daarnaast hanteren we een natuurvriendelijk maaibeleid. Dat betekent dat op
sommige plekken gazon of groenstroken niet of nauwelijks gemaaid worden.
Dat roept soms vragen op bij onze Arnhemmers. Die zien dan halfgemaaide
groenstroken en vragen zich af of de machinist van de maaimachine wellicht niet
goed uitgeslapen was. Niets is minder waar, het is juist heel doordacht.

Een ander mooi voorbeeld was de actie #groenerzuid waarbij we in alle wijken
in Arnhem-Zuid op willekeurige plekken tasjes achterlieten met plantjes die
Arnhemmers in hun directe omgeving konden planten. Op die manier kon iedere
Arnhemmer heel eenvoudig bijdragen aan een groener en tegelijkertijd biodiverser
Arnhem.

Ben je ook benieuwd wat we de komende periode van plan zijn op het gebied van
biodiversiteit? Lees dan dit plan door en laat je vooral ook inspireren. Heb je zelf
nog goede of nieuwe ideeën? Schroom niet en neem contact op met ons.

Cathelijne Bouwkamp
Wethouder Groen & Openbare Ruimte
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                     5
                                                                                                                                                                                                         PAGINA
1. Inleiding




De berging van regenwater door vegetatie en een gezonde bodem zorgt voor demping van de pieken en dalen in de waterafvoer. Zo worden overstromingen en waterschade voorkomen. © Serrie Photography
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                         6
                                                                                                                                                                                                          PAGINA
Het vergroten van de biodiversiteit hebben we opgenomen als speerpunt                  Samen naar meer biodiversiteit in Arnhem
in de Groenvisie 2017 – 2035 onder het thema ‘Natuurvriendelijke stad’.
Deze Biodiversiteitsagenda werkt dit thema verder uit. De acties en                 Juist in Arnhem liggen enorme kansen voor het realiseren van een grote biodiver-
maatregelen benoemd in deze agenda zijn dus een uitvoering van                      siteit. Enerzijds hebben we een uitstekende groene fysieke structuur. Zo hebben
bestaand beleid en bestaande financiële ruimte. Het beschrijft wat                  we zeer gevarieerde natuur met bijzondere hoogteverschillen en een diverse
we al doen en wat we tussen nu en 2025 nog extra gaan doen om de                    bodemopbouw: van de hoge zandgronden op de Arnhemse Veluwe tot leem op




                                                                                                                                                                            2021– 2025
                                                                                                                                                                            Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                          ONDERWERP
gestelde doelen in de Groenvisie rond biodiversiteit te behalen. We zullen          de stuwwal en klei in de polder en het uiterwaardengebied. Vanuit die plekken
het college en de gemeenteraad jaarlijks over de voortgang van deze                 kan flora en fauna via de vele parken en groene verbindingen zoals bomenrijen
maatregelen informeren. Dit doen we via de Uitvoeringsagenda Groenvisie             tot diep in de stad komen. Een groot deel van onze natuur is onderdeel van het
(inclusief de besteding van het Groenfonds).                                        Gelders Natuurnetwerk en het Europese Natura 2000-gebied. We voelen een
                                                                                    grote verantwoordelijkheid om die biodiversiteit zo goed mogelijk te beschermen.

                                                                                    Anderzijds hebben we vele groene partners die zich inzetten voor het verder
   Biodiversiteit is van levensbelang                                               vergroenen van Arnhem, van bewoners(initiatieven) en stichtingen tot kennis­
                                                                                    instellingen en kleine en grotere ondernemingen (zie Bijlage D). Met deze groene
De achteruitgang in biodiversiteit behoort, samen met klimaatverandering, tot de    partners hebben we al veel bereikt. Dit heeft geresulteerd in verschillende onder-
grootste problemen van onze tijd. Zo gaat de hoeveelheid insecten al tientallen     scheidingen en certificaten. Zo certificeerde Skal ons al in de jaren ‘90 voor het
jaren enorm achteruit. Het tekort aan insecten werkt door tot bovenin de voedsel­   beheer van onze gemeentelijke bossen, parken en hooilanden en het beheer door
keten. Ook onze Arnhemse ‘Big Five’ (Wolf, Edelhert, Das, Slechtvalk en Bever)      middel van extensieve begrazing (runderen en paarden) in de uiterwaarden. En in
is uiteindelijk afhankelijk van een gezonde bodem met een rijk bodemleven en        1995 kregen we als eerste gemeente in Nederland het internationale FSC keur-
voldoende planten en insecten om te overleven.                                      merk, de hoogst denkbare vorm van erkenning voor goed bosbeheer. Arnhem
                                                                                    verdiende in 2008 ook de titel Groenste Stad van Nederland en een jaar later
Omdat dieren en planten sterk in aantallen en verscheidenheid afnemen, kunnen       Groenste Stad van Europa. En Arnhem kreeg van de organisatie ‘Nederland
bovendien veel ecosystemen hun functies niet meer goed vervullen. Dit heeft         Zoemt’ het certificaat Bijvriendelijke Gemeente (2019). Toch blijft de biodiversiteit
grote gevolgen, ook voor de mens. Deze ecosystemen zorgen namelijk voor             in Arnhem onder druk staan. We gaan daarom nog meer doen om de biodiversi-
een vruchtbare bodem om gewassen op te kweken, waterberging bij heftige             teit in en om de stad te versterken.
buien en het onderdrukken van plagen. En de natuur doet nog veel meer!
Zo beschermen planten ons tegen de verdere opwarming van de aarde door              De volgende partners hebben geholpen bij de totstandkoming van deze
CO2 op te nemen. En planten gaan hitte en droogte tegen en filteren fijnstof uit    Biodiversiteits­agenda. Ze hebben dat gedaan via (de mogelijkheid tot) deelname
de lucht. De natuur draagt ook bij aan de gezondheid van onze inwoners, zowel       aan interviews waarin ze konden aangeven wat er volgens hen in Arnhem nog
mentaal als fysiek. Onderzoek na onderzoek toont aan dat mensen in een groene       extra moet gebeuren om de biodiversiteit te herstellen, behouden en vergroten.
omgeving meer bewegen, meer sociale contacten hebben, minder vaak ziek zijn,        En ze hebben de Biodiversiteitsagenda als concept ontvangen ter kennisgeving en
minder stress hebben en meer geluk ervaren. Biodiversiteit vormt dus de basis       de mogelijkheid gehad om daar feedback op te leveren:
voor ons bestaan.                                                                   •	Groenforum (de Arnhemse afdelingen van KNNV, NIVON, IVN,
                                                                                       Bezoekerscentrum Molenplaats, Vleermuiswerkgroep Gelderland,
                                                                                       Imkersvereniging Arnhem Velp e.o., Gelderse Natuur en Milieufederatie,
                                                                                       Stichting Ecovrede, Netwerk Groen Arnhem, Stichting Samenwerkende
                                                                                       Volkstuinen Arnhem en Vogelwerkgroep Arnhem e.o.);
                                                                                    •	Groei & Bloei Arnhem, Milieudefensie Arnhem, Vereniging Vrienden van
                                                                                       Meinerswijk, Vereniging Vrienden van Sonsbeek en Bloei! in Arnhem;
                                                                                    •	Waterschap Rijn en IJssel en Waterschap Rivierenland;
                                                                                    •	Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en Geldersch Landschap & Kasteelen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                           7
                                                                               PAGINA
   2. Waar staan we nu?




Dood hout in Park Zypendaal vergroot de biodiversiteit © Edwin Verdurmen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                               8
                                                                                                                                                                                                                PAGINA
Ons beleid is om de grote rijkdom aan soorten in onze gemeente in                         De Bever, die in 1994 stroomopwaarts is uitgezet, heeft een heuse comeback
stand houden en gezonde ecosystemen te creëren. We richten ons dus                        gemaakt. Het dier heeft zich hier sinds 2006 gevestigd en neemt sindsdien toe in
niet alleen op het beschermen van bedreigde soorten. Hoewel we tot                        aantallen. Door heel het waterrijke gebied zijn sporen van de bever aangetroffen.
nu toe niet structureel monitorden, waardoor een nulmeting van de                         En dat is goed nieuws, want de bever is een echte sleutelsoort: door zijn aan­­
biodiversiteit in de Gemeente Arnhem ontbreekt, kunnen we op basis van                    wezigheid en gedrag faciliteert hij het voorkomen van een grote groep andere
waarnemingen wel een beeld schetsen van de huidige biodiversiteit.                        dier- en plantensoorten in het gebied. Het is nu wachten op andere typische




                                                                                                                                                                                  2021– 2025
                                                                                                                                                                                  Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                                ONDERWERP
                                                                                          soorten, zoals de Otter en de Waterspitsmuis (Kwetsbaar).

Data geregistreerd via waarneming.nl geven een positief beeld; Arnhem behoort
tot de 10 gemeenten in Nederland met de hoogste biodiversiteit, met in 2020                  Arnhemse Veluwe
maar liefst 4061 verschillende geregistreerde soorten (plek 7). Toch zegt dat niet
alles. De Arnhemse natuur blijkt in haar huidige conditie voor lang niet alle soorten     De bodem op de Arnhemse Veluwe is flink uit balans, wat consequenties heeft
die die hier mogelijk zouden kunnen voorkomen geschikt. Een gebied is n   ­ amelijk       voor alles wat er in en op die bodem leeft. Een gezonde bodem is namelijk een
pas geschikt voor een soort wanneer er aan de 4 V’s van Voedsel, Veiligheid,              vereiste voor een goed functionerend en weerbaar, oftewel veerkrachtig bos.
Voortplanting & Verplaatsing wordt voldaan. Door verschillende bedreigingen zijn          De slechte staat van de bodem en daarmee de teruggang in biodiversiteit wordt
deze vier factoren steeds minder aanwezig. Naast de achteruitgang van het bodem-          veroorzaakt door de veel te hoge stikstofdepositie die neerdaalt op het gebied.
leven (door verdroging, vermesting, verzuring en verarming van de bodem) vormen           Hierdoor staat vooral op de droge zandgronden de natuur onder druk. Veel
versnippering van leefgebieden, een te hoge recreatiedruk en invasieve exoten een         ­vlindersoorten die afhankelijk zijn van stikstofarme milieus, zoals karakteristieke
gevaar. Ook klimaatverandering is in toenemende mate een bedreiging.                       vlinders van de heide, gaan achteruit. Net zoals vogels die afhankelijk zijn van een
                                                                                           hoge kwaliteit van het bodemleven. Een andere oorzaak van het verlies in bio­
                                                                                           diversiteit is de te grote begrazingsdruk van wild (Edelhert, Ree en Wild Zwijn),
   Polder- en Rivierengebied                                                               waardoor verjonging van bossen minder op gang komt dan gewenst. Daarnaast
                                                                                           gaan sommige soorten achteruit door versnippering van leefgebieden en door
Onze uiterwaarden zijn centraal gelegen tussen de Natura 2000-gebieden Veluwe              recreatief gebruik. Dit alles maakt onze bossen kwetsbaar voor bijvoorbeeld
en Rijntakken. Met haar ooibossen, moeras, grasland en open water herbergt het             klimaatverandering, dat het al ongezonde bos het laatste zetje kan geven. In de
gebied een rijke flora en fauna; er zijn 1620 soorten geteld, waaronder bijna 200          extreem droge zomers van 2017 – 2020 is bijvoorbeeld veel sterfte opgetreden van
vogelsoorten (waaronder 54 Rode Lijst-soorten), meer dan 20 zoogdiersoorten                Fijnspar en Lariks. Ook Douglas, Beuk en Eik hebben het zwaar.
en 600 plantensoorten. Tot de aanwezige zoogdiersoorten behoren maar liefst
7 soorten vleermuizen. Ook de Haas en het Konijn komen verspreid over het                 Op de Arnhemse Veluwe bevinden zich ook verschillende intensieve landbouw-
gebied voor. Zij staan sinds kort op de Rode Lijst in de categorie ‘Gevoelig’1. En er     gronden. Door het monotone gebruik ervan en het gebrek aan landschapsele-
leven verschillende soorten marters, zoals de Hermelijn (Rode Lijst, Kwetsbaar)           menten hebben weide- (zoals Grutto, Tureluur en Veldleeuwerik) en akkervogels
en Bunzing (Kwetsbaar).                                                                   (Patrijs) het moeilijk (allen op de Rode Lijst). Weidevogels hebben bloem- en
                                                                                          kruiden­rijke graslanden nodig en de patrijs variatie in het landschap. Ook de kleine
In het gebied zijn verschillende ecotopen aanwezig met elk hun eigen typische             marters en de tot voor kort ‘algemene soorten’ als Konijn en Haas gaan hierdoor
vogelsoorten. Door de verandering in de grootte van deze ecotopen, veroorzaakt            achteruit. Net als de Sleedoornpage (Bedreigd): gelukkig komt deze vrij zeldzame
door successie en begrazing, zijn sommige vogels in steeds kleiner wordende               vlinder ook op andere plekken voor dan op onze landbouwgronden, zoals op
aantallen (Kleine Karekiet) of helemaal niet meer aanwezig (Kwartelkoning,                Hoogte 80 en in Arnhem-Zuid.
Bedreigd). Ook de Steenuil (Kwetsbaar) lijkt verdwenen uit het gebied.
De Rietzanger is een vogeltje dat in de jaren ‘60 nog algemeen voorkwam in                Er zijn ook mooie ontwikkelingen. Zo heeft in 2020 de Wolf, een echte topper
Arnhem maar sindsdien een zeer negatieve trend volgt. Andere soorten nemen                in de voedselpiramide, zich gevestigd op de Arnhemse Veluwe. Het ecosysteem
juist toe. Er zijn bijvoorbeeld relatief veel soorten holenbroeders aangetroffen, zoals   is hierdoor versterkt omdat groot wild er nu een natuurlijke predator bij heeft.
Spechten. Ook de IJsvogel komt voor. In onze uiterwaarden komen op dit moment             Positief is ook het ouder worden van het bos, waardoor bijvoorbeeld het aantal
geen inheemse reptielen voor, al biedt het gebied perspectief voor de Ringslang           boomholtes en het aandeel dood hout toeneemt. Dit is goed voor bosvogels,
(Kwetsbaar), een typische doelsoort van riviernatuur. Qua amfibieën komen moge-           zoals diverse spechten, en vleermuizen.
lijk zeer lage (zorgwekkende) aantallen van de Rugstreeppad (Gevoelig) voor.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                  9
                                                                                                                   PAGINA
   Stedelijk gebied
Veel dier- en plantsoorten zijn tegenwoordig afhankelijk van de stedelijke omge-
ving. Geschikte elementen in het buitengebied, zoals heggen en houtwallen, zijn
namelijk grotendeels verdwenen. Daarnaast voelen heel wat soorten zich van
oorsprong thuis in de stad door de aanwezigheid van tuinen, parken, bermen,




                                                                                     2021– 2025
                                                                                     Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                   ONDERWERP
sloten en slootkanten. Maar vogels als de Gierzwaluw, Huiszwaluw (Gevoelig),
Huismus (Gevoelig) en Zwarte Roodstaart en vleermuizen als de Gewone
Dwergvleermuis en Laatvlieger (Kwetsbaar) hebben het moeilijk omdat er weinig
verblijfsplekken over zijn in huizen en omdat de Arnhemse tuinen verstenen.

Met de Slechtvalk gaat het juist uitstekend. Arnhem is uniek in Nederland in zijn
‘slechtvalkendichtheid’: binnen een cirkel van 4 kilometer bevinden zich maar
liefst vier broedparen. Dit is mede te danken aan het zorgvuldig plaatsen van
broedkasten op favoriete plekken. Maar ook helemaal aan de onderkant van de
voedselketen zijn er dankzij actieve beheermaatregelen mooie ontwikkelingen.
Volgens NLAdviseurs, dat in 2019 en 2020 de biodiversiteit in de Arnhemse
bermen onderzocht, werpt ‘de duidelijke ecologische aanpak die wordt gebruikt
om het beheer af te stemmen...zijn vruchten af’ in Arnhem (p. 10).2 Dit resulteert
bijvoorbeeld in meer Vlinders en Bijen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                10
                                     PAGINA
   3. Waar willen we naartoe?




Park Sonsbeek
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                        11
                                                                                                                                                                                         PAGINA
Het doel van de acties en maatregelen in deze Biodiversiteitsagenda
is het herstellen, behouden en versterken van de biodiversiteit in
de gemeente Arnhem.


We willen de huidige biodiversiteit in ieder geval behouden en liefst vergroten om




                                                                                                                                                           2021– 2025
                                                                                                                                                           Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                         ONDERWERP
een verdere achteruitgang van soorten en ecosystemen te voorkomen. Daarnaast
willen we op plekken waar de biodiversiteit de afgelopen jaren erg achteruit
gegaan is, die biodiversiteit herstellen tot een gezond niveau. We richten ons
daarbij op wat er al is, maar we hebben ook oog voor nieuwe ontwikkelingen.
Dit is extra belangrijk omdat de verwachting is dat Arnhem de komende jaren nog
flink zal groeien, wat extra druk zal geven op de bestaande biodiversiteit. Arnhem
is een ‘Global Goals Gemeente’.

Zie voor een overzicht van de ‘Global Goals’ volgende pagina.

Deze Biodiversiteitsagenda beschrijft de acties die we gaan nemen in de komende
jaren om een stap dichterbij bovenstaande visie te komen. Op basis van de resul-
taten van ons monitoringsonderzoek kan vervolgens in 2025 een nieuw plan
opgesteld worden.

De Biodiversiteitsagenda zal meegenomen worden in de totstandkoming van
de Omgevingsvisie van Arnhem.




                                                                                     Door bewoners aangelegd groen in het Spijkerkwartier © Matthijs Kop




Groente Gilde Geitenkamp © Arnhem Klimaatbestendig
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                        12
                                                                                                                                                                                                         PAGINA
Onze visie voor 2030 sluit nauw aan bij de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties, een set van 17 ‘Global Goals’ op economisch, sociaal en ecologisch vlak
die in 2030 behaald moeten zijn:



                     Doel                       Acties




                                                                                                                                                                           2021– 2025
                                                                                                                                                                           Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                         ONDERWERP
                                                Bescherm, herstel en bevorder het duurzaam gebruik van ecosystemen, beheer bossen duurzaam, bestrijd
                                                landdegradatie en draai het terug en roep het verlies aan biodiversiteit een halt toe
                                                •	Dankzij structurele monitoring weten we hoe het ervoor staat met de biodiversiteit in Arnhem;
                                                •	De biodiversiteit in onze natuurgebieden is vergroot;
                     Doel 15, Leven
                                                •	De natuurgebieden zijn beter verbonden met de stad;
                     op het Land
                                                •	Invasieve exoten zijn teruggedrongen tot een beheermatig niveau;
                                                •	Minder verzuring, vermesting en verdroging van de bodem doordat bodemvormende processen weer in gang zijn gebracht;
                                                •	We zijn aangesloten bij de twee belangrijke coalities die in Nederland actief zijn op Doel 15: Het
                                                   Deltaplan Biodiversiteitsherstel en de Nationale Actieagenda Biodiversiteit.

                                                Verzeker een goede gezondheid en promoot welvaart voor alle leeftijden
                     Doel 3, Goede              •	Het vergroten van de biodiversiteit draagt bij aan een betere gezondheid van Arnhemmers doordat het leidt
                     Gezondheid en Welzijn         tot meer beweging, meer sociale contacten, minder ziekte, minder stress en meer geluk.




                                                Bevorder levenslang leren voor iedereen
                     Doel 4,
                                                •	Arnhemmers zijn zich bewust van het belang van biodiversiteit en handelen ernaar, daarbij
                     Kwaliteitsonderwijs
                                                   gestimuleerd door de gemeente en groene partners in de stad.




                     Doel 11, Duurzame Steden   Maak steden en menselijke nederzettingen inclusief, veilig, veerkrachtig en duurzaam
                     en Gemeenschappen          •	Natuurinclusief bouwen is de norm.



                                                Verzeker duurzame consumptie-, en productiepatronen
                     Doel 12, Verantwoorde
                                                •	Duurzame voedselproductie in de vorm van natuurinclusieve landbouw en veeteelt;
                     consumptie en productie
                                                •	Samen optrekken met opgaven rond circulariteit; zoals opzetten circulair boombeheer.



                                                Neem dringend actie om klimaatverandering en haar impact te bestrijden
                     Doel 13, Klimaatactie
                                                •	Samen optrekken met opgaven rond klimaatadaptatie; zoals 10% minder verharding, verminderen hitte- en wateroverlast.



                     Doel 14, Leven             Behoud en maak duurzaam gebruik van de oceanen, de zeeën en de maritieme hulpbronnen
                     in het Water               •	Verbeteren van de waterkwaliteit.


                                                Versterk de implementatiemiddelen en revitaliseer het wereldwijd partnerschap voor duurzame ontwikkeling
                     Doel 17, Partnerschap om   •	We geven ruimte aan aanvullende, creatieve ideeën op deze Biodiversiteitsagenda vanuit bewoners(initiatieven),
                     de doelen te bereiken         groene non-profit organisaties, (boeren)bedrijven, kennisinstellingen, ondernemingen, musea en opleidingen
                                                   in en rond Arnhem, en regionale partners. We hebben iedereen nodig om het tij te keren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                13
                                                                                     PAGINA
4. Wat doen we al?




Bewonersinitiatief aan de Klingelbeekseweg © Vivienne van Sante (Gem. Arnhem)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                                                                   14
                                                                                                                    PAGINA
In dit hoofdstuk staat kort beschreven wat we nu al doen om de bio­
diversiteit in onze gemeente te herstellen, behouden en vergroten. Eerst
lichten we een aantal gebruiken en principes toe die we gemeente­breed
toepassen. Daarna zoomen we in op de maatregelen die we nemen om
de biodiversiteit in onze natuurgebieden te vergroten en vervolgens op
het stedelijk gebied.




                                                                                      2021– 2025
                                                                                      Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                    ONDERWERP
   Biodiversiteit in de Gemeente Arnhem:
   algemeen gehanteerde principes

Flora en fauna waarnemingen
We hebben een abonnement op de Nationale Database Flora en Fauna (NDFF).
Hierin zijn waarnemingen van meer dan 100 databases gebundeld. Bijvoorbeeld
van allerlei vrijwilligersgroepen in Arnhem, zoals de Vogelwerkgroep Arnhem e.o.
en de KNNV Arnhem. Deze data gebruiken we bij advisering naar beheer en bij
projecten. En ook richting bestuur.

Groene en blauwe verbindingen
Onze parken zijn via groene corridors (groene lanen, bosrijke woongebieden,
bloemstroken) verbonden met elkaar en met het buitengebied. Deze groen-
structuren (zie rechts) zorgen ervoor dat de natuur vanuit onze natuurgebieden
tot diep in de stad kan komen. De verbindingen tussen het buitengebied en de
parken zijn van belang voor bijvoorbeeld Das, Ree, Vleermuis, Groene en Zwarte
Specht en IJsvogel. Verder zijn de parken een uitvalsbasis van de natuur in de
stad. Via de parken komen meerdere vleermuis- en vogelsoorten, amfibieën en
kleine zoogdieren tot diep in de stad voor. Een belangrijke rol spelen ook de natte
en droge ecologische verbindingszones in Schuytgraaf en de natte ecologische
verbindingszone in Presikhaaf. Maar ook de dijken en de groenlijnen in Elderveld
en De Laar fungeren als verbindingszones.

Ook het bovengronds halen van de Sint Jansbeek, een project dat in 2017 werd
afgerond, draagt bij aan het versterken van de verbindingen en daarmee aan de
biodiversiteit. Deze sprengenbeek loopt vanaf de rand van de Veluwe (de bron
ligt in Park Zypendaal), door Park Sonsbeek naar de stad en vervolgens naar de
Rijn. Langs een deel van de beek ligt een beplantingsstrook met waterplanten en
ter hoogte van de Eusebiuskerk is de noordelijke kademuur beplant met varens.
Onder de bruggen zitten nestkastjes voor de Grote Gele Kwikstaart en speciaal
voor eenden zijn er trappetjes in de kademuren gemetseld.

Specifiek voor amfibieën hebben we ongeveer dertig poelen aangelegd in en bij
woonwijken en natuurgebieden. Eens in de vijf tot tien jaar wordt groot onder-
houd gepleegd om te voorkomen dat ze dichtslibben. En onder de Erasmussingel
bij stadsboerderij de Korenmaat in Arnhem-Zuid ligt een amfibieëntunnel zodat
amfibieën en kleine zoogdieren veilig naar de andere kant van de weg kunnen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                            15
                                                                                                                                                                                                             PAGINA
Gebruik van inheems plantmateriaal ter
bevordering van inheemse diersoorten
Ons uitgangspunt is om, in ieder geval in onze grote groenstructuren, inheemse
vegetatie te gebruiken die is afgestemd op de grondsoort en het waterhuis-
houden. Het liefst kiezen we hierbij voor een combinatie van streekeigen bomen,
struiken en kruiden die afwisselend bloeien en dienen als goede nectar- en stuif-




                                                                                                                                                                               2021– 2025
                                                                                                                                                                               Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                             ONDERWERP
meelbron voor insecten of voedselbron voor vogels. Een uitzondering op dit
principe vormen bijvoorbeeld een aantal parken. Vanwege de cultuurhistorische
achtergrond is daar een grotere soortenrijkdom aangeplant met ook niet-in-
heemse beplanting. We onderzoeken voortdurend in hoeverre het mogelijk is om
ook buiten onze grote groenstructuren meer inheems plantmateriaal te gebruiken.
Bijvoorbeeld in de bloem- en plantenbakken in de stad. En bij de aanplant van
bomen. Ook stimuleren we bewoners om bloemenweides aan te leggen in hun
tuin en buurt en daarbij inheemse mengsels te gebruiken. Buiten de wijken kijken
we eerst naar de mogelijkheden om het maaibeheer te extensiveren voordat we
besluiten tot inzaaien- of planten. Dit kan genoeg zijn om de nog aanwezige
bloemrijke vegetatie – en de lokale insectengemeenschappen die zijn aangepast
aan deze streekeigen flora – te herstellen.

Verbeteren van de waterkwaliteit
Samen met de waterschappen werken we aan het verbeteren van de waterkwali-
teit in Arnhem, waardoor de biodiversiteit wordt vergroot. Veel planten en dieren
zijn namelijk afhankelijk van schoon water in hun levenscyclus. En het zorgt ervoor
dat de ecosysteemdiensten van zoet water, zoals natuurlijke waterzuivering, niet te
veel onder druk komen te staan. Een voorbeeld is het ganzenbeheer dat we geza-
menlijk met Waterschap Rijn en IJssel sinds 2017 hebben opgepakt, waardoor er
minder uitwerpselen in het water komen en er minder blauwalg ontstaat.

Verminderen van lichthinder
Door overmatige verlichting staan nachtvlindersoorten onder druk en raken jaar-
lijks miljoenen trekvogels gedesoriënteerd. Daarom beschermen we de donkerte
zo goed mogelijk. Waar mogelijk beperken we de verlichting. We verlichten alleen
de wegen en fietspaden die zorgen dat je veilig thuis kunt komen. Recreatieve
routes en de meeste parken vallen daar niet onder. In de praktijk betekent dit:
hoe meer naar het buitengebied, hoe minder licht. Daarom zijn bijvoorbeeld
                                                                                      Natuur in de stad: een reiger op zoek naar vis en een kademuur beplant met muurplanten
zelfs grote wegen zoals de Amsterdamseweg grotendeels niet verlicht. En op de
                                                                                      bij de Sint-Jansbeek © Harriet Wansink, Vivienne van Sante (Gem. Arnhem)
Huissensedijk maken we gebruik van dynamische verlichting: op het moment dat
er geen beweging is van fietsers, voetgangers of auto’s geven deze lantaarnpalen
slechts 30% verlichting, pas bij beweging wordt dat meer.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                       16
                                                                                                                                                                                                        PAGINA
Extensief maaibeheer
Sinds begin jaren ‘90 zijn we steeds meer extensief gaan maaien. Dat b ­ etekent
minder vaak maaien, daarbij ongeveer 25 procent laten overstaan en het
gemaaide gras na enkele dagen afvoeren (zie Bijlage B). Extensief (of ecolo-
gisch) maaien werkt twee kanten op in de voedselketen: van onderaf zorgt het
voor een gezondere bodem met meer variatie, meer bloemen, meer insecten en




                                                                                                                                                                          2021– 2025
                                                                                                                                                                          Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                        ONDERWERP
meer vogels. Bovenin de voedselketen is het belang ook duidelijk. Zo jagen de
Slechtvalken op de Eusebiustoren op vogels, die weer insecten eten, die weer op
bloemen en planten afkomen. En die bloemen zijn er omdat wij extensief maaien.
In 2012 maaiden we een oppervlakte van 310 voetbalvelden extensief, anno
2020 is dat gegroeid naar 365 voetbalvelden: ongeveer de helft van al het gras.
De overige gebieden, zoals gras bestemd voor recreatie (honden uitlaten, voetbal-
veldjes, etc.) maaien we maximaal 16 keer per jaar.

Hierbij is het ook belangrijk om onze keuzes uit te leggen aan bewoners.
Zo konden inwoners in 2019 en 2020 mee op pad met het veldonderzoek van
NLAdviseurs naar de verbetering van de biodiversiteit in onze bermen en zijn we       Plagen tegengaan via versterken natuurlijke vijanden
in 2020 begonnen met een serie video’s waarin we ons maaibeheer uitleggen.            Als de biodiversiteit omlaag gaat, gaat de kans op plagen omhoog. Aan de ene
Inwoners die draagvlak hebben gevonden bij hun medebuurtbewoners kunnen               kant hebben we in Arnhem last van invasieve exoten. Aan de andere kant van de
ook zelf suggesties bij ons indienen voor locaties met meer extensief maaibeheer.     eikenprocessierups. Via een serie aan maatregelen proberen we hier iets aan te
                                                                                      doen. We streven naar het constant houden of verminderen van het oppervlak
Niet alle grond in Arnhem is van de gemeente. We houden daarom zo goed                met invasieve exoten. Dit gaat in overleg met de provincie, die verantwoordelijk
mogelijk contact met andere terreinbeheerders om ze te stimuleren de biodiversi-      is voor de bestrijding ervan. In de rivieren, beken en watergangen hebben we
teit voorop te stellen bij keuzes in hun maaibeheer. Zo hebben we jaarlijks afstem-   bijvoorbeeld overlast van de Amerikaanse rivierkreeft en de waterplanten grote
ming met Waterschap Rijn en IJssel over hoe en wanneer beheer en onderhoud            waternavel en waterteunisbloem. Verder hebben we in Arnhem vooral last van
van de openbare ruimte rond beken en sloten in Arnhem-Noord plaatsvindt. Sinds        de invasieve plantensoorten Amerikaanse eik, Japanse duizendknoop, reuzen-
2019 houdt dit waterschap daarbij nog meer rekening met natuurontwikkeling en         berenklauw en reuzenbalsemien. In 2019 is voor die laatste drie soorten geld
het verbeteren van de biodiversiteit. Begroeiing blijft langer staan waar het kan,    vrij gemaakt om ze te bestrijden, voor een periode van drie jaar. Dit begint zijn
tot ruim na het broedseizoen. En als er gemaaid wordt, wordt bijna altijd slechts     vruchten af te werpen. Om de eikenprocessierups te beheersen, treffen we de
één kant van de oever gemaaid.                                                        volgende maatregelen:
                                                                                      •	We hebben in 2019 en 2020 duizenden vogelhuisjes uitgedeeld aan inwoners,
Het beschermen van onze oude bomen                                                        die we ook zelf in de openbare ruimte ophangen.
Bomen zijn onderdeel van de biodiversiteit en tegelijkertijd ondersteunen ze de       •	We zorgen voor meer variatie in boomsoorten bij nieuwe aanplant in o.a. onze
biodiversiteit. Ze bieden namelijk voedsel, leefruimte, bescherming en nestgele-          bomenrijen en lanen, waardoor eikenprocessierupsen (en andere plagen en
genheid aan insecten, vogels en kleine zoogdieren. Vooral oudere bomen – vanaf            ziektes) teruggedrongen worden.
een diameter van 50 centimeter – zijn vanuit het oogpunt van biodiversiteit inte-     •	We maaien de bermen op locaties met veel eiken extensief, zodat er meer
ressant (zie figuur). Deze bomen zijn net volwassen aan het worden en beginnen            bloemen gaan groeien. De bloemen trekken natuurlijke vijanden van de
vanaf deze leeftijd veel bij te dragen aan de biodiversiteit. We beschermen deze          eikenprocessierups aan, zoals sluipwespen en -vliegen.
bomen via het Bomenplan (2020). Daarin is bijvoorbeeld afgesproken dat we
extra bomen gaan aanplanten, die bovendien de ruimte krijgen om groot en oud          Daar waar deze maatregelen onvoldoende effect hebben, bestrijden we beperkt
te worden. Ook streven we naar 10% staand en liggend dood hout in het bos.            met biologische bestrijdingsmiddelen. In 2019 ging het om 9.6% van onze eiken.3
In projecten gaan we zorgvuldiger dan vroeger om met de bomen die er al staan,        We volgen de ontwikkeling op het gebied van bestrijding nauwgezet, om zo effi-
bijvoorbeeld door boominclusief te ontwerpen.                                         ciënt mogelijk te blijven bestrijden met de minste schade voor andere insecten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                             17
                                                                                                                                                                                                              PAGINA
Het blijft belangrijk om ons te realiseren dat veel plagen vooral een biodiversiteits­   Maar in Arnhem gaan we een stap verder. Al in 1999 ontwikkelden we de
probleem zijn. Door de teruggang in biodiversiteit zijn er namelijk te weinig            Arnhemse Natuurkalender, die wordt ingezet bij bouwwerkzaamheden en bij
natuurlijke vijanden. De lange termijnoplossing ligt dan ook in het actief stimu-        werkzaamheden binnen het reguliere beheer en onderhoud. De kalender laat
leren van natuurlijke vijanden door het bevorderen van de biodiversiteit. Hier gaan      zien wat de optimale tijd is voor werkzaamheden zodat verstoring van planten en
we nog veel meer op inzetten dan we tot nu toe gedaan hebben, via de maat­               dieren wordt beperkt.
regelen benoemd in het volgende hoofdstuk.




                                                                                                                                                                                2021– 2025
                                                                                                                                                                                Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                              ONDERWERP
                                                                                         In 2016 schreven we voor het Vastgoedplein bovendien de brochure ‘De waarde
Balans tussen honingbijvolken en wilde bijen                                             van stadsnatuur – voordelen en voorbeelden van natuur in de stad’, over de
Voor een gezonde voedselketen en complete ecosystemen zijn voldoende soorten             mogelijkheden voor natuur bij bebouwing. Bij renovatie van de bestaande
en aantallen wilde bijen cruciaal. Zij hebben stuifmeel en nectar nodig, die niet        woningen en bouw van nieuwe woningen in Malburgen en Schuytgraaf is het
onbeperkt voorradig zijn. Er zijn mogelijk negatieve effecten van de aanwezig-           meenemen van maatregelen voor natuur uitgangspunt. In Schuytgraaf zijn in
heid van de honingbij op de wilde bij (concurrentie om voedsel). We zorgen dat           2020 bijvoorbeeld speciale Welkomstkaarten ontworpen. Hierin staat per dier-
wilde bijen het hele jaar genoeg voedsel kunnen vinden. Vooral in de bos- en             soort welke maatregelen een bewoner kan nemen om een goede leefomgeving
natuurgebieden op de arme zandgronden van Arnhem-Noord is voedsel schaars                te creëren. In de komende jaren wordt het meenemen van de natuur bij nieuw-
en in beperkte periodes aanwezig. Denk aan de heide die slechts een beperkte             bouwopgaven nog belangrijker. In de Woondeal regio Arnhem-Nijmegen hebben
periode bloeit. We beperken hier het aantal honingbijkasten. Verder werken               we namelijk afgesproken dat natuurinclusiviteit en klimaatadaptiviteit als verplicht
we nauw samen met de Imkersvereniging Arnhem Velp e.o.. Zo sloten we al in               onderdeel worden opgenomen in de ontwerpopgaven. Hiermee wordt de groei­
2010 een bijenconvenant om gezamenlijk het aantal drachtplanten en -bomen                opgave met de groenopgave verbonden.
te verhogen. En we werken aan goede afspraken met de imkers van deze vereni-
ging over de bijenkasten in de openbare ruimte. Alleen honingbijhouders die via          Ook bij de bouw zelf houden we rekening met het ruimte zoeken / creëren voor
de Imkersvereniging lid zijn van de Nederlandse Bijenhouders Vereniging komen            natuur. In Schuytgraaf geven we de Rugstreeppad bijvoorbeeld de ruimte om
in aanmerking om kasten te plaatsen op gemeenteterrein. De Imkersvereniging              gebruik te maken van ondiepe plassen die ontstaan tijdens de bouw en er zijn
Arnhem Velp e.o. realiseert zich dat imkers niet meer uitsluitend gebruik kunnen         gronddepots waar ze kunnen overwinteren. En voor de Oeverzwaluw wordt daar
maken van het landschap door bijenkasten te plaatsen, maar ook horen bij te              al jarenlang elk jaar een tijdelijke nestlocatie gecreëerd (de ‘traditionele’ aanpak
dragen aan het herstel van biotopen ter bevordering van de algehele biodiver-            is het weren van deze soorten op de bouwlocatie met paddenschermen en flauw
siteit. Om dat doel te verwezenlijken heeft de vereniging de ‘Stichting Vitale           afgewerkte gronddepots).
Biotopen Gelderland-Midden’ in het leven geroepen. Vanuit die stichting wordt
een module over wilde bijen toegevoegd aan de basiscursus voor imkers.
Daarnaast wordt een vervolgcursus ontwikkeld om reeds praktiserende imkers op
te leiden tot ‘Imkers 2.0’: Ambassadeurs van de Biodiversiteit. Deze ‘Imkers 2.0’
hebben meer oog voor de omgeving waarin hun bijenkasten staan. Ze inventari-
seren waar deze biotopen verbeterd kunnen worden en dragen kansrijke locaties
aan bij de Stichting, die er verder mee aan de slag gaat. Ook gaan deze imkers
een grotere rol spelen in de educatie rond biodiversiteit. Zoals door het geven
van informatie over het belang van het verbeteren van het leefgebied voor alle
insecten. Hier profiteren zowel de wilde bij als de honingbij van.

Natuurinclusief bouwen
Bij her- en nieuwbouwprojecten wordt natuurinclusief bouwen steeds vaker
meegenomen. Als gemeente stimuleren we ontwikkelaars en inwoners om in
het ontwerp natuurinclusieve maatregelen op te nemen en creëren we ook bij
de bouw zelf ruimte voor de natuur. Bij ruimtelijke ingrepen moet, conform de
Wet natuurbescherming, via een Quick Scan Flora&Fauna gecheckt worden of
beschermde plant- en diersoorten hinder ondervinden van de ingreep.                      Voorbeelden van welkomstkaarten waarmee inwoners in Schuytgraaf worden gestimuleerd
                                                                                         voor specifieke soorten maatregelen te nemen in hun tuin. © Gem. Arnhem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                         18
                                                                                                                                                                                                          PAGINA
   Biodiversiteit in onze natuurgebieden:                                              Leefgebied van specifieke soorten vergroten
   de Arnhemse Veluwe en de uiterwaarden                                               In de afgelopen jaren hebben we gericht ingegrepen om het leefgebied van
                                                                                       bepaalde soorten op en rond de Arnhemse Veluwe te vergroten. Zoals door de
                                                                                       aanleg van poelen. Hier profiteren vele diersoorten van, zoals insecten, amfibieën
Vergroten van de variatie en gelaagdheid door te dunnen                                en reptielen (Adder, Zandhagedis, Gladde Slang) en groot wild. En we hebben
Ons doel in de Arnhemse bossen en parken is een natuurlijk en gevarieerd bosland-      succesvolle proeven gedraaid met het inzaaien van ruiterpaden met inheemse,




                                                                                                                                                                            2021– 2025
                                                                                                                                                                            Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                          ONDERWERP
schap met een zo hoog mogelijke biodiversiteit, dat bestand is tegen klimaat-          bloemrijke kruidenmengsels ten behoeve van bijvoorbeeld de Groene, Grote
verandering. Dit bereiken we door in te grijpen via periodiek dunnen en door           Bonte en Zwarte Specht. Ook proberen we, in samenspraak met de andere
vervolgens zoveel mogelijk gedund hout achter te laten in het bos als goed is voor     terreinbeheerders die actief zijn op en rond de Arnhemse Veluwe, het aantal
de biodiversiteit. Dit dunnen is nodig omdat veel van onze Arnhemse bossen ooit        ­barrières zo laag mogelijk te houden. Zo onthekken we waar mogelijk. Hiermee
zijn aangelegd om te dienen als productiebossen, waardoor ze grotendeels bestaan        zorgen we dat er een zo groot mogelijk aaneengesloten leefgebied ontstaat.
uit gelijkjarige monoculturen. Deze bossen worden gekenmerkt door rechte rijen
bomen met eentonige aanplant en weinig onderbegroeiing. De bio­­diversiteit is         Begrazingsdruk beheersen
laag en het bos is door zijn eentonigheid slecht bestand tegen k­ limaatverandering,   Het afschieten van groot wild als Ree, Edelhert en Wild Zwijn is soms nodig om
ziekten en plagen. De natuur doet er honderden jaren over om deze bossen               de biodiversiteit te behouden en te vergroten. Het gebied kan namelijk maar
te verjongen en gevarieerder te maken. De dunningen versnellen dit proces.             een beperkte hoeveelheid groot wild aan. Als de begrazingsdruk te groot wordt,
Ze zorgen voor zowel meer gelaagdheid als een toename in soorten­samenstelling         krijgen bos en heide niet de kans zich te verjongen. Plantjes en boompjes die
(dus meer variatie)4. Dit gaat in nauwe samenspraak met de des­betreffende             opkomen worden immers direct opgegeten. Hierdoor ontbreekt op delen van de
schouwgroep. We leggen het belang hiervan zo goed mogelijk uit aan onze inwo-          Arnhemse Veluwe de gewenste gelaagdheid en variatie en gaat de kwaliteit van
ners, bijvoorbeeld tijdens wandelingen met bewoners in bossen en parken met            de bodem verder achteruit. In de Visie Dierenwelzijn 2021– 2030 kunt u meer lezen
geplande bomenkap en door bij de ingangen informatieborden op te hangen met            over ons faunabeheer.
uitleg over het belang van dunnen en contactgegevens van onze beheerder.
                                                                                       Samen met de provincie: stikstof verminderen
                                                                                       en vermindering verstoring
                                                                                       We werken ook samen met de provincie aan een aantal opgaves om de bio­diver-
                                                                                       siteit op de Arnhemse Veluwe te vergroten. Via de Gelderse Maatregelen Stikstof
                                                                                       2019 – 2023 (GMS) hopen we de stikstof te verminderen en de natuur sterker te
                                                                                       maken. Ook werken we met de provincie aan een verduidelijking van de recre-
                                                                                       atieve zonering waarbij het nadrukkelijk de bedoeling is voldoende ruimte te
                                                                                       scheppen voor natuur en biodiversiteit. Daarnaast wordt ook gezamenlijk gewerkt
                                                                                       aan de Natuuropgave N2000 voor heidevelden en open stuifzanden in verband
                                                                                       met de terugloop van bepaalde doelsoorten. Een belangrijke nevenopgave hierbij
                                                                                       is de vermindering van de verstoring van de rust in het gebied.




Een volwassen edelhert op de Arnhemse Veluwe © Bart Castelein (Gem. Arnhem)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                        19
                                                                                                                                                                                                         PAGINA
Uiterwaardenpark                                                                        Biodiversiteit in stedelijk gebied
De groene longen van Arnhem bestaan niet alleen uit de Arnhemse Veluwe
en de parken in Arnhem-Noord. De uiterwaarden aan de zuidkant van de                 Beperken verharding: steen eruit, (het juiste) groen erin
Rijn zijn minstens zo belangrijk. De Konikpaarden (geïntroduceerd in 1991)           Arnhem mag in 2009 dan wel tot ‘Groenste Stad van Europa’ zijn verkozen, dat
en Gallowayrunderen (1992) zorgen voor variatie in de structuur van de vege-         betekent niet er op sommige vlakken geen werk aan de winkel is. De Universiteit
tatie en gaan daarmee biodiversiteitsverlies tegen.5 Deze extensieve begrazing       Wageningen liet zien dat we op basis van de hoeveelheid groen binnen de




                                                                                                                                                                           2021– 2025
                                                                                                                                                                           Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                         ONDERWERP
voorkomt bovendien het dichtgroeien van de uiterwaarden, zodat de Rijn ook bij       bebouwde kom in 2017 landelijk maar op plaats 166 (van 389) staan op de rang-
hoogwater kan doorstromen. Ook hoeven we hier maar weinig te maaien. In 2019         lijst van groene gemeenten. En een onderzoek van Deloitte in 2019 wees uit dat
kregen de kuddes er twaalf hectare extra ruimte bij. Dat zal verder worden uitge-    slechts 32% van de Arnhemse particuliere tuinen uit vegetatie bestaat, onder het
breid. Al sinds de jaren ‘90 ligt er namelijk een plan om het hele uiterwaardenge-   landelijke gemiddelde van 36%. Dit is niet goed voor de biodiversiteit en ook niet
bied te ontwikkelen tot één groot aaneengesloten natuurgebied. Het was lange         voor de klimaatbestendigheid van de stad. Gelukkig maken veel Arnhemmers zich
tijd lastig om dit plan te realiseren, omdat we eigenaar waren van slechts een       hard voor een groenere stad. Zo wordt in de binnenstad de ene na de andere
klein deel van het gebied. Nu beheren we echter maar liefst 300 hectare, vanaf de    gevel vergroend of geveltuin aangelegd. Wij zijn hier als gemeente enorm blij
oostelijke Bakenhof 6 tot aan de westelijke gemeentegrens. Hierdoor kan het hele     mee en stimuleren dit via zowel subsidieregelingen als via onze groene partners.
uiterwaardengebied in de gemeente aan elkaar geknoopt worden tot één groot           En met succes: in Arnhem zijn tot 2020 al meer dan duizend groene bewoner-
natuurnetwerk. Dit biedt enorme kansen voor het vergroten van de biodiversiteit      sinitiatieven geregistreerd, van boomtuintjes tot bijenidylles! Bewoners leggen
in het gebied.                                                                       deze tuintjes en stroken zelf aan en onderhouden ze ook. Dit wordt gedaan door
                                                                                     individuele bewoners maar ook samen: zo zijn er sinds 2017 al honderden gevel-
                                                                                     tuinen, klimpalen met gevelgroen en andere groene plekken aangelegd in het
                                                                                     centrum. En in Arnhem-West ligt bijvoorbeeld het Arnhems Labyrint, een stadstuin
                                                                                     met meer dan 75 verschillende soorten planten die aangelegd is en onderhouden
                                                                                     wordt door tientallen wijkbewoners. De IVN afdeling Arnhem heeft een vlindertuin
                                                                                     aangelegd aan de Parkweg, die ook door hen wordt onderhouden. En er zijn nog
                                                                                     veel meer mooie voorbeelden!

                                                                                     Via het Aanjaagfonds en via de subsidieregeling Klimaatadaptatie kunnen
                                                                                     ­bewoners ondersteuning aanvragen voor dit soort groene initiatieven. Via de
                                                                                      subsidieregeling Eetbare Stad is er tevens ondersteuning beschikbaar voor bijvoor-
                                                                                      beeld een buurt- of schoolmoestuin. Alle drie deze subsidies dragen bij aan een
                                                                                      groenere stad.

                                                                                     We werken ook nauw samen met onze groene partners om de biodiversiteit in de
                                                                                     stad te vergroten (zie Bijlage D). Enkele voorbeelden zijn:

                                                                                     •	
                                                                                       Het Groenforum is een verzamelplek voor groene instanties in Arnhem.
                                                                                       Het Groenforum wordt door de gemeente voor verschillende groene
                                                                                       ontwikkelingen en plannen gevraagd om advies. Het Groenforum kan ook zelf
                                                                                       bij de gemeente Arnhem aandacht vragen voor groene thema’s en ambities.
De kuddes van 24 konikpaarden en 28 gallowayrunderen grazen al bijna 30 jaar in
Meinerswijk © Harriet Wansink (Gem. Arnhem)                                          •	
                                                                                       Groen Arnhem organiseert met verschillende partners elk jaar de Groenmarkt
                                                                                       op de Molenplaats in Sonsbeek. Dit is een grote groene belevingsmarkt
                                                                                       met niet alleen verkoop van biologische en inheemse planten en zaden en
                                                                                       tuinartikelen maar bijvoorbeeld ook workshops, lezingen en tuinschetsservices.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                       20
                                                                                                                                                                                                        PAGINA
• Het Natuurcentrum verzorgt educatie over het belang van natuur. Ze doen            Bewustwording creëren over het belang van biodiversiteit
   dit in de klas, buiten, of op hun stadsboerderijen. Denk aan het geven van         Om bewoners aan te zetten tot groene acties in hun eigen tuin en buurt is het
   (buiten)lessen over dieren in de stad en hoe ze te helpen en uitleg over bomen,    belangrijk eerst bewustwording te creëren onder onze inwoners over het belang
   bloemen en insecten. Ze bereiken daarmee maar liefst 98% van de Arnhemse           van biodiversiteit. We doen dit o.a. op de volgende manieren:
   basisscholen. Ook adviseren ze bij de aanleg van groene schoolpleinen en
   schoolmoestuinen, stellen lesmateriaal beschikbaar en hebben ze een heuse          • Cameraproject Tuinen – Om aan inwoners te laten zien wat de invloed is




                                                                                                                                                                          2021– 2025
                                                                                                                                                                          Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                        ONDERWERP
   dierotheek. Op stadsboerderij Presikhaaf is tevens een heemtuin en een insec-         van de inrichting van hun tuin en de directe omgeving op het wildleven
   tenvriendelijke tuin aangelegd.                                                       hebben we in 2019 – 2020 deelgenomen aan het burgerwetenschapsproject
                                                                                         ‘Wildcamera – zoogdieren in de achtertuin.’ In ongeveer 40 particuliere tuinen
• Arnhem Zoemt is een stichting die al sinds 2016 initiatieven van bewoners             zijn nachtcamera’s geplaatst. Zo hebben we meer zicht gekregen in het soort
   ondersteunt en kennis deelt om Arnhem bloemrijker te maken voor de wilde              zoogdieren dat Arnhemse tuinen bezoekt én hebben de deelnemende inwo-
   bij. Bijvoorbeeld via het organiseren van informatie- en netwerkbijeenkomsten         ners geleerd hoe ze hun tuin beter kunnen inrichten. De bevindingen worden
   over de wilde bij en het (helpen) aanleggen en onderhouden van bloemen-               gedeeld met belangstellenden via een openbare lezing.
   veldjes en bloemenstroken. Ook vlinders en andere bestuivers hebben daar
   profijt van. Arnhem Zoemt gaat in 2020 en 2021, met financiering vanuit het        • B
                                                                                         ezoekerscentrum De Molenplaats als Groene VVV – De Molenplaats in
   Groenfonds, aan de slag met de vergroening van 12 wijken via het aanplanten          Sonsbeek is een ‘Groene VVV’ die Arnhem promoot als ‘Groenste stad van
   van planten waar wilde bijen dol op zijn.                                            Nederland’. De Molenplaats speelt een centrale rol in het uitdragen van de
                                                                                        ambities zoals vastgelegd in de Groenvisie, namelijk door de promotie van
•	Het netwerkplatform Arnhem Klimaatbestendig spant zich in om de verste-              de waarden van het groen. De Molenplaats moet een plek worden waar je
   ning in wijken tegen te gaan en plaats te maken voor (het juiste) groen.             terecht kunt voor alle informatie rondom het groen in en om Arnhem (wandel-
   Ze doen dat bijvoorbeeld via hun website en via strategisch geplaatste boxen         en fietsroutes, flora en fauna, je laten informeren over klimaatadaptatie en
   met folders. En via gerichte voorlichtingsbijeenkomsten die wijkbewoners             biodiversiteit).
   enthousiasmeren om (samen) aan de slag te gaan met het vergroenen van hun
   huis, tuin of buurt. Zoals door het gezamenlijk aanleggen van groende daken.
   De gemeente en Arnhem Klimaatbestendig delen sinds 2020 ook planten uit
   aan geïnteresseerde bewoners. Elk jaar rond IJsheiligen vervangt de gemeente
   de winterbeplanting uit de plantschalen in de stad voor zomerbloeiers.
   De vaste planten die overblijven – in 2020 bijvoorbeeld karnoeljes en kerstrozen
   – zijn goed her te gebruiken. Bewoners geven de planten een tweede leven in
   een boomspiegel of geveltuin.

•	Arnhem is sinds 2020 tevens lid van Operatie Steenbreek, een organisatie die
   voorlichtingscampagnes organiseert om mensen ertoe aan te zetten hun tuin
   te ontstenen.

Maar ook andere groene partners helpen mee om de biodiversiteit in de stad
te vergroten. Zo is de ontmoetingsplek De Stadskeuken in 2019 een actie
begonnen waarbij vrijwilligers meer dan duizend zakjes bijenmengsel gemaakt
hebben die ze uitdelen op zo’n 15 locaties in de stad tegen een kleine donatie.
Met de donatie worden ware bijenoases aangelegd. Er gebeurt dus al enorm
veel op dit gebied!


                                                                                      Boomspiegeladoptie in het Broek © Bert Roete
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                      21
                                                                           PAGINA
   5. Wat gaan we extra doen?




Aantrekkelijk stedelijk groen in het Spijkerkwartier © Matthijs Kop
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                                                                    22
                                                                                                                     PAGINA
In dit hoofdstuk leggen we uit welke maatregelen we tot en met 2025 gaan
ondernemen binnen het huidige vastgestelde beleid om een stap dichterbij
onze visie voor 2030 te komen.


   Meten is weten: structurele




                                                                                       2021– 2025
                                                                                       Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                     ONDERWERP
   monitoring biodiversiteit
Een voorwaarde om onze doelstellingen te behalen is het opzetten van structurele
monitoring. Anders weten we immers niet of ons beleid rond biodiversiteit daad-
werkelijk bijdraagt aan het vergroten ervan. We gaan veertien ‘Living Labs’ struc-
tureel monitoren. In 2025 zijn alle Living Labs gemonitord en ligt er per Living Lab
een ontwikkel- en beheeradvies. Dit advies gebruiken we om ons biodiversiteits-
beleid van 2025 – 2030 vorm te geven. De locaties van de Living Labs (zie kaart)
zijn geselecteerd in nauwe samenwerking met het Arnhemse opleidingsinstituut
IPC de Groene Ruimte en moesten voldoen aan twee criteria: 1) de huidige bio­
diversiteit is niet voldoende en 2) het Living Lab vormt een referentiekader voor
vergelijkbare gebieden in Arnhem. Bovendien wilden we gevarieerde Living Labs
hebben verspreid over de gehele gemeente, zodat we een goed beeld krijgen van
de totale biodiversiteit in onze gemeente. Op basis van de resultaten nemen we
waar gewenst maatregelen om de biodiversiteit te vergroten. Als de genomen
maatregelen leiden tot een vergroting van de biodiversiteit, kunnen we dezelfde
maatregelen gaan toepassen in vergelijkbare gebieden. We koppelen de resultaten
van de monitoring ook terug aan onze inwoners. En de informatie kan gebruikt
worden voor het schrijven van toekomstige beheervisies voor onze bossen en
parken.7


   Biodiversiteit en Circulariteit
Circulariteit en biodiversiteit gaan prima samen. We grijpen meekoppelkansen
aan. We hebben in het Bomenplan afgesproken dat we circulair boombeheer gaan
opzetten, zodat het hout uit onze gemeente een duurzame lokale bestemming
krijgt. We produceerden de vogelhuisjes voor de nieuwe biodiversiteitspakketten
(zie verderop) dan ook lokaal van hout uit eigen bossen. Dit is het eerste product
dat officieel onder de noemer ‘Arnhems Stadshout’ valt.

Bovendien gaan we ons maaisel vaker inzetten om producten als bokashi (gefer-
menteerd organisch materiaal) te maken op eigen terrein. Dit draagt bij aan bio­
diversiteit, circulariteit én klimaatmitigatie. Blad-, maai- en snoeiafval wordt nu
nog op grote afstand verwerkt tot compost, waarbij veel CO² vrijkomt. In 2020/21
starten we een pilot waarbij twee aannemers maaisel transporteren naar twee
plekken in Arnhem om er binnen onze eigen gemeente bokashi van te maken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                         23
                                                                                                                                                                                                          PAGINA
Bodemverbeteraars als bokashi kunnen de plek van kunstmest innemen, dat zeer           Bij ruimtelijke projecten natuurinclusief
slecht is voor het bodemleven en de bodem zelf. Bijvoorbeeld door de bokashi toe       en klimaatadaptief ontwerpen en
te voegen aan de beplantingsvakken in de wijken en op onze agrarische terreinen.
                                                                                       bouwen als norm hanteren
Dit valt bovendien financieel gunstiger uit dan de huidige compostering.
We houden de ontwikkelingen in de gaten en ondersteunen groenaannemers die
hierin interesse tonen.                                                             In de Woondeal regio Arnhem-Nijmegen (2020) is afgesproken dat de duizenden




                                                                                                                                                                            2021– 2025
                                                                                                                                                                            Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                          ONDERWERP
                                                                                    woningen die er in Arnhem bijkomen natuurinclusief en klimaatadaptief gebouwd
                                                                                    moeten worden. We hebben daarom een ‘Puntensysteem Natuurinclusief
   Biodiversiteit en Klimaatadaptatie                                               Bouwen’ ontwikkeld met bijbehorende Maatregelencatalogus. Dit Puntensysteem
                                                                                    is in eerste instantie opgesteld voor nieuwbouwontwikkelingen in Schuytgraaf.
Een andere belangrijke opgave met veel raakvlakken met biodiversiteit is klimaat-   We ontwikkelen het Puntensysteem nu verder door, zodat we het gemeente-
adaptatie. We pakken biodiversiteit en klimaatadaptatie zo veel mogelijk tege-      breed kunnen toepassen. Met het Puntensysteem moet elk nieuwbouwproject
lijk aan, omdat ze elkaar versterken. Eén van de doelstellingen die opgenomen       een minimum aantal punten halen door het nemen van maatregelen die de
is in de Strategie Klimaatadaptatie 2020 – 2030 is om de verharding die in het      biodiversiteit en klimaatadaptatie in de directe omgeving van het bouwproject
bebouwde deel van Arnhem aanwezig is tot 2030 met 10% te verminderen en             ten goede komen. De ontwikkelaar heeft zelf in principe de keuzevrijheid om de
te vervangen voor groen of ruimte voor water. Voor een belangrijk deel wordt        precieze maatregelen te bepalen, maar dit is wel afhankelijk van de biodiversiteit
deze ambitie waargemaakt in gebiedsontwikkelingen en projecten in de open-          en klimaatbestendigheid ter plekke (of het gebrek daaraan) en de diersoorten
bare ruimte. Daarnaast wordt in de binnenstad en de oudere wijken daaromheen        die in dat gebied ondersteuning nodig hebben. De maatregelen zijn altijd een
een koeltenetwerk gerealiseerd, bestaande uit groene en beschaduwde plekken.        combinatie van maatregelen voor gebouwbewonende soorten (zoals neststenen
We gaan erop letten dat bij de uitvoering van dit soort projecten waar mogelijk     voor vleermuizen en vogels ingemetseld in gebouwen) en groene omgevings-
wordt gekozen voor inheemse beplanting met een gevarieerde bloeitijd die een        maatregelen (groene daken of gevels, verminderen van lichthinder, aanplant
hoge bijdrage levert aan de biodiversiteit, dus een meerwaarde heeft voor vogels    inheemse hagen, struiken en bomen, aanleg verbindingszones etc.). We willen dit
en insecten.                                                                        Puntensysteem gaan verplichten bij nieuwe bouwontwikkelingen. Dit doen we
                                                                                    door het gebruik van het puntensysteem vast te leggen in bestemmingsplannen
Een ander belangrijke constatering in relatie tot klimaatverandering is dat onze    en per 1-1-2022 ook in het Omgevingsplan.
houding ten opzichte van exoten moet veranderen. Over het algemeen verdienen
inheemse soorten de voorkeur, maar dat hoeft niet altijd het geval te zijn. Veel
nieuwkomers in de stad bijvoorbeeld, zoals flora in boomspiegels, groene perceel-      Het vergroten van de biodiversiteit
tjes en voegen en kieren tussen stoeptegels en muren, zijn daar terecht gekomen        in onze natuurgebieden
omdat ze uitstekend zijn aangepast op de lokale omstandigheden en kunnen een
waardevolle voedselbron zijn voor dieren. Met het oog op klimaatverandering
is het des te belangrijker dat we ons realiseren dat slechts enkele nieuwkomers     Vooral op de Arnhemse Veluwe gaat de biodiversiteit hard achteruit. De arme
zich ontpoppen tot invasieve exoten. Andere nieuwkomers worden, vanwege het         en verzuurde zandgronden zijn niet meer in staat zijn om voldoende vocht en
vele stuifmeel en nectar dat ze aanbieden, juist zeer gewaardeerd door insecten.    voedingstoffen vast te houden. Dit is niet alleen slecht voor de biodiversiteit, maar
Die moeten we dus niet automatisch als ongewenst zien en verwijderen.               maakt onze bossen ook kwetsbaar voor klimaatverandering. Onze bossen zijn
                                                                                    zichtbaar niet goed bestand tegen de veranderende omstandigheden, zoals hetere
                                                                                    zomers en meer en heftigere stormen. Gelukkig werkt onze afdeling Bossen &
                                                                                    Parken hard aan de verbetering hiervan, waarbij ze ook volop samen werken met
                                                                                    kennisinstituten als IPC De Groene Ruimte, De Bosgroepen, Van Hall/Larenstein
                                                                                    en de WUR. We gaan in de komende jaren nog meer actie ondernemen om de
                                                                                    slechte staat van de bodem op de Arnhemse Veluwe en omgeving te verbeteren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                          24
                                                                                                                                                                                                           PAGINA
Doordat de begrazingsdruk vanuit groot wild al te hoog is, is het niet wenselijk          Het beter verbinden van de
om in de komende jaren nog extra begrazing toe te voegen op de Arnhemse                   natuurgebieden met de stad
Veluwe in de vorm van schaapskuddes of koeienkuddes: we streven namelijk naar
meer, ouder en gevarieerder (loof)bos, maar dan moeten die bomen wel de kans
krijgen om uit te groeien tot volwassen bomen. Door de vraatvoorkeuren van             We willen onze bestaande groene hoofdstructuur verbeteren en uitbreiden door
het groot wild worden bepaalde vegetatiesoorten (waaronder de zeer gewenste            het groen nog beter met elkaar te verbinden. En ons bestaande groen biodiverser




                                                                                                                                                                             2021– 2025
                                                                                                                                                                             Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                           ONDERWERP
rijk-strooiselsoorten) altijd als eerste opgegeten, waardoor het bos een eenzijdiger   maken en versnippering van ons groen voorkomen. Zo krijgen flora en fauna een
soortenbestand krijgt. Het verhogen van het aandeel bomen en struiken met              groter leefgebied. Het is hiervoor van belang om ecologische verbindingszones te
rijk strooisel is de meest voor de hand liggende en tevens gemakkelijkst uitvoer-      maken waar deze nu ontbreken. En de huidige verbindingszones te verbeteren als
bare maatregel om de gedegradeerde bosbodems te herstellen. Deze soorten               ze hun taak onvoldoende vervullen. Zo wordt een langgerekte corridor g  ­ ecreëerd
geven namelijk voedingsstoffen (nutriënten, zoals calcium en kalium) terug aan         die verschillende losse natuurgebiedjes samenbrengt tot een samen­hangend
de bodem, zodat de gedegradeerde bosbodem weer in de juiste balans komt.               geheel. Dit kan bijvoorbeeld door op daarvoor geschikte plekken te kiezen van
We onderzoeken drie sporen:                                                            intensief naar extensief maaibeheer te gaan; door boeren te stimuleren om
1.	We gaan kijken of we meer rijk-strooiselsoorten kunnen aanplanten dan we           bloemrijke akkerranden, houtwallen en hagen aan te leggen langs en door hun
    tot nu toe doen en welke plekken dit het meest nodig hebben (de meest              landbouwgronden; door specifiek elementen aan te leggen die de biodiversiteit
    verzuurde gronden). Om deze bomen de kans te geven tot volwassen bomen             verhogen, zoals amfibieënpoelen of faunapassages; door inwoners te stimuleren
    uit te groeien, beschermen we ze waar mogelijk van vraat door middel van           stenen in hun tuin en buurt te vervangen voor (het juiste) groen (zie volgende
    afrastering.                                                                       sectie) en/of door meer verschillende soorten aan te planten voor een grotere
2.	We gaan onderzoeken of we een aantal bestaande rijk-strooiselbomen kunnen          ­variatie in bloeitijd.
    omheinen. Deze zogenaamde bronbomen leveren stekjes, die we verderop in
    het bos kunnen herplanten.                                                         Ook de verticale gelaagdheid kan op veel plekken vergroot worden door een
3.	Een andere (tijdelijke) optie is om blad van loofbomen van het Rivierengebied      combinatie van bloemrijk gras, struiken en bos. Met name de middenlaag
    naar het Veluws Plateau te brengen (bijvoorbeeld van Ratelpopulieren of Essen)     ontbreekt nu vaak; het aandeel struiken is in vergelijking met andere gemeenten
    en door de grond te mengen.                                                        al laag en zakt verder terug. Dit komt enerzijds door het opruimen en niet
                                                                                       herplanten van struiken wanneer vakken aan vervanging toe zijn. En anderzijds
In de uiterwaarden werken we toe naar één beheereenheid van aaneengesloten             omdat in nieuwe projecten vooral gazon, bomen en hagen ontworpen worden,
natuur. Als onderdeel hiervan krijgen tientallen hectares landbouwgrond de             maar voor struiken vaak geen ruimte is of wordt gemaakt. Terwijl struweel (een
bestemming natuur. Hekken en prikkeldraad worden zoveel mogelijk verwij-               vegetatie van struiken van 1 tot 5 meter hoog) erg belangrijk is voor het vergroten
derd. Zo ontstaat een natuurgebied van 6 kilometer lang in het hart van de             van de biodiversiteit. Het biedt beschutting en nestgelegenheid aan vogels en
stad. Konikpaarden en Gallowayrunderen kunnen zich dan niet alleen vrij door           zorgt voor voedsel in de vorm van noten of vruchten aan vogels en zoogdieren.
Meinerswijk bewegen maar ook door de Groene Rivier tot aan de Bakenhof.                Struwelen zijn bovendien vaak insectenrijk en daarmee belangrijk als jachtgebied
Ze zorgen daarbij voor de vorming van ruigten en ooibos, waardoor de diversi-          voor vleermuizen. Ze vormen onderdeel van het leefgebied van diverse zoog-
teit van het landschap wordt vergroot en de biodiversiteit zal toenemen. Vooral        dieren zoals de Das en de Egel, amfibieën en vlinders.
het scheppen van voorwaarden voor de ontwikkeling van hardhoutooibos, daar
waar het de waterafvoer van de rivier niet belemmert, is belangrijk voor de uiter-     We gaan de komende jaren in kaart brengen waar onze huidige ecologische struc-
waarden. Door het intensieve landbouwbeheer in het verleden is er bijna geen           tuur verbindingsstukken mist (gaten) en hoe we die verbindingen kunnen reali-
hardhoutooibos meer aanwezig. In het stukje ooibos dat er nu is leven al soorten       seren. Hieronder is alvast een begin gemaakt. De tabel geeft de al bekende zwakke
zoals de Bever, Vleermuis en Rugstreeppad en het is rijk aan vogels, waaronder de      plekken in onze verbindingszones aan, met de geplande verbeteracties:
Reiger, IJsvogel en Oeverzwaluw. Als het lukt meer ooibos terug te brengen, wordt
het gebied steeds geschikter voor soorten als Otter, Zwarte Ooievaar, Visarend en
Lepelaar.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Verbeteracties




                                                                                                                                                                                                                       25
                                                                                                                                                                                                                                        PAGINA
Arnhem-breed

Zwakke plek netwerk                             Oplossing                                      Hoe                                                Voordelen

                                                                                               Onder de aandacht brengen bij wijkonderhoud
                                                                                               en bij nieuwe projecten. Starten met een
                                                Streven naar groter aandeel                    herstel- project waarin gezocht wordt naar         Meer biodiversiteit: voedsel, veiligheid
Gebrek aan struiken/struweel
                                                heester en struweel laag                       nieuwe locaties in het bestaande groen om          (beschutting), voortplanting en verplaatsing




                                                                                                                                                                                                          2021– 2025
                                                                                                                                                                                                          Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                                                        ONDERWERP
                                                                                               de middenlaag weer aan te planten. Hier zijn
                                                                                               al enkele concrete locaties voor in beeld.



Arnhemse Veluwe en omgeving

Zwakke plek netwerk                             Oplossing                                      Hoe                                                Voordelen

                                                Bedrijfsbeëindiging; het vrijgekomen land                                                         Meer biodiversiteit, reductie
                                                wordt gebruikt voor de aanleg van meer bos.                                                       stikstof, vastleggen CO2.
                                                                                               Project Transitie Landbouwgrond (2019 – 2022) 8.
                                                Een toetsbare vorm van biologische,
Intensieve landbouw                             natuurinclusieve dan wel circulaire
                                                                                               1 van de locaties is geselecteerd als Living
                                                landbouw waarbij o.a. landschapselementen
                                                                                               Lab t.b.v. biodiversiteitsmonitoring               Meer biodiversiteit, reductie stikstof, circulariteit
                                                rondom en in landbouwpercelen worden
                                                aangelegd zoals houtwallen, solitaire
                                                bomen, bloemrijke akkerranden.

                                                Afsluiting voor gemotoriseerd verkeer tussen
                                                                                                                                                  Biodiversiteit: het wild in Schaarsbergen
Deelenseweg splitst leefgebied dieren           de aansluiting met de Cattepoelseweg en de     Onderzoeken of dit kan
                                                                                                                                                  krijgt een groter leefgebied.
                                                westelijke ingang van de Oranjekazerne

                                                                                               We zijn al in gesprek met Defensie en het
                                                                                               Rijksvastgoedbedrijf om te kijken of de rasters
                                                                                               en hekwerken rond hun terreinen kunnen
                                                                                               worden verwijderd / of er passages in de
Verblijfsrecreatie, attracties en omheiningen                                                  omhekking kunnen worden aangebracht / of
van defensieterreinen zorgen voor                                                              bepaalde delen kunnen worden vrijgegeven
                                                Nog meer inzetten op het opheffen van zo
belemmering van de verspreiding van                                                            zodat de passage van wild mogelijk wordt.          Biodiversiteit: het wild op de Arnhemse
                                                veel mogelijk barrières, zoals hek(wer)ken
fauna (soms ook flora), voor vervuiling                                                                                                           Veluwe krijgt een groter leefgebied.
en voor druk op de noodzakelijke                                                               Vakantieparken stimuleren mee te doen aan
rust in de natuurgebieden.                                                                     de cursus ‘Vitale Vakantieparken, Natuurlijk!’,
                                                                                               waarin ze bewust worden gemaakt van het
                                                                                               belang en de kansen van biodiversiteit voor
                                                                                               hun bedrijf en worden geënthousiasmeerd
                                                                                               om concrete maatregelen uit te voeren.

                                                                                               Op basis van de uitkomst van het vergelijkend
                                                                                               onderzoek in het bosreservaat op de
(Het effect van het beperkt ingrijpen op) de
                                                                                               Koningsheide en het Oerbos (2025) evalueren        Gevarieerder bos met grote gelaagdheid
aanwezige biodiversiteit in bosreservaat de     Monitoren en evt. beleid aanpassen
                                                                                               we het beperkt ingrijpen in deze gebieden.         en een openblijvende heide.
Koningsheide en het Oerbos de Waterberg.
                                                                                               Het Oerbos is geselecteerd als Living Lab.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Verbeteracties




                                                                                                                                                                                                     26
                                                                                                                                                                                                                      PAGINA
Polder- en Rivierengebied

Zwakke plek netwerk              Oplossing                                            Hoe                                                     Voordelen

                                 In de gebiedsvisie voor Stadsblokken Meinerswijk
                                 uit 2011 en de Beheervisie Zuidelijke Uiterwaarden   Er is al veel struweelontwikkeling. Het belangrijkste
Gebrek aan (hardhout)ooibos      Nederrijn 2019 zijn de gebieden aangegeven           dilemma is nog particulier agrarisch eigendom,          Ooibossen ontstaan alleen langs de
                                 waar bosontwikkeling mogelijk is zonder in           maar de gemeente krijgt steeds meer land in bezit.      rivier en leveren een ongelooflijke
                                 conflict te komen met de waterdoorstroming.                                                                  rijkdom aan biodiversiteit op.




                                                                                                                                                                                        2021– 2025
                                                                                                                                                                                        Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                                      ONDERWERP
                                 Dit kan op Stadsblokken rond de Zuidelijke           Zuidelijke Plas is geselecteerd als Living Lab.
                                 Plas en zuidelijk van de Plas van Bruil.



Stedelijk gebied

Zwakke plek netwerk              Oplossing                                            Hoe                                                     Voordelen

                                 Bijen- en vlinderlinten. Hierin spelen
                                 bloemrijke bermen, gevels, boomspiegels              In 2021 – 2025 de zwakste locaties
                                 en tuinen in de stad een belangrijke rol.            inventariseren en aanpakken. I.s.m.
                                                                                      bewoners via de Wijkgroenvisies.
                                 Egelstruin- en eekhoornklauterroutes.                                                                        Meer biodiversiteit, klimaatadaptatie
Dieren kunnen zich niet overal
                                 De boomstructuren en struwelen                       Amsterdamseweg/Het Dorp en een deel van                 (verminderen hitte-eilandeffect, minder
vrij door de stad bewegen.
                                 in de stad verbeteren.                               Klarendal en Elderveld zijn geselecteerd als            overlast bij heftige buien etc.)
                                                                                      Living Lab, de aanbevelingen die uit de eerste
                                                                                      monitoringsronde volgen kunnen ook op
                                 Stadsvogel-en vleermuisnetwerken.                    andere plekken in de stad worden toegepast.
                                 Bomen, bos en struiken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                         27
                                                                                                                                                                                                          PAGINA
   Inwoners informeren en bijstaan bij het vergroten                                  Opstellen Wijkgroenvisies
   van de biodiversiteit in hun eigen tuin en buurt                                   In de Groenvisie staat dat we wijken gaan ondersteunen bij het opstellen van
                                                                                      wijkvisies of -plannen voor het groen. Dit gaat in 2021 gebeuren voor een tiental
                                                                                      wijken. We willen van bewoners weten hoe ze het groen in hun wijk zien over
We hebben in de Groenvisie aangegeven dat we de stad willen ontstenen en              ~ 5 jaar. En we verzamelen ideeën rond het groen en de bomen in de wijk en
vergroenen. En dat burgerparticipatie daarbij een belangrijke rol speelt: ‘De inwo-   vragen aan bewoners welke rol ze kunnen en willen spelen in het (helpen) reali-




                                                                                                                                                                            2021– 2025
                                                                                                                                                                            Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                          ONDERWERP
ners van onze stad krijgen meer zeggenschap over ons groen’; ‘In een proces           seren van deze ideeën en wat ze daarvoor nodig hebben. Burgerinitiatieven in
van co creatie kan de gemeente allerlei initiatieven uit de samenleving laten         het groen krijgen hierbij alle ruimte en worden actief gestimuleerd. Ook acties die
opbloeien.’ We zijn er heel blij mee dat vele Arnhemmers ons nu al vragen om          de klimaatbestendigheid van de wijk vergroten, zoals het verwijderen van verhar-
een groenere/natuurlijkere omgeving dicht bij huis en willen het gemakkelijker        ding en het vergroenen van gevels, kunnen aangedragen worden. De vergroe-
maken voor de inwoners van Arnhem om hun steentje bij te dragen. Het belang-          ning van tuinen wordt ook meegenomen. Hiervoor worden o.a. bovenstaande
rijkste middel om dit vorm te geven zijn de Wijkgroenvisies. Daarnaast willen we      website, Biodiversiteitspakket en Welkomstkaarten ingezet en we werken nauw
het bewustzijn van inwoners omtrent het belang biodiversiteit in het algemeen         samen met onze groene partners in de stad. En per wijk selecteren we een drietal
en natuurlijke, groene tuinen in het bijzonder vergroten. We zetten in op verschil-   ‘Adoptiesoorten’ die baat hebben bij een groenere wijk.
lende sporen:
                                                                                      Het structureel organiseren van lezingen in De
Groene bewonersinitiatieven stimuleren                                                Molenplaats en andere manieren van promotie
We maken het gemakkelijker voor inwoners om een aanvraag te doen om een               Zodra de coronacrisis onder controle is, gaan we met de Molenplaats een viertal
stukje land (boomspiegel, geveltuintje, braakliggende grond) in eigen beheer te       lezingen per jaar organiseren rond biodiversiteit. Hiermee willen we bereiken
nemen en hier de biodiversiteit te vergroten. We ontwikkelen een nieuwe webpa-        dat inwoners meer betrokken raken bij de natuur (houding) en dat ze ook gaan
gina op de gemeentelijke website waarop de procedure helder staat omschreven          zorgen (gedrag/actie) voor de natuur. Om dit te structureren en goed te commu-
en de belangrijkste Do’s & Don’ts rond de populairste groene bewonersinitia-          niceren hebben we voor zowel Arnhem-Zuid, Arnhem-Noord als het stedelijk
tieven staan vermeld: zie www.arnhem.nl/groenebuurt.                                  gebied een ‘Big 5’ geselecteerd. In Arnhem-Noord is dat Wolf, Edelhert, Wild
                                                                                      Zwijn, Ree en Das. In Arnhem-Zuid Bever, Patrijs, Kwartelkoning, Rugstreeppad
Het ontwikkelen van een biodiversiteitspakket en                                      en Kamsalamander. En in het stedelijk gebied Slechtvalk, Egel, Gewone
het doorontwikkelen van de Welkomstkaarten                                            Dwergvleermuis, Gierzwaluw en Huismus. De lezingen gaan onder andere over de
We ontwikkelen met een aantal groene partners en bewonersinitiatieven een             volgende onderwerpen:
Biodiversiteitspakket. Het pakket wordt op verschillende locaties in de stad          •	Bijeenkomst over terugkoppeling van het Cameraproject Tuinen;
verkocht en ingezet voor andere doeleinden. Bijvoorbeeld als cadeautje aan            •	Een serie bijeenkomsten over de Wolf. Wolven in Nederland is hierover al
nieuwe bewoners via makelaars. Het bestaat uit een inheems bloemzaaimengsel               benaderd, maar door de corona-crisis ligt dit stil.
gedoneerd door De Stadskeuken vanuit de actie ‘Zaai een Zaadje’, een informatie-      •	Een (jaarlijks terugkerende) bijeenkomst over wilde bijen en vlinders i.s.m.
brochure biodiversiteit met tips en uitleg over het natuurvriendelijk maken van de        KNNV/IVN en Arnhem Zoemt.
eigen tuin en omgeving en een vogel-zoekkaart. Dat alles zit in of aan een vogel-     •	Lezingen over de dieren van de ‘Arnhemse Big 5’ (Wolf, Edelhert, Das,
huisje geproduceerd door Arnhemse sociale werkplaatsen van hout uit onze eigen            Slechtvalk en Bever) en de Big 5 van Arnhem-Noord, Arnhem-Zuid en het
bossen. Ook gaan we de Welkomstkaarten die eerder specifiek voor Schuytgraaf              stedelijk gebied.
zijn ontworpen, doorontwikkelen zodat ze in de hele stad inzetbaar zijn (door het
toevoegen van een aantal soorten).                                                    Daarnaast onderzoeken we samen met Citymarketing hoe we onze wilde dieren
                                                                                      kunnen inzetten om onze aantrekkelijke stad beter voor het voetlicht te krijgen bij
                                                                                      toeristen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                            28
                                                                                                                                                                                                             PAGINA
Lesprogramma Biodiversiteit voor
Arnhemse basisschoolleerlingen
Natuurcentrum Arnhem is bezig met de ontwikkeling en het testen van een
lesprogramma biodiversiteit voor kinderen in de basisschoolleeftijd (groep 5/6),
bovenop hun bestaande lespakketten over de natuur. Bij een geslaagde pilot
zullen leerlingen vanaf het schooljaar 2021– 2022 via een drietal momenten in




                                                                                                                                                                               2021– 2025
                                                                                                                                                                               Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                             ONDERWERP
de klas leren over biodiversiteit. Hieraan gekoppeld zitten praktische opdrachten
waarmee ze aan de slag kunnen met biodiversiteit in hun eigen tuin en/of directe
omgeving, zoals het inrichten van een klein stukje tuin als ‘biodiversiteitsparadijs’
en het meten van de soorten die er voorkomen. Als beloning krijgt de klas een
leskist te leen met een aantal nachtcamera’s om te gebruiken in de tuinen van de
leerlingen.

Kinderklimaattop Biodiversiteit
Natuurcentrum Arnhem organiseert eens in de twee jaar een Kinderklimaattop.
In 2021 is het thema ‘Biodiversiteit’. Kinderen uit groep 7/8 bedenken inventieve
oplossingen voor een aangedragen probleem rond biodiversiteit en een selecte
groep mag hun idee presenteren op het stadhuis.

Opzetten tegelactie- of service ‘Stenen eruit, groen erin’
Om bewoners te ondersteunen bij het onttegelen van hun tuin gaan we samen
met Arnhem Klimaatbestendig onderzoeken of we ofwel een tegelservice-pilot
ofwel een ‘NK Tegelservice’ kunnen opzetten en of we dit kunnen koppelen aan
de eerdergenoemde Wijkgroenvisies. Bij een tegelservice kunnen bewoners hun
tuintegels aanbieden, die door de gemeente gratis worden opgehaald mits bewo-
ners kunnen aantonen dat ze gaan vergroenen. Bij een NK Tegelwippen kunnen
Arnhemmers de strijd aangaan met andere gemeenten om zoveel mogelijk tegels
uit de tuin en buurt te halen.

Contentplanning/Contentkalender
Via een Contentkalender Biodiversiteit gaan we als gemeente het nieuws rond
biodiversiteit meer systematisch communiceren met onze inwoners. Hierop is
voor het hele jaar in kaart gebracht welke groene onderwerpen wanneer spelen.
Hoe kunnen we deze onderwerpen anders dan anders belichten en er commu-
nicatief meer uithalen? De Contentkalender wordt jaarlijks geactualiseerd met de
betrokken partners, programma’s en projecten.




                                                                                        De eerste oplage van de Biodiversiteitspakketten werd in oktober 2020 gelanceerd bij
                                                                                        de Groenmarkt © Gem. Arnhem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                             29
                                                                  PAGINA
6. Uitvoeringsagenda 2021–2025




Ecozone met wadi in Presikhaaf I © Arnhem Klimaatbestendig
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                       30
                                                                                                                                                                                                        PAGINA
De maatregelen benoemd in dit plan zijn een uitvoering van bestaand                  Onder ‘Monitoring & Onderzoek’ valt o.a. de monitoring van de Living Labs,
beleid en bestaande financiële ruimte. Hieronder staat hoe we het                    inclusief het daarop gebaseerde beheer- en ontwikkeladvies. ‘Verbeteren bio­­
beschikbare geld uit het Groenfonds voor 2021 gaan inzetten om eerder                diversiteit’ gaat over het uitvoeren van fysieke maatregelen die de biodiversiteit
genoemde plannen te realiseren.                                                      vergroten, zoals het aanleggen van groenblauwe landschapselementen (poelen,
                                                                                     houtwallen, knotbomen, boomgaarden, e.d.). Dit bedrag kan bijvoorbeeld ingezet
                                                                                     worden om de suggesties uit het beheer- en ontwikkeladvies te realiseren of om
   Besteding Groenfonds 2021 – 2025:




                                                                                                                                                                          2021– 2025
                                                                                                                                                                          Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                        ONDERWERP
                                                                                     ecologische verbindingen te versterken. We onderzoeken subsidiemogelijkheden
   Thema Biodiversiteit                                                              bij de provincie om dit bedrag te vergroten.

                                                                                     Het promoten van het belang van biodiversiteit doen we in 2021 o.a. door de
                               2021          2022    2023       2024       2025
                                                                                     ontwikkeling van biodiversiteitspakketten; het ondersteunen van de ontwikkeling
 Monitoring & Onderzoek      € 25.000    € 25.000   € 25.000   € 25.000   € 25.000   van een lespakket biodiversiteit voor Arnhemse bassischoolleerlingen; de inzet van
                                                                                     dit lespakket als onderdeel van de Kinderklimaattop; en het doorontwikkelen van
 Verbeteren Biodiversiteit   € 10.000    € 15.000   € 15.000   € 15.000   € 15.000
                                                                                     Welkomstkaarten.
 Promotie Biodiversiteit     € 20.000    € 20.000   € 20.000   € 20.000   € 20.000

 Ondersteunen Initiatieven
                                                                                     We ondersteunen initiatieven van stichtingen en verenigingen. In 2021 bijvoor-
                             € 15.000    € 10.000   € 10.000   € 10.000   € 10.000   beeld het project ‘Adopteer een Bij’, waarmee Arnhem Zoemt zich inzet om
 voor meer Biodiversiteit
                                                                                     Arnhem bloemrijker te maken voor de wilde bij, samen met bewoners.
 Totaal                      € 70.000    € 70.000   € 70.000   € 70.000   € 70.000




Buurttuin MFC Klarendal © Bloei! in Arnhem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Begrippenlijst




                                                                                                                                                                                        31
                                                                                                                                                                                                         PAGINA
                                                                                                                                                                           2021– 2025
                                                                                                                                                                           Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                         ONDERWERP
Extensieve begrazing                                                                  Natuurinclusief bouwen
Jaarrond-begrazing door groepen paarden en runderen. Geeft snel een gevarieerd        Het is goed mogelijk om een gebied zó (her) in te richten dat naast de mens
begroeiingsbeeld omdat de grazers selectief zijn in het grazen en hun ontlas-         ook flora en fauna er ruim voldoende plek krijgen. Het is vooral een kwestie van
ting zorgt voor lokale voedselrijkdom op microschaal. Hierdoor ontstaat een zeer      de natuur meenemen in de plannen. Natuurinclusief bouwen is het zodanig
geschikt leefgebied voor veel soorten. En de overlevingskansen van eieren, rupsen     oprichten van bouwwerken en inrichten van de omgeving van de gebouwen, dat
en poppen zijn bij extensieve begrazing veel groter dan bij maaien, omdat de          het van grote waarde is voor de natuur in de stad. Bijvoorbeeld door natuurinclu-
vegetatie nooit in één keer wordt verwijderd.                                         sieve bouwmaatregelen zoals nestkasten en de aanleg van groen.

Gezonde bodem                                                                         Oerbos
De verzuring (dankzij stikstofdepositie), vermesting (door landbouw), verdroging      Een oorspronkelijk bos dat zich zonder (veel) menselijke invloed heeft ontwik-
(door klimaatverandering) en verarming (= minder organische stof en daardoor          keld en dus te beschouwen is als wildernis. In Europa zijn de oerbossen groten-
minder organismen) van de bodem bedreigt de biodiversiteit. Door het bodem-           deels verdwenen. De gemeente Arnhem wil door beperkt beheer in Oerbos de
vormend proces weer op gang te brengen of beter te laten verlopen, versterken         Waterberg het natuurlijke bos ‘terugontwikkelen’.
we de onderkant van de voedselpiramide en vergroten we dus de algehele biodi-
versiteit. Bijvoorbeeld via het uitbreiden en verbeteren van ons extensieve maaibe-   Rijk-strooiselsoorten
heer en het aanplanten van rijk-strooiselsoorten in onze bossen.                      Boomsoorten met bladeren die rijk zijn aan waardevolle nutriënten en gemakke-
                                                                                      lijk afbreekbaar zijn, waardoor ze in staat zijn om in 5-10 jaar een gedegradeerde
Inheemse vegetatie                                                                    bodem weer in balans te krijgen. Het blad vormt zich om naar snel verteerbaar
Bomen, struiken en kruiden van autochtone herkomst; dus de soorten die ergens         organisch materiaal dat voedingsstoffen zoals calcium en kalium aan de bodem
van nature voorkomen. De toepassing van een groter, maar ook meer divers              teruggeeft. Boomsoorten met ‘rijk strooisel’ zijn bijvoorbeeld (Winter)linde,
aanbod van inheemse bloemen, bomen en planten is van belang voor heel                 Haagbeuk, Boswilg, (Veld)esdoorn, Zoete Kers, Hazelaar, Berk, Iep, Ratelpopulier,
veel dieren die afhankelijk zijn van deze streekeigen planten voor hun voedsel.       Europese vogelkers, Zwarte els en Es. Naaldbomen, zoals de Lariks en Grove den,
Op inheemse soorten komen gewoonlijk veel meer dieren voor dan op geïntrodu-          maar ook Zomereik en Beuk zijn juist boomsoorten met sterk verzurend strooisel.
ceerde soorten. De inheemse vegetatie die we kiezen in Arnhem is gebaseerd op         Andere manieren om de bodem te verbeteren zijn bijvoorbeeld het toepassen van
de Potentieel Natuurlijke Vegetatie (zie Groenvisie).                                 kalk, steenmeel of bokashi.

Invasieve exoten                                                                      Stikstofdepositie
Exoten zijn planten en dieren die oorspronkelijk niet in Nederland voorkomen.         Stikstof komt in de vorm van ammoniak en ammonium op de grond, waardoor
Ze zijn niet allemaal ongewenst, maar de invasieve exoten wel. Deze planten           de bodem verzuurt en mineralen uitspoelen. Hierdoor hebben planten en bomen
en dieren hebben ongewenste eigenschappen en kunnen zich, omdat ze geen               te veel stikstof en te weinig mineralen in hun blad/naalden, waardoor bijvoor-
natuurlijke vijanden hebben, snel uitbreiden. Inheemse planten en dieren worden       beeld eiken steeds minder gezond worden en afsterven; kruiden en bloemen
zo verdrongen en kunnen uitsterven.                                                   verdwijnen; de vegetatie onvoldoende voedselkwaliteit biedt voor rupsen en
                                                                                      andere bladeters; open plekken snel dichtgroeien; en veel karakteristieke vlinders
                                                                                      van de heide verdwijnen. De hele keten komt dus onder druk te staan.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Noten




                                                                                                                                                                                        32
                                                                                                                                                                                                         PAGINA
                                                                                                                                                                           2021– 2025
                                                                                                                                                                           Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                         ONDERWERP
1	De Rode Lijsten flora en fauna omvatten verdwenen, ernstig bedreigde,             5	We zetten daarnaast – waar mogelijk en zinvol – schapenbegrazing in.
   bedreigde, kwetsbare en gevoelige planten en dieren in Nederland.                    Op dit moment doen we dat op en rond de Huissensedijk en Drielsedijk in
2	NLAdviseurs. (mei 2020). Analyse bermbeheer. Inventarisatie en advies (bloem-        Arnhem-Zuid. Voor een toelichting over de keuzes rond het beheer van de
   rijke) grasvegetaties Gemeente Arnhem.                                               kuddes konikpaarden, gallowayrunderen en schapen, zie de Visie Dierenwelzijn
3	Biologische bestrijding 2019: totaal 8.500 eiken. Preventief behandeld met           2021– 2030.
   Xentari: 779 st. Met TP-nema: 111 st. Het overgrote deel van de bossen en         6	Een groen ruig parkachtig gebied van 81 hectare in de Malburgse uiter-
   parken en de meeste gebieden met beschermde vlindersoorten bespuiten                 waarden tussen de John Frost- en de Andrej Sacharovbruggen, ten oosten van
   we niet. De selectie van bomen gaat in overleg met de Vlinderstichting en            Stadsblokken.
   is gericht op plekken waar het voor andere insecten het minst schadelijk is.      7	Voor alle grote groeneenheden, waaronder de parken die eigendom zijn van
   Als na de behandeling met het bestrijdingsmiddel de rups toch in een boom            de gemeente, stellen we beheervisies op. De bestaande beheervisies hebben al
   komt, dan zuigen we de rupsen weg.                                                   een sectie ‘Ecologie,’ waarin informatie staat over hoe de biodiversiteit wordt
4	Niet overal in Arnhem grijpen we actief in om de biodiversiteit te verhogen.         versterkt. Deze informatie kan verder verfijnd worden als er structurele monito-
   Het zuidwestelijk deel van de Koningsheide (70 ha, bosreservaat sinds                ringsgegevens beschikbaar zijn.
   2019) en het bos De Waterberg (80 ha, Oerbos sinds 2016) worden                   8	Arnhem heeft ±412 ha landbouwgrond in bezit., waarvan bijna 310 ha
   beperkt beheerd. Dat houdt in dat beheer alleen plaatsvindt in belang van            verpacht aan circa 50 agrarische ondernemers die de gemeentegrond
   de veiligheid en voor het tegengaan van invasieve exoten. In 2025 beoor-             gebruiken voor een gangbaar agrarisch bedrijf. We willen in nauwe samen­
   delen we deze gebieden en vergelijken we ze met het oostelijke deel van de           werking met onze pachters het beheer en gebruik van onze landbouwgronden
   Koningsheide dat op reguliere wijze wordt beheerd. We kijken dan onder meer          ten noorden van de Schelmseweg verduurzamen, zoals vastgesteld in de
   naar de variatie van het bos en de voorkomende dier- en plantensoorten.              Visie Stadslandbouw en Regionaal Voedsel (2017) en de Groenvisie 2017– 2035.
   De verwachting is dat de biodiversiteit in gebieden waar wel actief wordt inge-      Het eindplaatje is een toetsbare vorm van biologische, natuurinclusieve dan
   grepen hoger zal zijn en de bodem gezonder.                                          wel circulaire landbouw die de deelnemende pachters in een periode van
                                                                                        enkele jaren doorvoeren in hun bedrijf.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Bijlage A Doelsoorten




                                                                                                33
                                                                                                                 PAGINA
                                                                                   2021– 2025
                                                                                   Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                 ONDERWERP
IIn de Groenvisie 2017 – 2035 is de gemeente opgedeeld in zeven gebieden met
doelsoorten per gebied:

•	Het Veluws Plateau: het Arnhemse deel van de Veluwe. De bodem bestaat
   voornamelijk uit zand.
•	Het Veluws Gradiënt: de stadsparken en parken bij zorginstellingen in
   Arnhem-Noord.
•	Het Rivierenlandschap: deze grote open ruimte dwars door de stad, waar ook
   de uiterwaarden en bijbehorende dijkzone onder vallen, heeft een bodem van
   klei.
•	Het Polderlandschap: het polderlandschap, ook gelegen op klei, bevindt zich
   aan beide kanten van het rivierenlandschap. In deze zone liggen bijvoorbeeld
   de groen-blauwe lijnen, die zorgen dat de natuur vanuit de natuurgebieden tot
   diep in de stad kan komen.
•	Stadskern: het in Arnhem-Noord gelegen centrum van de stad.
•	Wijkgroen: de buurtparken en al het overige groen in de wijken en buurten.
•	Particulier groen: de particuliere tuinen.

De doelsoorten per gebied zijn:

•	
  Rivierengebied: ijsvogel, (zwarte) ooievaar, patrijs, steenuil, kwartelkoning,
  bever, otter, ringslang, kamsalamander, inheemse vegetatie.
•	
  Poldergebied: groene specht, ringslang, boomklever, kamsalamander,
  rietzanger, steenuil, patrijs, kwartelkoning, waterspitsmuis, kleine karekiet,
  rugstreeppad, ringslang, hermelijn, ijsvogelvlinder, oranjetipje, inheemse
  vegetatie.
•	
  Veluws Plateau: edelhert, wild zwijn, havik, das, ree, groene en zwarte
  specht, nachtzwaluw, adder, zandhagedis, gladde slang, vleermuizen, inclusief
  inheemse vegetatie.
•	
  Veluws Gradiënt: das, ree, groene-, grote bonte- en zwarte specht, eekhoorn,
  bosuil, ijsvogel, heikikker, beekprik, bermpje en sleedoornpage, inclusief
  inheemse vegetatie.
•	
  Stadskern / Wijken / Particulier groen: gierzwaluw, huiszwaluw, huismus,
  zwarte roodstaart, gewone dwergvleermuis, oranjetipje, dagpauwoog en bijen,
  inclusief inheemse vegetatie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Bijlage B Extensief maaibeheer




                                                                                                                                                                                     34
                                                                                                                                                                                                      PAGINA
                                                                                                                                                                        2021– 2025
                                                                                                                                                                        Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                      ONDERWERP
   Wat is extensief maaibeheer precies?                                            •	
                                                                                     Gefaseerd maaien. We laten per maaibeurt ongeveer 25% van de vegetatie
                                                                                      staan. De overstaande vegetatie maaien we tijdens de volgende maaibeurt juist
Door vaak te maaien en het maaisel te laten liggen, zijn veel bodems verstoord        wel. Waar mogelijk maaien we daarbij in ruime bochten om bomen, struwelen
geraakt. Door het teveel aan voedingsstoffen in de bodem neemt de soorten-            en mantelzoomvegetaties heen. Hierdoor krijgen kruiden de kans om langer
rijkdom af. Bloemrijke kruiden houden juist van arme bodems. Door extensief           te bloeien en zaad te zetten, bieden de kruiden habitat voor vlinders, bijen en
te maaien en het maaisel (en daarmee de voedingsstoffen) af te voeren krijgt de       andere dieren en ontstaat meer gelaagdheid.
inheemse bloemrijke vegetatie de kans om zich te herstellen. Zo ontstaat weer
voldoende voedsel, voortplantingshabitat en beschutting voor insecten en kleine    We zijn continue bezig om ons maaibeheer (veelal in samenspraak met of op
zoogdieren.                                                                        verzoek van inwoners van Arnhem) te verbeteren en te verfijnen. Zo hebben we
                                                                                   in 2019 en 2020 een ecologisch adviesbureau laten kijken naar het beheer van
                                                                                   bloemrijke bermen en graslanden/weides op 31 locaties in en om de stad met als
   Wat houdt extensief maaibeheer in de                                            doel de huidige situatie te beoordelen en te leren hoe die te verbeteren. Zowel
   gemeente Arnhem anno 2021 precies in?                                           inwoners als onze groenaannemers zijn meegenomen in dit proces. Op basis van
                                                                                   de resultaten in deze én omringende gebieden wordt het maaibeheer nog verder
                                                                                   aangepast op de biodiversiteit.
De gemeente stuurt in dit proces de aannemers aan. In de onderhoudscontracten
met de aannemers zijn de gebieden en de wijze van maaien per gebied vastge-
legd. De gemeente Arnhem verstaat onder extensief maaibeheer:

•	
  Minder vaak maaien. Nog maar 1 tot 3 keer maaien per jaar (soms zelfs maar
  1 keer per 3 jaar). Minimaal 10 centimeter van het maaisel blijft staan.
•	
  Maaisel afvoeren. Met het oog op verschraling van de bodem voeren we het
   maaisel binnen enkele dagen af. We laten het maaisel wel eerst een paar dagen
   liggen zodat de zaden kunnen rijpen en uit het maaisel kunnen vallen, wat
   goed is voor de zaadvoorraad in de bodem.
•	Juiste tijdstip maaien. Als er door omstandigheden (bijvoorbeeld langdurige
    droogte) minder of later gemaaid moet worden, bespreken we dat met onze
    aannemers.




                                                                                   Gefaseerd maaien Sonsbeek weiland © Vivienne van Sante Gem Arnhem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Bijlage C Arnhem en de Wolf




                                                                                                                                                                                    35
                                                                                                                                                                                                     PAGINA
                                                                                                                                                                       2021– 2025
                                                                                                                                                                       Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                     ONDERWERP
De wolf is een beschermde diersoort en welkom in Arnhem. De Zuid-Veluwe              Schade door wolven
(waaronder het buitengebied van de gemeente Arnhem) is een prima leefgebied
en recentelijk dan ook geschikt bevonden door een wolvenpaar. De wolf maakt       Dierhouders zijn verantwoordelijk voor de bescherming van hun dieren tegen
het verstoorde ecosysteem en de bijbehorende voedselkringloop weer compleet.      roofdieren. Provincies zijn verantwoordelijk voor een billijke vergoeding van
Wolven helpen bij populatiebeheer van grootwild (met name edelhert, ree,          schade aan landbouwdieren door wolven. De provincie gaat de Zuid-Veluwe aan
damhert en jonge wilde zwijnen), waarvan we een overschot hebben.                 het officiële leefgebied van de wolf toevoegen. Schade door wolven, die bijvoor-
                                                                                  beeld een schaap of geit kunnen doodbijten, wordt daardoor tot zeker 2022
                                                                                  vergoed. Ook kunnen bezitters van landbouwdieren in het gebied vragen om een
   De wolf en de mens                                                             bijdrage voor beschermende maatregelen, zoals elektrische rasters.

De wolf is zeer schuw en een vluchtdier. Hij ziet de mens niet als prooi. Voor    We communiceren het belang van de wolf voor Arnhem jaarlijks naar onze inwo-
mensen die in een wolvengebied lopen, heeft de komst van de wolf dan ook geen     ners op verschillende leuke manieren. Bijvoorbeeld via lezingen in de Molenplaats,
gevolgen als zij hun hond aangelijnd houden, op de paden blijven en niet achter   onze ‘Groene VVV’.
de wolf aangaan.


   Wat eet de wolf
Het dieet van wolven bestaat voor ongeveer 99% uit in het wild levende dieren.
Het doden van schapen en ander vee gebeurt weinig. In veel gevallen blijkt de
dader een hond of vos te zijn geweest.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Bijlage D Uitvoeringspartners in de stad




                                                                                                                                                                                                                      36
                                                                                                                                                                                                                                       PAGINA
                                                                                                                                                                                                         2021– 2025
                                                                                                                                                                                                         Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                                                                                       ONDERWERP
De belangrijkste groenpartners in de stad en hun functie:


 Partners                                                        Functie

 Arnhem Klimaatbestendig*                                        Informeert en activeert Arnhemmers over hoe we de stad samen meer klimaatbestendig kunnen maken. Het platform verbindt
 platform van Gemeente Arnhem, de waterschappen Rijn en          bewoners, bedrijven, kennisinstellingen en overheden met elkaar in lopende projecten en nieuwe initiatieven. Het is een
 IJssel en Rivierenland, Groen Arnhem, Natuurcentrum Arnhem,     netwerkaanpak die met kleine lokale investeringen en aanpassingen grote opbrengsten genereert. Bijkomende voordelen; de stad
 CASA, Le Far West, ROETEplannen en Make a Change.               wordt groener en aantrekkelijker, de luchtkwaliteit verbetert, biodiversiteit neemt toe, bewoners voelen zich gezonder en gelukkiger.

                                                                 Een stichting van en voor bewonersinitiatieven die de leefsituatie van de bij en andere bestuivers
 Arnhem Zoemt!*
                                                                 verbeteren. Ze delen kennis en (helpen met) organiseren locale initiatieven.

 Groenforum Arnhem
 De Arnhemse afdelingen van KNNV, NIVON, IVN,
 Bezoekerscentrum Molenplaats, Vleermuiswerkgroep
 Gelderland, Imkersvereniging Arnhem Velp e.o.,
 Gelderse Natuur en Milieufederatie, Stichting Ecovrede,         •	verzamelplek voor groene instanties in Arnhem
 Netwerk Groen Arnhem, Stichting Samenwerkende                   •	wordt door de gemeente voor verschillende groene ontwikkelingen/plannen gevraagd om advies.
 Volkstuinen Arnhem en Vogelwerkgroep Arnhem e.o.                •	daarnaast kan het Groenforum ook bij de gemeente Arnhem aandacht vragen voor groene thema’s en ambities.
 Het Groenforum houdt daarnaast contact met
 Groei & Bloei Arnhem, Milieudefensie Arnhem,
 Vereniging Vrienden van Meinerswijk, Vereniging
 Vrienden van Sonsbeek en Bloei! in Arnhem.

 Groen Arnhem*                                                   Bevordert als netwerk de samenwerking tussen bewoners, maatschappelijke organisaties, bedrijven,
 Groen Arnhem is een initiatief van Molenplaats, Natuurcentrum   kennisinstellingen en overheid om zo samen Arnhem verder te vergroenen.
 Arnhem, Kernteam Stadslandbouw en Gemeente Arnhem.

 Arnhemse afdelingen IVN/KNNV                                    Instituut voor natuureducatie en Vereniging voor Veldbiologie. Organiseert lezingen, excursies en doet veldmetingen.

                                                                 Promoot en informeert over het stedelijk groen. Het beginpunt voor vele wandelingen en een goed
 Molenplaats Sonsbeek (voorheen
                                                                 uitgangspunt voor een fietstocht. De Witte Watermolen produceert biologische, authentieke meel-
 Bezoekerscentrum Sonsbeek)*
                                                                 en bakproducten. In de Molenschuur kun je terecht voor Peeze koffie en een lekkere lunch.

 Natuurcentrum Arnhem*                                           Maakt het groen en de natuur beleefbaar voor kinderen.

*Krijgt subsidie vanuit gemeente
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                          37
                                                                                                                                                                           PAGINA
Overige Stakeholders:


 Regionale organisaties                   Ondernemingen, musea, opleidingen in de stad

                                          Artez

 Geldersch Landschap en Kasteelen         Bloemen in de Tuin (ontwerpt natuur- en klimaatvriendelijke tuinen)




                                                                                                                                             2021– 2025
                                                                                                                                             Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                                                           ONDERWERP
 IVN Gelderland                           Burgers Zoo

 Natuur en Milieu Gelderland              HAN

 Natuurmonumenten                         Hoveniersbedrijf de Groene Vingers

 Staatsbosbeheer                          Intratuin Arnhem

 Stichting Landschapsbeheer Gelderland    Larenstein / Van Hal

 Vleermuiswerkgroep Gelderland (VleGel)   NLAdviseurs

 Waterschap Rijn en IJssel                Mimint

 Waterschap Rivierenland                  Nom

 Bosgroep                                 Tuin van de Buren (tuinontwerper & hovenier)

                                          Uiterwaarde (terreinbeheerder)

                                          S-kwadraat

                                          Watermuseum



 Non-profit organisaties

 Arnhem Klimaatbestendig                  Hoeve Klein Mariendaal                                                Park Lingezegen

 Arnhem Zoemt                             Imkersvereniging Arnhem – Velp e.o.                                   Stadstuin Kweekland

 Arnhems Peil                             IPC de Groene Ruimte                                                  Tuinderij De Mijmering

 Arnhemse Bomenbond                       IVN Arnhem                                                            Vogelwerkgroep Arnhem

 Bloei! in Arnhem                         Kernteam Stadslandbouw Arnhem                                         Volkstuinvereniging Arnhem

 BTV Elderveld                            KNNV Arnhem                                                           Vrienden van Meinerswijk

 De Groene Vos                            Landerij De Park                                                      Vrienden van Sonsbeek

 Ecovrede                                 Milieudefensie Arnhem

 Groei en Bloei Arnhem                    Natuurcentrum Arnhem

 Groenforum Arnhem                        Netwerk Groen Arnhem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                                                                                                       38
                                                                                                                                        PAGINA
Bewonersinitiatieven

Angerenstein toekomstbestendig                 De Torentuin                Hoogstambrigade Schuytgraaf

Arnhems Labyrint                               De Tuinmaat                 Kloppend Stadshart

Arnhem tuiniert (Samenwerkingsverband tussen
                                               De Vlindertuin              MFC De Malburcht
Tuin van de Buren en Bloemen in de Tuin)




                                                                                                          2021– 2025
                                                                                                          Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                                                        ONDERWERP
Arnhems Hart                                   De Zorgtuin                 Park Coehoorn

Binnentuinen Spijkerkwartier                   Duurzaam Craneveer          Park Kinderkamp

Burgemeesterswijk commissie duurzaamheid       Eetbaar Arnhem              Schone straat, groene buurt

BuurtGroenBedrijf Spijkerkwartier              Eetbare natuurtuin Innana   Schuytgraaf Natuur en Milieu

Buurtmoestuin Groenteschuyt                    Elderveld Groen             Spijkerzwam

Buurtmoestuin Vredenburg                       Groen West                  Stadslandbouw Mooieweg

Buurtoestuin MFC Klarendal                     Groente Gilde               Stadslandbouw Sint Marten

Buurttuin Charley Bosveldhof                   GroenVerbindtSchuytgraaf    Transformatorplein

Dazo                                           Grrroen in Kronenburg       Tuinbroek

De Bruistuin                                   Heerlijkheid Van Coers      Yes In My Back Yard

De Buurtakker                                  Herstel Beekdal Paasberg

De Stadskeuken                                 Het Groene Broek
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Colofon




                                                                                    39
                                                                                                     PAGINA
                                                                       2021– 2025
                                                                       Biodiversiteitagenda Arnhem
                                                                                                     ONDERWERP
Ruimte Voor Biodiversiteit, Biodiversiteitsagenda Arnhem 2021 – 2025

Uitgave: Gemeente Arnhem, januari 2021

Contact: anne.luijten@arnhem.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>