<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                   De wet van de
                   stimulerende achterstand
                   Onderzoek Ondermijning
                   15 juni 2021
                   17 mei 2021
Zaaknummer: 517758
Zaaknummer:
Documentnummer:
Zaaknummer:
Documentnummer:
Zaaknummer:
Documentnummer:
Zaaknummer:
Documentnummer:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>1</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
     Inhoudsopgave ............................................................................................................................. 2
     Addendum ..................................................................................................................................... 3
     Het lokaal bestuur en de aanpak van ondermijning - .......................................................... 5
     1.  Inleiding ............................................................................................................................... 10
1.1 Aanleiding ..................................................................................................................................... 11
1.2. Doel- en vraagstelling .............................................................................................................. 11
1.3 Onderzoeksaanpak en afbakening .......................................................................................... 12
1.4 Leeswijzer ..................................................................................................................................... 14
     2.  Conclusies ............................................................................................................................ 15
2.1. Beantwoording onderzoeksvragen 1 t/m 4 ......................................................................... 15
2.2 Hoofdconclusie ............................................................................................................................ 16
2.3. Conclusies ................................................................................................................................... 17
     3. Aanbevelingen ....................................................................................................................... 20
     4. Reactie College van B&W .............................................................................22
     5. Nawoord .................................................................................................................................. 23
                                                                                                                                                      2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Addendum
De Rekenkamer Arnhem past ter verduidelijking de tekst van Ondermijning op enkele punten aan.
Nota van Bevindingen
Pagina 14, paragraaf 2.4. Overige praktijken en fenomenen
De zin 'Op verschillende locaties in de stad (onder meer in het Spijkerkwartier) wordt illegaal
gokken gesignaleerd. Het gaat om praktijken die worden afgeschermd' aanvullen met … (en
daardoor moeilijk vallen te bewijzen).
Pagina 32, paragraaf 3.2, de veiligheidsorganisatie (2000-2017)
Toevoegen na de zin 'De Nijmeegse veiligheidsafdeling telt dan bijvoorbeeld ongeveer dertig
medewerkers'. Om de vergelijking in formatie met Arnhem te verhelderen voegen wij hier de zin
aan toe
        'Bij dezen dertig medewerkers worden de BOA’s niet meegeteld. Deze vallen onder de
afdeling Stadsbeheer. Het gaat alleen om de formatie van de afdeling Veiligheid.'
Pagina 32, paragraaf 3.2, de veiligheidsorganisatie (2000-2017)
Toevoegen na de zin 'Circa vier jaar geleden werd de ambtelijke veiligheidsstaf uitgebreid naar
zeven medewerkers, want te veel urgente veiligheidskwesties bleven liggen. 'Hierbij zijn de twee
medewerkers van het Veiligheidshuis niet meegerekend.
Pagina 32, paragraaf 3.2, de veiligheidsorganisatie (2000-2017)
Jaartal aanpassen in de zin 'Ook de handhavings- en toezichtorganisatie in Arnhem is klein in
2017.' Dit wordt vervangen door
        'Ook de handhavings- en toezichtorganisatie in Arnhem is klein in 2015.'
Pagina 34, paragraaf 3.4.
De zin 'Concrete signalen over… van het RIEC' is onduidelijk/onvolledig geformuleerd.
Om dit te verduidelijken is de zin aangepast: ··'De concrete signalen over mensenhandel worden
niet opgenomen in de bestuurlijke rapportages, maar monodisciplinair onderzocht door het PCT en
AVIM (mensenhandelteam Politie). Deze signalen kunnen worden besproken in het casusoverleg
Mensenhandel van het RIEC.'
Pagina 41, paragraaf 4.2.
De zinnen 'Er zijn eind 2019 … plus het RIEC, de Omgevingsdienst Regio Arnhem en de
Havenmeester' zijn niet correct geformuleerd. Deze formulering wekt de indruk dat het RIEC
deelnam aan de bijeenkomst, maar het RIEC organiseerde en presenteerde deze bijeenkomsten
samen met de gemeente.
Om dit te verduidelijken is de eerste zin aangepast: 'Er zijn eind 2019 en begin 2020 in
samenwerking met het RIEC twee zogenoemde bewustwordingsbijeenkomsten georganiseerd door
gemeenteambtenaren.'
                                                                                                 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Pagina 46, paragraaf 4.4. aandacht voor ondermijning bij de gemeenteraad
Toevoegen na bulletpoint 3
*       Er zijn wel vragen gesteld over vakantiepark Arnhem of dit vrijplaats taferelen
        waren. Daarnaast is de raad ook geïnformeerd over Ariadne aanpak.
Bestuurlijke Nota
In de bestuurlijke nota is na bestuurlijk wederhoor nog een aantal kleine correcties geweest in het
verhaal van Pieter Tops.
- toegevoegd: in Arnhem
                                                                                                    4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Het lokaal bestuur en de aanpak van
ondermijning - Pieter Tops
Het veiligheidsbeleid heeft zich de afgelopen jaren in de meeste gemeenten ontwikkeld van een
reeks reacties op incidenten (met een hoofdrol voor de politie en de burgemeester) tot een brede
en meer samenhangende aanpak, met een betrokkenheid van veel actoren, zo constateerden wij in
een studie uit 2010 (Tops e.a., 2010). Veiligheid is daarmee een van de dragers van gemeentelijk
beleid geworden, qua zwaarte en impact vergelijkbaar met zorg en ruimtelijke ordening. Mede als
gevolg daarvan zijn er in veel gemeenten directies of afdelingen veiligheid ontstaan met een
behoorlijke omvang en slagkracht.
Aanvankelijk concentreert de aandacht van gemeenten zich vooral op het verminderen van overlast
en ongemak die door burgers ervaren worden. Terugdringing van ‘veel voorkomende criminaliteit’
is een belangrijke prioriteit. Ook woninginbraken, overvallen en straatroof, de zogenaamde high
impact crimes, krijgen veel aandacht van politie en gemeenten. Onder andere door samenwerking
met burgers te intensiveren – de beste remedie tegen woninginbraak blijkt verbetering van hang-
en sluitwerk in woningen te zijn – slaagt men er geleidelijk in om op deze gebieden successen te
boeken. De omvang van de ‘geregistreerde criminaliteit’ daalt al jaren (CBS, 2021). Er zijn
ondertussen in het lokale veiligheidsbeleid wel nieuwe onderwerpen bijgekomen. Huiselijk geweld,
cybercrime en georganiseerde misdaad (mensenhandel, drugscriminaliteit) zijn daar voorbeelden
van.
Het vraagstuk van de georganiseerde misdaad is sinds ongeveer 2010 stevig op de agenda van het
lokaal bestuur geplaatst, te beginnen in de grotere steden, met name in het Zuiden van het land.
‘Ondermijning’ is de term die daarbij steeds vaker gebruikt werd. Die term heeft tot nogal wat
discussie en onduidelijkheid geleid, overigens met name in academische kringen. In de bestuurlijke
en ambtelijke werkelijkheid was die discussie er veel minder, hoewel de populariteit van het begrip
– en de financiële middelen die daardoor beschikbaar kwamen – wel tot een zekere ‘oprekking’ van
zijn betekenis hebben geleid.
Enige begripsverheldering is daarom op zijn plaats. Georganiseerde misdaad lijkt een duidelijk
begrip, maar ook daarover is in academische kring nog veel discussie; het is een ‘wezenlijk
omstreden begrip’ heet het dan (zie bijvoorbeeld Paoli en Decorte, 2010). De officiële definitie van
de Verenigde Naties luidt als volgt: bij georganiseerde misdaad gaat het om gestructureerde
groepen van drie of meer personen, die gedurende enige tijd bestaan en die gezamenlijk optreden
met het doel een of meer ernstige misdrijven te plegen teneinde, direct of indirect, een financieel
of ander materieel voordeel te verkrijgen (VN, 2000). Veel discussie gaat over de vraag wat
‘georganiseerd’ betekent in het begrip georganiseerde misdaad. Vaak roept dat het idee op van
sterk hiërarchische groepen, vergelijkbaar met het beeld dat wij hebben van de Italiaanse maffia’s
                                                                                                     5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>(denk aan de film The Godfather). Inmiddels is de communis opinio dat georganiseerde misdaad
beter begrepen kan worden als een netwerk van groepen en groepjes, die allemaal hun specifieke
plek in het ‘ecosysteem’ van georganiseerde misdaad hebben; soms zijn zij elkaars concurrent en
soms hebben zij elkaar nodig of ondersteunen zij elkaar. Het is eerder een systeem van
georganiseerde anarchie, dan van strak geleide organisaties (hoewel strakke leiding soms wel
voorkomt).
Ondermijning heeft betrekking op de mate waarin georganiseerde misdaad invloed heeft op de
legale en beoogde werking van het samenlevingssysteem, en er (NSOB, 2016). Ondermijning gaat
dus over de effecten van de georganiseerde misdaad op de samenleving, en er is geen reden om te
veronderstellen dat die in Arnhem minder zouden zijn dan in andere steden. De centrale vraag is:
wat merkt de samenleving ervan dat er zoiets als georganiseerde misdaad bestaat? Ondermijning
is in die zin georganiseerde misdaad dichtbij. Waar georganiseerde misdaad een begrip is uit de
wereld van de rechtshandhaving (law enforcement), daar is ondermijning meer een begrip uit de
bestuurlijke wereld. Het wordt inmiddels ook internationaal gebruikt (Europol, 2021).
Georganiseerde misdaad kent verschillende verschijningsvormen, en per vorm kan worden
nagegaan wat de ondermijnende effecten zijn. In Nederland is de drugscriminaliteit de
‘sterkhouder’ van de georganiseerde misdaad, die grote effecten in de samenleving heeft. Op
crimineel niveau versterkt zij de aanwezigheid van andere vormen van criminaliteit (geweld,
witwassen, mensenhandel etc.). Op sociaal niveau oefent zij aantrekkingskracht uit op mensen en
groepen die anders niet of minder snel in een criminele omgeving terecht zouden komen (geld,
status en spanning als verleidingsfactoren). Op economisch niveau leidt zij tot oneerlijke
concurrentie en verstoring en belasting van legale economische processen (bijvoorbeeld in
vastgoed). Op institutioneel niveau belast zij de werking van de rechtsstaat en tast zij de werking
van de overheid en van overheidsbeleid aan (o.a. via corruptie).
Het onderscheid tussen georganiseerde misdaad en ondermijning is een onderscheid met
praktische implicaties. De aanpak van de georganiseerde misdaad als zodanig is primair een taak
van de opsporingsinstanties, zoals politie, Openbaar Ministerie en de FIOD. De aanpak van
ondermijning daarentegen is primair een taak voor het openbaar bestuur, waarin gemeenten en
daarbinnen met name de burgemeester een cruciale taak hebben. Natuurlijk is er een gebied
waarop enige overlap bestaat en is goede samenwerking tussen opsporing en bestuur noodzakelijk,
maar het is belangrijk om het onderscheid goed in de gaten te houden. Om het maar eens op de
burgemeester toe te spitsen: een burgemeester pakt geen boeven op, daar hebben we de politie
voor met al zijn specifieke bevoegdheden; maar een burgemeester heeft wel een belangrijke rol in
het beschermen van de gemeenschap. Of breder geformuleerd: een gemeente is geen
opsporingsinstantie, maar heeft wel een belangrijke rol in het integer houden van de samenleving
en in het tegengaan van verkeerde ontwikkelingen die een voedingsbodem voor het ontstaan van
georganiseerde misdaad kunnen vormen.
                                                                                                    6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>De grote sommen geld die in de drugscriminaliteit omgaan, oefenen aantrekkingskracht uit of
hebben invloed op vele anderen (inwoners van volkswijken, kampers, motorclubs, boeren,
middenstand, hooligans, financiële instellingen, vastgoedwereld, scholieren, sportclubs etc.);
enkelen van hen behoren ongetwijfeld tot de harde kern van de drugscriminaliteit, maar de
meesten toch niet. In de aanpak van die maatschappelijke doorwerking van georganiseerde
misdaad heeft het (lokaal) bestuur een belangrijke rol. Concreter: de aanpak van de harde kern
van de ‘Mocromaffia’ of de Brabantse misdaadfamilies is allereerst een zaak voor de
strafrechtketen, waarbij ondersteuning door het bestuur nodig is (onderwijs, sociaal beleid etc.).
Bij de meelopers en profiteurs speelt het (lokaal) bestuur een belangrijke rol en is het strafrecht
ondersteunend; centraal staat daarbij een vermindering van de aantrekkingskracht van de
criminele drugswereld.
Duidelijk is dat ondermijning (ook) een sociaal vraagstuk is. Er werd lang gedacht dat het
wegnemen van achterstanden – wat het bestuur betreft – volstond om criminaliteit tegen te gaan.
Dat (beleids-)perspectief miskent echter dat criminaliteit niet alleen een bedreiging is, maar ook
kansen biedt. Criminele inkomsten maken families, groepen of netwerken min of meer autonoom,
waardoor ze niet of minder afhankelijk zijn van de overheid, van onderwijsinstellingen of van
werkgevers. Kortom, criminaliteit vervult sociale functies (Tops en Van der Torre, 2014). De
consequentie is dat bij de aanpak van ondermijning (sociale) preventie enerzijds en handhaving en
opsporing anderzijds een twee-eenheid behoren te zijn. Preventie zonder repressie is tandeloos,
repressie zonder preventie is eindeloos. Het is inmiddels breed aanvaard dat het lokaal bestuur in
preventie van georganiseerde misdaad een belangrijke rol heeft (Raad van State, 2019). De
opsporing en vervolging van georganiseerde misdaad is, zoals gezegd, een primaire taak voor de
politie. Het gaat om samenwerking en gecoördineerde inzet van scholen, sociale wijkteams,
jongerenwerk, gemeentelijke handhaving, lokale politie (wijkpolitie en recherche) en justitie
(Noordanus e.a., 2021).
De bestuurlijke aanpak van de georganiseerde misdaad heeft sinds het begin van deze eeuw een
belangrijke ontwikkeling doorgemaakt. De eerste stap bestond uit het tegengaan van misbruik door
criminele organisaties van de legale bestuurlijke infrastructuur; daarvoor werd in 2003 de Wet
bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur (BIBOB) is ingesteld. Doel is dat
gemeenten, provincies, waterschappen en ministeries de integriteit van houders en/of aanvragers
van vergunningen en subsidies kunnen toetsen, in eerste instantie door zelf onderzoek te doen en
om bij twijfel daarna het landelijk bureau BIBOB te kunnen inschakelen. In dezelfde tijd ontstond
de Wet Damocles (artikel 13b Opiumwet), die burgemeesters een instrument gaf om op te treden
tegen misbruik van woningen en bedrijfspanden voor georganiseerde misdaad, met name
drugshandel of -productie (Tops, 2020).
De tweede stap bestond uit het bij elkaar brengen van vertegenwoordigers van politie, OM,
belastingdienst (FIOD), gemeenten en andere organisaties in zogenaamde Regionale Informatie en
Expertise Centra. In de kern functioneren deze RIECs op basis van een convenant dat de
                                                                                                    7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>aangesloten organisaties in staat stelt om onderling informatie uit te wisselen en op basis daarvan
gemeenschappelijke actie te ondernemen. In een aantal gevallen hebben de RIECs zich ook
ontwikkeld tot expertisecentra en aanjagers op het gebied van de aanpak van georganiseerde
misdaad.
De derde en laatste stap tot nu toe bestaat uit de ontwikkeling van een brede aanpak van
ondermijning. Zo’n aanpak bestaat niet alleen uit de inzet van controlerende instrumenten (zoals
artikel 13b Opiumwet of de Wet BIBOB) en is ook niet alleen de verantwoordelijkheid van de
afdeling veiligheid. Het gaat hier om een gemeentebrede inzet, waar bijvoorbeeld ook de
afdelingen bevolking (in- en uitschrijving BPR), sociale zaken (uitkeringen, sociaal beleid),
onderwijs (startkwalificaties), economie (werk, integriteit), wonen (vastgoed) etc. een belangrijke
rol in spelen.
Deze laatste stap naar de ontwikkeling van een gemeentebrede aanpak is inmiddels in veel
gemeenten in volle ontwikkeling. Natuurlijk is dat een ingewikkeld proces, zoals overal waar het
woord ‘integraal’ de kop opsteekt, maar er wordt in het algemeen serieus werk van gemaakt. In
vergelijking daarmee lijkt de centrale overheid enigszins achter te blijven; de voormalig voorzitter
van het landelijke Strategisch Beraad Ondermijning, Peter Noordanus, spreekt over het Haagse
Byzantium en een papieren strategie: “de verkokerde Haagse bureaucratie zit voortgang in de weg’
(interview in de Volkskrant, 2 maart 2021). Toch is er wel enige hoop; met name de voorgenomen
intensivering van een wijkaanpak, mede ook geïnspireerd door de ervaringen met het Nationaal
Programma Rotterdam-Zuid, lijkt een interessante kans te bieden. Investeringen in onderwijs,
werk en wonen worden daarin gecombineerd met een versterking van de aanpak van ondermijning
(het ‘afsluiten van de verkeerde weg’). Nieuwe vormen van samenwerking tussen lokale en
centrale overheid lijken daarbij ontwikkeld te kunnen worden.
Gebruikte literatuur
CBS (2021), Scherpe daling traditionele vormen van criminaliteit (cbs.nl), Den Haag
Europol (2021), European Union serious and organized crime threat assessment (Socta 2021), a
corrupting influence: the infiltration and undermining of Europe's economy and society by
organised crime, The Hague
Noordanus, P., E. van der Torre, P. Tops en J. Kester (2021), Preventie met gezag, een strategie
voor weerbare wijken, Den Haag, 2021
Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (2016). Ondermijning ondermijnd. Hoe het rijk meer
ruimte kan maken voor een (boven)lokale aanpak van georganiseerde ondermijnende criminaliteit.
Den Haag
                                                                                                     8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>L. Paoli en T. Decorte (2014), Organized crime, a contested concept, in: L. Paoli, The Oxford
handbook of organized crime, Oxford Univ ersity Press
Raad van State (2019), Voorlichting over rol van gemeenten bij aanpak ondermijnende
criminaliteit, Den Haag
Tops, P., & Torre, E.J. van der (2015). Wijkenaanpak en ondermijnende criminaliteit. Den Haag:
Boom Lemma.
Tops, P., M. van Duin, P. van Os en S. Zouridis (2010), Sleuren of sturen, gemeenten en de sturing
van veiligheid en politie, Apeldoorn/Den Haag
Tops, P. (2020), Damocles in de praktijk, in: Mee(r) doen met Damocles, pp. 13-85, Den Haag
Verenigde Naties (2000), Verdrag van de Verenigde Naties tegen grensoverschrijdende
georganiseerde misdaad, New York, 15-11-2000
                                                                                                 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>     1. Inleiding
Voor u ligt de bestuurlijke nota van de Rekenkamer Arnhem van het onderzoek naar ondermijning
in Arnhem. Deze bestuurlijke nota bevat de conclusies en de aanbevelingen van het onderzoek. De
basis hiervoor ligt in de nota van bevindingen, het feitelijke onderzoeksrapport dat door de
ambtelijke organisatie is gevalideerd.
De Rekenkamer heeft onderzocht hoe groot de problemen in Arnhem zijn in en in hoeverre het
gemeentelijke beleid om ondermijning te bestrijden, effectief is. Meer specifiek is ter toelichting
één wijk als casus opgenomen: het Spijkerkwartier.
In 2008 stuurt de minister van Binnenlandse Zaken een gezamenlijk plan van aanpak (Rijk en
VNG) Bestuurlijke aanpak van georganiseerde misdaad naar de Tweede Kamer. In de jaren erna
wordt onder andere ingezet op het ondersteunen van gemeenten bij een bestuurlijke en
                                                              1
geïntegreerde aanpak van georganiseerde criminaliteit. De gemeentelijke verantwoordelijkheid bij
de aanpak van ondermijnende criminaliteit is sinds ongeveer 2010 niet meer weg te denken.
Arnhem kent een treurige geschiedenis met ondermijnende criminaliteit. De stad staat relatief hoog
op de verkeerde lijstjes. Zo legde in 1996 de Enquêtecommissie Opsporingsmethoden
vastgoedinvesteringen door Turks-Koerdische drugscriminelen in vele tientallen panden in Arnhem
                                                      2
en in (nog veel meer) vastgoed in Turkije bloot. En een meer recent voorbeeld is de Dadermonitor
Mensenhandel 2015-2019. Arnhem staat in Nederland op plaats vier voor wat betreft de door de
politie geregistreerde mensenhandel. In vijf jaar tijd gaat het om 140 registraties, dus gemiddeld
28 per jaar. Dit is een ongunstige plaats (achter Amsterdam, Den Haag en Rotterdam), al zijn er
weinig registraties nodig om in de top-4 te belanden.
De Rekenkamer dankt de onderzoekers van bureau Lokale Zaken, Edward van der Torre en Maaike
Heijkoop, voor het delen van hun expertise en het onderzoekswerk dat zij hebben verricht onder
supervisie van Pieter Tops. We zijn Pieter Tops erkentelijk voor de beschouwing die hij heeft
geschreven over ondermijnende criminaliteit. De beschouwing onderstreept, wat de Rekenkamer
betreft, de verantwoordelijkheid die er voor de gemeente Arnhem ligt op het gebied van
ondermijning. Ook bedankt de Rekenkamer Alain Baars die op ons verzoek passende beelden van
1 Dit krijgt vorm in de Regionale Expertise en Informatie Centra (het RIEC) en het Landelijk Expertise en
  Informatie Centrum.
2 Tweede Kamer, vergaderjaar 1995-1996, 24 072, nr. 20. Enquêtecommissie Opsporingsmethoden.
  Deelonderzoek IV. Georganiseerde criminaliteit in Nederland: een analyse van de situatie in Enschede, Nijmegen
  en Arnhem.
                                                                                                              10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>het Spijkerkwartier heeft gemaakt. Het filmpje (linkje) is te vinden op de website van de
Rekenkamer Arnhem Onderzoeken - Gemeente Arnhem.
             1.1 Aanleiding
Ondermijnende criminaliteit is schadelijk voor de gemeenschap (zie 1.3 voor een concrete
beschrijving van de schadelijke effecten). De grote maatschappelijke impact van ondermijning is
voor de Rekenkamer dan ook een belangrijke aanleiding voor het uitvoeren van dit onderzoek.
Ook het beeld dat Arnhem te maken heeft met toenemende ondermijning was een aanleiding om
een onderzoek op te starten. Een voorbeeld is de ontwikkeling van het Spijkerkwartier. In het
Spijkerkwartier was sinds de sluiting van de raamprostitutie in 2006 sprake van positieve
ontwikkelingen op het gebied van wonen, leefbaarheid, bedrijvigheid en veiligheid. Het
Spijkerkwartier is een gewilde woonwijk en een broedplaats voor kleinschalige economische
activiteiten. Er is echter ook sprake van problemen: de overlast door de enorme groei van de
kamerbewoning en de ontwikkeling van de aard van de bedrijvigheid in en rond de Steenstraat, die
het vermoeden doet ontstaan dat er in toenemende mate sprake is van ondermijning, een
groeiende grijze economie en het mede daardoor zich minder veilig voelen bij zowel ondernemers
                               3
als bij bewoners van de wijk.
Tenslotte zijn ook de zorgen die raadsfracties hebben geuit tijdens de periodieke gesprekken met
de Rekenkamer een aanleiding voor dit onderzoek. Raadsfracties hebben te kennen gegeven dat zij
zich zorgen over ondermijning in het bijzonder in bepaalde gebieden in Arnhem waaronder het
Spijkerkwartier (voornamelijk Steenstraat en omgeving).
         1.2. Doel- en vraagstelling
De doelstelling van het onderzoek is het geven van inzicht in:
    1. de wijze waarop de gemeente Arnhem door middel van beleid probeert grip te krijgen op
         ondermijning en de grijze economie, in Arnhem in het algemeen en in het Spijkerkwartier
         in het bijzonder;
    2. de instrumenten die de gemeente daarbij nog meer in zou kunnen zetten;
3 Het toenemende aantal massagesalons, belwinkels, kapsalons, lommerds en andere zaken waarvan de
  economische bestaansreden niet altijd helder is.
                                                                                                 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>    3. de rol van de raad daarbij.
Centrale vraagstelling
Wat kan op basis van inzicht in (de aanpak van) ondermijnende praktijken in Arnhem, in het
bijzonder in het Spijkerkwartier, worden geconcludeerd over de effectiviteit van het Arnhemse
beleid op de korte en lange termijn, en op welke wijze geeft de gemeenteraad mede vorm aan dit
beleid?
Om tot een beantwoording van de centrale vraag te kunnen komen zijn de volgende
onderzoeksvragen opgesteld:
Onderzoeksvragen
    1. Wat is in de periode vanaf 2014 de beleidstheorie én uitvoeringspraktijk (o.a.
        instrumenten, acties en resultaten) bij de integrale en gemeentelijke aanpak van
        ondermijning in het Spijkerkwartier en in Arnhem als geheel?
    2. Welke problemen, knelpunten en kansen zien bewoners, ondernemers en professionals in
        het Spijkerkwartier?
    3. Wat zijn de belangrijkste criminele fenomenen, werkwijzen en markten in Arnhem en in de
        schaduweconomie van het Spijkerkwartier, met bijzondere aandacht voor de Steenstraat
        én voor criminele functies van bedrijven en vastgoed?
    4. Hoe is de gemeenteraad betrokken bij het beleid en in welke mate is zij op de hoogte
        (gebracht) van criminele ontwikkelingen?
    5. Welke aanbevelingen kunnen worden geformuleerd om de ondermijning in Arnhem op
        korte en lange termijn terug te dringen?
            1.3 Onderzoeksaanpak en afbakening
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden, zijn verschillende onderzoeksactiviteiten verricht:
       Drie startbijeenkomsten met in totaal meer dan dertig ambtenaren die actief zijn op het
        terrein van veiligheid, toezicht, vergunningen, op het sociaal domein, economische zaken
        en stadsontwikkeling.
       Interviews met in totaal 46 respondenten, werkzaam bij de gemeente (26, inclusief drie
        bestuurders), politie (11), openbaar ministerie (1), Regionaal Informatie- en Expertise
        Centrum (1) en zeven overige respondenten.4
4 Respondenten bij de omgevingsdienst, zorg- en veiligheidshuis en woningcorporatie (3). Ook spraken de
  onderzoekers een jongerenwerker en een wetenschapper.
                                                                                                     12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>        Op locaties die in de interviews werden benoemd vanwege ondermijnende praktijken is
         door de onderzoekers (kort) geobserveerd, zodat zij de omgeving konden zien waarover de
         respondenten hadden gesproken.
        In het Spijkerkwartier is een straatenquête afgenomen onder 93 respondenten. In deze
         wijk hebben de onderzoekers op zes dagen langdurig geobserveerd, deels in combinatie
         met het afnemen van enquêtes. Vervolgens is op basis van open bronnen een
         bedrijvenanalyse uitgevoerd en is gesproken met twee actieve bewoners en met vier
                                 5
         actieve ondernemers.
        Tijdens een digitale sessie zijn de onderzoekers in gesprek gegaan met raadsleden van zes
         verschillende fracties (zowel coalitie- als oppositiepartijen).
De nota van bevindingen is voor een check op de feitelijke juistheid en volledigheid in het kader
van ambtelijk wederhoor voorgelegd aan de ambtelijke organisatie, de politie (district Gelderland-
Midden) en het RIEC. Het college van B&W heeft in het kader van het bestuurlijk wederhoor een
bestuurlijke reactie geformuleerd op de conclusies en aanbevelingen. De bestuurlijke reactie is
integraal opgenomen in hoofdstuk 4 van deze bestuurlijke nota.
Definitie
De term ondermijning wijst op de schadelijke effecten van georganiseerde criminaliteit. In
abstracte termen gaat het om systeem-ondermijnende effecten, zoals de aantasting van het gezag
van de overheid en verstoring van economische markten (vanwege oneerlijke geldstromen en
concurrentie).6 Meer concreet geformuleerd komen twee belangrijke schadelijke effecten in beeld:
     1. Georganiseerde criminelen maken veel slachtoffers.7 Onder meer uitbuiting bij illegale
         prostitutie en uitbuiting van arbeidsmigranten, net als criminele uitbuiting van personen in
         een afhankelijkheidspositie. In de criminele wereld worden katvangers ingezet en onder
         druk gezet, bijvoorbeeld bij hennepteelt. Op criminele hotspots - met illegale gokadressen,
         straathandel, louche horeca en soms coffeeshops – springen slachtoffers in het oog.
         Jongeren en jongvolwassenen met een laag inkomen geven (te) veel geld uit aan drugs of
         gokken. Een categorie kampt (zichtbaar) met verslavingsproblematiek. In panden met
         kamerverhuur wonen mannen en vrouwen waarvan de kans aanzienlijk is dat ze onder
         druk worden gezet vanwege hun afhankelijkheidspositie, los van de vraag of het in
         strafrechtelijke zin gaat om uitbuiting.
5 In de Nota van Bevindingen (casusbeschrijving Spijkerkwartier) is een uitgebreide toelichting opgenomen over
  de opzet en inhoud van de bedrijvenanalyse.
6 Tops en Van der Torre, 2015.
7 Noordanus e.a., 2021.
                                                                                                           13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>    2. Criminele netwerken tasten de effectiviteit van sociaal-preventief beleid aan.8 De kansen
        die de georganiseerde criminaliteit biedt (of: lijkt te bieden) op status en snel geld,
        concurreren met activiteiten en instituten die stimuleren dat mensen legale kansen
        benutten. Het betreft onderwijsinstellingen, maar ook jongerenwerkers, sociale wijkteams,
        gezins- en straatcoaches, taalprogramma’s, re-integratie en andere frontlijninspanningen.
        Leren en werken is een lang traject, mogelijk met teleurstellende uitkomsten. Dan lonkt
        (mogelijk) het criminele pad.
Afbakening
De onderzoeksperiode heeft betrekking op de periode vanaf 2014 tot en met het voorjaar van
2021. Om deze periode goed te kunnen duiden, is er ook gekeken naar de aanloop vanaf 2000. Het
onderzoek is gericht op geheel Arnhem met het Spijkerkwartier (casus) in het bijzonder.
            1.4 Leeswijzer
De opzet van deze bestuurlijke nota is als volgt. Hoofdstuk 2 bespreekt de beantwoording van de
onderzoeksvragen en de conclusies. In hoofdstuk 3 staan de aanbevelingen weergegeven die de
Rekenkamer doet. In hoofdstuk 4 is de reactie van het college van B&W integraal opgenomen.
Hoofdstuk 5 bevat het nawoord.
8 Tops en Van der Torre, 2015; Noordanus e.a., 2021.
                                                                                                 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>    2. Conclusies
Op basis van het onderzoek trekt de Rekenkamer Arnhem conclusies. Dit hoofdstuk start met een
korte beantwoording van vier onderzoeksvragen, gevolgd door de conclusies. Een uitgebreide
beantwoording van de onderzoeksvragen is terug te lezen in hoofdstuk vijf van de Nota van
Bevindingen.
             2.1. Beantwoording onderzoeksvragen 1 t/m 4
    1. Wat is in de periode vanaf 2014 de beleidstheorie én uitvoeringspraktijk (o.a.
        instrumenten, acties en resultaten) bij de integrale en gemeentelijke aanpak van
        ondermijning in het Spijkerkwartier en in Arnhem als geheel?
        Tussen 2014 en 2017 raakt de Arnhemse veiligheidsorganisatie achterop bij in het land
        gangbare ontwikkelingen in (middel)grote gemeenten. Investeringen in personele
        capaciteit blijven achterwege en veiligheid wordt geen pijler van het gemeentelijk beleid.
        Visievorming over de bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit blijft tot 2018
        uit, omdat college en gemeenteraad dit vooral zien als een taak voor politie en justitie.
        Criminele netwerken veroorzaken sociale ellende in Arnhem en maken misbruik van het
        beperkte Bibob-beleid en van het gemak waarmee zorgaanbieders contracten en budgetten
        kunnen krijgen. Er wordt vanaf 2018 enigermate een inhaalslag in gang gezet.
    2. Welke knelpunten en kansen zien bewoners, ondernemers en professionals in het
        Spijkerkwartier?
        De onveiligheid in Arnhem is – zo constateert de Kadernota Veiligheid (2018-2022) -
        disproportioneel groot voor een middelgrote stad. Tegelijkertijd is de gemeentelijke
        veiligheidsorganisatie qua capaciteit, informatiepositie en intern-organisatorische invloed in
        de afgelopen twintig jaar juist achtergebleven op ontwikkelingen in grote en middelgrote
        gemeenten in Nederland. Dit resulteert in knelpunten. De belangrijkste kans schuilt in een
        ontluikende visie op (de aanpak van) ondermijning.
                                                                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>    3. Wat zijn de belangrijkste criminele fenomenen, werkwijzen en markten in Arnhem en in de
        schaduweconomie van het Spijkerkwartier, met bijzondere aandacht voor de Steenstraat
        én voor criminele functies van bedrijven en vastgoed?
        Het veldwerk levert in Arnhem een duidelijke top-3 op van criminele fenomenen, namelijk:
        drugscriminaliteit, mensenhandel en misstanden met vastgoed, zoals sociale ellende onder
        huurders van sobere woonruimte.
    4. Hoe is de gemeenteraad betrokken bij het beleid en in welke mate is zij op de hoogte
        (gebracht) van criminele ontwikkelingen?
        De betrokkenheid van de gemeenteraad bij het bepalen van beleid en aanpak van
        ondermijning concentreert zich op de behandeling en vaststelling van de Kadernota
        Veiligheid 2018-2022. Het debat over een visievorming op ondermijning, ambities, aanpak
        en benodigde middelen is niet gevoerd.
        2.2 Hoofdconclusie
De hoofdconclusie van dit onderzoek luidt als volgt:
De gemeente Arnhem heeft als het gaat om de bestrijding van ondermijning een gebrek aan
ambities, een gebrek aan heldere doelen, een gebrek aan prioritering, een gebrek aan middelen en
een gebrek aan formatie. Dit creëert samen met de Arnhemse historie op het vlak van criminaliteit
een potentiële voedingsbodem voor ondermijning.
De Rekenkamer constateert dat Arnhem een onveilige stad is waar ondermijning een manifest
probleem is. Vooral drie aspecten zijn opvallend:
    -   Mensenhandel
    -   Drugshandel
    -   Vastgoedproblematiek
Wat betreft de omvang van ondermijning doet Arnhem niet onder voor de G4-steden. Voor een
stad van iets meer dan 160.000 inwoners is dat een problematische constatering. De Rekenkamer
heeft in het onderzoek de focus gelegd op het Spijkerkwartier. Dit hadden zeker ook andere wijken
van Arnhem kunnen zijn. De Rekenkamer ziet een belangrijke verklaring voor de omvang van
ondermijning in het gegeven dat de gemeente zowel bestuurlijk als organisatorisch weinig heeft
geïnvesteerd in de aanpak van ondermijning in de stad. Exemplarisch hiervoor is de beëindiging
van de raamprostitutie in 2006 in het Spijkerkwartier. Dit is een eenmalige belangrijke en kostbare
ingreep geweest, maar heeft onvoldoende vervolg gekregen.
                                                                                                 16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>         2.3. Conclusies
Conclusie 1: Ondermijning is bestuurlijk geen prioriteit (geweest)
In de afgelopen vijftien jaar heeft het gemeentebestuur van Arnhem de dingen op z'n beloop
gelaten, ondanks verschillende stevige signalen over de problematiek. Het rapport van de
Enquêtecommissie Opsporingsmethoden in 1996 bevat scherpe en concrete constateringen over de
aanwezigheid van ondermijning in Arnhem. Met uitzondering van het beëindigen van
raamprostitutie in 2006 in het Spijkerkwartier heeft dit rapport niet geleid tot bestuurlijke aandacht
voor ondermijning. Datzelfde geldt voor het ondermijningsbeeld dat het RIEC in 2017 opstelt van
Arnhem. Het ondermijningsbeeld beschrijft misstanden met vastgoed (o.a. fraude en uitbuiting),
witwassen, drugscriminaliteit (vooral hennepteelt) en mensenhandel. Ook wordt gewezen op
kwetsbaarheden vanwege het grote aantal kwetsbare groepen in de stad én door het gevoerde
beleid, zoals het beperkte Bibob-beleid, de geringe ambtelijke capaciteit voor veiligheidsbeleid en
gebrekkige doortastendheid.9 Er worden fenomenen en locaties benoemd waarop nauwelijks zicht
is, zoals het buitengebied, de bedrijventerreinen, de autobranche, de woonwagenkampen, het
vastgoed en theehuizen.10 Het ondermijningsbeeld was in 2017 nog geen impuls voor de
gemeentelijke aanpak van ondermijning.
Landelijk wordt tussen 2000 en 2017 veiligheid een belangrijke pijler van het lokaal bestuur in
(middel)grote gemeenten. In Arnhem komt die ontwikkeling niet van de grond. Ondermijning
wordt door de raad en het college te weinig gezien als verantwoordelijkheid en taak van de
gemeente. Ook burgemeesters trekken er niet hard aan. In de diverse Arnhemse coalitieakkoorden
vanaf 2010 speelt veiligheid een kleine rol. Het raakt niet verder dan het uitschrijven van
'bestuurlijke boetes' voor burgerlijke ongehoorzaamheden zoals wildplassen of graffiti (2010), of
het helemaal niet vermelden in het coalitieakkoord (2014) van ondermijning behalve dat veiligheid
onder de burgemeester valt. De eerste visiecontouren ontstaan in 2018 om een slag te maken in
de aanpak van ondermijning en de samenwerking met de politie te verbeteren.
Rond 2017 kantelt de mate van bestuurlijke aandacht voor ondermijning. Hierin was het aantreden
van een burgemeester met een duidelijk veiligheidsprofiel een belangrijk punt. Het wordt echter
niet voldoende doorvertaald in de Kadernota Veiligheid 2018-2022. De kadernota bevat tien
prioriteiten, waar ondermijning er één van is. Er volgt geen visie, specifiek beleid of integraal plan
van aanpak voor ondermijning. De aanpak van ondermijning wordt gekenmerkt door de inzet van
'losse' inspanningen en instrumenten. Daarnaast sluit de gemeente aan bij regionale trajecten,
9 RIEC, 2017 (Infographic)
10 RIEC, 2017 (Infographic)
                                                                                                     17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>zoals het veiligheidshuis en de integrale RIEC-aanpak van casuïstiek. Vanaf 2018 worden deze
instrumenten vaker of meer strategisch benut. Daarnaast worden nieuwe instrumenten ingezet of
in de steigers gezet, met de burgemeester in een trekkersrol, zoals de oprichting van een Arnhems
Interventie Team in 2019. Een integrale en structurele aanpak komt onvoldoende van de grond.
Ondermijning wordt, met andere woorden, niet gezien als bestuurlijke hoofdprioriteit. De stad
raakt hierdoor achterop in de aanpak van ondermijning.
Conclusie 2:       Ondermijning is ook in de politieke arena geen onderwerp van gesprek.
In de eerste conclusie is beschreven dat ondermijning geen bestuurlijke prioriteit was. Dit geldt in
grote mate ook voor de politieke arena. Raad en college zien ondermijning niet als taak. Ondanks
het rapport Van Traa uit 1996 ziet men in Arnhem dit als opdracht van de politie en justitie.
Ondermijning komt sporadisch terug op de agenda van de Politieke Avond, maar veel verder dan
aandacht bij incidenten of vormen van ondermijnende criminaliteit van veelal dezelfde partij(en)
komt het niet. De beperkte hoeveelheid van moties of artikel 44 vragen over de aanpak van
ondermijning is opvallend. Sinds de burgemeesterswissel in 2017 is er meer aandacht voor het
onderwerp. Maar als de gemeenteraad wordt verzocht meer te leveren op het gebied van veiligheid
                                                                             11
en handhaving door de burgemeester gebeurt dit niet 'con amore'.                Eerdergenoemde bevindingen
leiden tot de constatering dat Arnhem op zelfgekozen achterstand staat door bestuurlijke keuzes.
Conclusie 3: Door de organisatieopbouw wordt de afdeling Veiligheid, en vanaf 2016 ook
de teams Leefomgeving, niet in positie gebracht om een effectieve aanpak ondermijning
uit te voeren.
De Arnhemse organisatieopbouw verhindert een effectieve aanpak van ondermijning. De gesplitste
verantwoordelijkheden tussen de wijken en het stedelijk programma Veiligheid maken de aanpak
moeilijker dan dat het al is. De positie en omvang van de afdeling Veiligheid is problematisch
gezien de uitdagingen waar Arnhem voor staat. Veiligheid is een vak apart. Momenteel is het één
van de vele taken die bij de teams Leefomgeving belegd zijn. De teams Leefomgeving zijn
verantwoordelijk voor een breed scala aan onderwerpen van cultuur tot welzijn. Veiligheid is
slechts één van de taken en heeft geen primaire focus. In de uitvoering was lange tijd geen
aandacht voor de instrumenten tegen ondermijning waar men toegang tot had zoals de Bibob
toetsen die sporadisch werden ingezet. Ook het aantal handhavers op straat was beperkt. De
                          12
huidige stadsmarinier        zou kansen moeten bieden om door te pakken maar is slechts voor een
beperkt aantal uren aangesteld. Zonder bestuurlijke aansturing kan de organisatie waar de
11 Bij de behandeling van de Perspectiefnota 2021-2024/Arnhemse herstelagenda coronacrisis op 2 september
   2020 neemt de raad onder andere de volgende twee amendementen aan: 'Wel handhaven, maar taakstelling
   op personeel' (20A66) en 'Opsporen en bestraffen van criminelen geen taak van de gemeente' (20A63g).
12 Officiële functie: externe projectleider integrale aanpak schoon, heel en veilig Spijkerkwartier.
                                                                                                        18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>bestrijding verspreid is neergelegd slechts een gebrekkig invulling krijgen omdat de invloed van het
Team Veiligheid op sturing en doelen van de Teams Leefomgeving maar heel beperkt is.
Conclusie 4: Het Spijkerkwartier is geen uitzondering.
Het Spijkerkwartier is één van de wijken in Arnhem. Wat aangetroffen is in het onderzoek is een
voorbeeld. Als de focus op een andere wijk had gelegen, waren we waarschijnlijk soortgelijke
                            13
fenomeen tegengekomen.         Daarnaast is er mogelijk sprake van het waterbedeffect. Als er enkel
hard gedrukt wordt op het Spijkerkwartier dan komt de problematiek in andere wijken ongetwijfeld
naar boven. Zie ook de beschouwing van Pieter Tops. Dat onderstreept het belang van een
structurele integrale aanpak van ondermijning in Arnhem.
13 Aldus onze respondenten. Bij de voorbereiding van het onderzoek spraken we deskundigen die ons zeiden:
   waarom nemen jullie de casus Spijkerkwartier? In andere wijken is het minstens even erg, zo niet erger.
                                                                                                           19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>3. Aanbevelingen
De hoofdaanbeveling luidt als volgt:
                                 14
Kijk het beest recht in de bek      en pak de ondermijning in de stad aan.
Aanbeveling 1 Bestuurlijk (voor het college):
Ga sneller en harder voort op de voorzichtig ingeslagen weg in de bestrijding van ondermijning.
Doe dit door stevige ambities te formuleren voor de aanpak van ondermijning met bijpassende
                                               15
doelen, prioritering, middelen en formatie.       Inventariseer waar de grootste uitdagingen liggen en
maak bestuurlijke keuzes om criminaliteit en ondermijning te bestrijden. Uiteraard vergt een
investering in ambities en doelen een stevige en regelmatige rapportage. Ga met andere
gemeenten praten die verder zijn op dit terrein (Breda bijvoorbeeld).
Aanbeveling 2 Raad wordt wakker!
Zonder politieke agendering is de bestrijding van ondermijning moeilijk. Raad, neem uw
verantwoordelijkheid. Voor een effectieve aanpak is het van belang om als gemeenteraad het
volledige criminele speelveld in beeld te hebben en dit ook als dusdanig te erkennen. Herken en
erken de Arnhemse historie op het gebied van criminaliteit. Zie dit als de eerste stap om de basis
op orde te krijgen. Spreek met elkaar over de gewenste richting voor de stad in samenhang met
andere beleidsterreinen. Spreek niet enkel over incidenten en over pilots maar investeer in een
                                                                                                           16
meerjaren-aanpak. Stel hier ook een bijpassend stevig en structureel budget voor beschikbaar.
Aanbeveling 3 Intergouvernementeel (voor raad en college):
Investeer in de relaties met de politie, justitie en het RIEC. Bouw deze banden uit om samen een
vuist te maken tegen de ondermijnende criminaliteit. Pak nu door. Het aanhalen en versterken van
de relatie met de samenwerkingspartners is een cruciaal onderdeel in de effectieve aanpak tegen
ondermijning. Dat werkt het beste door zelf het belang van de bestrijding van ondermijning te
prioriteren. Dat wekt vertrouwen bij samenwerkingspartners.
Aanbeveling 4 Organisatorisch:
14 'Het beest recht in de bek kijken' waren de woorden van René Gude, wijlen Denker des Vaderlands.
15 Het is niet aan de Rekenkamer dat te kwantificeren. Gelet op de geziene formatie in andere steden
   (bijvoorbeeld Nijmegen) is een aanzienlijke uitbreiding noodzakelijk. Daartoe moeten echter eerst ambities
   en doelen geformuleerd worden
16 We hebben geen benchmark gedaan. Dat is ook lastig; Arnhem is afwijkend georganiseerd door de Teams
   Leefomgeving die buiten de kernorganisatie geplaatst zijn en in zekere mate Veiligheid “erbij doen”.
                                                                                                             20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Geef de afdeling Veiligheid de plek die het verdient binnen een gemeente met zo'n grote
problematiek als Arnhem: midden in de organisatie en in de lead ten aanzien van de andere
ambtelijk betrokkenen op dit dossier. Daarbij zijn sturingsdoelen op veiligheid voor de teams
Leefomgeving en wijkteams van belang. Monitor daar op en rapporteer als college aan de raad. Het
is voor de slagkracht van de bestrijding van ondermijning noodzakelijk dat de afdeling Veiligheid op
de juiste plek in de organisatie zit. Een plek waarbij de afdeling in de lead is en een integrale
aanpak coördineert. Een plek waarbij het duidelijk is waar je als afdeling wel en niet van bent.
Concrete sturingsdoelen geven houvast in het uitvoeren van beleid. De afdeling dient goed positie
te krijgen en stevig ingebed te worden in de Arnhemse variant van wijksturing.
                                                                                                  21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Aan de voorzitter van de rekenkamer                                     Datum            : 1 juni 2021
                                                                        Zaaknummer       : 575454
                                                                        Contactpersoon   : Simone Roosenboom
                                                                        Telefoonnummer   : 026 3775244
Onderwerp: Bestuurlijke reactie op het rekenkameronderzoek naar ondermijning
Geachte heer Teeuw,
U heeft namens de rekenkamer het college van burgemeester en wethouders uitgenodigd om een
reactie te geven op de bestuurlijke nota 'onderzoek Ondermijning' (versie mei 2021). In deze nota heeft u
conclusies en aanbevelingen geformuleerd op basis van uw onderzoek naar de aanpak van
ondermijnende criminaliteit in Arnhem.
Algemene reactie
U bent grondig te werk gegaan in uw onderzoek naar ondermijnende criminaliteit in Arnhem, waarbij is
stilgestaan bij de mate van het probleem en in hoeverre het gemeentelijk beleid effectief is in het
bestrijden van ondermijnende criminaliteit. Wij bedanken u voor het onderzoek en de urgentie die u
terecht toekent aan dit onderwerp.
"Kijk het beest recht in de bek en pak de ondermijning in de stad aan," is uw hoofdaanbeveling. Over
onze rol daarin schrijft u: ga sneller en harder voort op de voorzichtig ingeslagen weg in de bestrijding
van ondermijnende criminaliteit. Het markeert het toenemende belang van het onderwerp ondermijnende
criminaliteit, en de groeiende aandacht die het - gelukkig ook bij de gemeente Arnhem - terecht krijgt.
Maar, en dat is ook te lezen in uw rapport, die aandacht is nog onvoldoende. Het sneller, en harder,
voortzetten op de ingeslagen weg is nodig, en dat moet méér dan voorzichtig zijn. Immers, wat betreft de
omvang van ondermijnende criminaliteit doet Arnhem niet onder voor de G4-steden, terwijl onze
middelen en mogelijkheden daar niet bij gelijk lopen. Het rapport van de Rekenkamer is daarom van
waarde om de aanpak in Arnhem te verrijken, en het onderstreept de noodzaak om ondermijnende
criminaliteit bij raad, college en stad verder te agenderen.
Het rapport benadrukt het belang van een gecoördineerde en integrale meerjarenaanpak van
ondermijnende criminaliteit, waarin de gemeente een regierol heeft. Het rapport is positief kritisch over
de beweging die de gemeente Arnhem daarin aan het maken is. Met de Rekenkamer is het college het
eens dat die beweging sneller kan en er meer structureel van aard moet zijn. In onze verdere reactie
Stadskantoor - Eusebiusbuitensingel 53 • Postbus 9029 • 6800 EL Arnhem
Telefoon 0800-1809 • Fax 026-3774830 • www.arnhem.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Datum             : 1 juni 2021
Zaaknummer        : 575454
Pagina            :2
hieronder op de conclusies en aanbevelingen uit het rapport, lichten wij toe hoe wij bezig zijn om daar
invulling aan te geven.
Reactie op conclusies en aanbevelingen
Uw kernboodschap om, voor wat betreft de veiligheidsaanpak en in het bijzonder de aanpak van
ondermijnende criminaliteit, in de stad harder en sneller voort te gaan op de ingeslagen weg, wordt door
het college volledig onderschreven. Zoals professor Pieter Tops, in de inleiding van het rapport, terecht
stelt hebben wij een belangrijke rol in het integer houden van de samenleving en in het tegengaan van
verkeerde ontwikkelingen die een voedingsbodem voor het ontstaan van georganiseerde misdaad
kunnen vormen.
Uit uw rapport blijkt dat ondermijnende criminaliteit in Arnhem veelzijdig en diep geworteld is. In de
(kwetsbare) wijken lonkt de criminaliteit bij jongeren, vanwege het gemak waarmee veel geld verdiend
kan worden. Gemak is een rode draad in uw rapport. Het gemak waarmee criminelen in het verleden
hebben kunnen investeren in vastgoed en tegen hoge huren kleine kamers beschikbaar stellen. Het
gemak waarmee personen misbruik kunnen maken van voorzieningen of zorggelden. Het maakt onze
inwoners kwetsbaar voor uitbuiting en leidt tot zeer schrijnende situaties. Het is onze taak om
Arnhemmers te beschermen. Die verantwoordelijkheid wil het college ook nemen.
Ondermijnende criminaliteit, zoals drughandel, geweld en witwassen, is een grote bedreiging voor de
leefbaarheid, veiligheid, integriteit en gastvrijheid van onze stad. Samen moeten we hiertegen een vuist
maken. Dat doen wij in Arnhem met onze veiligheidspartners als het Regionaal Informatie- en Expertise
Centrum (hierna: RIEC), de politie, het Openbaar Ministerie en de belastingdienst, alsook onze sociale
partners. Woningbouwverenigingen, scholen, jongerenwerkers, wijkmanagers en ga zo door hebben
hierin ook een belangrijke rol. Ook bij dit onderwerp geldt: ‘It takes a city’.
Bij de aanpak van ondermijnende criminaliteit wordt in Arnhem momenteel uitgegaan van het principe
‘lerend ontwikkelen’. Dit is tot stand gekomen doordat – zoals het rapport noemt – in de aanpak van
ondermijnende criminaliteit tegen knellende grenzen aan werd gelopen. Steeds meer blijkt dat Arnhem te
maken heeft met grootstedelijke problematiek en dat we hoog scoren op de verkeerde lijstjes (denk aan
de top vier in de dadermonitor en de top 20 van criminele gebouwen). Hierdoor werden steeds brandjes
geblust, maar werd niet ingezet op duurzame inspanningen. Daarom wordt nu steeds meer in de breedte
samengewerkt. Dit is een dynamisch proces waarin wij ons steeds meer en stap voor stap ontwikkelen
met de beschikbare middelen en capaciteit. Deze aanpak maakt dat inzichtelijk wordt wat er in de nabije
toekomst eventueel structureel nodig is, maar heeft in ieder geval al geleid tot beleidsmatige wijzigingen
alsook wijzigingen in de aanpak - al dan niet tijdelijk. Hieronder worden enkele (recente) voorbeelden
genoemd:
      Oprichting van het Interventieteam Ondermijning Arnhem: projectmatige integrale interventies op
          ondermijningsgevoelige gebieden en/of fenomenen.
      Samenwerking met bedrijven en extra integrale controles om bedrijventerreinen veiliger te
          maken.
Stadskantoor - Eusebiusbuitensingel 53 • Postbus 9029 • 6800 EL Arnhem
Telefoon 0800-1809 • Fax 026-3774830 • www.arnhem.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Datum             : 1 juni 2021
Zaaknummer        : 575454
Pagina            :3
         Arnhem-Oost-aanpak: onderdeel van de Woondeal regio Arnhem – Nijmegen waarvoor vijf
          wijken zijn geselecteerd om alle Arnhemmers gelijke kansen te bieden en tweedeling tegen te
          gaan. Het Breed Offensief Tegen Ondermijnende Criminaliteit (BOTOC) is hier een onderdeel
          van.
         Bibob: in 2020 zijn de beleidsregels voor de toepassing van de Wet Bibob verruimd en zijn er in
          2021 een Bibob-coördinator en een Bibob-onderzoeker aangesteld. Zij zijn belast met een goede
          implementatie van de nieuwe beleidsregels in de organisatie, de onderzoeken en het
          ondersteunen van de afdelingen die met Bibob te maken kunnen krijgen.
         Zorgfraude: in 2020 zijn de uitgangspunten voor de zorginkoop gewijzigd en zijn er strengere
          regels opgesteld voor de toetreding en naleving van de contracten. Tevens is er meer capaciteit
          beschikbaar gesteld voor WMO toezichthouders.
         Aanpak Mensenhandel: onlangs is de dadermonitor Mensenhandel besproken in de
          gemeenteraad. De raad is geïnformeerd door de Nationaal rapporteur Mensenhandel, de Politie
          en het Openbaar Ministerie. Gemeente Arnhem heeft een projectleider aangesteld om de
          aanpak van mensenhandel een nieuwe impuls te geven. Hierbij is ook aandacht voor de
          preventieve kant wat onder andere onlangs heeft geleid tot het meldpunt seksuele intimidatie en
          een campagne.
         Beleidsregels woningsplitsing en verkamering: er werden negatieve effecten op de leefbaarheid
          ervaren door het splitsen en verkameren van panden, zoals overlast en verloedering. Vandaar
          dat er stadsbreed nieuwe regels zijn opgesteld.
         In de wijken van Arnhem zijn wijkveiligheidsoverleggen ingericht en wijkveiligheidsagenda’s
          opgesteld. Per wijk wordt zichtbaar gemaakt welke problemen er spelen, zodat die aangepakt
          worden voordat het een ondermijnend karakter kan krijgen. Het loont om verloedering aan te
          pakken zodat het niet erger wordt.
Spijkerkwartier
In uw onderzoek is specifiek gekeken naar ondermijnende criminaliteit in het Spijkerkwartier. Criminelen
vestigen zich daar waar zij kansen zien. Dit is niet enkel in één wijk, maar komt helaas in heel Arnhem
voor. Ieder pand in Arnhem kan doelwit zijn voor criminele activiteiten. Wij moeten voorkomen dat
criminelen kansen zien binnen al onze wijken en buurten. Wij hebben de taak om inwoners en
ondernemers weerbaar te maken tegen criminele invloeden.
Ondanks dat in uw onderzoek de zorgen van de respondenten niet overeenkomt met de resultaten van
de bedrijvenanalyse, hebben wij de zorgen - die de buurt in de zomer geuit heeft naar aanleiding van
een schietincident - serieus opgepakt. Voor de problematiek in het Spijkerkwartier en omgeving is een
projectleider aangesteld voor een integrale aanpak ('stadsmarinier'), waarbij we samenwerken met
bewoners en ondernemers om de leefbaarheid en veiligheid te verbeteren. Het actieprogramma,
genaamd Schoon, heel en veilig, bestaat uit dertien actielijnen zoals verkeer, groenvoorziening,
handhaving én ondermijnende criminaliteit. Er moet op verschillende fronten zichtbaar door de overheid
worden opgetreden. Hiermee laat je zien dat wij zicht hebben op de stad én dat er geen plaats is voor
criminelen.
Stadskantoor - Eusebiusbuitensingel 53 • Postbus 9029 • 6800 EL Arnhem
Telefoon 0800-1809 • Fax 026-3774830 • www.arnhem.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Datum             : 1 juni 2021
Zaaknummer        : 575454
Pagina            :4
Tot slot
De beweging om de veiligheidsaanpak te versterken, waaronder ondermijnende criminaliteit, komt zoals
u kunt lezen steeds meer in een stroomversnelling in Arnhem. Bovenstaande voorbeelden verbeteren de
kwaliteit van de uitvoering en verstevigen de (integrale) samenwerking met partners. De Rekenkamer en
het college zijn het eens: dat is ook hard nodig, want er is een achterstand in de halen. Voor de verdere
versterking van Arnhem tegen ondermijnende criminaliteit zijn in de perspectiefnota van 2022-2025 extra
middelen opgenomen. De hierboven beschreven stappen helpen ons verder om ambities, doelen,
middelen en formatie beter op te stellen en te organiseren - zoals u ook adviseert. Het RIEC onderzoekt
momenteel hoe weerbaar de gemeente Arnhem is tegen criminele invloeden. De aanbevelingen van het
RIEC en van u zullen worden meegenomen in een plan van aanpak dat momenteel wordt opgesteld.
Graag gaan wij met de raad in gesprek over uw bevindingen, de aanbevelingen rondom van de
organisatie en de aanpak van ondermijnende criminaliteit in onze stad. Samen maken we Arnhem veilig.
Hoogachtend,
het college van burgemeester en wethouders van Arnhem,
de loco- secretaris,                            de burgemeester,
Stadskantoor - Eusebiusbuitensingel 53 • Postbus 9029 • 6800 EL Arnhem
Telefoon 0800-1809 • Fax 026-3774830 • www.arnhem.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>5. Nawoord
De Rekenkamer Arnhem bedankt het College van Burgemeester en Wethouders voor de
uitgebreide bestuurlijke reactie op het onderzoek naar ondermijning.
We zijn verheugd om te lezen dat het college hard aan de weg timmert en tegelijkertijd laat zien
dat zij al hard haar best doet. De lijst met interventies toont dat het college anno 2021 in de
actiemodus zit. Dit is zeker te prijzen. Tegelijkertijd speelt de gedachte "too little, maybe not too
late". Er gebeurt meer dan voorgaande jaren, maar het is nog niet genoeg. Ga sterker verder op de
ingeslagen weg.
Ga verder op de ingeslagen weg. Raad, maak dit mogelijk door de kaders en randvoorwaarden te
scheppen om krachtig te sturen op versterking van de inzet van de stad op de bestrijding van
ondermijning en het veiligheidsbeleid ook mogelijk te maken.
Arnhem verdient het niet alleen, maar heeft het ook dringend nodig.
                                                                                                     23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Rekenkamer Arnhem
De Arnhemse aanpak van ondermijning
Nota van Bevindingen
Definitieve versie vastgesteld 27 mei 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
1.     Inleiding                                                 2
1.1    Onderzoek naar (de aanpak van) ondermijning               2
1.2    Onderzoeksvragen                                          3
1.3    Onderzoeksactiviteiten                                    4
1.4    Leeswijzer                                                5
2.     Ondermijning in Arnhem                                    6
2.1    Drugscriminaliteit                                        6
2.2    Mensenhandel                                              9
2.3    Misstanden met vastgoed                                   12
2.4    Overige praktijken en fenomenen                           14
2.5    Afsluiting                                                15
De casus Spijkerkwartier                                         16
3.     Veiligheidsbeleid (tot 2018): achterop geraakt            31
3.1    Landelijke trend: veiligheid als drager van lokaal beleid 31
3.2    De veiligheidsorganisatie (2000-2017)                     32
3.3    De aanpak van ondermijning: het startpunt in 2017         32
3.4    De kloof: de veiligheidsnota versus het Coalitieakkoord   35
4.     Vanaf 2018: vooruitgang en knellende grenzen              37
4.1    De burgemeestersronde door de stad                        37
4.2    Vooruitgang: actie en verbinding                          37
4.3    De aanpak van ondermijning: knellende grenzen             42
4.4     Aandacht voor ondermijning bij de gemeenteraad           46
5.     In antwoord op de empirische onderzoeksvragen             47
5.1    Ondermijning: belangrijke fenomenen                       47
5.2    Beleidstheorie en -praktijk                               49
5.3    Knelpunten en kansen                                      51
5.4    De gemeenteraad                                           52
                                                   1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>1.        Inleiding
1.1       Onderzoek naar (de aanpak van) ondermijning
De Rekenkamer van Arnhem heeft besloten tot een onderzoek naar de gemeentelijke aanpak van de
lokale ondermijning. Dit vergt een combinatie van bestuurskunde en criminologie, waarbij de nadruk
ligt op de organisatie en inhoud van het gevoerde beleid. Om de mogelijke effecten van dat beleid te
kunnen beredeneren, is inzicht nodig in Arnhemse ondermijnende praktijken. Ondermijning
beschouwen wij als de schadelijke effecten van georganiseerde criminaliteit. De literatuur beschrijft
vier hoofdkenmerken van de georganiseerde criminaliteit in Nederland.1
          In de eerste plaats zijn Nederlandse drugscriminelen als producenten en handelaren actief op
alle belangrijke populaire drugsmarkten. Ze zijn sterk internationaal gericht en tegelijkertijd sociaal
verankerd binnen lokale netwerken door het hele land, onder meer in stadswijken. Lokaal of
regionaal opererende drugsnetwerken (actief op onder andere de markten van hennep, xtc en
amfetamine) profiteren, via verkoop aan tussen- en groothandelaren, van de grootschalige
internationale drugs invoer, doorvoer en export via ons land.2
          In de tweede plaats bouwen criminelen lokaal machtsposities op door (witgewassen)
misdaadgeld (waaronder drugsgeld) te investeren in bedrijven en vastgoed. In grote steden zijn
drugscriminaliteit, witwassen, criminaliteit met vastgoed en mensenhandel (o.a. huisvesting van
arbeidsmigranten en illegale prostitutie) met elkaar verweven.3 Meer recent werd duidelijk dat
criminele (drugs)netwerken zich ook toeleggen op zorgfraude, omdat dit een eenvoudige en weinig
risicovolle manier is om forse sommen geld op te strijken.4
          In de derde plaats is een kernprobleem dat (grote) sociale en economische
aantrekkingskracht uitgaat van de criminele wereld. Die wereld lijkt kansen te bieden om relatief
makkelijk geld en status te verwerven. Op die manier worden veel jongeren en (jong)volwassenen als
het ware de criminaliteit ingezogen, ook als ze niet beschikken over een criminele inslag.
          In de vierde plaats hebben de grote sommen misdaadgeld geresulteerd in
schaduweconomieën die tot op zekere hoogte functies van de overheid overnemen.5 Er wordt
voorzien in werkgelegenheid in semilegale bedrijven in de bovenwereld én bij criminele praktijken in
de onderwereld. Er worden (goedkope of scherp geprijsde) illegale producten en diensten geleverd,
zoals: harddrugs, illegale softdrugs, illegale sigaretten, namaakkleding, illegaal gokken, illegale
prostitutie, frauduleuze zorg en het verstrekken van (dubieuze leningen). In een schaduweconomie
floreren facilitators die criminaliteit afschermen en die helpen bij activiteiten in de bovenwereld,
zoals witwassen, het aanvragen van vergunningen of zorgbudgetten of het organiseren van
woonruimte of vervoer. Op die manier is de criminaliteit langzaamaan maatschappelijk verankerd
geraakt, onder meer op crimineel hotspots en in kwetsbare stadswijken.
De term ondermijning wijst op de schadelijke effecten van georganiseerde criminaliteit. In abstracte
termen gaat het om systeem-ondermijnende effecten, zoals de aantasting van het gezag van de
overheid en verstoring van economische markten (vanwege oneerlijke geldstromen en
1
  Zie onder andere: LIEC, 2019; Kruisbergen e.a., 2012; Boerman e.a., 2017; Tops en Tromp, 2019; Noordanus
e.a., 2020; Noordanus e.a., 2021).
2
  EMCDDA & Europol, 2019.
3
  Zie RIEC Den Haag, 2019.
4
  Zie; IKZ, 2020; Van der Torre en Heijkoop, 2020.
5
  Noordanus e.a., 2020 en 2021.
                                                        2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>concurrentie).6 Meer concreet geformuleerd komen twee belangrijke schadelijke effecten in beeld.
         In de eerste plaats maken georganiseerde criminelen veel slachtoffers.7 Onder meer
uitbuiting bij illegale prostitutie en uitbuiting van arbeidsmigranten, net als criminele uitbuiting van
personen in een afhankelijkheidspositie. In de criminele wereld worden katvangers ingezet en onder
druk gezet, bijvoorbeeld bij hennepteelt. Op criminele hotspots - met illegale gokadressen,
straathandel, louche horeca en soms coffeeshops – springen slachtoffers in het oog. Jongeren en
jongvolwassenen met een laag inkomen geven (te) veel geld uit aan drugs of gokken. Een categorie
kampt (zichtbaar) met verslavingsproblematiek. In panden met kamerverhuur wonen mannen en
vrouwen waarvan de kans aanzienlijk is dat ze onder druk worden gezet vanwege hun
afhankelijkheidspositie, los van de vraag of het in strafrechtelijke zin gaat om uitbuiting.
         In de tweede plaats tasten criminele netwerken de effectiviteit van sociaal-preventief beleid
     8
aan. De kansen die de georganiseerde criminaliteit biedt (of: lijkt te bieden) op status en snel geld,
concurreren met activiteiten en instituten die stimuleren dat mensen legale kansen benutten. Het
betreft onderwijsinstellingen, maar ook jongerenwerkers, sociale wijkteams, gezins- en
straatcoaches, taalprogramma’s, re-integratie en andere frontlijninspanningen. Leren en werken is
een lang traject, mogelijk met teleurstellende uitkomsten. Dan lonkt (mogelijk) het criminele pad.
Het is de vraag in hoeverre dit alles voorkomt in Arnhem, al lijkt het geschetste criminaliteitsprofiel
bij voorbaat relevant voor een (ook vanuit de Randstad) goed bereikbare stad met ongeveer 150.000
inwoners, vlakbij de Duitse grens. Temeer omdat Arnhem in 1996 door de enquêtecommissie
opsporingsmethoden werd uitgekozen als één van de gemeenten (met Amsterdam, Nijmegen en
Enschede) voor een lokaal criminologisch onderzoek naar georganiseerde criminaliteit. Dit onderzoek
legde onder meer internationale drugscriminaliteit bloot die had geresulteerd in omvangrijke
criminele investeringen in vastgoed en bedrijven, waaronder talrijke winkels en horecazaken in
Arnhem.9
1.2      Onderzoeksvragen
Dit onderzoek verzamelt en ordent lokale empirische kennis over beleid en criminaliteit. Daarbij
wordt casusonderzoek verricht in het Spijkerkwartier. Dat is een wijk met twee gezichten. Na grote
overlast van een klassieke open drugsscene en geconcentreerde raamprostitutie in de jaren
negentig, werd het een wijk met aantrekkingskracht (om te wonen en te ondernemen), al bestaat er
nog altijd een criminele schaduweconomie.
         De centrale vraagstelling van deze studie luidt: Wat kan op basis van inzicht in (de aanpak
van) ondermijnende praktijken in Arnhem, in het bijzonder in het Spijkerkwartier, worden
geconcludeerd over de effectiviteit van het Arnhemse beleid op de korte en lange termijn, en op
welke wijze geeft de gemeenteraad mede vorm aan dit beleid? De volgende deelvragen worden
beantwoord:
     1. Wat is in de periode vanaf 2014 de beleidstheorie én uitvoeringspraktijk (o.a. instrumenten,
         acties en resultaten) bij de integrale en gemeentelijke aanpak van ondermijning in het
         Spijkerkwartier en in Arnhem als geheel?
     2. Welke problemen, knelpunten en kansen zien bewoners, ondernemers en professionals in
         het Spijkerkwartier?
6
  Tops en Van der Torre, 2015.
7
  Noordanus e.a., 2021.
8
  Tops en Van der Torre, 2015; Noordanus e.a., 2021.
9
  Tweede Kamer, vergaderjaar 1995-1996, 24 072, nr. 20. Enquêtecommissie Opsporingsmethoden.
Deelonderzoek IV. Georganiseerde criminaliteit in Nederland: een analyse van de situatie in Enschede,
Nijmegen en Arnhem.
                                                       3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>     3. Wat zijn de belangrijkste criminele fenomenen, werkwijzen en markten in Arnhem en in de
         schaduweconomie van het Spijkerkwartier, met bijzondere aandacht voor de Steenstraat én
         voor criminele functies van bedrijven en vastgoed?
     4. Hoe is de gemeenteraad betrokken bij het beleid en in welke mate is zij op de hoogte
         (gebracht) van criminele ontwikkelingen?
     5. Welke aanbevelingen kunnen worden geformuleerd om de ondermijning in Arnhem op korte
         en lange termijn terug te dringen?
1.3      Onderzoeksactiviteiten
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden, zijn verschillende onderzoeksactiviteiten verricht:
        Drie startbijeenkomsten met in totaal meer dan dertig ambtenaren die actief zijn op het
         terrein van veiligheid, toezicht, vergunningen, op het sociaal domein, economische zaken en
         stadsontwikkeling.
        Interviews met in totaal 46 respondenten, werkzaam bij de gemeente (26, inclusief drie
         bestuurders), politie (11), openbaar ministerie (1), Regionaal Informatie- en Expertise Centrum
         (1) en zeven overige respondenten.10
        Op locaties die in de interviews werden benoemd vanwege ondermijnende praktijken is door
         de onderzoekers (kort) geobserveerd, zodat zij de omgeving konden zien waarover de
         respondenten hadden gesproken.
        In het Spijkerkwartier is een straatenquête afgenomen onder 93 respondenten. In deze wijk
         hebben de onderzoekers op zes dagen langdurig geobserveerd, deels in combinatie met het
         afnemen van enquêtes. Vervolgens is op basis van open bronnen een bedrijvenanalyse
         uitgevoerd en is gesproken met twee actieve bewoners en met vier actieve ondernemers.11
        Tijdens een digitale sessie zijn de onderzoekers in gesprek gegaan met raadsleden van zes
         verschillende fracties (zowel coalitie- als oppositiepartijen).
        Drie startbijeenkomsten met in totaal meer dan dertig ambtenaren die actief zijn op het
         terrein van veiligheid, toezicht, vergunningen, op het sociaal domein, economische zaken en
         stadsontwikkeling.
Bij de beschrijving van de ondermijning in Arnhem baseren de onderzoekers zich met name op de
informatie en inschattingen van respondenten, in het bijzonder professionals die werken in het
veiligheidsdomein en in het ambtelijk apparaat. De informatie die professionals ons verstrekten is
vaak mede gebaseerd op strafrechtelijke of bestuurlijke dossiers en/of casus en op concrete
ervaringen bij controles of bij sociaal-preventieve inspanningen. Het betreft daarnaast subjectieve
aanwijzingen, vermoedens of verdenkingen. Hoewel het gaat om professionals met veel materie- en
locatiekennis, verstrekten ze dus ook informatie over mogelijke criminaliteit die niet (in een
strafproces) is bewezen. Voor zover het gaat om de sociale schade die met ondermijning wordt
aangericht zijn dossiers of juridische trajecten minder geschikte bronnen dan de directe
waarnemingen en ervaringen van respondenten, met niet zelden veel ervaring op specifieke
terreinen en met jarenlange observaties op straat en ‘achter de voordeur.’ Voorts zijn respondenten
bevraagd over de beleidsmatige gang van zaken. Sterker, daar ligt het zwaartepunt van dit
onderzoek. Respondenten is gevraagd naar opvattingen over de aanpak van ondermijning, over
10
   Respondenten bij de omgevingsdienst, zorg- en veiligheidshuis en woningcorporatie (3). Ook spraken de
onderzoekers een jongerenwerker en een wetenschapper.
11
   In de Nota van Bevindingen (casusbeschrijving Spijkerkwartier) is een uitgebreide toelichting opgenomen
over de opzet en inhoud van de bedrijvenanalyse.
                                                       4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>concrete beleidsterreinen en instrumenten en over locaties waar een gerichte aanpak wordt
uitgevoerd of wordt voorbereid (bijvoorbeeld in Presikhaaf en in het Spijkerkwartier). De interview-
verslagen die zijn gemaakt van gesprekken bij gemeente, politie, openbaar ministerie en het RIEC zijn
ter autorisatie voorgelegd aan de respondenten. In een ronde van ambtelijke wederhoor is een
concepttekst van dit rapport, ter controle op feitelijke onjuistheden, voorgelegd aan de adviseur
Veiligheid (namens de ambtelijke organisatie), de Sectorchef Politie Gelderland-Midden en de
contactpersoon van het RIEC.
        Ten behoeve van hoofdstuk twee (over ondermijning) en de casusbeschrijving van het
Spijkerkwartier zijn twee kanttekeningen op zijn plaats. In de eerste plaats wordt de criminele kant
van (deze wijk in) Arnhem beschreven. Dit levert een realistisch, maar eenzijdig beeld op, met
veronachtzaming van positieve sociale krachten. In de tweede plaats betreft het een analyse op
hoofdlijnen. Niet alleen omdat de kern van dit onderzoek bestaat uit een bestuurskundige analyse
van de aanpak van ondermijning, maar ook omdat tussen 2000 en 2018 door de gemeente weinig
werk is gemaakt van het (systematisch) verzamelen van kennis en informatie over ondermijning.
Ondermijning had geen politiek-bestuurlijke prioriteit en dat klinkt door in de informatiepositie van
respondenten.
1.4     Leeswijzer
In hoofdstuk 2 worden ondermijnende praktijken in Arnhem beschreven. De hoofdstukken 3 en 4 zijn
bestuurskundig van aard en gaan achtereenvolgens in op de gang van zaken tot en vanaf 2018.
Tussen hoofdstuk 2 en 3 komt ‘de casus Spijkerkwartier’ aan bod als intermezzo. Hoofdstuk 5
beantwoordt de empirische deelvragen en kan worden gelezen als samenvatting.
                                                   5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>2.        Ondermijning in Arnhem
Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft op hoofdlijnen de aard en impact van ondermijnende criminaliteit in
Arnhem. Dit stemt overeen met het beeld dat wordt geschetst in landelijke analyses. De rode draad
in die analyses is dat criminaliteit - zoals drugscriminaliteit, witwassen of vastgoedcriminaliteit - niet
de kern van het probleem is, maar de aantrekkingskracht van criminele kopstukken (“wijkkoningen”)
en geldstromen. Dat heeft een ontwrichtend effect op de samenleving en is zichtbaar in Arnhem.
Ook voor professionals die actief zijn op het sociaal domein of met economisch beleid, omdat ze
merken dat kwetsbare personen onder druk worden gezet of worden uitgebuit en dat de criminele
wereld een alternatief is voor regulier werk.
          Het veldwerk levert in Arnhem een duidelijke top-3 op wat criminele fenomenen betreft,
namelijk: drugscriminaliteit, mensenhandel en misstanden met vastgoed en bedrijven, zoals
witwassen, fraude en sociale ellende onder huurders van kamers of kleine appartementen. Deze
fenomenen worden achtereenvolgens beschreven in de paragrafen 2.1 tot en met 2.3. Paragraaf 2.4
gaat in op andere criminele patronen en fenomenen.
2.1       Drugscriminaliteit
Arnhem is een stad met veel drugscriminaliteit. De heroïne- en hennepmarkten zijn belangrijk
(geweest) voor het opbouwen van criminele infrastructuren die inmiddels ook blijken te worden
benut op andere criminele (drugs)markten, zoals crystal meth.
Heroïnehandel
De enquêtecommissie opsporingsmethoden constateert in 1996 dat de internationale heroïnehandel
in de jaren tachtig snel groeit en groot wordt in Arnhem.12 Ongeveer vijf Koerdische
(familie)netwerken exploiteren vanuit Arnhem frequente en grootschalige heroïnetransporten die
rechtstreeks uit Turkije komen.13 Deze criminelen beheersen de logistieke keten van productie tot
afleveringen, waardoor - ook bij (groot)handel tegen scherpe prijzen - de winsten hoog zijn. Ze
investeren voornamelijk (in vastgoed) in Turkije, maar ook in bedrijven en vastgoed in Arnhem.
Geconcentreerd in het Spijkerkwartier beschikken ze volgens schattingen van de politie over vijftig
tot honderd (dekmantel)bedrijven, zoals theehuizen, horeca en reisbureaus. Heroïnehandel heeft
vandaag de dag geen prioriteit. De consumentenmarkt in Nederland is klein. Er is een internationale
handelsmarkt blijven bestaan en die wordt nog altijd gedomineerd door Turks-Nederlandse
criminelen.14 Of Arnhem daarbij nog altijd een sleutelrol speelt, weten gemeenteambtenaren niet.
Hennepteelt: lokaal verankerd
Respondenten typeren Arnhem als “hennepstad”. Zo onderstrepen ze dat hennepteelt een
geworteld en hoogstwaarschijnlijk omvangrijk fenomeen is én dat de productie van synthetische
drugs op een laag niveau ligt.15 Vanaf de jaren negentig komt de georganiseerde hennepteelt meer
en meer in beeld in Arnhemse volkswijken (met name Geitenkamp, Klarendal en Het Broek) en op
woonwagencentra. Hennepteelt werd in Arnhem ontdekt als een grote en gemakkelijke
12
   Tweede Kamer, vergaderjaar 1995-1996, 24 072, nr. 20. Enquêtecommissie Opsporingsmethoden.
Deelonderzoek IV. Georganiseerde criminaliteit in Nederland: een analyse van de situatie in Enschede,
Nijmegen en Arnhem.
13
   Vandaag de dag liggen dit soort formuleringen gevoelig, maar het is de woordkeuze van de
enquêtecommissie, gebaseerd op empirisch onderzoek.
14
   Boerman e.a., 2017.
15
   Dit verschilt van de beschrijving van de softdrugsmarkt door de enquêtecommissie, omdat die vooral wijst op
import door met name één autochtoon kopstuk.
                                                        6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>inkomstenbron. Het bleef al snel niet beperkt tot geijkte (autochtone) volkswijken, want het strekte
zich uit naar het centrum en naar multiculturele wijken, zoals Presikhaaf en Malburgen. Ook
allochtone16 criminele netwerken zijn actief in de hennepteelt en -handel. Dit heeft plaats in
Arnhemse wijken (onder meer in sociale huurwoningen) en elders in de regio.
         De know how en netwerken voor hennepteelt zijn in Arnhem (en omgeving) aanwezig, net als
faciliteerders voor de aanleg, zoals elektriciens, klusjesmannen, leveranciers van hennep-stekken en
growshops. Het betrof aanvankelijk formele growshops, maar vandaag de dag gaat het – sinds het
wettelijke verbod op voorbereidingshandelingen ten behoeve van drugsproductie – om tenminste
tien informele growshops die in beeld zijn vanwege de levering van productiemiddelen. De
professionaliteit van de hennepkwekerijen loopt (sterk) uiteen, zo constateren respondenten: van
goed afgeschermd (vanaf de straat niet te zien of te ruiken) tot knullige kwekerijen, bijvoorbeeld met
afgeplakte ramen.
         De opbrengsten van hennepteelt zijn riant. Een doorsnee kwekerij met tweehonderd planten
levert in de tussenhandel, volgens behoedzame schattingen, ongeveer € 23.000,- per oogst op.17 Als
per plantage vijf keer per jaar wordt geoogst en een bescheiden netwerk dit op tien locaties doet,
resulteert dat op jaarbasis dus al in een omzet van € 1,15 miljoen. In de hele stad gaat het daarmee
om grote bedragen. Financiers en organisatoren strijken het meeste geld op. In het criminele
middenkader (criminelen die de locaties en de inrichting daarvan regelen en toezien op het
productieproces) worden vele tienduizenden euro’s verdiend en op de werkvloer (door loopjongens
en door mensen die een schuur of woonruimte ter beschikking stellen) honderden of enkele
duizenden euro’s per oogst, week of maand, afhankelijk van de precieze activiteiten. Wie een dag
hennepplanten knipt, krijgt al snel enkele honderden euro’s.18 Dergelijke (belastingvrije) criminele
inkomsten zijn aantrekkelijk, bij uitstek voor mensen rondom het sociaal minimum; om schulden af
te lossen en/of de kwaliteit van leven te verbeteren.
         Op een dieper niveau levert hennepteelt meer op dan geld. De hoge aanhoudende
drugsinkomsten hebben netwerken in achterstandswijken tot op zekere hoogte in staat gesteld om
hun eigen levensstijl in stand te houden. Wie zelf - al is het (deels) illegaal - voorziet in het
levensonderhoud of in economische vooruitgang, is niet of minder afhankelijk van de overheid of van
(veeleisende) onderwijsinstellingen of werkgevers.19 Het logistieke proces rondom de hennepteelt is
een impuls geweest voor een criminele infrastructuur met een lokaal netwerk, vastgoed,
transportfaciliteiten (onder meer via dekmantelbedrijven) en bovenlokale contacten en
samenwerkingsverbanden. Hoewel deze criminaliteit is verankerd in Arnhemse wijken, wordt
bovenlokaal samengewerkt, bijvoorbeeld met handelaren in de Randstad. Arnhemse criminelen
exploiteren kwekerijen ‘over de grens’ in Duitsland.
Andere drugsmarkten
In Nederland actieve criminele drugsnetwerken zijn vaak actief op verschillende populaire markten:
naast hennep, vooral ook cocaïne en synthetische drugs, met name xtc en amfetamine en in
toenemende mate crystal meth.20 Dit geldt ook voor Gelderland, maar de marktsituatie is net wat
anders in Arnhem. Stadswijken lenen zich niet zo goed voor de productie van synthetische drugs. Dit
kan op veel locaties niet goed worden afgeschermd, omdat de stad een bescheiden buitengebied
heeft. In het groene gebied worden wel dumpingen aangetroffen en zo nu en dan een lab in de stad.
In april 2021 wordt desondanks een groot crystal meth-laboratorium opgerold in een loods op
16
   De voorkeur gaat uit naar de omschrijving ‘inwoners met migratieachtergrond’, maar dat is taal-technisch
soms lastig en het gaat binnen netwerken bovendien niet altijd om inwoners van Arnhem.
17
   Zie Noordanus e.a., 2020.
18
   Zie Noordanus e.a., 2020.
19
   Zie Noordanus e.a., 2021.
20
   Zie Noordanus e.a., 2020.
                                                       7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>bedrijventerrein Meinerswijk. De cocaïne-import en -handel ligt volgens respondenten op een lager
niveau dan in de Randstad. Het Nationaal Dreigingsbeeld constateert dat de huidige generatie Turkse
criminelen minder geïsoleerd opereert en veelzijdiger is wat betreft drugscriminaliteit.21 Ze kopen xtc
en cocaïne in (bij Colombiaanse en autochtone handelaren) en gebruiken hun transportlijnen om dit
naar Turkije te vervoeren. Het is onduidelijk of de Turks-Arnhemse netwerken dit ook doen. Op
straat en door mobiele handelaren wordt cocaïne verkocht, onder meer door criminelen die vanuit
de Randstad naar Arnhem zijn getrokken.
         Op de lokale illegale drugsmarkt is het drugsaanbod divers. Populaire drugs (softdrugs, xtc,
amfetamine en cocaïne) kunnen worden (besteld en) afgeleverd. Kenners wijzen op lokale
populariteit van twee legale middelen, namelijk lachgas en designer drug 3-MMC (op straat bekend
als Poes of 3m). Een netwerk organiseert de opslag en handel in lachgas. Op locaties met
geconcentreerde drugscriminaliteit - in het centrum, in (de genoemde) kwetsbare wijken en in het
Spijkerkwartier – wordt door tientallen dealers systematisch drugs verkocht aan consumenten: op
straat, in de horeca, rondom onderwijstellingen, op routes van (coffeeshop)bezoekers en op
hotspots in kwetsbare wijken. Bezorging door drugskoeriers is in de hele stad mogelijk. Met
uitvoerende activiteiten kan in de drugshandel beduidend meer worden verdiend dan met eenvoudig
legaal werk.22
Instroom aan de onderkant
Aan de onderkant van de drugsmarkt – bij vervoer, straathandel en bij het toestaan van
drugsproductie – stromen mensen de criminele wereld in. Het gaat om (jong)volwassenen en
jongeren. Dit laatste valt op bij professionals. In ongeveer een jaar tijd arresteerde de politie 74
jongeren of jongvolwassenen onder de 24 jaar voor een drugsdelict. Verreweg de meeste waren
meerderjarig, want zeventien verdachten waren nog geen 18 jaar oud.23 Het is kenmerkend voor de
situatie in Nederland én Arnhem dat niet alleen mensen instromen vanuit een crimineel milieu
(familie, gezin of vrienden), maar ook burgers met een regulier profiel.24 Dit wordt versterkt door de
corona-pandemie en -crisis. Door het wegvallen van werk (o.a. bijbaantjes van jongeren) ontstaan
financiële problemen en brengen jongeren en jongvolwassenen meer tijd door op straat en op social
media.25 Zo nemen de contacten tussen criminele groepen en doorsnee jongeren toe. Die wereld lijkt
aantrekkelijk vanwege de inkomsten en sociale contacten, maar dat is schijn. Het is een harde wereld
waarin meer (beginnende) criminelen mislukken of problemen krijgen, dan er slagen.26
         Een andere kwetsbare categorie die gerekruteerd wordt zijn de dak- en thuislozen en
(andere) gemarginaliseerde verslaafden. Zij worden onder andere ingezet voor straathandel, bij het
knippen van hennep en als stroman. In dat laatste geval wordt een pand met een hennepkwekerij op
hun naam gezet. In ruil voor dit soort diensten ontvangen ze woonruimte en/of verdovende
middelen.
2.2      Mensenhandel
In januari 2021 verscheen de zogenoemde Dadermonitor Mensenhandel 2015-2019. Arnhem staat in
Nederland op plaats vier wat betreft de door de politie geregistreerde mensenhandel. In vijf jaar tijd
21
   Boerman e.a., 2017.
22
   Tops en Van der Torre, 2015.
23
   Bron: https://www.gelderlander.nl/arnhem/arnhem-worstelt-met-jongeren-in-de-criminaliteit-
drugsmisdaad-lijkt-in-nederland-lonend-te-zijn~a9a0e4c7/
24
   Zie Noordanus e.a., 2020.
25
   Van der Torre en Jongepier, 2020.
26
   Zie Noordanus e.a., 2021.
                                                      8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>gaat het om 140 registraties, dus gemiddeld 28 per jaar. Dit is een ongunstige plaats (achter
Amsterdam, Den Haag en Rotterdam), al zijn er weinig registraties nodig om in de top-4 te
belanden.27 Arnhem voert prostitutiecontroles uit en dat levert regelmatig verdenkingen op van
seksuele uitbuiting.
Seksuele uitbuiting
Arnhem is van oudsher een stad met (veel) prostitutie. Daarbij wordt vandaag de dag in het bijzonder
gedoeld op prostitutie zonder vergunning en op illegale prostitutie, want de vergunde prostitutie ligt
op een laag niveau. Er zijn namelijk slechts drie vergunde seksinrichtingen. In 2017 werkten daar 21
sekswerkers.28 Er is op een bedrijventerrein, aan de Oude Veerweg, een zone waar anno 2021 zeven
dames werken op basis van een vergunning ('pasje').
          Het vergunde prostitutieaanbod is laag in relatie tot de vraag naar prostitutie, want van
oudsher weten prostituanten Arnhem te vinden. Voor deze analyse van de hedendaagse
mensenhandel is voornamelijk van belang dat veel klanten wisten en weten dat je voor prostitutie
terecht kunt in Arnhem. Ook nog altijd, zij het op veel kleinere schaal, in het Spijkerkwartier. Volgens
respondenten telt Arnhem substantiële illegale prostitutie. De omvang van de niet-vergunde
prostitutie is in 2017 geschat op basis van internet-advertenties. Van 2014 tot en met augustus 2017
werden 309 unieke advertenties aangetroffen.29 Bij deze advertenties wordt het seksaanbod gemist
dat een bedrijf of winkel gebruikt als dekmantel. Een massagesalon kan nu eenmaal niet via een
advertentie laten weten dat seks wordt verkocht.
          De seks-branche leent zich voor georganiseerde criminaliteit. Belastingontduiking in de vorm
van zwart geld als contant wordt betaald en de betrouwbaarheid van de boekhouding valt lastig te
controleren. Seksuele uitbuiting komt het meest voor in de illegale prostitutiewereld. Het is mogelijk
bij vergunde bedrijven, maar in Arnhem zijn dat er weinig en werd dit niet aangetroffen in 2017.30
Respondenten signaleren wat betreft seksuele uitbuiting drie belangrijke patronen:
     a. Dekmantelbedrijven
     b. Loverboy-praktijken
     c. Illegale prostitutie (in gehuurde woningen of kamers)
Ad a.) Dekmantelbedrijven
Criminele netwerken gebruiken dekmantelbedrijven, zoals massagesalons en bedrijven in de
beautysector. Het betreft een gesloten wereld en ze zijn alert op mogelijke controles door mystery
guests. De organiserende laag blijft buiten schot en beperkt de schade van bestuurlijke handhaving.
Respondenten wijzen op dekmantel-prostitutie in het Spijkerkwartier. Hier komen, zonder
advertenties, klanten naartoe voor betaalde seks.
Ad b.) Loverboy-praktijken
Respondenten wijzen op loverboy-praktijken waarbij criminelen (jonge) vrouwen ronselen. Er wordt
gezocht naar meisjes of vrouwen die kunnen worden verleid en/of onder druk gezet worden. Daders
27
   Het (strafrechtelijke) begrip mensenhandel is namelijk breed. Het gaat van oudsher om seksuele uitbuiting,
maar daarnaast ook om alle vormen van gedwongen arbeids- of dienstverlening zonder seksuele component.
Arbeidsuitbuiting heeft plaats in het domein van werk en inkomen, met vaak een formele relatie tussen
werkgever en werknemer. Bij criminele uitbuiting worden personen gedwongen strafbare feiten te plegen. Bij
gedwongen dienstverlening worden onder dwang diensten verricht, zoals het afsluiten van een
telefoonabonnement.
28
   Van Wijk e.a., 2017.
29
   Van wijk e.a., 2017. Over de advertenties: drie procent had betrekking op vergunde prostitutie; ongeveer een
derde adverteert met thuisontvangst; bijna veertig procent biedt seks aan op een andere locatie (b.v. bij de
klant thuis, in een hotel of op een parkeerplaats) en voor vijftien procent is dit beide mogelijk.
30
   Van wijk e.a., 2017.
                                                        9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>gebruiken hun netwerk op zoek naar een geschikte werkplek, bijvoorbeeld een locatie met
raamprostitutie. Ook worden via contactadvertenties klanten geworven voor betaalde seks in een
gehuurde kamer, op parkeerplaatsen (in een auto) of in hotels, waaronder luxe hotels in en rondom
Arnhem.31
Ad c.) Illegale prostitutie (in gehuurde woningen of kamers)
Er komen signalen van seksuele uitbuiting in beeld bij illegale prostitutie in (tijdelijk) gehuurde
woningen. Seksadvertenties kunnen indicaties van seksuele uitbuiting bevatten, zoals lage prijzen,
ruime beschikbaarheid en/of onveilige seks. Er kan verdenking van seksuele uitbuiting ontstaan,
bijvoorbeeld als op een woonadres andere personen (mannen die geen klant zijn) aanwezig zijn of als
een woonruimte tijdelijk wordt gehuurd en prostituées worden gewisseld. Slachtoffercategorieën
zijn vrouwen uit Oost-Europa, uit de Dominicaanse Republiek of jonge vrouwen (nieuwkomers). Door
adressen en prostituées te rouleren wordt de controle- en pakkans verminderd én wordt gebruik
gemaakt van de mogelijkheid om zonder vergunning te starten met diensten die lijken op legale niet-
vergunde thuisprostitutie. Naast (tijdelijke) woonruimte in Arnhem worden hotels benut en
vakantieparken in de Arnhemse regio. Op de dadergroepen is geen goed zicht, al is bekend dat
mensenhandelaren uit Oost-Europa door Nederland heen actief zijn.32 Autochtonen worden
genoemd als faciliteerders van seksuele uitbuiting, bijvoorbeeld omdat ze kamers verhuren. Het is de
vraag of de verhuurder louter een huisbaas is of dat deze profiteert van illegale prostitutie-
inkomsten. En gaat het alleen om illegale prostitutie of ook mensenhandel? Dit heeft plaats in een
afgesloten wereld en valt daarom lastig vast te stellen.
Niet-seksuele uitbuiting
Er komen onder professionals ook signalen in beeld van andere vormen van mensenhandel dan
seksuele uitbuiting. Het betreft de volgende vier patronen:
      a.  Arbeidsuitbuiting
      b.  Hennepteelt
      c.  Criminele druk op jongeren en jongvolwassenen
      d.  Zorgfraude en uitbuiting
Ad a.) Arbeidsuitbuiting
Door zogenoemde huisjesmelkers worden veel kamers of sobere (vervallen) woningen verhuurd. Op
kamers of in kleine woningen worden onder meer tijdelijk arbeidsmigranten gehuisvest. De
migranten worden gerouleerd tussen woningen en gemeenten, zonder dat ze (hoeven te) worden
ingeschreven in de BRP. De arbeidsmigranten worden onder druk gezet, onder meer door de
koppeling van kostbare huisvesting aan slecht of onderbetaalde arbeid. Als ze de woonsituatie of de
arbeidsomstandigheden niet langer accepteren, dreigen ze beiden te verliezen.33 In de regio
Gelderland-Midden zijn criminele netwerken actief die arbeidsmigranten uitbuiten. Verreweg de
meeste arbeidsmigranten worden (op vakantieparken) buiten Arnhem gehuisvest, al wordt een
categorie ondergebracht in Arnhem, onder meer bij louche of criminele vastgoedeigenaren. Op
wijkniveau wordt zichtbaar dat er een schaduweconomie is opgebouwd rondom arbeidsmigranten.
In Malburgen werden bijvoorbeeld niet alleen in de ochtend arbeidsmigranten met busjes
opgehaald, maar ook laat op de avond, na 22:00 uur. Ze werkten bij volcontinu-bedrijven en werden
onder slechte omstandigheden gehuisvest. Dit geeft huisjesmelkers de kans om geen kamers te
31
   Omgekeerd laten loverboys van buitenaf prostituées in Arnhem werken. Dit gebeurde frequent toen er nog
raamprostitutie was in Arnhem (Bovenkerk e.a., 2004). In welke mate dit nu nog gebeurt in Arnhem, is niet in
beeld.
32
   Boerman e.a., 2017.
33
   LIEC, 2019.
                                                     10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>verhuren, maar matrassen die voor acht of twaalf uur beschikbaar zijn voor een migrant die op dat
moment niet hoeft te werken.
Ad b.) Hennepteelt
Als een hennepkwekerij van ongeveer tweehonderd planten wordt geruimd, lopen de organisatoren
een omzet van (ruim) twintigduizend euro mis. Het ligt in de criminele wereld voor de hand dat
uitvoerders - zoals personen die woonruimte beschikbaar stellen voor hennepteelt - aansprakelijk
worden gesteld voor criminele schade.34 Als een hennepkwekerij wordt geruimd, is de kans dus groot
of aanzienlijk dat het ‘voetvolk’ onder druk worden gezet om deze schuld terug te verdienen.
Organisaties die hennep telen ronselen katvangers, bijvoorbeeld personen met financiële problemen.
Een afhankelijkheidspositie zet uitvoerders van meet af aan onder druk. Als mensen willen stoppen,
kunnen ze onder druk worden gezet om door te gaan. In de hennepwereld is het onderscheid klein
tussen (profiterende) daders en slachtofferschap van criminele uitbuiting. Respondenten wijzen op
twee patronen: Vietnamezen die onder slechte omstandigheden worden aangetroffen in panden
met een kwekerij; en verslaafden of daklozen die planten knippen en/of een pand op hun naam
krijgen met een kwekerij.
Ad c.) Criminele druk op jongeren en jongvolwassenen
Op straat- of wijkniveau worden door criminele netwerken jongeren geronseld en ingezet bij
strafbare feiten, zoals drugscriminaliteit. Ook worden jongeren onder dwang of valse voorwendselen
(verder) in de problemen gebracht. Bijvoorbeeld door criminele inkomsten – afkomstig uit fraude,
bijvoorbeeld via (eenvoudige) cybercrime - op hun bankrekening te laten storten; de geldezel-
methode. Respondenten wijzen op een Arnhemse casus waarbij ruim tweehonderd personen door
fraudeurs als geldezel werden gebruikt.35 Er worden ook telefoonabonnementen afgesloten op naam
van jongeren, waarna anderen de telefoon gebruiken en zo financiële problemen veroorzaken. Het is
onduidelijk of het steeds gaat om strafbare uitbuiting. Respondenten vinden dat niet het belangrijkst.
Ze hechten aan preventie van dit soort praktijken.
Ad d.) Zorgfraude en uitbuiting
Het wemelt in Arnhem van de kleine zorgaanbieders; alleen al bij gecontracteerde zorg gaat het om
honderden bedrijfjes. Respondenten zien dat personen met criminele bedoelingen zorgaanbieder
zijn geworden. Een categorie combineert frauduleuze (pgb-)zorg met drugscriminaliteit. Zorgbureaus
bezitten of huren goedkope woonruimte en plaatsen daar cliënten die nauwelijks of geen zorg
ontvangen. Zorgbudgetten worden gebruikt om de huur te betalen. Cliënten staan onder druk om
deze budgetten aan te vragen en te behouden. Zorgcliënten worden ingezet bij drugscriminaliteit,
met name drugshandel. Het valt op dat auto’s die op naam staan van zorgaanbieders, opduiken in
strafrechtelijke drugsonderzoeken.
2.3      Misstanden met vastgoed
Respondenten constateren in Arnhem (veel) misstanden met vastgoed. Wat er precies allemaal
speelt rond een pand, weten ze meestal niet. Er wordt bijvoorbeeld vermoed dat criminelen hebben
geïnvesteerd in bepaalde panden of bedrijven. De aankoop kan niet worden verklaard, maar harde
informatie over (drugs)criminaliteit ontbreekt. Dit type casus kan worden gezien als mogelijk
witwassen, omdat dan geen gronddelict hoeft te worden bewezen. Het RIEC stuitte en stuit - bij het
opstellen van het ondermijningsbeeld en bij de integrale aanpak van ondermijning in Arnhem – het
meest op witwas-casus. Er speelt dan waarschijnlijk meer, want bij een meerderheid van de actuele
casus wordt drugscriminaliteit vermoed.
34
   Noordanus e.a., 2021.
35
   Bron: https://www.ad.nl/binnenland/meer-dan-230-verdachten-in-mega-fraudezaak-arnhem~a2a7c043/
                                                   11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>          Respondenten zien in Arnhem veel incongruenties. Dat zijn omstandigheden die niet lijken te
(kunnen) deugen en die vragen oproepen over wat er - niet zichtbaar - nog meer speelt. Het betreft
onder meer over-bewoning (te veel mensen op één adres) of juist schijnbewoning (er staan mensen
ingeschreven op een adres, maar die wonen er niet), het gebruiken en verhandelen van valse
huurcontracten, briefadressen en veel verloop van huurders. Voorts is er een aanbodoverschot in
bepaalde branches. Het resulteert in windhappen (bedrijven met te weinig klanten om de
bedrijfskosten terug te verdienen), in een toestroom van klanten die klaarblijkelijk illegale diensten
kopen (zoals prostitutie of gokken) of indicaties dat personen uit het criminele milieu naar bepaalde
zaken toekomen. Zie herover de casusbeschrijving van het Spijkerkwartier. Respondenten zien dat
(rechts)personen of netwerken in één generatie - vanuit een sociaaleconomische achterstandspositie
- aanzienlijke bezittingen verwerven, zoals bedrijven, bedrijfsvastgoed, woningen en/of auto’s. Het
vermoeden is dat criminele netwerken met witgewassen geld (horeca)bedrijven opzetten met juist
veel klanten en met een professionele bedrijfsvoering. Het gaat met andere woorden om bedrijven
die qua sfeer en uitstraling een aanwinst voor de stad (lijken te) zijn. Dit fraaie front stemt in dat
geval niet gerust, al vallen een eventueel criminele investeringen - vanwege complexe en verhullende
bedrijfsstructuren in combinatie met een actuele ‘witte’ geldstroom - niet of uitermate moeilijk aan
te tonen.
          Professionals wijzen op sociale ellende onder personen die eenvoudig vastgoed huren. Ze
benadrukken dat kwetsbare huurders onder druk worden gezet door criminele of louche
verhuurders. Ze spreken over “uitbuiting”, los van de vraag of dat in strafrechtelijke zin valt aan te
tonen.
          Signalen over verdacht of louche vastgoedbezit, over witwassen, over criminele
dekmantelbedrijven en/of over de ellendige positie van huurders blijven niet beperkt tot één of
enkele locaties. Dit is verspreid over de stad: in het centrum, in het Spijkerkwartier en in kwetsbare
wijken, onder meer op winkel-strips en/of horecalocaties. Er komen bij het veldwerk vijf
ondermijnende patronen in beeld:
Ad a.) Criminele investeringen in vastgoed
Geld dat is verdiend op een misdaadmarkt wordt geïnvesteerd in vastgoed. Op het niveau van een
netwerk of (rechts)persoon gaat het meestal om enkele panden en soms om aanzienlijk meer, al
kunnen panden bewust op naam worden gezet van stromannen. Het geijkte voorbeeld zijn - door de
enquêtecommissie opsporingsmethoden in 1996 blootgelegde - vastgoedinvesteringen door Turks-
Koerdische drugscriminelen in vele tientallen panden in Arnhem en in (nog veel meer) vastgoed in
Turkije.36 Die investeringen renderen inmiddels decennia. Hiernaast hebben andere criminele
drugsnetwerken geïnvesteerd in Arnhems vastgoed. Respondenten geven toe dat de informatie
daarover pover is. Er wordt bijvoorbeeld gewezen op een investerende Gelderse hennepcrimineel. Er
is zicht op drugscriminaliteit en op misstanden met vastgoed, maar nauwelijks op de geldstroom
tussen de drugs- en vastgoedmarkt. Respondenten constateren dat Arnhem een probleem heeft met
criminele investeringen in vastgoed, maar dat dit geen prioriteit heeft. Daardoor is het in hoge mate
een blinde vlek. Er komt vanwege over-bewoning en overlast wel onder andere zogenoemde
huisjesmelkerij in beeld.
Ad b.) Huisjesmelkerij
In de afgelopen decennia hebben louche of criminele (rechts)personen vastgoed verworven in
Arnhem.37 Het betreft een categorie eigenaren die tegen zo gering mogelijke kosten zoveel mogelijk
36
   Tweede Kamer, vergaderjaar 1995-1996, 24 072, nr. 20. Enquêtecommissie Opsporingsmethoden.
Deelonderzoek IV. Georganiseerde criminaliteit in Nederland: een analyse van de situatie in Enschede,
Nijmegen en Arnhem.
37
   Zie Ferwerda, 2017.
                                                     12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>huur vraagt. Hiertoe richten ze zich op huurders die weinig eisen kunnen stellen: kwetsbare huurders
(bijvoorbeeld vanwege schulden of sociale problemen) die niet snel een andere woning vinden;
studenten; personen waarbij de huur is gekoppeld aan seizoensarbeid of prostitutie; en huurders die
onzichtbaar willen blijven. Om de huuropbrengsten te optimaliseren, worden woningen gesplitst of
verkamerd, zodat kamers of kleine woonruimtes apart kunnen worden verhuurd. Een categorie
huisjesmelkers maakt gebruik van intimidatie. Bijvoorbeeld om klachten van huurders de kop in te
drukken of om desgewenst een woning huurdervrij te maken, zodat deze tegen een hogere prijs kan
worden verhuurd of kan worden verbouwd of verkocht. Louche vastgoedeigenaren plaatsen daartoe
soms bewust overlast-gevende personen in een woning.
         Arnhem is voor louche of criminele huisjesmelkers een aantrekkelijk stad. Er was lange tijd
voldoende aanbod van geschikte woningen; van huurwoningen die door een corporatie werden
verkocht tot grote oude panden op de particuliere markt. Wie beschikt over criminele antecedenten
hoeft niet bevreesd te zijn over de uitkomsten van een Bibob-toets bij het aanvragen van een bouw-
of splitsingsvergunning, want dergelijke toetsen werden niet uitgevoerd. Dit verklaart waarom onder
andere hennepcriminelen uit de regio (oude) panden kopen in Arnhem en (laten) verbouwen, zodat
ze geschikt zijn voor het verhuren van een kamer of etage. Sinds 2020 dient een vergunning te
worden aangevraagd voor kamerverhuur aan tenminste drie personen in één pand. Daarvoor gold
reed - en nog steeds – een meldplicht van kamerverhuur aan vijf of meer personen.
Ad c.) Misstanden in panden
Gemeenteambtenaren zien kwetsbare huurders die (verder) in de problemen worden gebracht door
verhuurpraktijken, vaak zonder dat ze zicht hebben op de (mogelijk criminele) achtergronden van
vastgoedeigenaren. Ze wijzen op armoede in Arnhemse achterstandswijken en op beleidsmatige
kwetsbaarheden. Investeerders kopen en verkameren panden zonder Bibob-toets. Vervolgens is het
gemakkelijk om (nagenoeg zonder controle) personen in te (laten) schrijven in de BRP of om dit juist
achterwege te laten. Er worden tegen hoge prijzen kamers of sobere woningen verhuurd aan
personen die (bijna) geen andere woning kunnen vinden. Huurders worden aan hun lot overgelaten,
zolang ze de huur voldoen. Dit resulteert in financiële problemen. Slechte (onhygiënische)
woonomstandigheden hebben een ongunstig effect op de fysieke en psychische gezondheid. Het
komt voor dat criminele netwerken de (kosten van de) woonruimte gebruiken om huurders onder
druk te zetten: om slechte omstandigheden op het werk te accepteren (arbeidsmigranten), om met
illegale prostitutie de huur te betalen, om mee te werken bij het plegen van zorgfraude en/of om
strafbare feiten te plegen.
Ad d.) Vastgoed gebruiken voor criminaliteit
Criminele netwerken benutten vastgoed en/of bedrijven ten behoeve van criminele praktijken. Er zijn
branches met indicaties voor witwassen of andere crimineel praktijken. Het betreft, zo signaleren
respondenten, onder meer een aanbodoverschot van bepaalde bedrijven in (delen of straten van) de
stad, zoals kappers, telefoonwinkels, autobedrijven, massagesalons, reisbureaus en/of verschillende
soorten horeca. Witwassen via een fictieve verhoging van de omzet van dergelijke ondernemingen is
lastig vast te stellen, want dit vereist (betrouwbare) vergelijkingen van het aantal klanten met
verkoopcijfers. Het hoeft echter niet te gaan om witwassen, want dergelijke zaken kunnen andere
criminele functies vervullen. Bijvoorbeeld als criminele ontmoetingsplaats, waar afgeschermd en
beveiligd criminele zaken worden gedaan. Dit soort bedrijven biedt ook mogelijkheden voor fictieve
dienstverbanden. Voorts kunnen bedrijfspanden en bedrijven worden gebruikt als dekmantel voor
drugshandel, drugsproductie (hennepteelt), illegaal gokken, illegale prostitutie, handel in illegale
sigaretten of de verkoop of opslag van lachgas.38 Respondenten wijzen op bedrijven die worden
gebruikt om drugs naar het buitenland te transporteren. Criminele netwerken gebruiken eenvoudige
38
   Zie Noordanus e.a., 2021.
                                                    13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>woonruimte voor huisvesting en/of als prostitutie-werkplek. Respondenten merken of vermoeden
dat vanuit criminele (drugs)netwerken sinds 2015 zorgaanbieders zijn opgestart die frauderen en
zorgcliënten onderbrengen in (eenvoudige) woningen. Een deel van de cliënten wordt ingezet bij
drugscriminaliteit. Vastgoed wordt, tenslotte, gebruikt bij witwassen. Dit kan door een pand (in korte
tijd) voor een fors hogere prijs te verkopen, nadat het deels contant is betaald of als contant geld is
geïnvesteerd in een verbouwing. Er wordt door het RIEC schijnbewoning geconstateerd, net als
zogenoemde briefadressen.39 Dit is een indicatie voor uitkeringsfraude en voor witwassen door
fictieve huur te innen.
ad e.) Criminele inmenging in de horeca
De horecabranche wordt benut voor witwassen, als criminele ontmoetingsplek en als dekmantel
voor illegale praktijken. De horeca neemt om verschillende redenen een bijzondere plaats in. In de
eerste plaats was het lange tijd één van de weinige branches waarbij in Arnhem Bibob-toetsen
werden uitgevoerd. Om die reden wordt door criminelen gebruik gemaakt van stromannen die de
horecavergunning aanvragen en/of van complexe bedrijfsconstructies. Zo wordt verhuld dat
(drugs)criminelen feitelijk optreden als geldschieter, om geld wit te wassen en/of om een
winstgevende horecaformule op te zetten. In de tweede plaats is in Arnhem invloed op de horeca
(investeringen of afpersing) geconstateerd vanuit zogenoemde outlaw motorcycle gangs. In de derde
plaats valt op dat een categorie horecazaken zich tijdens de coronacrisis probleemloos staande weet
te houden, terwijl ze veel inkomsten mislopen en de huur en lonen doorbetalen, zonder noodsteun.
Eén hotspot springt wat dit betreft in het oog bij respondenten. In de vierde plaats zijn tijdens de
coronacrisis afhaal-horecazaken opgestart. Dit is een legitieme manier om tijdens de lockdown
omzet te maken. Echter, het is ook een mogelijkheid om fictieve opbrengsten op te (blijven) voeren
en zo het witwassen te continueren. In de vijfde plaats wordt een toename van het aantal horeca-
overnames geconstateerd. Dit attendeert op mogelijke criminele investeringen. Het is de vraag of dit
echt zo is, onder meer omdat overnames opvallen en criminele investeringen en invloeds-verwerving
niet perse gepaard hoeven te gaan met een formele overname.
2.4       Overige praktijken en fenomenen
Naast de bovenstaande ondermijning komen de volgende criminele praktijken en fenomenen
(frequent) in beeld:
         Illegaal gokken. Op verschillende locaties in de stad (onder meer in het Spijkerkwartier)
          wordt illegaal gokken gesignaleerd. Het gaat om praktijken die worden afgeschermd (en
          daardoor moeilijk vallen te bewijzen). Illegaal gokken heeft ondermijnende effecten, omdat
          het leidt tot sociale problemen, zoals verslaving en financiële problemen.
         Handel in illegaal vuurwerk. Er wordt handel in illegaal vuurwerk geconstateerd. Het betreft
          kleinschalige handel, maar ook georganiseerde handel, waarbij waarschijnlijk transportlijnen
          worden benut die al in gebruik waren voor drugssmokkel.
         Beroving van klanten die met seksadvertentie worden gelokt. Seksadvertenties worden niet
          alleen benut om klanten te werven voor betaalde seks. Ze worden ook geplaatst door
          criminelen die op die manier klanten lokken naar een locatie die geschikt is om hen te
          beroven. Er wordt gespeculeerd op terughoudendheid bij slachtoffers om aangifte te doen
          van een beroving onder dit soort omstandigheden.
39
   RIEC, 217. [Infographic Ondermijningsbeeld]
                                                     14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>        Systematische fraude. Respondenten wijzen op riante kansen om uitkeringsfraude te plegen
         in Arnhem. Ze denken dat dit frequent gebeurt (zonder dat ze de omvang durven te
         schatten), deels op een systematische en georganiseerde manier. Het is gemakkelijk om in
         Arnhem iemand in te schrijven in de BRP. Als dit eenmaal is gebeurd, kan een uitkering
         worden aangevraagd, ook als het in feite louter om een briefadres gaat. De uitkering wordt
         opgestreken zolang dit goed gaat.
        Zorgfraude. Respondenten signaleren zorgfraude en schatten in dat deze fraude in Arnhem
         op een substantieel niveau ligt. Arnhem telt - na de zogenoemde decentralisaties en
         inwerkingtreding van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning 2015 - honderden (kleine en
         nieuwe) zorgaanbieders. Respondenten constateren dat een categorie klaarblijkelijk is
         opgericht om te frauderen en daartoe cliënten ronselt. Risico-categorieën zijn pgb-zorg,
         begeleiding, huishoudelijke hulp, dagbesteding en beschermd wonen.40 Met louter
         zorgfraude kunnen hoge winsten worden geboekt. Zorgfraude kan echter plaatshebben in
         een netwerk dat ook actief is met drugscriminaliteit en dat investeert in vastgoed.
         Respondenten wijzen op een casus die volgens hen een schadelijk en breder Arnhems
         patroon blootlegt. Een drugscrimineel (van buiten Arnhem) kocht in Arnhem enkele panden
         en verhuurde, via zijn (criminele) netwerk, de kamers aan (cliënten van) zorgaanbieders. Er
         werden (ver) buiten Arnhem, tot in de Randstad, cliënten geronseld. In deze kringen is
         bekend hoe eenvoudig registratie in de Arnhemse BRP is. Vervolgens vragen ze een
         frauduleus zorgbudget aan en plegen ze uitkeringsfraude. De bredere boodschap luidt dat
         het gemakkelijk is om in Arnhem te investeren in kamerverhuur en om te frauderen. Dit trekt
         profiteurs en criminelen van buitenaf aan.
        Voetbal. Er wordt gesignaleerd dat vanuit criminele netwerken geld wordt geïnvesteerd in
         het amateurvoetbal. We hebben dit buiten deze studie gelaten.
2.5      Afsluiting
De ondermijnende criminaliteit is in Arnhem veelzijdig en geworteld. Er gaat aantrekkingskracht
vanuit vanwege inkomsten en er komen schadelijke sociale effecten in beeld, zoals onderdrukking
door middel van kamerverhuur, uitbuiting, criminele rekrutering en misbruik van zorggelden. De
praktijken stellen hoge eisen aan de gemeentelijke veiligheidsfunctie. De hoofdstukken drie en vier
beschrijven en analyseren hoe hieraan invulling werd en wordt gegeven, al gaan we eerst in op de
‘casus Spijkerkwartier’.
40
   Fenger e.a., 2016; Van der Torre en Heijkoop, 2020.
                                                       15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>  De casus Spijkerkwartier
  Inleiding
  Het Spijkerkwartier ligt op de rand van het centrum en telt ongeveer zevenduizend inwoners. Een
  groot deel van de wijk werd, in de negentiende eeuw, gebouwd voor welgestelde mensen die in de
  buurt van het centrum wilden wonen. Er staan veel monumentale herenhuizen in de wijk, vaak
  inclusief een hoog souterrain. In de jaren zestig en zeventig raakte de wijk in verval; de prostitutie
  en drugsscene op straat vielen op, maar onderhuids werd – zo toonde de enquêtecommissie
  opsporingsmethoden aan - door criminele netwerken geïnvesteerd in (bedrijfs-)vastgoed. We gaan
  kort in op deze criminele geschiedenis. Daarna doen we verslag van veldwerk onder bewoners en
  ondernemers. In het Spijkerkwartier is het glas half vol. Het is volgens veel respondenten een
  aantrekkelijke wijk om te wonen, al komt er stevige overlast in beeld, net als verdachte of
  criminele paktijken. Voor een kleine categorie is dat zelfs een reden om een vertrek te overwegen.
  Het valt op dat een categorie bewoners en ondernemers een scherpe blik heeft op deze
  veiligheidsproblemen en op (tekortkomingen in) de gemeentelijke aanpak. Dit soort mondigheid is
  volgens professionals typerend voor de wijk. Vervolgens presenteren we de resultaten van een
  bondige bedrijvenanalyse op basis van open bronnen. Tot slot gaan we in op de opdracht van de
  stadsmarinier om, vanuit Steenstraat 66, de veiligheid in de wijk zichtbaar te verbeteren.
  1.       Een korte geschiedenis: harde én voorzichtige conclusies in 1996
  In het kader van de Enquêtecommissie Opsporingsmethoden wordt halverwege de jaren negentig
  onderzoek gedaan naar de georganiseerde criminaliteit, waarbij empirisch onderzoek wordt
  gedaan in Amsterdam, Arnhem, Nijmegen en Enschede. Bij het lokale onderzoek naar de situatie in
  Arnhem wordt ingegaan op de situatie in het Spijkerwartier, met in het bijzonder aandacht voor
  (raamprostitutie in) de rosse buurt en voor de verhulde machtspositie van criminele
  (heroïne)netwerken. De volgende conclusie wordt geformuleerd:
           “Het Spijkerkwartier is hier de raamprostitutie-buurt en het is dat geworden als gevolg van
           gericht overheidsbeleid. De buurt wordt aan de ene kant begrensd door panden waar
           Nederlandse uitbaters van prostitutiebedrijven resideren. Daar achter is echter in de loop
           van de afgelopen vijf jaar een heel eigen Turkse infrastructuur verrezen die door de
           heroïnehandelaren wordt beheerd. Turken huren doorgaans in sociaal zwakkere buurten,
           maar hier hebben zij volgens opgave van de politie tussen de 50 en 100 panden (winkels
           en woningen) aangekocht. Er zijn winkeltjes die levensmiddelen verkopen, restaurants,
           koffie- en theehuizen, pizzeria’s, shoarmazaakjes en reisbureaus. Hier is een Koerdisch-
           Turkse wijk ontstaan waar legale en illegale activiteiten door elkaar lopen en waar de
           Nederlandse autoriteiten weinig zicht meer op hebben. Het vormt een enclave die
           criminele activiteiten zoals drugshandel aan de openbaarheid onttrekt.”41
  In het Spijkerkwartier komen in de jaren tachtig twee fenomenen bij elkaar, namelijk de
  prostitutiewereld en een lokaal verankerd internationaal opererend heroïnenetwerk.
           In de jaren tachtig krijgen families uit de tweede en derde generatie gastarbeiders de
  heroïnehandel in hun greep.42 Ongeveer vijf Koerdische (familie)netwerken exploiteren vanuit
  Arnhem frequente en grootschalige heroïnetransporten. Deze transporten komen rechtstreeks uit
  Turkije, waardoor deze netwerken de logistieke keten van productie tot afleveringen beheersen;
41
   Tweede Kamer, vergaderjaar 1995-1996, 24 072, nr. 16. Enquêtecommissie Opsporingsmethoden.
Eindrapport Georganiseerde criminaliteit in Nederland, p. 73.
42
   Gebaseerd op: Tweede Kamer, vergaderjaar 1995-1996, 24 072, nr. 20. Enquêtecommissie
Opsporingsmethoden. Deelonderzoek IV. Georganiseerde criminaliteit in Nederland: een analyse van de
situatie in Enschede, Nijmegen en Arnhem.
                                                      16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>  zogenoemde end-to-end handel. Daardoor zijn, ook bij (groot)handel tegen scherpe prijzen, de
  winsten hoog. Er worden partijen heroïne verkocht aan klanten door heel Nederland, onder
  andere in de Randstad en in Oost-Nederland. Er wordt ook (vanuit Turkije) drugs afgeleverd aan
  klanten in verschillende Europese landen, zoals Spanje, Duitsland, Engeland en België. De leidende
  Koerdische figuren in de toplaag zetten Turkse Arnhemmers in voor uitvoerende activiteiten, zoals
  vervoer, opslag en straathandel. Hoge inkomsten en rijkdom combineren de leidende figuren met
  een sobere levensstijl. Er worden in de jaren negentig grote sommen geld naar Turkije gebracht en
  geïnvesteerd in hotels en appartementen. Witwassen is niet nodig, omdat in de regel geen vragen
  gesteld over de herkomst van een geldstroom, zo constateert de enquêtecommissie. Er wordt op
  kleinere schaal in Nederland - geconcentreerd in het Spijkerkwartier - geïnvesteerd in woningen,
  bedrijfsvastgoed en bedrijven, zoals koffie- en theehuizen, pizzeria’s, andere horeca en
  reisbureaus. Ze fungeren onder meer als dekmantelbedrijven waar drugscriminelen elkaar
  ontmoeten en transacties sluiten, op veilige afstand van de politie. Kopstukken tonen hun rijkdom
  niet in Arnhem. Sterker, ze houden er een sobere levensstijl op na. Ze wonen in sociale
  huurwoningen, dragen gangbare kleding en ontvangen vaak een uitkering. De enquêtecommissie
  typeert deze situatie als een (goed) afgeschermde criminele enclave. Ondanks deze noodkreet is in
  Arnhem - in tegenstelling tot Amsterdam (waar de enquêtecommissie ook een lokaal onderzoek
  uitvoerde) - geen integrale aanpak van criminele machtsposities (de term ondermijning bestond
  nog niet in 1996) van de grond gekomen. Anno 2021 zijn de (vastgoed)positie, werkwijzen en
  invloed van dit soort netwerken voor de gemeente een blinde vlek.
           Vanaf de jaren zeventig en tot en met januari 2006 had Arnhem een grote rosse buurt, met
  raamprostitutie in het Spijkerkwartier.43 In de hoogtij-jaren betrof het naar schatting 240 ‘ramen’
  en daarmee stond Arnhem in Nederland, na Amsterdam, op de tweede plaats. Er was, op de
  routes richting de ramen, tippelprostitutie. Op straatniveau ontstond een open drugsscene met
  (heroïne)verslaafde straatprostituées, andere drugsverslaafden en dealers. In de jaren zestig
  verplaatste de raamprostitutie van de binnenstad naar het Spijkerkwartier, met een concentratie
  in drie straten. Er voltrok zich een transitie, want gezinnen trokken weg en zogenoemde raam-
  exploitanten kochten de woningen. Er waren in de jaren negentig ongeveer dertig exploitanten
  (allen autochtonen), met een dominante positie voor een tiental. Ze kregen ‘op zakelijke basis’ een
  aandeel uit de prostitutie-inkomsten. Exploitanten zorgen voor een veilige werkomgeving en
  krijgen daarvoor een “inkomensonafhankelijk bedrag” voor de huur van een raam: “In de praktijk
  komt het voor dat prostituées zowel aan een exploitant als aan een pooier geld moeten
  afdragen.”44 Na aanvankelijke spanningen tussen exploitanten en overheid, ontstaat na verloop
  van tijd een werkrelatie, met exploitanten als “gerespecteerde gesprekspartners.” Een vermaarde
  exploitant opent een kunstgalerie. Pooiers of souteneurs nemen een andere positie in. Ze hebben
  een hechtere werkrelatie met prostituées en daardoor een kleinere span of control; ze krijgen een
  deel van de prostitutie-inkomsten. In hoeverre is dit alles nu ondermijnend? Is er sprake van
  criminaliteit, zoals seksuele uitbuiting of drugscriminaliteit? De conclusie is dat de politie het in de
  jaren negentig eigenlijk niet weet. Op dit punt trekt de enquêtecommissie dus voorzichtige
  conclusies.
  2.       Anno 2021: door de ogen van bewoners
  We hebben in het Spijkerkwartier geobserveerd en straatenquêtes afgenomen van bewoners en
  ondernemers. Er wonen en werken ‘mondige’ ondernemers. Vanwege de vraagstelling van dit
43
   Gebaseerd op: Tweede Kamer, vergaderjaar 1995-1996, 24 072, nr. 20. Enquêtecommissie
Opsporingsmethoden. Deelonderzoek IV. Georganiseerde criminaliteit in Nederland: een analyse van de
situatie in Enschede, Nijmegen en Arnhem.
44
   Tweede Kamer, vergaderjaar 1995-1996, 24 072, nr. 20. Enquêtecommissie Opsporingsmethoden.
Deelonderzoek IV. Georganiseerde criminaliteit in Nederland: een analyse van de situatie in Enschede,
Nijmegen en Arnhem, p. 207.
                                                     17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>  onderzoek hebben we ons met name gericht op criminaliteit en overlast. De burgers waarmee we
  spraken wijzen, net als professionals, op enkele belangrijke kenmerken van de wijk:
        De chaos op straat – vanwege de massale raamprostitutie én een klassieke open
           drugsscene (met zogenoemde archetypische junkies en veel straatdealers) – in de jaren
           ’00 verminderd of zelfs verdwenen, na beëindiging van de raamprostitutie in 2006. Het
           leidde tot een terugkeer van gezinnen en van welgestelden en/of hoog opgeleiden. Niet
           zozeer ‘yuppen’, maar eerder ‘maatschappelijk betrokken’.
        De kamerverhuur is een belangrijk verschijnsel in de wijk. Aanvankelijk was het een
           neutrale trend, want de herenhuizen in de wijk zijn duur voor een klein gezin of stelletje.
           Daarom werden veel woningen in etages verdeeld en verhuurd, of geschikt gemaakt voor
           kamerbewoning. Studenten, starters en ‘jan modaal’ moeten immers ook kunnen wonen.
           Kamerverhuur is echter deels een lucratieve kwestie geworden. Dat valt op zich al niet
           goed bij veel bewoners. Vandaag de dag levert het ook overlast en sociale problemen op.
           Onder de oppervlakte ziet of vermoedt een categorie (goed ingevoerde) respondenten
           criminele invloed via kamerverhuur.
        In de wijk, en zeker in de Steenstraat, botsen keurige en bonafide krachten met overlast-
           gevende, botte en/of criminele invloeden. Vanaf 2006 was de trend goed, maar daarna
           namen de problemen weer toe, los van de vraag hoe ernstig dit wordt ingeschat. Voor veel
           bewoners is het anno 2021 een fijne en vooral diverse wijk, ondanks overlast en zichtbare
           criminaliteit. Een kleine categorie overweegt vertrek of sluit niet uit dat nog eens te doen
           als de situatie aanhoudt of verslechtert.
        Wat de wijk aantrekkelijk maakt om te wonen, te ondernemen en te winkelen, trekt deels
           ook criminaliteit aan; het is vlakbij het centrum en gemakkelijk bereikbaar. De ruime
           kelders onder de woning zijn prettig voor opslag of als extra woonruimte, maar blijken ook
           geschikt voor hennepteelt.
        Er wordt in gesprekken geregeld gewezen op ongelijkwaardigheid ten opzichte van het
           centrum, omdat daar meer werd en wordt geïnvesteerd in de economie en in veiligheid.
           Eén voorbeeld hoorden we verschillende keren: in het centrum betaalt de overheid de
           kerstverlichting en in de Steenstraat deelnemende ondernemers.
  De straatenquête: respondenten
  We hebben van 93 respondenten een straatenquête afgenomen.45 Het betrof 76 bewoners,
  veertien ondernemers en drie ondernemers die tevens in de wijk wonen. We hebben de
  respondenten gevraagd welk rapportcijfer ze het wonen en/of ondernemen in de wijk geven.
  Negen respondenten geven de buurt een onvoldoende en 61 respondenten delen een zeven of
  een acht uit. Het gemiddelde cijfer is een 7,1.
  Tabel 1: Antwoorden op de vraag: Welk rapportcijfer (1-1O) geeft u het wonen / leven / ondernemen in het
  Spijkerkwartier?
    1       2       3       4       5       6       7       8       9     10
    -       -       1       1       7       14      30      31      7     2
  Ook als respondenten (veel) overlast of criminaliteit rapporteren, geven ze vaak een (ruime)
  voldoende. Een kleine categorie lijkt de criminaliteit en overlast zelfs te rekenen tot de
  aantrekkelijke diversiteit, als interessante sight seeing zolang het qua geluid en in fysieke zin maar
  op enige afstand blijft. Andere respondenten hanteren een mentaal schild voor nare zaken en
  richten zich op de prettige omstandigheden of ervaringen in de wijk. Dit zijn respondenten die
  soms terughoudend zijn om nare of vreemde observaties te typeren als ‘crimineel’. Het valt op dat
  ‘diversiteit’, levendigheid en de goede ligging een rode draad zijn in toelichtingen op hoge
45
   Over de respondenten: 53 mannen en 40 vrouwen; 16 keer tussen de 16 en 30 jaar; 24 keer tussen de 31 en
45 jaar; 31 keer tussen de 45 en 60 jaar; en 22 keer ouder dan 60 jaar.
                                                       18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>rapportcijfers:
        -   “Diversiteit in de wijk, zowel afkomst als type bewoners zoals studenten, gezinnen etc.
            Veel initiatieven. De ligging van de wijk, veel voorzieningen in de buurt zoals winkels,
            theater etc.” [rapportcijfer respondent: 8]
        -   “Multiculti; leuk en met criminele kanten” [rapportcijfer respondent: 7]
Anderen benadrukken dat de wijk leuk is, maar vinden dat het wel nodig is om op te treden tegen
overlast en/of criminaliteit, om het leuk te houden en een negatieve trend te voorkomen of bij te
buigen:
        -   “Leuke wijk om in te wonen, er moet wel iets gebeuren aan ondermijning en
            verkamering.” [rapportcijfer respondent: 8]
        -   “Prettig wonen, wel wordt er gedeald en was er een schietpartij. Soms stralen groepjes
            een dreigend gevoel uit op straat” [cijfer respondent: 7].
        -   “Op dit moment is het (nog) leuk wonen in het Spijkerkwartier. Hopelijk zal de
            verkamering een halt toegeroepen worden zodat er weer meer balans in de bewoning
            komt.” [rapportcijfer respondent: 7]
Eén van de twee respondenten die een tien uitdeelde, wenst wél beleidsmatige vooruitgang:
        -   “Ondanks de ellende is het een weegschaal. De positieve zaken zoals buurtinitiatieven,
            de sociale cohesie, vergroening, de wijk ziet er goed uit. Oplossingen: grote
            handhavingsacties hebben een te beperkte impact, want deze is slechts tijdelijk. Er is
            te weinig mankracht. Er moet structureel meer bijkomen. Er zijn twee fijne
            wijkagenten, die doen wat ze kunnen. Maar een wijk als Klarendal heeft er vier, dus
            het is een kwestie van prioritering.” [rapportcijfer respondent: 10]
Recente schietpartijen of criminele praktijken baren respondenten zorgen, ook als ze een acht of
een zeven uitdelen:
        -   “Leuk, maar wel bij de Steenstraat het gevoel dat dit zo'n straat is waar je per ongeluk
            in je rug wordt geschoten." [rapportcijfer respondent: 8]
        -   “Fijne winkels tussen dekmantels” [rapportcijfer respondent: 7]
Een ondernemer geeft zijn zakelijke leven een acht (en geeft dat op als score), maar geeft de buurt
een vier. Het viel op dat de nodige respondenten hun cijfer wilden splitsen, namelijk één voor
overdag en één voor de late avond of nacht:
        -   “De mengeling in de Steenstraat is leuk, maar er moet wel een balans zijn. Veel zaken
            zijn betrokken bij witwassen. Het cijfer 7 is gebaseerd op een 8 overdag en een 3 ’s
            nachts.”[rapportcijfer respondent: 7]
Voor zover onvoldoendes werden uitgedeeld, kwam dit met name door verkeersoverlast,
criminele overlast en/of lankmoedig optreden door de overheid:
        -   “Spijkerkwartier is een dubbeltje op zijn kant. Veel initiatief van bewoners. Aan de
            andere kant verzaakt de gemeente waardoor overlast bestaat of wordt vergroot.'
            Regelmatig vindt overleg plaats met de gemeente over de verloedering, maar niet
            altijd leidt dit tot actie.” [rapportcijfer respondent; 5]
                                                      19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>          -    “Mensen zijn bang om naar de winkel te komen. Onveilig gevoel in de buurt. Op
               bankjes in de Steenstraat hangen mensen, drinken bier. Ze bivakkeren.” [rapportcijfer
               respondent: 5]
 Burgers over overlast
 Aan bewoners en ondernemers is gevraagd hoe vaak ze in de afgelopen twee jaar, dus ook nog
 voor de coronapandemie, overlast hebben ondervonden in het Spijkerkwartier. Een meerderheid
 van 55 procent meldt (zeer) vaak overlast en 24 procent zelden of nooit. Die laatste categorie zijn
 onder meer bewoners die op enige afstand van de Steenstraat wonen, zonder kamerverhuur in
 hun directe omgeving. Ook enkele ondernemers met een winkel in een risicobranche
 rapporteerden geen enkele overlast, al is hun winkel volgens andere respondenten gevestigd op
 een overlast-hotspot.
 Tabel 2: Antwoorden op de vraag: Hoe vaak heeft u in de afgelopen twee jaar in het Spijkerkwartier overlast
 ondervonden? (n=93)
  zeer vaak    vaak          soms         zelden         Nooit        geen antwoord
  23%          32%           16%          14%            10%          3%
 In een open vraag hebben we 81 respondenten46 gevraagd waarvan ze overlast hebben. De
 antwoorden werden soms (via zes digitale enquêtes) ingevuld door de respondent of
 opgeschreven door een veldwerker. Vervolgens zijn de antwoorden geclusterd. De resultaten
 staan vermeld in de onderstaande tabel, voor zover een vorm van overlast tenminste vijf keer is
 genoemd.
 Tabel 3: Gerapporteerde vormen van overlast – genoemd door minimaal vijf respondenten (n=93)
                Drugsoverlast          Rommel                Verkeersoverlast       Geluidsoverlast
                Diefstal               Alcoholgebruik        Hanggroepen            Bedelen Intimidatie
                Woonoverlast           Intmidatie            Grafitti               Parkeeroverlast
                Daklozen               Verwarde personen     Onveilig gevoel        Zwerffietsen
                Menselijke poep
          31
                27
                     24
                           19
                                  14
                                       11
                                             10     10
                                                         9     9        9
                                                                            7   7      7
                                                                                             6
                                                                                                   5      5
 De meest genoemde vorm van overlast (31 keer) is drugsoverlast van dealers en gebruikers. Het
 valt op dat dit vaker wordt genoemd dan verkeersoverlast. De drugsscene in het Spijkerkwartier
 heeft deels een open karakter. Typische verslaafden springen in het oog en het is eenvoudig om -
 bij veldwerk – keer op keer drugsdeals te observeren. Alsof het de gewoonste zaak van de wereld
46
  Dit is niet gevraagd aan respondenten die nooit overlast ervaren of die op de vraag over overlast geen
antwoord hebben gegeven.
                                                         20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>  is, maar dat is het dan ook op bepaalde locaties. Later op de avond komt de drugsscene alsmaar
  dominanter in beeld, omdat er dan minder nette mensen op straat zijn en juist meer personen die
  deel uit lijken te maken van de criminele (drugs)wereld. Zie over drugshandel en -overlast verder
  de toelichting op de specifieke vraag over illegale drugshandel.47
  27 respondenten noemen rommel op straat. Ze wijzen op een containersysteem (Diftar genaamd)
  waar (lang?) niet alles in past of niet iedereen een pasje voor heeft, waardoor afval op straat
  belandt. In combinatie met zichtbare drugshandel en verkeersoverlast, geeft rommel een (in
  aanleg) mooie wijk of straat een slecht aanzien. Uit mondelinge toelichtingen valt op te maken dat
  respondenten zich storen aan de optelsom van slonzigheid of ranzigheid. In deze optelsom wordt
  andere overlast betrokken, zoals hanggroepen, intimidatie, graffiti en (bedelende) zwervers.
  Vooral in (zijstraten van) de Steenstraat en bij Het Oude land zien respondenten kluitjesvoetbal
  van overlast-gevende personen en gedragingen:
           -    “Vervuilde omgeving. Graffiti. Veel aanloop op de coffeeshop, wat overlast met zich
                meebrengt zoals mensen die rommel op straat gooien, de vuilnisbak uit de auto op
                straat legen etc. Diftar is een probleem hierin.” [rapportcijfer respondent: 8]
           -    Een respondent geeft een opsomming: “Bedelen, rommel op straat, scooters die op de
                stoep rijden, verkeersoverlast fout parkeren. En in de avond onveilig.” [rapportcijfer
                respondent: 7]
           -    Een andere respondent geeft een andere opsomming: “1. Verkamering door
                huisjesmelkers, 2. Dealen op straat, 3. Zwerffietsen, 4. Graffiti, 5. Afval.”[rapportcijfer
                respondent: 8]
  De soms stevige lijst met overlastvraagstukken, waaronder rommel op straat, gaat in de
  bovenstaande citaten gepaard met een gunstig rapportcijfer. Dat is typerend voor het
  Spijkerkwartier en onderstreept dat veel respondenten de aangename omstandigheden in deze
  wijk waarderen, al is er op de koop toe (veel) overlast.
  Door 24 respondenten wordt gewezen op verkeersoverlast. Nog eens zeven respondenten
  noemen parkeeroverlast. Er wordt gewezen op de ongelukkige fysieke inrichting en op autodrukte
  in de drukbevolkte Steenstraat, met daardoor risico’s voor voetgangers en fietsers. Een categorie
  weggebruikers (in de auto en op scooters of motoren) flaneert door de straat, vaak in (erg)
  kostbare en/of gepimpte auto’s. Ze veroorzaken geluidsoverlast, onder meer vanwege aangepaste
  uitlaten. Het gaat, zo blijkt ook uit observaties, om opmerkelijke hoge aantallen. We zien tientallen
  personen die in de auto rondjes rijden. Zo nu en dan wordt, zeker afgezet tegen de inrichting en/of
  drukte in de straat, hard gereden of bewust veel motorgeluid geproduceerd. In het type auto’s, het
  rijgedrag en de bezochte locaties, zien respondenten aanwijzingen dat het onder meer gaat om
  criminele patsers. Op dit punt zien respondenten ook overlast-combinaties. Zoals verkeersoverlast
  en (door achttien respondenten genoemde) geluidsoverlast:
           -    “Geschreeuw, auto's die te hard rijden en lastig gevallen worden op straat.”
                [rapportcijfer respondent: 8]
           -    “Geluid, muziek, burenruzies, verwarde personen. Vernieling aan de eigen auto,
                waarschijnlijk baldadigheid. Vuilnis dat naast de containers staat. Kapotte
                vuilniszakken.” [rapportcijfer respondent: 8]
  Er zijn veertien respondenten die diefstal (inbraak en diefstal) noemen als een vorm van overlast,
  waaronder enkele ondernemers die hier het slachtoffer van werden. Vervolgens worden vier
47
   We behandelen de vragen in de volgorde van de vragenlijst. We vroegen eerst in algemene zin naar overlast,
dus als respondenten drugsoverlast noemden, werd ‘drugs’ op hun initiatief aan de orde gesteld.
                                                      21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>vormen van overlast genoemd die op (deels dezelfde) straatlocaties plaatsvinden, namelijk
alcoholgebruik (elf respondenten), hanggroepen (tien respondenten), bedelen (negen
respondenten), intimidatie (negen respondenten) en daklozen (zeven respondenten). Er wordt
door vijf respondenten zelfs gewezen op menselijke uitwerpselen (urine en ontlasting) op straat;
genoemd wordt een speeltuin in Het Oude Land.
         -   “Geluid. Drugsoverlast gebruikers. Blowen, drinken en troep maken. Menselijke
             uitwerpselen in speeltuin. Graffiti. Oudere dak- en thuislozen, arbeidsmigranten en
             ontheemde figuren.” [rapportcijfer respondent: 8]
         -   “Drankgebruik en drugsgebruik door bewoners en vaste hangers. Ander soort volk
             door verkamering.” [rapportcijfer respondent: 7]
Er wordt door negen respondenten gewezen op woonoverlast. In dat verband wordt
kamerverhuur genoemd (zie onder meer het bovenstaande citaat). In gesprekken met goed
ingevoerde of actieve bewoners en ondernemers, alsook in interviews met professionals, krijgt dit
een (meer) prominente plaats. In die zin dat de voortschrijdende kamerverhuur niet alleen zorgt
voor woonoverlast door studenten of door cliënten van een zorgaanbieder, bijvoorbeeld in het
kader van begeleid wonen. Een bewoner die mild oordeelde over de huurders en hard over
frauderende zorgaanbieders, sprak over “zorgterreur”. Huisjesmelkerij brengt personen in de wijk
en op straat die overlast veroorzaken en zelf problemen ondervinden, zoals verwarde personen
(genoemd door zeven respondenten). Bewoners constateren dat - ook op locaties met overlast
van kamerverhuur (zoals het Spijkerkwartier) - geldende regels niet worden gehandhaafd. Zoals de
regel dat de verhuurder de hoofdbewoner van het pand moet zijn. Er bestaat wat betreft
kamerverhuur een gat tussen beleid en handhaving.
         Tot slot wordt minstens door vijf respondenten gewezen op graffiti (negen respondenten),
een onveilig gevoel (zes respondenten) en zwerffietsen (vijf respondenten). Wat het onveilige
gevoel betreft, wordt erop gewezen dat dit – net als overlast vanwege hanggroepen, intimidatie,
drugsgebruikers of drugshandelaren - vooral een kwestie is van de late uren:
         -   Een ondernemer: “Verslaafden, mensen 'die niet kloppen'. 's avonds voelt respondent
             zich niet veilig. Respondent heeft het gevoel dat 's avonds de straat wordt
             overgenomen. Dit is een reden dat er sinds drie jaar geen koopavond meer wordt
             gehouden, want respondent kan de veiligheid van het personeel niet garanderen.
             Respondent wil hierbij vermelden dat er nog nooit wat richting zichzelf of de
             onderneming is gebeurd.” [De respondent zou een hoog rapportcijfer willen geven
             voor de dag en een lage voor de avond]
         -   Een bewoner geeft een ‘politiek incorrecte’ opsomming: “Vuil op straat, ‘s-avonds
             onveilig vanwege samenscholen allochtonen. Overlast drugsverslaafden. Parkeren en
             verkeer op de stoep. Overlast cafébezoekers en overlast van te veel fietsen.”
             [rapportcijfer respondent: 6]
Burgers over illegale drugshandel
In de straatenquête is gevraagd hoe vaak respondenten in de afgelopen twee jaar illegale
drugshandel zagen of gedragingen die daarop wijzen. 44 procent ziet dit (zeer) vaak. Dit is een
stevig percentage. Het viel op dat de precieze woonlocatie verschil maakt (in het bijzonder de
afstand tot de deallocaties) bij beantwoording van de vraag, net als de ‘strengheid’ die
respondenten aan de dag leggen voor zichzelf. Een categorie had ‘vaak’ vermoedens, sprak dit uit
en koos vanwege deze twijfel voor de antwoordcategorie soms, zelden, nooit of weet niet.
                                                   22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Tabel 4: Antwoorden op de vraag: Hoe vaak zag u in de afgelopen twee jaar in het Spijkerkwartier illegale
drugshandel of gedragingen die daarop wijzen? (n=93)
  zeer vaak      Vaak          soms          zelden      nooit         weet niet     Totaal
  18%            26%           26%           5%          19%           5%            93
Respondenten wijzen op dealactiviteiten op straat door handelaren te voet, op een scooter (een
witte scooter wordt verschillende keren genoemd) en per auto. Op deze locaties is het dealen zo
gewoon dat het niet meer opvalt: “Dat hoort erbij.” Er wordt drugs verkocht aan archetypische
verslaafden (onder meer aan de centrumkant van de wijk, op en ter hoogte van de Steenstraat),
maar ook wordt drugs bezorgd of gekocht door personen die per auto naar de wijk komen. De
volgende hotspots worden genoemd:
      Er wordt gewezen op dealpraktijken rondom en richting station Velperpoort. Dit waaiert
          uit naar de Steenstraat (rondom enkele zaken) en naar nabijgelegen straten, zoals het
          Westeinde en de Kwekerijstraat. Ook wordt gedeald in de Driekoningenstraat, onder meer
          in de omgeving van de coffeeshop, en in een zijstraat: de Poststraat.
      Een tweede, nabijgelegen hotspot, begint bij de kruising van de Steenstraat en de
          Spijkerlaan. Dit brandpunt van dealactiviteiten loopt verder door richting de Coop-
          supermarkt en de Driekoningendwarsstraat. Vanaf hier ligt het bovengenoemde gebied
          letterlijk op steenworpafstand.
      Aan de centrumkant van het Spijkerkwartier trekken dealers vanuit het Musispark de wijk
          in. In die omgeving wordt gedeald rondom een zaak van Albert Heijn en, iets verder, in een
          steegje van de Steenstraat “wordt volop gedeald.”
      Vlakbij de bovengenoemde locatie ligt de Blekerstraat (een zijstraat van de Spijkerstraat,
          vlakbij de Eusebiusbuitensingel) waar volgens respondenten ook wordt gedeald, op een
          pleintje.
      Het Oude Land, in en rondom een speeltuintje en achter het theater, wordt genoemd als
          deallocatie en als pleisterplaats van drugs- en alcoholverslaafden. Het lijkt te gaan om de
          ‘onderkant’ van de drugsscene, onder meer omdat hier wordt gesignaleerd dat
          rondzwervende personen in de publieke ruimte hun behoeften doen.
      Er wordt op enkele (vermoedelijke) dealpanden gewezen, onder meer in de Bloemstraat.
Burgers over (andere) criminaliteit
Na de vragen over overlast en drugshandel, is in de enquête (letterlijk) de volgende vraag gesteld:
“Heeft u in het afgelopen twee jaar in het Spijkerkwartier andere vormen van illegale handel of
criminaliteit waargenomen of vermoed? (dus geen drugshandel) Bijvoorbeeld illegale prostitutie,
illegaal gokken, hennepteelt of ‘winkels met te weinig klanten om de huur te kunnen betalen’.”
          Uit de onderstaande tabel blijkt dat vaker ‘zelden of nooit’ (namelijk door 34 procent van
de respondenten) wordt geantwoord dan bij de vragen over illegale drugs en overlast. 29 procent
ziet of vermoedt (zeer) vaak (andere) illegale handel of criminaliteit. Bij het afnemen van de
enquêtes viel op dat een categorie respondenten terughoudend is om te kiezen voor de optie
‘vaak’ of ‘zeer vaak’, ook als ze vaak omstandigheden zien die zij niet op een legale manier kunnen
verklaren, zoals (veel dezelfde soort) winkels met weinig klanten. Ze vinden het een zaak voor de
politie of gemeente om criminaliteit aan te tonen en aan te pakken.
Tabel 5: Antwoorden op de vraag: Heeft u in het afgelopen twee jaar in het Spijkerkwartier andere vormen
van illegale handel of criminaliteit waargenomen of vermoed? Dus geen drugshandel. (n=93)
   zeer vaak        vaak         soms       zelden      nooit      weet niet      geen antwoord
     11%            18%          26%           5%        29%           9%               2%
                                                     23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre> In een open vraag hebben we aan 56 respondenten48 gevraagd welke illegale handel of
 criminaliteit (geen drugshandel) ze (denken te) zien. De antwoorden staan, mits ze zijn genoemd
 door minimaal vier personen, in de onderstaande tabel.
 Tabel 6: Gerapporteerde vormen van illegale handel of criminaliteit genoemd door minimaal vier
 respondenten - geen drugshandel
           Telefoonwinkels     Vage winkels        Kappers              Massagesalons
           Hennepteelt         Witwassen           Schietpartijen       Dekmantelbedrijven
                21
                         11
                                  9
                                              8
                                                     7
                                                               5       5
                                                                                 4
 21 respondenten zien of vermoeden criminaliteit in telefoonwinkels en elf respondenten in vage
 winkels. Op dezelfde manier worden genoemd: kappers (9 respondenten), massagesalons (8
 respondenten) en dekmantelbedrijven (4 respondenten). Steeds twee respondenten noemden in
 dezelfde context: Aziatische winkels, illegaal gokken, reisbureaus en nagelstudio’s. Drie
 respondenten wezen op prostitutie, al is onduidelijk of ze doelden op winkels of woningen. In de
 kern komt het erop neer dat respondenten (veel) incongruenties zien rondom winkels in en
 rondom de Steenstraat. Incongruenties zijn gedragingen of omstandigheden die kritische vragen
 oproepen en (in spreektaal, dus niet in strafrechtelijke zin) verdenkingen oproepen. Veel
 respondenten wijzen op een aanbodoverschot. Enkele goed ingevoerde respondenten melden dat
 er ondernemers zijn die zich vooral op een bepaalde locatie willen vestigen, terwijl het er
 nauwelijks toe lijkt te doen wat voort soort winkel ze er kunnen vestigen. Er zijn dure
 verbouwingen, ook in de zoveelste belwinkel: “Illegale handel, maar onbekend waarin. Er komt
 wéér een telefoonwinkel bij in de straat binnenkort.” Er zijn “kleine zaken met veel dure auto’s
 voor de deur.” Er wordt gewezen op winkels die komen en gaan, ook in hetzelfde pand, en telkens
 in een risicocategorie: “In dezelfde panden steeds weer een kapper, telefoonzaak of nagelstudio.”
 Verschillende respondenten wijzen ongevraagd op Turkse ondernemers vanwege vermoedens
 over illegale praktijken: “Turkse maffia met panden en dekmantelbedrijven. Erg dure auto’s.”
          Zeven respondenten noemen hennepteelt en vijf schietpartijen. Een respondent wijst op
 de combinatie van hennepteelt en geweld die naar boven komt in recente gebeurtenissen: “De
 afgelopen maanden zijn veel kwekerijen in de Steenstraat opgerold volgens de respondent. Ook
 ziet de respondent geweld op straat. Er vinden overvallen plaats.”49 Op 18 november 2020 sluit de
 burgemeester in de Steenstraat een pand waar de politie een grote hoeveelheid drugs aantreft,
 namelijk 296 hennepplanten en 24.785 gram henneptoppen.50
 De burgemeestersronde
 Burgemeester Marcouch maakt een ronde door de stad om met bewoners te spreken over
 veiligheidsproblemen. In het Spijkerkwartier spreekt hij met de zogenoemde Spijkerbrigade: het
48
   De respondenten die nooit of weet niet antwoorden vielen af, net als respondenten waarvan geen antwoord
is genoteerd.
49
   Citaten van respondenten bij straatenquête.
50
   Bron: https://arnhem.nieuws.nl/politieberichten/20201119/drugspand-in-steenstraat-gesloten-door-
burgemeester-marcouch/
                                                    24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>  dagelijks bestuur van het bewonersoverleg. In een raadsbrief d.d. 3 maart 2020 wordt opgesomd
  welke problemen zijn aangekaart:
   “De bewoners hebben in dit gesprek hun zorgen uitgesproken over de volgende onderwerpen:
  - Overlast als gevolg van verkamering (gekoppeld aan diverse vormen van zorg in de wijk/ een
  toename van kwetsbare personen in de wijk, met daarbij ook het beeld van toename van foute
  huisjesmelkers)
  - Drugsoverlast en dealen vanuit panden (Steenstraat, Velperpoort, Spoorhoek)
  - Verkeersveiligheid (parkeeroverlast en negeren van verkeersregels)
  Verder is de zorg uitgesproken dat veel mensen uit de buurt vertrekken, de anonimiteit steeds
  groter wordt door het grotere verloop en dat maakt ook dat de sfeer in het Spijkerkwartier aan het
  veranderen is, met impact op het veiligheidsgevoel van mensen. Daarnaast is ook door de
  bewoners aangegeven dat meldingen maar in beperkte mate worden opgevolgd (zowel door de
  politie als de gemeente). Daarmee neemt de meldingsbereidheid van bewoners af. Tot slot is in
  het kader van het schoonhouden van de wijk, het probleem van de vele fietsen / fietswrakken in
  de buurt benoemd.” 51
  3.       Bedrijvenanalyse
  Inleiding
  In het Spijkerkwartier hebben we een bedrijvenanalyse uitgevoerd. Op basis van registraties van
  de Kamer van Koophandel is bepaald hoeveel bedrijven in het gebied staan ingeschreven. Het gaat
  in totaal om 1.559 bedrijven. Het doel van deze analyse is om, op basis van open bronnen, een
  inschatting te maken van de mate waarin in het Spijkerkwartier bedrijven zijn gevestigd met
  incongruenties: omstandigheden die lijken te wijzen op afwijkende patronen. Een hoge score op
  de risico-indicatoren wil niet zeggen dat een bedrijf malafide is. Hiervoor is aanvullende informatie
  nodig.52 De gebruikte methodiek is ontwikkeld om locaties met bedrijven te analyseren.53 De
  volgende vier stappen zijn gezet:
           We hebben bedrijven op basis van open bronnen gescoord naar vindbaarheid,
            zichtbaarheid en professionaliteit. Om rendabel te kunnen zijn, is het voor bedrijven
            belangrijk om gezien en gevonden te worden door potentiële klanten. Ondernemingen die
            liever onder de radar willen blijven en onprofessioneel werken, wijken daarvan af. Voor
            dergelijke incongruenties zijn ‘strafpunten’ toegekend. Dat geldt ook voor een hoog
            verloop van ondernemingen op pandniveau, opvallende clustering of veelvuldige
            vastgoedtransacties.54 Zie tabel 7.
           Alle bedrijven in de Steenstraat zijn meegenomen in onze analyse, los van de vraag of ze in
            een risicobranche vallen.
           Vervolgens is voor de rest van de wijk een selectie gemaakt door risicobranches in kaart te
            brengen. Dit doen wij op basis van literatuur (zie verderop), aangevuld met expertise die
            wij hebben opgedaan tijdens onderzoek door heel Nederland. Met behulp van een lijst
            met risicobranches55 is gekeken welke bedrijven in zo’n branche vallen: op basis van de
51
   Brief aan de gemeenteraad, Wijkveiligheid in Arnhem, 3 maart 2020.
52
   Er kunnen plausibele verklaringen zijn voor een ongunstige score. Bijvoorbeeld een pas opgericht bedrijf dat
nog geen website heeft of een bedrijf dat niet zichtbaar hoeft te zijn voor klanten, zoals een financiële holding.
53
   Zie Van Wijk e.a., 2020.
54
   Deze drie kenmerken zijn als risico-indicator theoretisch en praktisch gevalideerd in het project ‘kwetsbare
branches’ van het lectoraat Ondermijning van Avans Hogeschool.
55
   We begonnen met een lijst met als peildatum 1 april 2019; bij de start van het bronnenonderzoek hebben we
deze bijgewerkt op basis van een lijst met 19 november 2020 als peildatum.
                                                        25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>            zogenoemde Standaard Bedrijfscodes (SBI), die aangeven wat de activiteiten van een
            bedrijf zijn. Dit resulteerde in een lijst met 288 bedrijven.
           Vervolgens is ter plaatse geobserveerd, voor zover dat vanaf de straat mogelijk was. Na die
            observaties is een lijst gemaakt. Ten eerste met alle bedrijven op de Steenstraat en alle
            bedrijven in de Hommelstraat uit een risicobranche. Ten tweede met bedrijven elders in
            het Spijkerkwartier die bij observaties minimaal een strafpunt (zie hiervoor tabel 7)
            scoorden. Vervolgens zijn bedrijven van de lijst gehaald omdat ze zijn vertrokken of
            opgeheven, zich niet lenen voor onze methodiek (b.v. holdings, kleinkunstenaars en
            freelancers). Tot slot zijn bedrijven toegevoegd die zich na de peildatum juist in het gebied
            hebben gevestigd. De slotsom is dat 137 bedrijven door middel open bronnen zijn
            gescoord en dat bij 103 bedrijven tevens observaties mogelijk waren.
  Tabel 7: Indicatoren en scores bedrijvenanalyse
   Indicator                                                                            Score
                                                Observaties
   KVK-naam en geobserveerde onderneming komen niet overeen.                            1
   Bedrijfsactiviteit komt niet overeen met SBI-code                                    1
   Gesloten tijdens openingsuren56                                                      1
   Openheid, uitstraling & reclame. Geen zichtbare reclame-uitingen; gesloten / bedekte 1
   ramen en deuren
   Pand is slecht onderhouden / zichtbare schade                                        1
                                         Open bronnenonderzoek
   Google-review <3,5 of geen recensies aanwezig                                        1
   Facebook-review <3,5 of geen recensies aanwezig                                      1
   Telefoonboek.nl-review <6 of geen recensies aanwezig                                 1
   Bedrijf heeft geen website                                                           2
   Óf: Bedrijf heeft wel een website, maar onprofessioneel                              1
   Bedrijf heeft geen (via open bronnen te benaderen) telefoonnummer                    2
   Óf: enkel een mobiel nummer                                                          1
   Bedrijf onvindbaar op sociale media                                                  3
   Óf: Bedrijf aanwezig op slechts 1 sociale media                                      2
   Óf: Bedrijf aanwezig op slechts 2 sociale media                                      1
   Clustering (meerdere ondernemingen actief op 1 adres)                                1
   Hoog verloop - > 4 ondernemingen uitgeschreven sinds 2010                            3
   Óf: 2/3 ondernemingen uitgeschreven sinds 2010                                       2
   Óf: 1 onderneming uitgeschreven sinds 2010                                           1
   Aantal vastgoedtransacties sinds 01-01-2009: 2 of meer                               2
  Risicobranches: volgens de literatuur
  Criminelen maken gebruik van risicobranches. Fijnaut et al. (1996) stelden vier criteria op voor
  dergelijke branches:
                Leden van criminele groeperingen zijn van origine relatief vertrouwd met de branche.
                 Zo weten zij hoe deze branche op technisch en financieel vlak in elkaar steekt en
                 hebben persoonlijke relaties met werknemers in deze branche.
56
   Horecagelegenheden waren ten tijde van de observatie verplicht gesloten i.v.m. coronamaatregelen. Zij
hebben geen strafpunten kunnen scoren op dit onderdeel.
                                                            26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                Het betreft branches waarin de drempel om een onderneming te starten relatief laag
                 is, doordat er weinig financiën nodig zijn of doordat weinig diploma’s zijn vereist.
                 Hierdoor kunnen bijvoorbeeld gemakkelijk katvangers worden ingezet. Deze
                 katvangers houden de identiteit van een crimineel geheim.57
                Het zijn branches met veel concurrentie doordat er, naast enkele grote bedrijven, veel
                 kleine ondernemingen bestaan. Door deze concurrentie zijn niet alle ondernemingen
                 verzekerd van continuïteit. Doordat deze bedrijven in (financiële) moeilijkheden
                 verkeren, kunnen zij overgaan tot het accepteren van aanbiedingen uit criminele hoek.
                 Daarnaast zijn er bedrijven die renderen, maar dergelijke aanbiedingen aangrijpen om
                 extra winst, macht of prestige te verwerven. Binnen deze branches gaat vaak veel
                 contant geld om.
                Het betreft sectoren met weinig regels of waar die regels gecompliceerd, tegenstrijdig
                 of praktisch onwerkbaar zijn.
  Bolsius e.a. (2018) hebben op basis van een literatuurstudie onderstaande lijst met risicobranches
  benoemd. Deze branches kunnen onder andere worden gebruikt om crimineel geld wit te wassen,
  om drugs en andere illegale goederen te vervoeren, op te slaan en te verkopen en voor
  verschillende vormen van mensenhandel.
  Tabel 8: Risicobranches (gebaseerd op Bolsius e.a., 2018)
   •        Kunst / Antiek / Dieren    •       Sieraden                •       Voertuigen
   •        Prostitutie                •       Reiniging               •       Speelautomaten|gokhallen
   •        Transport                  •       Uitzendbureaus          •       Land- en tuinbouw
   •        Belwinkels                 •       Kapperszaken            •       Massagesalon
   •        Growshop                   •       Vastgoed
  Branches die hierboven niet zijn genoemd, maar wel kenmerken hebben van risicobranches zijn
  onder andere de horeca, ijzerhandel, (financiële) holdings, bedrijven in voeding (specifiek de
  groente- en fruitbranche), bedrijven die chemische stoffen verhandelen en de beautysector. Dit
  zijn branches die wij in eerdere onderzoeken naar ondermijnende criminaliteit (buiten Arnhem)
  zijn tegengekomen.
  Scores
  We hebben 137 bedrijven gescoord op basis van open bronnen. De maximale score is 16. De
  onderstaande tabel vermeldt de scores. Zeventien bedrijven scoren minimaal tien punten. Het
  betreft: zes detailhandels, twee nagelstudio’s, twee productontwerpers, twee
  beveiligingsbedrijven, een telefoonwinkel, een adviesbureau, twee horecazaken, een
  evenementenbureau en een zorgverlener.
57
   Te Pest e.a., 2012.
                                                       27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Tabel 9: De scores van 137 geselecteerde bedrijven (hoe hoger de score, hoe slechter de vindbaarheid,
bereikbaarheid en professionaliteit) op basis van open-bronnenonderzoek. Maximale score = 16
   30
   25                  24
                                     21
   20
                              16
   15                                      13
                                                       10
   10                                                        9       9     9
                8                                 8
                                                                                  7
    5
         2
                                                                                         1
                                                                                               0
    0
         0      1       2      3      4     5     6     7    8       9    10     11     12    >12
Het was bij 103 bedrijven van de bovenstaande bedrijven mogelijk om - naast een open
bronnenonderzoek - ook te observeren. In dat geval was de maximale score 21 punten. Het valt op
dat desondanks slechts vijf bedrijven minimaal tien punten scoren. Het betreft een kapperszaak,
twee horecazaken, een telefoonwinkel, een café en een nagelstudio. Zie de onderstaande tabel
voor de scores.
Tabel 10: De scores van 103 geselecteerde bedrijven die zowel zijn geobserveerd als in het open-
bronnenonderzoek zijn meegenomen. (hoe hoger de score, hoe slechter de vindbaarheid, bereikbaarheid en
professionaliteit) op basis van openbronnen-onderzoek en observaties. Maximale score = 21
   25
                   21
   20                         18
                         15
   15
                                        12
   10                              9
             8                                8
    5                                                 4
                                                  2        2
        1                                                       1     1        1
                                                                          0          0
    0
        0    1      2     3    4   5     6    7   8   9   10   11    12  13    14   >14
Het valt op dat bedrijven – gevestigd op de Steenstraat en/of actief in een risicobranche elders in
het Spijkerkwartier – (redelijk) goed of niet slecht scoren op onze indicatoren. Toch wijzen
respondenten, zo werd hierboven geconstateerd, op gedragingen of omstandigheden waardoor ze
illegale handel of criminaliteit zien of vermoeden. Met name het aanbodoverschot in enkele
branches en geringe klandizie worden genoemd. In interviews wordt voorts gewezen op ‘spotters’
die criminele praktijken (op straat en deels ook in panden) beschermen en op
                                                     28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>  ontmoetingsplaatsen voor mensen uit het criminele milieu. De burgemeester sluit naar aanleiding
  van een schietincident café Arnhem-Noord in de Steenstraat.58 Dit café ligt vlakbij een hotspot op
  straat met dealers en gebruikers.
            Professionals zien - meer dan burgers – illegale gokpraktijken. Dit situeren ze op en
  rondom de Steenstraat, aan de kant van station Velperpoort. Dit is een stuk waar ook in drugs
  wordt gehandeld en waar spotters worden ingezet om criminele praktijken af te schermen.
            Er wordt door respondenten voorts gewezen op druk en pressie die wordt uitgeoefend op
  ondernemers, onder meer om niet deel te namen aan collectieve (ondernemers)activiteiten. Ook
  zijn er (rechts)personen die zich willen vestigen op de Steenstraat, terwijl het er weinig toe lijkt te
  doen wat voor soort zaak ze openen of zonder dat het ze enige zorgen baart dat ze de zoveelste
  onderneming zijn in de branche. Als er op of vlakbij een criminele hotspot een pand vrijkomt, komt
  het voor dat door (rechts)personen hoge bedragen worden geboden om het te kunnen huren.
  Volgens respondenten soms zelfs het dubbele.
            Er zijn ondernemers die ook zaken hebben in Noord-Brabant of in de Randstad, zonder dat
  ze zich druk lijken te maken over de klandizie of bedrijfsvoering. Een respondent sprak
  bijvoorbeeld een ondernemer in een risicobranche die vertelde tegelijkertijd zorgaanbieder te zijn
  in de Randstad. Er lijkt bij een categorie geen bedrijfsplan te worden opgesteld, hetgeen de vraag
  oproept wat nu precies de bedoeling is. Ook wordt gedacht dat een categorie eigenaren stroman
  is. Ondernemers zien met lede ogen aan dat de Steenstraat niet alleen fraaie horeca en winkels
  telt, maar steeds meer dezelfde soort winkels met een weinig uitnodigende uitstraling.
  Respondenten benoemen casus in de Steenstraat en omgeving. We presenteren er twee op
  hoofdlijnen:
           Een medewerker wilde aanvankelijk een horecazaak overnemen, maar die had zelf geen
            geld en kreeg geen vergunning. Toen werd zaak overgenomen door een man met een
            miljoenenbedrijf. Hij krijgt een vergunning, want bij Bibob-toetsing komen geen harde
            feiten naar boven. De zaak wordt daarna in korte tijd verschillende keren overgenomen.
           Een netwerk heeft verschillende zaken. Bij een detailhandel komen zelden klanten en er
            was een (niet bevestigd) signaal over hennepteelt in de kelder. Voorts handelt het netwerk
            in luxe en dure producten, heeft het een dienstverlenend bedrijf en nog een detailhandel.
            Na sluiting werd een kostbare inventaris achtergelaten.
  Er bestaat een incongruentie tussen aan de ene kant de bezorgdheid van respondenten over
  malafide winkels en criminele praktijken, en aan de andere kant de niet ongunstige uitkomsten
  van onze bedrijvenanalyse (waarbij geen justitiële informatie is geraadpleegd). Achter de
  daadwerkelijke fysieke en op het eerste oog goede online vind- en bereikbaarheid van
  ondernemingen, zitten onder meer winkels zonder aanloop en met inactieve sociale media en
  generieke websites. Die bedrijven houden op die manier mogelijk ‘de schijn’ op dat het gaat om
  een regulier / bonafide bedrijf, maar daarover kunnen we geen uitsluitsel geven. Het is de vraag of
  de criminaliteit of verdenkingen worden overdreven door een categorie respondenten of dat
  criminele praktijken worden afgeschermd, net (zo goed) als in 1996, toen de enquêtecommissie
  opsporingsmethoden het Spijkerkwartier typeerde als een “ (…)enclave die criminele activiteiten
  zoals drugshandel aan de openbaarheid onttrekt.”59 Het is ook de vraag of en hoe invloedrijke en
58
   Bron: https://www.gelderlander.nl/arnhem/marcouch-grijpt-in-na-schietpartij-cafe-in-arnhemse-
winkelstraat-op-slot~a465543a/
59
   Tweede Kamer, vergaderjaar 1995-1996, 24 072, nr. 16. Enquêtecommissie Opsporingsmethoden.
Eindrapport Georganiseerde criminaliteit in Nederland, p. 73.
                                                     29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>vermogende criminele netwerken met vastgoed zouden kunnen verdwijnen, zonder dat de
overheid hier met wezenlijke inspanningen tegen heeft opgetreden.
4.       Slotwoord
Er is inmiddels een externe projectleider gepositioneerd – die vaak wordt aangeduid als
stadsmarinier - om de onveiligheid en ondermijning in het Spijkerkwartier aan te pakken. Deze
professional houdt kantoor middenin de wijk, op de Steenstraat nummer 66. Het is de bedoeling
dat hij, met steun van de burgemeester, op de korte termijn vooruitgang boekt en op de lange
termijn de orde en rechtsstatelijkheid herstelt. Zie hierover paragraaf 4.2 De problemen bij
kamerverhuur en de hoogfrequente drugsoverlast en drugshandel staan met stip op de
prioriteitenlijst. Net als een strategische vraag die in feite sinds 1996 op de agenda staat, al is deze
nooit beantwoord als opmaat tot integrale actie: in hoeverre zijn er – net als het geval was in 1996
- anno 2021 criminele machtsposities door middel van investeringen in vastgoed en bedrijven en
wat kan hiertegen worden gedaan?
                                                    30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>3.       Veiligheidsbeleid (tot 2018): achterop geraakt
Inleiding
Dit hoofdstuk stelt de aanpak van ondermijning centraal. De paragrafen 3.1 en 3.2 staan stil bij de
plaats van de veiligheidstaak in de ambtelijke organisatie. Paragraaf 3.3 beschrijft de stand van zaken
bij de aanpak van ondermijning in 2017. Paragraaf 3.4 gaat over het contrast tussen het
Coalitieakkoord 2018-2022 en de problemen die aan bod komen in de Kadernota Veiligheid.
3.1      Landelijke trend: veiligheid als drager van lokaal beleid
In 2010 constateert een VNG-studie dat het veiligheidsbeleid zich in (middel)grote gemeenten heeft
ontwikkeld tot één van de dragers van het lokaal bestuur, net als zorg en ruimtelijke ordening.60 Als
de studie in 2017 wordt herhaald, blijkt dat het bestuurlijke veiligheidsbeleid zich met name verder
heeft ontwikkeld wat betreft de aanpak van ondermijning.61 Tops e.a. (2010, 2017) constateren dat
de volgende ontwikkelingen het gemeentelijke veiligheidsbeleid verankerden:
     a. Minder exclusief: meer thema’s en spelers. Veiligheid is niet langer de taak van
         gespecialiseerde organisaties (zoals de politie) of van gemeentelijke onderdelen (zoals het
         Kabinet der burgemeester), maar raakt verweven met steeds meer gemeentelijke
         beleidsterreinen, zoals jeugdbeleid, maatschappelijk werk en vergunningverlening.
     b. Directies of afdelingen veiligheid. De complexiteit van de ambtelijke veiligheidsfunctie
         resulteert in de oprichting van programmabureaus, directies en afdelingen die gestalte geven
         aan het veiligheidsbeleid.
     c. De probleemgerichte aanpak wordt sterker. Op basis van inzicht in concrete en complexe
         veiligheidsproblemen wordt gestalte gegeven aan een multidisciplinaire aanpak. Het
         ‘heroveren’ van locaties met drugsproblemen vroeg bijvoorbeeld om een driedubbele
         aanpak: strafrecht, bestuurlijke handhaving en langdurige zorginspanningen.
     d. De rol van burgers nam toe bij het veiligheidsbeleid. Burgers agendeerden problemen waarbij
         professionele inzet nodig is en krijgen een aandeel bij het oplossen van problemen.
     e. Positionering veiligheidshuizen. Er werden in het hele land veiligheidshuizen geopend voor
         een multidisciplinaire persoonsgerichte aanpak op casusniveau. De betrokkenheid van
         gemeenten daarbij groeide.
     f. Versterking van de bestuurlijke handhaving. Bestuurlijke handhaving wordt steeds meer
         gebruikt als instrument om de rust te bewaren en op te treden tegen aantasting van het
         woon- en leefklimaat. Grote(re) gemeenten brengen een eigen ‘korps’ met toezichthouders
         en handhavers op de been.
     g. Opkomst bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit. De bestuurlijke aanpak van
         georganiseerde criminaliteit krijgt een impuls door beter inzicht in deze materie en door de
         komst van de RIEC’s. Daarbij worden instrumenten ingezet, zoals Bibob-toetsen en
         bestuurlijke handhaving, onder meer op basis van artikel 13b Opiumwet.
     h. Opbouw informatiepositie. Gemeenten verzamelen en analyseren informatie over
         veiligheidsproblemen, inclusief georganiseerde criminaliteit. Ze ontdekken ambtenaren en
         gemeentelijke systemen als waardevolle informatiebron.
60
   Tops e.a., 2010.
61
   Tops e.a., 2017.
                                                    31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>3.2       De veiligheidsorganisatie (2000-2017)
Tussen 2000 en 2017 wordt veiligheid een belangrijke pijler van het lokaal bestuur in (middel)grote
gemeenten. In Arnhem komt die ontwikkeling niet van de grond, waardoor de stad achterop raakt.
Veiligheid bleef lang een kabinetszaak van enkele ambtenaren en de burgemeester. De staf telde
ongeveer zes jaar geleden vijf veiligheidsambtenaren, waarvan er drie actief waren op het terrein van
openbare orde en veiligheid. Eén daarvan richtte zich op radicalisering, één ambtenaar had hennep,
prostitutie en integrale samenwerking in portefeuille en de derde (de manager) stelde (de horeca in)
het centrum en Vitesse centraal.62 De overige veiligheidszaken kregen - tenzij omstandigheden
tijdelijke aandacht afdwongen - weinig aandacht of werden aan anderen overgelaten, zoals de politie
en het veiligheidshuis. In het Spijkerkwartier werd, in 2006, wel een einde gemaakt aan de
zogenoemde raamprostitutie. Dit was aanvankelijk omstreden, maar de overlast nam af. Er kwam
nauwelijks een bestuurlijke aanpak van de grond van de invloedrijke criminele investeringen in
vastgoed en bedrijven in deze wijk, zoals blootgelegd door de enquêtecommissie
opsporingsmethoden.
          Circa vier jaar geleden werd de ambtelijke veiligheidsstaf uitgebreid naar zeven
medewerkers, want te veel urgente veiligheidskwesties bleven liggen. Plus twee mensen van het
Veiligheidshuis. Daarmee is de Arnhemse veiligheidsorganisatie op dat moment nog steeds klein. De
Nijmeegse veiligheidsafdeling telt dan bijvoorbeeld ongeveer dertig medewerkers. Bij deze dertig
medewerkers worden de BOA’s niet meegeteld. Deze vallen onder de afdeling Stadsbeheer. Het gaat
alleen om de formatie van de afdeling Veiligheid. Ook de handhavings- en toezichtorganisatie in
Arnhem is klein in 2015. Arnhem telt dan ongeveer vijftien BOA’s. Dat is weinig, zowel in absolute zin
(met inachtneming van het oppervlakte en de veiligheidsproblematiek) als in vergelijking met andere
steden.63
          Waarom is de Arnhemse veiligheidsorganisatie zo klein? De burgemeester en de ambtelijke
trekker van het veiligheidsbeleid bepaalden tot 2013 de gemeentelijke veiligheidsagenda en daarmee
wat wel en vooral niet systematisch werd opgepakt. Na die tijd veranderde dit tot 2017 niet
wezenlijk. Bestuurders en ambtelijke afdelingen richtten zich op zaken die wél belangrijk werden
gevonden, zoals economie, sociaal beleid, armoedebestrijding, werkgelegenheidsbeleid,
burgerparticipatie en brede gebiedsgerichte taken. De georganiseerde (ondermijnende) criminaliteit
werd door gemeenteraad en college niet gezien als een bestuurlijke taak, maar als een kwestie voor
politie en justitie. De boodschap van de enquêtecommissie opsporingsmethoden was in 1996
overtuigend, maar heeft niet geresulteerd in een politiek-bestuurlijke agenda voor de aanpak van
georganiseerde criminaliteit, in het bijzonder criminele investeringen in vastgoed en bedrijven.
3.3       De aanpak van ondermijning: het startpunt in 2017
De benoeming van Marcouch als burgemeester (in 2017) wordt door respondenten geïnterpreteerd
als een politieke wens om de veiligheidstaak op te pakken. Als dit klopt, luidt dat een politiek-
bestuurlijke koerswijziging in. In 2017 bestaat de gemeentelijke aanpak van ondermijning in veel
opzichten namelijk nog uit een optelsom van (losse) inspanningen en instrumenten. Belangrijke
activiteiten en instrumenten waren:
     a. De Wet Bibob
     b. Bestuurlijke sluitingen
     c. Pandenoverleg
62
   De twee andere ambtenaren richtten zich respectievelijk op crisisbeheersing en op beleidsmatige kwesties,
inclusief het coffeeshopbeleid.
63
   Zie over de situatie in 2015: Rekenkamer Arnhem, 2015.
                                                     32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>     d. Prostitutiecontroles
     e. RIEC: casus-aanpak en een onwelgevallige informatie
Ad a.) Wet Bevordering Integriteitsbeoordelingen door het Openbaar Bestuur (verder: Bibob)
Er worden in slechts enkele sectoren Bibob-toetsen uitgevoerd, te weten: horeca-inrichtingen
(inclusief coffeeshops), seksinrichtingen, escortbedrijven en speelautomatenhallen. Dit onderzoek
wordt ter hand genomen door twee vergunning-medewerkers en daarbij wordt tot en met 2017
zelden een beroep gedaan op het Landelijk Bureau Bibob (verder: LBB). In sectoren met (grote)
risico’s op ondermijning in Arnhem (zie hoofdstuk 2) - zoals bij woningsplitsing ten behoeve van
kamerverhuur of vastgoedtransacties - wordt geen Bibob-onderzoek verricht. Dit maakt het voor
criminelen aantrekkelijk om in Arnhem te investeren.
Ad b.) Bestuurlijke sluitingen
Het gemeentebestuur beschikt over verschillende juridische mogelijkheden om panden te sluiten: op
grond van de APV, artikel 174a Gemeentewet of artikel 13b Opiumwet. Er kan bijvoorbeeld worden
besloten tot sluiting bij de vondst van een handelshoeveelheid drugs (inclusief hennepkwekerijen),
illegale prostitutie of illegaal gokken. Hoewel respondenten constateren dat dergelijke criminaliteit
frequent voorkomt in Arnhem, zijn van 2015 tot en met 2017 (slechts) zeven lokalen (waaronder één
woning) tijdelijk gesloten: twee keer vanwege gokken; twee keer vanwege harddrugs; twee keer
vanwege hennep; en één keer vanwege hennep en prostitutie. Er is in drie jaar tijd twee keer een
sluiting opgelegd vanwege illegaal gokken, terwijl dit alleen al in het Spijkerkwartier een frequente
activiteit is. Bij acties valt het echter lastig aan te treffen, mede vanwege goede afscherming en
mogelijkheden om digitale sporen snel te wissen. Er bestaan politieke zorgen over nadelige
consequenties van een sluiting, zeker als het een gezin betreft met minderjarige kinderen.
Ad c.) Pandenoverleg
Het zogenoemde pandenoverleg geeft gestalte aan de aanpak van overlast-gevende panden. Door
vastgoedeigenaren is op grote schaal geïnvesteerd in panden ten behoeve van het verhuren van
kamers of losse appartementen, met concentraties in: Spijkerkwartier, Centrum, Burgemeesterswijk,
Hoogkamp en Klarendal.64 Het gemeentelijk beleid wierp in 2017 weinig barrières op, mede omdat
politiek en bestuur wenste dat werd voorzien in de vraag was (onder meer door studenten) naar
kleine woningen. Huisjesmelkers profiteerden: vastgoedeigenaren die tegen zo gering mogelijke
kosten en inspanningen zoveel mogelijk verdienen, bij voorkeur aan huurders die veel accepteren.
         Een analyse uit 2007 constateert dat in Klarendal 25 panden in handen zijn van
huisjesmelkers.65 Dit rapport adviseert om een overleg in te stellen om de overlast van
huisjesmelkerij te bestrijden. Dat wordt het zogenoemde pandenoverleg dat overlast-gevende
panden bespreekt. Het voorzitterschap ligt in handen van een veiligheidsambtenaar en deelnemers
zijn: politie, de Omgevingsdienst Regio Arnhem, burgerzaken, de afdeling handhaving van werk en
inkomen en de brandweer. Als een pand bij meerdere partijen in beeld komt vanwege overlast,
wordt zo mogelijk een controleactie gepland.
         Het ontbreekt in 2017 aan beleid om de kansenstructuur voor huisjesmelkerij structureel te
verminderen. Er wordt bijvoorbeeld geen Bibob-toets uitgevoerd bij woningsplitsing. Een categorie
huisjesmelkers veroorzaakt sociale ellende vanwege druk die, deels ook vanuit criminele netwerken,
wordt uitgeoefend op kwetsbare huurders.
Ad d.) Prostitutiecontroles
Het prostitutiebeleid hanteert een maximumstelstel, in die zin dat er acht vergunningen beschikbaar
64
   Gemeente Arnhem, Woningen splitsen, lasten delen. Een beleidsevaluatie op het gebied van woningsplitsing
en verkamering in Arnhem, 15 januari 2019.
65
   Ferwerda, 2007.
                                                        33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>zijn voor seksinrichtingen (waarvan er anno 2021 vijf beschikbaar zijn).66 Arnhem telt een klein aantal
vergunde seksinrichtingen, maar er komen veel klanten af op enkele honderden sekswerkers zonder
vergunning: “Arnhem is the place to be voor prostituees en mensen die seks zoeken”.67 Bij toezicht
en handhaving ten aanzien van niet-vergunde of illegale prostitutie vervult het Prostitutie Controle
Team (verder: PCT) van de politie een trekkersrol. Op basis van seksadvertenties wordt een selectie
gemaakt van casus waar de prostitutie illegaal lijkt te zijn (in strijd met de APV) en van casus met
indicaties voor mensenhandel. Controlebevindingen worden voor de gemeente vastgelegd in
bestuurlijke rapportages. Van april 2015 tot en met mei 2017 zijn zeventien rapportages opgesteld.68
De gemeente bekijkt per casus welke stappen worden gezet.69 'De concrete signalen over
mensenhandel worden niet opgenomen in de bestuurlijke rapportages, maar monodisciplinair
onderzicht door het PCT en AVIM (mensenhandelteam Politie). Deze signalen kunnen worden
besproken in het casusoverleg Mensenhandel van het RIEC. Sinds 2013 kent de gemeente een
ketenregisseur mensenhandel. Bij aanwijzingen voor mensenhandel kan een casus worden
ingebracht in RIEC-verband.
Ad e.) RIEC: casusaanpak en onwelgevallige informatie
Het RIEC Oost-Nederland stelt in alle gemeenten in de regio een zogenoemd ondermijningsbeeld op.
In 2017 gebeurt dit in Arnhem. Daartoe worden groepsgesprekken gevoerd met politiemensen en
met gemeenteambtenaren, waarbij criminele kansenstructuren en casus worden geïnventariseerd.
De ambtelijke opkomst is laag bij de bewustwordingsbijeenkomst. Er nemen vijfentwintig
ambtenaren deel aan de groepsgesprekken; dat is goed, al ontbreekt een sleutelfiguur met veel
materiekennis. De inhoudelijke opbrengsten vallen tegen. Het ondermijningsbeeld beschrijft
desondanks misstanden met vastgoed (o.a. fraude en uitbuiting), witwassen, drugscriminaliteit (met
name hennepteelt) en mensenhandel. Ook wordt gewezen op kwetsbaarheden vanwege het grote
aantal kwetsbare groepen in de stad én door het gevoerde beleid, zoals het beperkte Bibob-beleid,
de geringe ambtelijke capaciteit voor veiligheidsbeleid en gebrekkige doortastendheid.70 Er worden
fenomenen en locaties benoemd waarop nauwelijks zicht is, zoals het buitengebied, de
bedrijventerreinen, de autobranche, de woonwagenkampen, het vastgoed en theehuizen.71 Het
ondermijningsbeeld was in 2017 nog geen impuls voor de gemeentelijke aanpak van ondermijning.
Dat paste bij de toenmalige ambtelijke lijn. Het RIEC kreeg eerder, omstreeks 2012, te verstaan dat
analyses en informatie ambtelijk en bestuurlijk niet op prijs werden gesteld. Het RIEC diende de
gemeente te ondersteunen bij Bibob-onderzoeken en bij invloed van outlaw motorgangs op de
horeca in het centrum. Agenderende analyses werden niet gewaardeerd. In die tijd werd de
zogenoemde gebiedsscan criminaliteit en overlast, die (overigens door het hele land) werd opgesteld
door de politie, ambtelijk genegeerd. Sinds 2014 is de relatie tussen gemeente, politie,
66
   Escort valt buiten dit stelsel en de gemeente heeft een zogenoemde zorgzone waar in 2017 op straat wordt
getippeld door negen prostituées met een vergunning.
67
   Citaat van de Korpsexpert Mensenhandel, Smokkel en Prostitutie van de politie-eenheid Oost-Nederland.
Bron: https://www.gelderlander.nl/arnhem/arnhem-is-the-place-to-be-voor-prostituees-en-mensen-die-seks-
zoeken~acbf27f2/
68
   Van Wijk e.a., 2017.
69
   Er volgt zes keer een waarschuwing (per brief of in een gesprek), vijf keer wordt een last onder dwangsom
opgelegd (bij herhaling dient dan een boete te worden betaald) en zeven keer wordt de
woningbouwvereniging op de hoogte gesteld (twee keer wordt het huurcontract opgezegd). Drie keer wordt
een sekswerker voor hulp doorverwezen, vijf keer worden geen maatregelen getroffen en één keer wordt een
dossier aangemeld voor de casusgerichte aanpak van mensenhandel. Bron: Van Wijk e.a., 2017.
70
   RIEC, 2017 (Infographic)
71
   RIEC, 2017 (Infographic)
                                                        34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>belastingdienst en RIEC verbeterd, al blijft de integrale RIEC-aanpak in 2017 voornamelijk steken op
casusniveau.
Anno 2017: veiligheidsbeleid in de kinderschoenen
Resumerend, staat het Arnhemse veiligheidsbeleid in 2017 in de kinderschoenen. Dat geldt meer in
het bijzonder voor de bestuurlijke aanpak van ondermijning. Die aanpak rust in veel opzichten op de
schouders van één ambtenaar en wordt afgebakend tot enkele dossiers of thema’s. Dit staat
informatieverzameling in de weg en daarmee visievorming over de aanpak van ondermijning. De
sociale ellende vanwege criminele praktijken wordt niet gezien als een bestuurlijk vraagstuk. In de
ambtelijke toplaag en bestuurlijk wordt geen werk gemaakt van criminele kansen die ontstaan door
beleidstekorten, zoals minimale Bibob-toetsing en de gemakkelijke instroom van een groot aantal
zorgaanbieders.
3.4      De kloof: de veiligheidsnota versus het Coalitieakkoord
In 2018 worden een Coalitieakkoord en een Kadernota Veiligheid opgesteld voor de collegeperiode
2018-2022. Het is interessant om te bezien wat deze stukken vermelden over het (achterop
geraakte) veiligheidsbeleid.
De Kadernota Veiligheid: tien thema’s
De Kadernota Veiligheid (2018-2022)72 beschrijft doelstellingen en inspanningen. De nota vermeldt
dat de veiligheidssituatie ongunstiger is dan past bij een middelgrote centrumstad. De nota
constateert dat Arnhem relatief ongunstig scoort wat betreft geregistreerde criminaliteit,
jeugdcriminaliteit en door burgers gerapporteerde drugsoverlast en drugshandel. Andere bronnen
wijzen op een relatief hoog niveau van radicalisering en (geregistreerde) mensenhandel. Arnhem
wordt – ook in de interviews - getypeerd als een middelgrote stad die wat onveiligheid betreft
kenmerken heeft van een grote stad. Dit dient te worden aangepakt, zo constateert de nota. Daartoe
wordt het veiligheidsvraagstuk opgedeeld in vier domeinen: stedelijke veiligheid; wijkveiligheid;
maatschappelijke veiligheid; en fysieke veiligheid. Ondermijning is een stedelijk veiligheidsthema.
Door de omvang en breedte van de Arnhemse veiligheidsproblematiek blijkt het lastig om de
prioriteiten te reduceren tot een top-5 of top-3. De nota benoemt acht prioriteiten, exclusief fysieke
veiligheid en het stevige radicaliseringsvraagstuk, namelijk:
     1.  De (relatief) hoge geregistreerde criminaliteit, in het bijzonder High Impact Crimes.
     2.  Ondermijning (genoemd worden: witwassen, drugshandel en hennepteelt en illegaal gokken)
     3.  Woonoverlast
     4.  Discriminatie
     5.  Huiselijk geweld
     6.  Personen met verward gedrag
     7.  Jeugdcriminaliteit
     8.  Online-criminaliteit73
Hoewel het niet als prioriteit wordt genoemd in de Kadernota, worden stevige ambtelijke
inspanningen geleverd wat betreft:
     9. Fysieke veiligheid
     10. Radicalisering
72
   Gemeente Arnhem, Arnhem; Veilige Stad. Kadernota Veiligheid 2018-2022, vastgesteld d.d. 27 februari 2019.
73
   Toegevoegd op basis van een amendement van D66, PvdA en GroenLinks d.d. 27 februari 2019.
                                                    35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>De gemeenteraad voegt hier een elfde inspanning aan toe, namelijk de Arnhemse medewerking met
het experiment gesloten coffeeshopketen. Het zogenoemde ‘wietexperiment’. Het veiligheidsbeleid
bij en rondom wedstrijden van Vitesse legt ook een claim op ambtelijke capaciteit. Ambtelijk wordt
gesproken over tien prioriteiten. Er zijn in 2018 meer prioriteiten dan ambtenaren (in loondienst) bij
het programma Veiligheid.
Het Coalitieakkoord: vijf regels over veiligheid
In de paragraaf “Genieten van een nog mooier Arnhem” van het Coalitieakkoord 2018-202274 komt
het thema veiligheid summier aan bod. Het betreft letterlijk drie regels en een kader met nog eens
twee regels. Voor het verbeteren van de veiligheid wordt € 300.000,- per jaar beschikbaar gesteld.
Dat is gemiddeld € 30.000,- per thema, met acht politieke prioriteiten, plus radicalisering en fysieke
veiligheid, exclusief het ‘wietexperiment’ en het dossier Vitesse.
74
   Coalitieakkoord Arnhem 2018-2022, GroenLinks, VVD, D66 en PvdA.
                                                   36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>4.       Vanaf 2018: vooruitgang en knellende grenzen
Inleiding
Als de burgemeester in 2019 een ronde door de stad maakt, benoemen burgers
veiligheidsproblemen, waaronder ondermijning. Zie paragraaf 4.1 Er wordt vanaf 2018 vooruitgang
geboekt met de aanpak van ondermijning. Er komen onder andere wat meer veiligheidsambtenaren,
er wordt actie ondernomen en er worden duurzame inspanningen voorbereid. Dit wordt beschreven
in paragraaf 4.2. Ondanks de vooruitgang, loopt de ondermijningsaanpak tegen knellende grenzen
aan. Zie daarover paragraaf 4.3. Het hoofdstuk sluit af met de aandacht voor ondermijning van de
gemeenteraad in 4.4.
4.1      De burgemeestersronde door de stad
De burgemeester maakt, vanaf mei 2019, in ongeveer tien maanden tijd een ronde door de stad. Hij
treedt in gesprek met bewoners en dringt erop aan dat ze geen blad voor de mond nemen. Er
worden bewonersavonden of wijkwandelingen georganiseerd. Hierbij werken medewerkers van het
programma Veiligheid en van de Teams Leefomgeving (verder: TLO) samen. Tijdens de stadsronde
worden veiligheidsproblemen geïnventariseerd. Dit traject heeft verschillende opbrengsten:
        De gesprekken resulteren in een overzicht van veiligheidsproblemen, met bijzondere
         aandacht voor probleemwijken. Er worden kwesties aangekaart die betrekking hebben op
         ondermijning of die daarmee raakvlakken hebben. Zo wordt invulling gegeven aan een
         toezegging om wijkveiligheidsagenda’s op te stellen.
        Er worden via dit burgemeesterstraject concrete veiligheidsproblemen door bewoners
         benoemd en geprioriteerd die ontbreken in de breed ingestoken wijkprogramma’s die (na
         burgerconsultatie) zijn opgesteld door de TLO’s.
        Er wordt een nieuwe overlegvorm in het leven geroepen: het wijkveiligheidsoverleg, waarbij
         programma Veiligheid samenwerkt met de TLO’s (zie paragraaf 4.2).
        Er ontstaat een klik en coalitie tussen de burgemeester en burgers op basis van een gedeelde
         drive om de onveiligheid aan te pakken. Dit heeft betekenis, omdat dit een beroep doet op
         partijen die tussen hen in staan - gemeenteraad, college van burgemeester en wethouders
         en ambtelijk top – om de veiligheidsprestaties van de gemeente te verbeteren.
4.2      Voortuitgang: actie en verbinding
De burgemeestersronde en daarop gebaseerde wijkveiligheidsagenda’s staan niet op zich. Het zijn
onderdelen van verbeteringen die, met de burgemeester als trekker en in lijn met de Kadernota
Veiligheid, op het veiligheidsdossier tot stand worden gebracht. Het betreft:
     a.  Het ‘opplussen’ van het Programma Veiligheid
     b.  Toezicht en handhaving: meer personeel en zakelijkheid
     c.  Bestuurlijke handhaving: grotere actiebereidheid
     d.  Het interventieteam: integrale analyse en actie
     e.  Wijkveiligheidsoverleg
     f.  BOTOC75: een preventieve aanpak in de steigers
     g.  Uitbreiding van Bibob-toetsing
     h.  Ondermijning: meldpunt en bewustwordingsbijeenkomsten
     i.  Een externe projectleider (stadmarinier) in het Spijkerkwartier
75
   BOTOC staat voor (het landelijk opgezette en gefinancierde) Breed Offensief Tegen Ondermijnende
Criminaliteit.
                                                      37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>     j.   Herstelagenda Coronacrisis
Ad a.) Het ‘opplussen’ van het Programma Veiligheid
Aan de vooravond van de huidige collegeperiode, in 2017, telde de gemeente zeven
veiligheidsambtenaren (plus twee medewerkers van het veiligheidshuis), ondergebracht in de staf
van de burgemeester. In 2019 wordt veiligheid een programma, binnen het cluster Strategie, Beleid
& Regie (SBR).76 De personele capaciteit wordt uitgebreid en in 2021 zijn er elf vaste kracht
ambtenaren (op de loonlijst van de gemeente), aangevuld met vijf tijdelijk ingehuurde professionals.
Tot die laatste categorie behoren onder meer de programmamanager, de projectleider voor het
Spijkerkwartier en adviseur van een preventieprogramma in Arnhem-Oost (zie punt f.). Belangrijke
inspanningen, zoals het preventieprogramma en de aanpak van radicalisering, worden (tijdelijk)
gefinancierd door de Rijksoverheid.
          De personele uitbreiding geeft wat meer ruimte voor de ondermijningsspecialist om gestalte
te geven aan de integrale aanpak van RIEC-casus. Temeer omdat de onderlinge verhoudingen tussen
gemeente en RIEC zijn verbeterd sinds 2017, mede doordat de programmamanager en burgemeester
een integrale aanpak steunen en aanmoedigen.
Ad b) Toezicht en handhaving: meer personeel en zakelijkheid
In 2019 telt Vergunning & Handhaving, als onderdeel van het cluster Openbare Ruimte, ongeveer
vijftien BOA’s. Dit wordt uitgebreid met vier BOA’s. Inclusief externe inhuur staat de teller in 2021 op
vijfentwintig BOA’s. Vier BOA’s worden ingezet voor afval en twee krachten zijn voltijds bij het
leerbedrijf. Dit betekent dat achttien BOA’s operationeel inzetbaar zijn voor een omvangrijke taak:
van bijzondere wetgeving tot de brede openbare ruimte-taak (ergernissen, overlast en eenvoudige
milieuzaken). Het huidige afdelingshoofd is afkomstig van het programma Veiligheid en heeft recent
een tweede coördinator aangesteld (voor een jaar gedetacheerd vanuit de politie). Hij investeert in
opleiding en training en hij introduceert zakelijkheid rondom de BOA-inzet. Allerhande ambtelijke
verzoeken, bijvoorbeeld van wijkmanagers, resulteren niet langer bijna automatisch in
deelopdrachten. Ook na de personele uitbreiding is schaarste-management geboden, want de
handhavingsorganisatie wordt overvraagd. In reactie daarop is de netto inzetbare capaciteit
berekend, wordt geprioriteerd en op straat worden deeltaken gecombineerd. Voorts wordt tijd
gereserveerd om kwaliteit te leveren, zoals het correct en volledig op papier zetten van bevindingen.
Dat is belangrijk bij (de opvolging van) zaken die betrekking hebben op ondermijning, zoals over-
bewoning, illegaal gokken, illegale prostitutie of drugscriminaliteit. Alertheid op ondermijning wordt
gewaardeerd en aangemoedigd. Daarbij wordt geprofiteerd van informatiebijeenkomsten over
ondermijning (zie punt h.) en van materiekennis die binnen de handhavingsorganisatie beschikbaar
is. Die kennis is deels gebaseerd op jarenlange observaties op straat van misstanden die verband
(kunnen) houden met georganiseerde criminaliteit en deels op een achtergrond als
veiligheidsambtenaar of politiemedewerker.
Ad c.) Bestuurlijke handhaving: grotere actiebereidheid
Vanaf 2018 tot en met 2020 worden vaker bestuursrechtelijk panden gesloten dan in de drie jaren
daarvoor. Van 2015 tot en met 2017 gebeurt dit zeven maal en in de periode van 2018 tot en met
2020 komt de teller uit op 24 sluitingen: tien woningen en 14 lokalen. Er wordt zestien keer
hennep(teelt) aangetroffen, vier maal harddrugs en één keer hennep en harddrugs. In 2020 wordt
een café gesloten vanwege een schietpartij en twee woningen vanwege illegaal vuurwerk. De
76
   Dat cluster telt, naast veiligheid, de volgende programma’s: Vitale economie Arnhem-Nijmegen,
Doorbraak naar werk; Energie en klimaat, Vitale economie Arnhem-Nijmegen en bruisende binnensteden;
Ruimte, wonen, mobiliteit en milieu; Zorg dichterbij; Stedelijk programma sociaal en onderwijs; Vitale
Economie Arnhem-Nijmegen; en Inclusie.
                                                         38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>gemeente registreert, vanwege politieke vragen en zorgen daarover, of in het pand minderjarigen
aanwezig waren. Dat is geen enkele keer het geval.77
          De stijging is in absolute aantallen niet groot (17 keer). Dit neemt niet weg dat de toename
past bij de actiestand waarin de burgemeester de ambtelijke organisatie plaatst. Bij misstanden dient
- zeker als burgers overlast ondervinden - te worden opgetreden. Dit behoort zichtbaar te zijn, zodat
duidelijk wordt dat de gemeente paal en perk stelt aan overlast, criminaliteit en gevaarlijke situaties.
Ad d.) Het interventieteam: integrale analyse en actie
Sinds 2019 is het zogenoemde Interventieteam Ondermijning (verder: interventieteam) actief.78 Dit
team geeft gestalte aan projectmatige integrale interventies op ondermijningsgevoelige locaties. De
activiteiten worden aangestuurd door de lokale driehoek (burgemeester, officier van justitie en
plaatselijke politiechef), met de burgemeester als trekker. De ambtelijke aansturing ligt in handen
van de ondermijningsspecialist van het programma Veiligheid. De acties worden voorbereid door
vaste deelnemers die wekelijks overleggen (politie en RIEC) en door het Openbaar Ministerie. Naast
de gemeente betreft het de politie, het Openbaar Ministerie en het RIEC. De kern van de aanpak is
dat op basis van locatiekennis - gebaseerd op straatinformatie van professionals én op een analyse
van relevante systemen - wordt bezien welke organisaties en professionals worden ingezet bij
controleacties. Daarbij wordt samengewerkt met publieke organisaties, zoals de Omgevingsdienst
Regio Arnhem, Belastingdienst, Douane, Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (FIOD), de Inspectie
voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid (ISZW) en Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
(NVWA). Ook wordt gebruik gemaakt van de kennis, apparatuur of bevoegdheden van netbeheerders
en brancheorganisaties.
          In korte tijd wordt de stap gezet van driehoeksopdracht, via analyse en voorbereiding, naar
gemeenschappelijke actie. Het zijn publiek-private acties die zichtbaar zijn en criminaliteit en
overtredingen aan het daglicht brengen. Zo wordt een norm gesteld en onderstreept dat de controle-
en pakkans toenemen. De eerste acties hadden plaats op 26 november 2019 en op 21 januari 2020
op bedrijventerrein Het Broek. Er volgden acties in Geitenkamp (september 2020), in Malburgen-
Oost (augustus 2020) en op en rondom station Arnhem Centraal (september 2020). Nu de gemeente
- samen met onder meer de politie en Omgevingsdienst - toch gereed is voor interventies, werd de
kans aangegrepen om ook acties op te zetten in het kader van het regionale project Stuwdam,
gericht op het terugdringen van ondermijning in het buitengebied. In december 2020 werd in het
Arnhemse buitengebied gezocht naar “(…) hennepkwekerijen, drugslabs en drugsdumpingen”, als
“startschot” van dit project.79 De combinatie van analyse en actie valt op de werkvloer in goede
aarde, zo constateren ambtenaren, burgemeester en politiechefs. Professionals stellen het op prijs
dat (“eindelijk”) wordt opgetreden, mede op basis van hun (straat)kennis. De nasleep van de acties
legt wel druk op de (dun bezette) ambtelijke organisatie.
Ad e.) Wijkveiligheidsoverleg
De burgemeestersronde resulteert in wijkveiligheidsagenda’s.80 De informatie is niet volledig, maar
de agenda’s leggen urgente problemen op tafel. Burgers drongen in klare taal aan op actie. De
wijkveiligheidsagenda’s resulteerden in een opdracht van de burgemeester aan het programma
Veiligheid om door de hele stad een wijkveiligheidsoverleg op te starten. Hiertoe wordt
samengewerkt met de wijkmanagers van de TLO’s, ondergebracht bij het cluster wijken. Arnhem telt
acht TLO’s en ongeveer 35 wijkmanagers. Daarnaast beschikt elk TLO over een ondersteuner.
77
   Van 2018 tot en met 2020 worden ook elf vergunningen ingetrokken: vier in 2018, zeven in 2019 en nul in
2020. In 2021 zijn inmiddels twee vergunningen ingetrokken.
78
   Brief aan de gemeenteraad, Interventieteam Ondermijning Arnhem, 4 februari 2020.
79
   Bron: https://www.gelderlander.nl/arnhem/operatie-stuwdam-team-zoekt-drugslabs-in-arnhems-
buitengebied~a469a608/
80
   Brief aan de gemeenteraad, Wijkveiligheid in Arnhem, 3 maart 2020.
                                                      39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Daarmee is de beschikbare capaciteit voor gebiedsgericht werken dus aanzienlijk groter dan voor het
programma Veiligheid. Er wordt in tien gebieden wijkveiligheidsoverleg gevoerd. Het voorzitterschap
ligt in handen van een veiligheidsambtenaar en/of wijkmanager. Vaste deelnemers zijn politie,
toezicht en handhaving, de zorgcoördinator, wijkmanager en veiligheidsambtenaar. meestal is ook
het jongerenwerk vertegenwoordigd. Het overleg wordt ondersteund door een zogenoemde
veiligheidsradar die wordt ontwikkeld door Bureau Beke. Dit instrument geeft een actueel beeld van
de veiligheids- en leefbaarheidsproblematiek.
          Bij de opzet van het wijkveiligheidsoverleg bestonden spanningen tussen
veiligheidsambtenaren en wijkmanagers. De wijkveiligheidsagenda’s haalden de TLO-
wijkprogramma’s in, want: a.) de agenda’s legden problemen bloot die ontbraken in de
programma’s, en b.) de agenda’s onderstreepten dat de veiligheidsproblemen volgens burgers
urgent zijn. De verhouding tussen ‘veiligheid’ en ‘wijken’ verbeterde toen in november 2020 twee
minicrises druk legde op de ambtelijke organisatie. In het Spijkerkwartier werd een man
doodgeschopt door zogenoemde ‘pedojagers’ en in Geitenkamp braken ongeregeldheden uit nadat
het vuurwerkverbod was afgekondigd. Dit leidde tot intensief contact tussen de
veiligheidsambtenaar (met wijkveiligheid in portefeuille) en wijkmanagers. Er werd in Geitenkamp
een top-20 gemaakt van relschoppers, er werden veertien waarschuwingsbrieven verstuurd en zes
gebiedsverboden opgelegd. Bovendien stelt de ambtelijk trekker van het wijkveiligheidsoverleg zich
op als verbinder.
Ad f.) BOTOC: een preventieve aanpak in de steigers
In het kader van het landelijke Breed Offensief Tegen Ondermijnende Criminaliteit (BOTOC) wordt de
aanpak van de criminele drugsindustrie versterkt, in die zin dat wordt geprobeerd instroom van
jongeren in de drugswereld te voorkomen. Acht gemeenten met een fors drugsprobleem, waaronder
Arnhem, konden een projectvoorstel indienen voor een wijkgerichte aanpak van georganiseerde
drugscriminaliteit bij het ministerie van Veiligheid en Justitie. Het Arnhemse voorstel is gehonoreerd
en heeft betrekking op Arnhem Oost, in het bijzonder Presikhaaf en Malburgen, met de bedoeling dit
in de komende jaren geografisch gezien uit te breiden. De doelgroep zijn jongeren en
jongvolwassenen tot 24 jaar. Er zijn twee intensieve trajecten opgestart, steeds gericht op zestig
jongeren. De politie geeft gestalte aan de strafrechtelijke aanpak van onder meer straatdealers en
wijkkoningen met een sturende criminele rol. Het jongerenwerk wordt doorontwikkeld, met de inzet
van enkele ervaren frontlijnprofessionals. Ze leggen contacten met gezinnen en trachten
risicojongeren op het (juiste) pad van school en werk te houden of te brengen. Er komen ook
activiteiten voor doorsnee jongeren die niet in een risicocategorie vallen. Waar nodig wordt gewerkt
aan anti-radicalisering. Straatcoaches zijn partners van jongerenwerkers en leggen zich toe op
toezicht op straatniveau, ook in en om school. De schoolgebouwen worden een aangrijpingspunt bij
interventies en gedragsbeïnvloeding. Het dienen veilige gebouwen te zijn (dus zonder drugs en
wapens) en locaties waar kinderen zich ontwikkelen en, zo nodig, tijdig worden geholpen of worden
aangesproken of aangepakt. Hiertoe wordt het Preventief Interventieteam (PIT) geïntroduceerd. De
burgemeester streeft naar een veilige én pedagogische wijk. De stap naar vervolgonderwijs en werk
is cruciaal. Daartoe wordt het zogenoemde Jeugd Buurtbedrijf in stelling gebracht.81
          Het programma wordt tijdens het veldwerk van dit rapport ingericht. Het staat daarmee in
de kinderschoenen. Een meerjarige aanpak is nodig, zo constateren geïnterviewde professionals,
waarbij preventie en repressie worden gecombineerd. Preventie en repressie worden gezien als
twee-eenheid: zonder repressie lonkt het criminele voorbeeld van wijkkoningen en zonder preventie
en ‘kansen’ dreigen groepen afstand te nemen van de overheid. De combinatie van preventie en
repressie is een doorbraak in Arnhem, waar dit eerst vaak los van elkaar stond.
81
   Infographic Programma BOTOC.
                                                    40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Ad g.) Uitbreiding van Bibob-toetsing
De gemeente Arnhem maakte tot december 2020 op een beperkt aantal terreinen gebruik van de
wet Bibob. Bibob-toetsing werd namelijk louter uitgevoerd bij horeca-inrichtingen (inclusief
coffeeshops), seksinrichtingen, escortbedrijven en speelautomatenhallen. Op 1 december 2020
wordt Bibob-toetsing geïntroduceerd op de volgende terreinen: evenementenvergunningen;
vastgoedtransacties; omgevingsvergunningen; subsidies; en overheidsopdrachten.82 Om dit te
kunnen implementeren zijn een Bibob-coördinator en -onderzoeker aangesteld die in het eerste
kwartaal van 2021 zijn gestart. De gemeenteraad moest overtuigd worden van de noodzaak tot
intensivering van het Bibob-beleid.
Ad h.) Ondermijning: meldpunt en bewustwordingsbijeenkomsten
Er zijn eind 2019 en begin 2020 in samenwerking met het RIEC twee zogenoemde
bewustwordingsbijeenkomsten over ondermijning georganiseerd voor gemeenteambtenaren.83 De
bijeenkomsten duurden twee uren en er namen elf ambtelijke afdelingen84 deel, plus het RIEC, de
Omgevingsdienst Regio Arnhem en de Havenmeester. Op twaalf afdelingen hebben negentien
ambtenaren zich aangemeld als aandachts-functionaris ondermijning, die deze problematiek met
collega-ambtenaren bespreken en bij hen onder de aandacht brengen. Zo wordt getracht een impuls
te geven aan de ambtelijke signalering van ondermijning, waartoe ambtenaren terecht kunnen bij
een meldpunt, ondergebracht bij het programma Veiligheid.
Ad i.) Een projectleider in het Spijkerkwartier
In het najaar van 2020 wordt een projectleider (die vaak stadsmarinier wordt genoemd)
aangetrokken om de veiligheid in het Spijkerkwartier te verbeteren, met bijzondere aandacht voor
de Steenstraat en omgeving. De marinier is een externe expert die 16 uur per week actief is. Hij
formuleert drie basisvoorwaarden voor deze taak: korte lijnen met de burgemeester (en zo nodig
met andere bestuurders); medewerking van ambtelijke afdelingen, professionals, ondernemers en
burgers; en een kantoor in het werkgebied. Inmiddels is de projectleider ingetrokken in het pand
Steenstraat 66, zodat de aanwezigheid van de gemeente zichtbaar is. De directe lijn met de
burgemeester is bedoeld als steun in de rug om - met ‘geleend gezag’ - ambtelijke inzet en actie vlot
te trekken. In het actieplan worden dertien inspanningen beschreven, waaronder de aanpak van
ondermijning. Dat vergt duurzame actie en wordt getrokken door twee ambtenaren van het
programma Veiligheid. De gedachte is dat pand voor pand de situatie wordt bekeken. Er wordt
gestreefd naar een coalitie met bonafide ondernemers. Daarnaast worden interventies en controles
voorbereid, zowel systematisch als via incidentele acties. De aanpak van ondermijning vergt een
lange adem. Daarom worden – los van ondermijning - ook maatregelen gepland waarmee op korte
termijn zichtbare resultaten vallen te boeken, zoals de aanpak van zwerffietsen, verlichting op
donkere plekken, cameratoezicht en beter onderhoud; het gaat om schoon en heel. Voorts worden
enkele bestaande beleidslijnen doorgetrokken, zoals het realiseren van een divers winkelaanbod en
interventies om de overlast van verwarde personen en arbeidsmigranten te verminderen. Dit vergt
samenwerking en gemeenschappelijke actie van de projectleider met wijkmanagers, programma
Veiligheid, Vergunning & Handhaving en Economische Zaken. Het gaat dus om een brede aanpak, al
is de zwaarste opgave duidelijk: een duurzame aanpak van de (al decennialang aanwezige)
ondermijning.
Ad j.) Herstelagenda Coronacrisis: oog voor ondermijning
82
   Brief aan de gemeenteraad, Beleidsregels Wet Bibob gemeente Arnhem 2020, 1 december 2020.
83
   Daarnaast nemen Arnhemse ambtenaren zo nu en dan deel aan soortgelijke externe bijeenkomsten of
congressen.
84
   Team leefomgeving; vergunningen & handhaving; klantcontact-centrum; vastgoed; onderhoud; werk &
inkomen; economische zaken; zorg; informatie; sportbedrijf; en burgerzaken.
                                                     41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>De gemeente heeft een herstelagenda opgesteld vanwege duurzame ongunstige effecten van de
coronacrisis op sociaaleconomische omstandigheden en omdat de crisissituatie een impuls is voor
criminele praktijken.85 De agenda wijst op signalen dat ondernemers met financiële problemen extra
vatbaar zijn voor financiële ondersteuning vanuit criminele hoek, bijvoorbeeld via leningen,
investeringen of overnames. Op straatniveau zijn ook nog andere effecten zichtbaar, zoals een
toename van de illegale drugshandel op straat en door bezorgers. Bovendien maken financiële
problemen niet alleen ondernemers vatbaarder voor criminele invloeden en inkomsten, maar ook
burgers, bijvoorbeeld vanwege het wegvallen van (tijdelijk) werk. Met het vaststellen van de
herstelagenda komt structureel jaarlijks € 400.000,- voor handhaving, veiligheid en ondermijning
beschikbaar. Deze corona-gelden worden ingezet voor twee Bibob-coördinatoren en vier
handhavers.
4.3      De aanpak van ondermijning: knellende grenzen
De extra inspanningen lopen tegen grenzen aan. Dit is deels het product van de pragmatiek die bij de
vooruitgang aan de dag wordt gelegd. Meer concreet komen de volgende knelpunten komen in
beeld:
     a.  De organisatorische positie van het programma Veiligheid
     b.  Programma Veiligheid: een (te) hoge werkdruk
     c.  Versnippering van de veiligheidstaak
     d.  Bibob-beleid: een wereld (terug) te winnen
     e.  Ruimte voor (zorg)fraudeurs
Ad a.) De organisatorische positie van het programma Veiligheid
Veiligheid heeft geen centrale plaats gekregen in de ambtelijke organisatie. De veiligheidstaak is als
één van de acht programma’s ondergebracht bij het cluster SBR. Arnhem telt dus geen afdeling of
directie die gestalte geeft aan de complexe veiligheidstaak. Er is geen formule beschikbaar om te
berekenen hoeveel capaciteit beschikbaar dient te zijn voor veiligheidsbeleid, al dient de slagkracht
te passen bij de lokale veiligheidsproblematiek. Die is in Arnhem onevenredig groot, terwijl het
programma Veiligheid juist relatief weinig ambtenaren telt: ongeveer tien in loondienst, aangevuld
met tijdelijk ingehuurde professionals.86 De sterkte is enigszins uitgebreid (bij het programma
Veiligheid en bij V&H), maar dat neemt niet weg dat de organisatorische positie van veiligheid een
knelpunt blijft. De capaciteitsuitbreidingen vergden een stevig politiek debat, omdat dit binnen de
bestaande personeelsbegroting diende te worden gerealiseerd. Door de uitbreiding komt niet langer
de hele ambtelijke ondermijningstaak uit bij één specialist, want dit wordt ook opgepakt in het
BOTOC-programma, door de projectleider (stadsmarinier), door een ambtenaar die opdracht heeft
gekregen het prostitutiebeleid te actualiseren en als aspect van de wijkveiligheidsagenda’s. Dit
neemt niet weg dat het takenpakket van deze ondermijningsspecialist netto groeit, onder meer door
het inrichten van het interventieteam en door het aanjagen van ambtelijke signalering bij het
meldpunt ondermijning.
Ad b.) Programma Veiligheid: een (te) hoge werkdruk
Het programma Veiligheid geeft invulling aan een brede taak. Belangrijke dossiers zijn - naast
ondermijning - fysieke veiligheid (crisisbeheersing), radicalisering, prostitutiebeleid, mensenhandel
en het brede terrein van wijkveiligheid. Veiligheidsambtenaren maken werk van de zogenoemde
persoonsgerichte aanpak en nemen deel aan (casusoverleg van) het zorg- en veiligheidshuis.
85
   Gemeente Arnhem, Arnhemse Herstelagenda Coronacrisis.
86
   De afdeling Veiligheid in Nijmegen telt in 2018 bijvoorbeeld ruim 30 fte (toezichthouders en BOA’s vallen
onder Stadsbeheer).
                                                        42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Veiligheidsambtenaren ondersteunen de burgemeester bij lastige of ingewikkelde kwesties of
dossiers, zoals de voetbalportefeuille (Vitesse), het coffeeshopbeleid of vluchtelingen. Deze
ambtenaren ondersteunen de burgemeester ook bij kwesties die als incident of minicrisis opspelen
en vragen om snelle analyses en actie. Bijvoorbeeld ongeregeldheden in de wijk Geitenkamp of
illegale feesten. De werkdruk is hoog en dat speelt het programma parten, ook wat betreft de aanpak
van ondermijning. Dit komt tot uitdrukking in de volgende patronen:
         Er worden (tijdelijke) externe middelen verworven en benut, onder meer bij de aanpak van
          radicalisering, bij het BOTOC-programma in Arnhem-Oost en voor een onderzoek naar
          ondermijning op wijkniveau.
         Er worden tijdelijk externe krachten ingehuurd, ook op belangrijke functies en bij belangrijke
          programma’s. Het betreft onder meer de programma-manager, de adviseur van het BOTOC -
          programma en de projectleider in het Spijkerkwartier.
         Vanwege het complexe en urgente karakter van de veiligheidsopdracht zijn bij de recente
          personele uitbreiding ervaren professionals aangesteld. Het voordeel is dat ze gelijk van start
          konden. Ze beschikken echter nauwelijks over organisatorische en inhoudelijke
          ondersteuning.
         Urgente kwesties verdringen belangrijke taken, zoals het opbouwen van een kennis- en
          informatiehuishouding. Ambtenaren constateren dat fenomenen, probleemlocaties en
          zichtbare verschijningsvormen van ondermijning in beeld zijn, maar dat er beperkte
          informatie is over criminele netwerken en over criminele werkwijzen. Analyse en onderzoek
          zijn recent ter hand genomen. Er wordt door criminologen onderzoek gedaan naar criminele
          netwerkvorming en naar ondermijning op wijkniveau. De inzet van het interventieteam
          wordt gebaseerd op bondige analyses en de opbrengsten van de acties verschaffen
          informatie.
         Door de beperkte formatie van het programma Veiligheid dient ook bij de aanpak van
          ondermijning telkens te worden bekeken wat wel en niet wordt opgepakt. Er wordt
          geselecteerd op welke dossiers veiligheidsambtenaren een trekkersrol vervullen, zoals bij het
          interventieteam en het BOTOC-programma. De problematiek vanwege kamerverhuur wordt
          in Arnhem aangepakt, al gebeurt dit niet vanuit de invalshoek van ondermijning, want het
          ruimtelijke ordeningsperspectief staat centraal. De beleidsevaluatie en in gang gezette
          aanpak nemen de woningmarkt als uitgangspunt en niet de criminele netwerken die
          investeren panden en die huurders onder druk zetten of uitbuiten. Bewoners constateren
          dat - ook op locaties met overlast van kamerverhuur (zoals het Spijkerkwartier) - geldende
          regels niet worden gehandhaafd. Zoals de regel dat de verhuurder de hoofdbewoner van het
          pand moet zijn. Er bestaat wat betreft kamerverhuur een gat tussen beleid en handhaving.
     Ad c.) Versnippering van de veiligheidstaak
     De ambtelijke veiligheidstaken zijn verdeeld over functionele clusters én over gebiedsgerichte
     activiteiten. V&H maakt deel uit van het cluster OR en programma Veiligheid is onderbracht bij
     het cluster SBR.87 Het typeert Arnhem dat sterk wordt ingezet op gebiedsgericht werken, in
     samenspel tussen burgers en wijkmanagers. Er zijn in totaal ongeveer 35 wijkmanagers, verdeeld
     over acht TLO’s. Er zijn brede wijkprogramma’s opgesteld met concrete en strategische punten.
     Voor zover de TLO’s wijkveiligheid agendeerden, betrof het voornamelijk sociale veiligheid, zoals
     woonoverlast. Woonoverlast is een vast thema voor TLO’s, want elk TLO-werkgebied kent een
     Overlast en Zorg Overleg (OZO). Deelnemers zijn de wijkmanagers, de wijkagent, een corporatie-
87
   Ook in gemeenten waar wél een substantiële veiligheidsafdeling is opgebouwd, komt deze organisatorische
scheiding voor. Dat neemt niet weg dat toezichthouders en handhavers belangrijker worden bij het verzamelen
en doorgeven van informatie, ook wat betreft ondermijning. Ook neemt het (opleidings-)niveau van deze
functionarissen toeneemt, waardoor veiligheid, toezicht en handhaving wat dat betreft naar elkaar toegroeien.
                                                     43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>     medewerker en de zorg- en overlastcoördinator die in verbinding staat met het sociaal wijkteam.
     Deze teams beschikken over een breed arsenaal met sociaal-preventieve interventies, zoals
     begeleiding, arbeidsbemiddeling, opvoedingsondersteuning of ondersteuning bij het op orde
     brengen van de financiële situatie.
         De aanpak van ondermijning vergt samenwerking tussen ambtenaren met veiligheidstaken
     en ambtenaren met sociale en/of gebiedsgerichte taken. Qua visie wordt de brug inmiddels
     geslagen, maar de praktijk kampt met knelpunten:
        Wijkveiligheid vraagt om decentrale actie op het niveau van straten, buurten of groepen,
         maar ook systematische en centrale informatieanalyses en daarop gebaseerde actie en
         prioriteiten. Het heeft weinig zin om straatdealers of foute huisjesmelkers wel in de ene wijk
         aan te pakken, maar (dezelfde personen of netwerken) een paar honderd meter verderop
         niet. In het kader van het wijkveiligheidsoverleg worden centraal opgezette analyses straks
         gecombineerd met lokale actie. Dit krijgt gestalte vanuit het programma Veiligheid, met de
         burgemeester als trekker. Wijkmanagers zijn decentraal gericht en het ontbreekt bij
         gebiedsgericht werken aan een trekker die zorgt voor centrale informatiesturing.
        Wijkmanagers hebben geen uitvoerende taak, want het idee is dat zij - op basis van
         locatiekennis - ambtenaren in de staande organisatie aanzetten tot inspanningen op
         wijkniveau. Wat veiligheidsbeleid betreft levert dit scheve verhoudingen op. Dat betekent
         namelijk dat ongeveer 35 wijkmanagers een beroep doen op het programma Veiligheid met
         tien vaste ambtenaren. Wat ondermijning betreft, wordt op een nog veel kleiner aantal
         veiligheidsambtenaren een beroep gedaan.
        Wijkveiligheid is als topprioriteit benoemd door burgers én de burgemeester (zie paragraaf
         4.1). Wijkmanagers nemen deel aan de uitvoering van wijkveiligheidsagenda’s, maar zijn qua
         opleiding, achtergrond en kennis vaak generalisten, terwijl concrete thema’s of problemen
         vragen om direct beschikbare veiligheidsexpertise.
        Buiten het programma Veiligheid wordt onveiligheid voornamelijk gedefinieerd als een
         vraagstuk dat van ambtenaren sociale of preventieve interventies vergt. Bij kamerverhuur en
         bij de exploitatie van winkelpanden wordt bijvoorbeeld voorbij gegaan aan criminele
         investeringen in vastgoed en aan criminele invloed op (afhankelijke) huurders.
        Professionals die voor hun werk op straat komen (en in verhuurde kamers), zien sociale
         problemen (o.a. verslaving of financiële problemen) en jongvolwassenen die beginnen met
         criminaliteit en daarbij onder invloed staan van wijkkoningen. Sociale wijkteams zoeken
         volgens respondenten doorgaans echter geen toenadering tot mensen met dergelijke
         problemen, omdat het idee is dat de klant met een vraag naar het team dient te komen. De
         overheid werkt met andere woorden niet of nauwelijks outreachend, terwijl criminelen dat
         juist wel doen. Criminelen ronselen immers vatbare personen.
Ad d.) Bibob-beleid: een wereld (terug) te winnen
Het Bibob-beleid bleef tot voor kort (december 2020) beperkt tot vergunningen in een klein aantal
risicobranches: horeca (inclusief coffeeshops), seksinrichtingen, escortbedrijven en
speelautomatenhallen. Hier komt bij dat bij Bibob-onderzoek sporadisch een beroep werd gedaan op
het Landelijk Bureau Bibob (LBB). Door de beperkte toepassing van de Wet Bibob kwamen drie
functies van de Wet Bibob in geringe mate uit de verf: a.) het blokkeren van ongewenste
vergunningen; b.) eerlijke concurrentie voor ondernemers; en c.) duidelijk maken dat Arnhem alert is
op indicaties voor criminaliteit. Het lange tijd terughoudende Bibob-beleid trok ondermijning aan.
Inmiddels is Bibob-toetsing uitgebreid naar andere terreinen (zie paragraaf 4.2) en er zijn in het
eerste kwartaal van 2021 een Bibob-coördinator en -onderzoeker aangesteld. Deze beleidsomslag is
vooruitgang, al is er een lange weg te gaan om via Bibob-toetsing (merkbaar) invloed te krijgen op
ondermijning:
                                                     44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>         Ambtelijke afdelingen worden door het nieuwe Bibob-beleid in een andere rol geplaatst. Er
          wordt een meer onderzoekende en kritischer houding gevraagd, bijvoorbeeld bij een
          toelichting op een (mogelijke) Bibob-toets. Ook tegenover (rechts)personen waarmee een
          relatie bestaat. De ambtelijke stijl dient te worden aangepast, waarbij een balans wordt
          gezocht tussen ondernemersgerichtheid en alertheid op mogelijke ondermijning. Dit is met
          name belangrijk als Bibob-toetsing een optie is en geen standaard-instrument.
         Inmiddels hebben criminele of verdachte netwerken en (rechts)personen zich in Arnhem
          gevestigd, mede omdat geen Bibob-toets is uitgevoerd of omdat ze bij zo’n toets zaken
          wisten af te schermen. In maart 2018 wordt een Arnhemmer aangehouden, op verdenking
          van “gewoonte-witwassen, waarbij hij met crimineel verkregen geld horecagelegenheden op
          de Korenmarkt kocht.”88 De burgemeester sluit vier horecazaken. Respondenten wijzen – los
          van deze casus - op ingewikkelde bedrijfsconstructies en stromanconstructies. Hierdoor vergt
          een Bibob-onderzoek tijd en energie, mogelijk inclusief een beroep op het LBB. Bij dergelijke
          Bibob-onderzoeken kan een recente aanpassing van de Wet-Bibob worden benut, namelijk
          de optie om onderzoek te doen naar de zakelijke omgeving van een (rechts)persoon, zoals
          een geldschieter, bestuurder of aandeelhouder. De Arnhemse uitbreiding van de Bibob-
          toetsing is fors en de complexiteit neemt dus ook toe.
         Programma Veiligheid heeft een meldpunt ondermijning ingericht. Het is nu nog louter een
          mailadres, al is het de bedoeling om een goed werkend meldpunt in te richten. De
          consequentie is dat - na implementatie- niet alleen preventieve Bibob-onderzoeken ‘aan de
          voorkant’ worden uitgevoerd, maar ook analyses op basis van signalen over mogelijke
          ondermijning. Vanwege de criminele kansen in Arnhem valt te verwachten dat dit een
          stroom relevante meldingen oplevert. Ook dit resulteert in extra werk voor het programma
          Veiligheid.
Ad e.) Ruimte voor (zorg)fraudeurs
Met de invoering van de Jeugdwet en Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) 2015 is het
gemeentelijke takenpakket stevig uitgebreid. In eerste instantie ging de aandacht vooral uit naar het
continueren van de zorg, maar reeds in 2015 en 2016 komt georganiseerde zorgfraude in beeld.89
Daarbij kan het gaan om grote fraudebedragen, ook bij kleine recent opgerichte zorgaanbieders.
Respondenten herkennen dit in Arnhem en benadrukken dat bij (regionale) aanbestedingen
aanvankelijk nauwelijks werd gescreend. Het resulteerde in (een wildgroei van) vele honderden
gecontracteerde zorgaanbieders. Ruim 700 volgens de ene respondent en meer dan 800 volgens
anderen, maar in elk geval veel. Een deel is opgericht om zorgfraude te plegen. Respondenten wijzen
daarnaast op aanwijzingen voor: drugscriminaliteit op het niveau van (het netwerk rondom)
zorgaanbieders en drugshandel door zorgcliënten; rekrutering van zorgcliënten in
achterstandswijken in Arnhem en in de Randstad; en huisvesting van zorgcliënten in Arnhem in
panden van kamerverhuurders. In de vorige collegeperiode kon bij zorgfraude een tijd lang het
onterecht uitgekeerde geld niet worden teruggevorderd, namelijk als geen beschikking was
afgegeven. Hier komt bij dat de pakkans laag was en is. Arnhem telt enkele honderden
gecontracteerde zorgaanbieders en drie Wmo-toezichthouders (dat waren er tot voor kort twee)
plus twee BOA’s voor zowel Wmo als Participatiewet. Criminelen van binnen en buiten Arnhem
investeerden in zorgaanbieders en/of in huisvesting van zorgcliënten. In Arnhemse probleemwijken
rijden personen rond in dure auto’s die op naam staan van een zorgaanbieder. Inmiddels zijn
beleidsaanscherpingen doorgevoerd. Er worden beschikkingen afgegeven, zodat kan worden
teruggevorderd. Ook wordt gelet op zorgaanbieders met opvallend hoge winsten en/of lage
88
   Bron: https://www.gelderlander.nl/arnhem-e-o/drugsbaron-die-cafes-korenmarkt-financierde-opgepakt-
kroegen-per-direct-dicht~a18c4398/
89
   Fenger e.a., 2016.
                                                       45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>personeelskosten. Er zijn strengere regels opgesteld voor aanbestedingstrajecten. Het aantal
gecontracteerde zorgaanbieders is ongeveer gehalveerd, maar ligt nog steeds op een hoog niveau.
De zogenoemde Open House-aanbesteding is gestopt.90 Er wordt nu een semi Open House-methode
gehanteerd, waarbij gedurende een afgebakende periode kan worden ingeschreven door
aanbieders. Echter, er zijn inmiddels frauderende zorgaanbieders in Arnhem actief. Er zijn netwerken
opgebouwd die weten dat de sancties vanwege zorgfraude vaak meevallen, waardoor zorgfraude
loont, en er bestaat weinig zicht op zorgaanbieders die optreden als onderaannemer.
         Zorgfraude wordt in Arnhem gecombineerd met kamerverhuur aan zorgcliënten. Formeel
mag deze koppeling nu niet meer. Bij de combinatie van verhuur en zorg werd geprofiteerd van de
snelle en eenvoudige manier waarop mensen die verhuizen zich kunnen inschrijven in de BRP. Dat
biedt niet alleen kansen voor zorgfraude, maar ook voor andere fraude, zoals uitkeringsfraude. Hier
komt bij dat de sociale rechercheurs zijn verdeeld over de geografische gebiedsteams. Dit trekt een
wissel op de samenwerking, informatie-uitwisseling en slagkracht bij fraudebestrijding.
4.4      Aandacht voor ondermijning bij de gemeenteraad
De gemeenteraad stelt in februari 2019 de Kadernota Veiligheid 2018-2022 vast en bepaalt daarmee
ook de prioriteiten van het Arnhemse Veiligheidsbeleid. De Kadernota Veiligheid is uitvoerig
behandeld in de gemeenteraad en daarmee heeft veiligheid veel politieke aandacht gekregen. Eén
van de prioriteiten is ondermijning. Ondanks de hierboven genoemde uitgebreide behandeling van
het onderwerp veiligheid is de gemeenteraad beperkt geïnformeerd en betrokken op specifiek het
onderwerp ondermijning. Een aantal signalen hiervoor is:
      De gemeenteraad is met diverse raadsinformatiebrieven geïnformeerd door het college over
         thema's uit de kadernota Veiligheid. Het aantal raadsbrieven dat specifiek ingaat op de
         opgaven en aanpak van ondermijning is beperkt.91 Overigens had het college wel in 2020 een
         themabijeenkomst gepland staan voor de gemeenteraad. Deze is niet doorgegaan vanwege
         Corona. Ook heeft de burgemeester bij de behandeling van de Kadernota Veiligheid de
         toezegging gedaan om twee keer per jaar voor de gemeenteraad een informerende
         bijeenkomst te organiseren met de politie over het brede thema veiligheid, waaronder
         ondermijning. De laatste bijeenkomst was in september 2020.
      Een zoekopdracht in het raadsinformatiesysteem bij gestelde artikel 44 vragen op de
         zoektermen 'veiligheid', 'georganiseerde criminaliteit', 'criminaliteit', 'ondermijning' en
         'drugs' levert voor de periode vanaf 2018 in totaal 10 hits op. Daar zitten geen schriftelijke
         vragen bij die betrekking hebben op het specifieke onderwerp ondermijning.
      Een zelfde zoekopdracht levert bij het raadsinstrument moties in de periode 2018-2021 in
         totaal 7 hits op.
      Er zijn wel vragen gesteld over vakantiepark Arnhem of dit vrijplaats taferelen waren.
         Daarnaast is de raad ook geinformeerd over Ariadne aanpak.
      In de periode 2018-2021 heeft de gemeenteraad geen fundamenteel debat gevoerd over de
         Arnhemse opgave, de visie en de aanpak op het gebied van specifiek ondermijning. Het
         college heeft het debat niet geagendeerd en de gemeenteraad heeft niet om het debat en/of
         voorbereidende stukken gevraagd. In het kader van het onderzoek is een sessie met een
90
   Open House is een toelatingssysteem voor de levering van (zorg)voorzieningen op basis van een vooraf
bekendgemaakte toelatingsprocedure. Een gemeente stelt slechts geschiktheidseisen of minimumeisen,
waarna aanbieders in beginsel gedurende de hele looptijd van het systeem kunnen toetreden.
91
   Op 4 februari 2020 stuurt het college een raadsbrief naar de raad over het Interventieteam Ondermijning
Arnhem.
                                                        46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>          afvaardiging van de gemeenteraad georganiseerd. Tijdens deze sessie werd door aanwezigen
          de behoefte geuit om nog meer meegenomen te worden door het college op dit onderwerp.
Met het vaststellen van de Kadernota Veiligheid 2018-2022 heeft de gemeenteraad geen integrale
visie op ondermijning vastgesteld. Het vraagstuk in hoeverre de prioriteiten in balans zijn met de
beschikbare middelen komt niet expliciet op de agenda van de gemeenteraad terecht. Op twee
momenten is er sprake van een kleine ophoging van het budget voor veiligheid en ondermijning:
      1. In het coalitieakkoord 2018-2022 is een verhoging van structureel 300.000,- per jaar
          afgesproken voor onder andere het tegengaan van ondermijning en overlast. Deze middelen
          zijn in de Meerjaren Programmabegroting van 2019 ook daadwerkelijk beschikbaar gesteld.
      2. In de Herstelagenda Corona (vastgesteld door de raad op 2 september 2020) is een
          aanvullend structureel budget van 400.000,- opgenomen voor handhaving, veiligheid en
          ondermijning. Deze corona-gelden worden ingezet voor twee Bibob-coördinatoren en vier
          handhavers. De gemeenteraad heeft een amendement aangenomen waarin is opgenomen
          dat het college de dekking van deze extra middelen moet realiseren binnen het bestaande
          budget voor personeel (een taakstelling). 92
92
   Bij de behandeling van de Perspectiefnota 2021-2024/Arnhemse herstelagenda coronacrisis op 2 september
2020 neemt de raad onder andere de volgende twee amendementen aan: 'Wel handhaven, maar taakstelling
op personeel' (20A66) en 'Opsporen en bestraffen van criminelen geen taak van de gemeente' (20A63g).
                                                     47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>5.       In antwoord op de empirische deelvragen
Inleiding
Dit hoofdstuk kan worden gelezen als samenvatting. Het geeft antwoord op de empirische
deelvragen.
5.1      Ondermijning: belangrijke fenomenen
Wat zijn de belangrijkste criminele fenomenen, werkwijzen en markten in Arnhem en in de
schaduweconomie van het Spijkerkwartier, met bijzondere aandacht voor de Steenstraat én voor
criminele functies van bedrijven en vastgoed?
Het veldwerk levert in Arnhem een duidelijke top-3 op van criminele fenomenen, namelijk:
drugscriminaliteit, mensenhandel en misstanden met vastgoed, zoals sociale ellende onder huurders
van sobere woonruimte.
Drugs
De heroïne- en hennepmarkten zijn belangrijk (geweest) voor het opbouwen van criminele
infrastructuren die inmiddels ook blijken te worden benut op andere criminele (drugs)markten. De
enquêtecommissie opsporingsmethoden concludeerde in 1996 dat internationale heroïnesmokkel en
-handel de basis had gelegd voor Koerdisch-Turkse investeringen in vastgoed en bedrijven in Turkije
en in het Spijkerkwartier. Respondenten typeren Arnhem anno 2021, wat drugs betreft, echter als
“hennepstad”. Vanaf de jaren negentig komt hennepteelt in beeld op woonwagencentra en in
volkswijken. Daarna strekte het zich uit naar het centrum en naar multiculturele wijken, zoals
Presikhaaf en Malburgen. Dichtbevolkte stadswijken lenen zich niet goed voor productie van
synthetische drugs, al worden in het buitengebied dumpingen aangetroffen en wordt zo nu en dan
een lab aangetroffen. Op de illegale drugsmarkt is het drugsaanbod divers. Alle populaire drugs
(softdrugs, xtc, amfetamine en cocaïne) worden besteld en geleverd. Kenners benadrukken de
populariteit van twee legale middelen: lachgas en partydrug 3-MMC. Op locaties met
geconcentreerde drugscriminaliteit wordt, verspreid over de stad, door tientallen dealers drugs
verkocht. Bezorging is in de hele stad mogelijk. Aan de onderkant van de drugsmarkt stromen
(jong)volwassenen en jongeren in, deels in navolging van criminelen met status: “wijkkoningen.”
Mensenhandel
Arnhem is een stad met (van oudsher) veel prostitutie. Respondenten zijn bezorgd over seksuele
uitbuiting op kamers en woningen die tijdelijk worden gehuurd en waar prostituées worden
gewisseld, om de controle- en pakkans te verminderen. Dekmantelbedrijven, zoals massagesalons en
de beautysector, worden gebruikt voor illegale prostitutie. Het Spijkerkwartier is daartoe
aantrekkelijk, want hier komen veel klanten voor betaalde seks. Ook ronselen loverboys (jonge)
vrouwen. Via contactadvertenties worden klanten geworven.
         Wat niet-seksuele uitbuiting betreft, wijzen respondenten op kamers of kleine woningen
waar tijdelijk arbeidsmigranten worden gehuisvest. Arbeidsmigranten rouleren (tussen woningen en
gemeenten) en staan onder druk door de koppeling tussen huisvesting en arbeid.
         Hennepteelt is gevoelig voor criminele druk. Het onderscheid is klein tussen (profiterende)
daders en slachtoffers van criminele uitbuiting. Er worden schuldenaren geronseld en onder druk
gezet. Als een hennepkwekerij wordt geruimd, is de kans groot dat het ‘voetvolk’ de schuld terug
moet verdienen. Respondenten wijzen op Vietnamezen die onder slechte omstandigheden worden
aangetroffen bij hennepteelt. Zorgbureaus bezitten of huren goedkope woonruimte en plaatsen daar
zorgcliënten die nauwelijks zorg ontvangen. Zorgbudgetten worden gebruikt voor de (hoge) huur.
Ook worden zorgcliënten ingezet bij drugscriminaliteit.
                                                    48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>         Criminelen ronselen jongeren, onder andere voor drugscriminaliteit. Ook worden jongeren
onder dwang (verder) in de problemen gebracht, bijvoorbeeld als misdaadgeld op hun bankrekening
wordt gestort.
Misstanden met vastgoed
Respondenten zien of vermoeden misstanden met vastgoed. Arnhem is aantrekkelijk voor
huisjesmelkers. Wie beschikt over criminele antecedenten hoeft niet bevreesd te zijn over de
uitkomsten van een Bibob-toets (bij een bouw- of splitsingsvergunning), want die werd niet
uitgevoerd. Het is gemakkelijk om personen in te (laten) schrijven in de BRP of om dit juist niet te
doen. Er worden tegen hoge prijzen kamers of sobere woningen verhuurd, ook aan personen die
door criminelen onder druk worden gezet. Vastgoed en bedrijven worden benut bij criminele
praktijken: witwassen, criminele ontmoetingen en als dekmantel voor onder meer drugscriminaliteit
en illegaal gokken. Er bestaat sociale ellende onder personen die eenvoudige woonruimte (zoals een
kleine woning, kamer of louter een matras) huren. Deze signalen en zorgen strekken zich uit over
stad: in het centrum, in het Spijkerkwartier en in kwetsbare wijken.
         De horeca was lang één van de weinige branches met Bibob-toetsing. Dit leidde tot
contrastrategieën: stromanconstructies en criminelen of verdachte (rechts)personen die (met
ondoorzichtige bedrijfsconstructies) de stap (lijken te) zetten van onder- naar bovenwereld. Er is
invloedsuitoefening geconstateerd in de horecasector vanuit outlaw motorgangs. Voorts valt op dat
een categorie horecazaken zich tijdens de coronacrisis zonder noodsteun staande houdt. Er wordt
een toename van het aantal horeca-overnames geconstateerd, al is onduidelijk of het criminele
investeringen betreft.
Overige fenomenen
Naast de bovenstaande ondermijnende praktijken wijzen respondenten onder meer op illegaal
gokken en op handel in illegaal vuurwerk. Respondenten benadrukken dat het in Arnhem
gemakkelijk is om uitkeringsfraude te plegen, ook systematisch of georganiseerd, onder meer omdat
inschrijving in de BRP gemakkelijk is. Het valt op dat respondenten met uiteenlopende functies
wijzen op de snelle opkomst van frauderende zorgaanbieders.
Spijkerkwartier
De belangrijkste vormen van Arnhemse ondermijning komen stuk voor stuk voor in het
Spijkerkwartier: drugshandel, prostitutie, personen die onder druk worden gezet door middel van
woonruimte, onder meer door (criminele) huisjesmelkers en/of vanuit (hoogstwaarschijnlijk
frauderende) zorgaanbieders. Wat criminaliteit betreft formuleerde de enquêtecommissie
opsporingsmethoden harde conclusies over een Koerdisch-Turkse criminele enclave (dit was letterlijk
de term die werd gehanteerd) die in het moederland en in het Spijkerkwartier investeerde in
vastgoed en bedrijven, waarbij die bedrijven - zoals supermarktjes, horeca, koffiehuizen, pizzeria’s,
shoarmazaken en reisbureaus - werden benut als dekmantel voor criminele activiteiten.
         Anno 2021 is het glas half vol voor veel bewoners en ondernemers in het Spijkerkwartier. Ze
wijzen op de aantrekkelijke aspecten van de wijk, zoals de fraaie oude huizen, het winkelaanbod, de
ligging, diversiteit en aangename levendigheid. 93 respondenten geven de buurt gemiddeld een 7,1
als rapportcijfer, al benoemen ze veel overlast en criminaliteit, met name in en vanaf de avonduren.
55 procent van de respondenten rapporteert (zeer) vaak overlast. Drugsoverlast word het meest
genoemd. Respondenten storen zich aan een optelsom van verschillende vormen van overlast, zoals
rommel op straat, hanggroepen, graffiti, intimidatie (met name in de avonduren op en rondom
hotspots) en (bedelende zwervers). Er wordt frequent gewezen op verkeeroverlast. Het gaat niet
alleen om ‘reguliere’ verkeersproblemen (zoals parkeeroverlast en risico’s), maar ook over
                                                    49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>paraderende auto’s en motoren die rondjes rijden in gepimpte auto’s en die geluidsoverlast
veroorzaken. 44 procent van de respondenten ziet (zeer) vaak illegale drugshandel en 29 procent
rapporteert (zeer) vaak andere vormen van illegale handel of criminaliteit in het Spijkerkwartier. Het
valt op dat de deals eenvoudig kunnen worden geobserveerd. Respondenten zien of vermoeden
criminaliteit in telefoonwinkels, kappers, massagesalons en andere (vage) winkels.
        Op basis van open bronnen hebben we een analyse uitgevoerd van winkels in de Steenstraat
en van winkels in een risicobranches elders in het Spijkerkwartier. We zochten naar afwijkingen van
het normale patroon, als indicatie voor mogelijke malafide activiteiten. Slechts een kleine categorie
scoort ongunstig. Toch zijn goed geïnformeerde respondenten bezorgd over afgeschermde verdachte
of criminele praktijken. Ze merken onder meer dat bedrijven zich vooral op bepaalde locaties willen
vestigen, zonder dat er een realistisch bedrijfsplan is of een klantenstroom. Ze vrezen criminele
motieven. Er bestaan incongruenties tussen aan de ene kant de bezorgdheid van respondenten over
malafide winkels en criminele praktijken, en aan de andere kant de niet ongunstige uitkomsten van
onze bedrijvenanalyse (waarbij geen justitiële informatie is geraadpleegd). Dit roept de vraag op of
de criminaliteit of verdenkingen worden overdreven door een categorie respondenten of dat
criminele praktijken worden afgeschermd, net (zo goed) als in 1996, toen de enquêtecommissie
opsporingsmethoden het Spijkerkwartier typeerde als een “ (…)enclave die criminele activiteiten
zoals drugshandel aan de openbaarheid onttrekt.”93 Het is de vraag of en hoe invloedrijke en
vermogende criminele netwerken met vastgoed zouden kunnen verdwijnen, zonder dat de overheid
hier met wezenlijke inspanningen tegen heeft opgetreden. Het alarmsignaal uit 1996 heeft niet
geleid tot een bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit.
5.2     Beleidstheorie en -praktijk
Wat is in de periode vanaf 2014 de beleidstheorie én uitvoeringspraktijk (o.a. instrumenten, acties en
resultaten) bij de integrale en gemeentelijke aanpak van ondermijning in het Spijkerkwartier en in
Arnhem als geheel?
Tussen 2014 en 2017 raakt de Arnhemse veiligheidsorganisatie achterop bij door het land gangbare
ontwikkelingen in (middel)grote gemeenten. Investeringen in personele capaciteit blijven
achterwege en veiligheid wordt geen pijler van het gemeentelijk beleid. Visievorming over de
bestuurlijke aanpak van georganiseerde criminaliteit blijft tot 2018 uit, omdat college en
gemeenteraad dit vooral zien als een taak voor politie en justitie. Terwijl criminele netwerken sociale
ellende veroorzaken in Arnhem en misbruik maken van het beperkte Bibob-beleid en van het gemak
waarmee zorgaanbieders contracten en budgetten kunnen krijgen. Er wordt vanaf 2018 een
inhaalslag in gang gezet.
De aanpak van ondermijning: achterop geraakt
De bestuurlijke veiligheidsorganisatie is in Arnhem tussen 2000 en 2018 achterop geraakt, toen
veiligheid in veel (middel)grote gemeenten een drager werd van het gemeentelijk beleid.
Tegelijkertijd vermeldt de Kadernota Veiligheid (2018-2022) dat de (georganiseerde) criminaliteit op
een hoog niveau ligt voor een middelgrote stad. Veiligheid was lang een zaak van enkele
kabinetsambtenaren en de burgemeester. Het betrof ongeveer zes jaar geleden vijf
veiligheidsambtenaren (waaronder een ambtenaar voor crisisbeheersing, radicalisering en
beleidskwesties) en dit werd circa vier jaar geleden uitgebreid naar zeven, plus twee medewerkers
van het veiligheidshuis. Ook de Arnhemse handhavings- en toezichtorganisatie is in 2017, met
93
   Tweede Kamer, vergaderjaar 1995-1996, 24 072, nr. 16. Enquêtecommissie Opsporingsmethoden.
Eindrapport Georganiseerde criminaliteit in Nederland, p. 73.
                                                     50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>ongeveer vijftien BOA’s, in relatieve en absolute zin klein. De bestuurlijke aanpak van ondermijning
rust in 2017 ambtelijk vrijwel op de schouders van één ambtenaar. Het Coalitieakkoord 2018-2022
onderstreept dat in Arnhem andere prioriteiten gelden, want het reserveert - ondanks de forse
beleidstekorten - voor het thema veiligheid slechts € 300.000,- op jaarbasis.
           Ondanks het knellende Coalitieakkoord wordt door de burgemeester en het programma
Veiligheid al doende een - deels ongeschreven - visie ontwikkeld op (de aanpak van) ondermijning.
Het uitgangspunt is dat ondermijnende praktijken een structureel karakter hebben en aanjager zijn
van overlast, criminaliteit én sociale problemen. Criminele rolmodellen (“wijkkoningen”) krijgen
navolging. Criminele praktijken veroorzaken sociale problemen vanwege uitbuiting, slechte
woonomstandigheden of vanwege verslaving. Voorts wordt onderkend dat met beleidsprocedures te
weinig barrières werden opgeworpen, bijvoorbeeld bij Bibob-toetsing. Georganiseerde criminaliteit
vergt handhaving, maar ook preventieve inspanningen, onder meer via onderwijs in een veilige
omgeving. Deze ontluikende visie krijgt weinig steun in het Coalitieakkoord en in de gemeenteraad.
Met pijn en moeite is de veiligheidscapaciteit enigszins uitgebreid. Veiligheid is een programma
geworden met tien medewerkers in loondienst, aangevuld met vijf tijdelijke externe krachten,
waaronder professionals met een sleutelfunctie.94 Een omvangrijk project in Arnhem-Oost, dat
sociaalpreventieve maatregelen koppelt aan handhaving, wordt (tijdelijk) extern gefinancierd, met
een externe expert als projectleider.
Instrumentarium: de inhaalslag is ingezet
Het Arnhemse veiligheidsbeleid staat in 2018 in de kinderschoenen. De aanpak van ondermijning
wordt vrijwel afgebakend tot losse inspanningen of instrumenten, plus regionale trajecten waarbij
wordt aangesloten, zoals het veiligheidshuis en de integrale RIEC-aanpak van casus. Vanaf 2018
worden deze instrumenten vaker of meer strategisch benut. Daarnaast worden nieuwe instrumenten
ingezet of in de steigers gezet, met de burgemeester in een trekkersrol. De beperkte ambtelijke
capaciteit voor de aanpak van ondermijning noopt daarbij tot pragmatiek.
           Er zijn vijf instrumenten die in de gehele onderzoeksperiode (dus van 2014 tot heden)
worden ingezet: Bibob-toetsing (op 1 december 2020 wordt dit geïntroduceerd bij
evenementenvergunningen; vastgoedtransacties; omgevingsvergunningen; subsidies en
overheidsopdrachten); sluitingen van panden (26 keer van 2015 tot en met 2020); het integrale
pandenoverleg dat wordt gericht op de operationele aanpak van woonoverlast; toezicht en
handhaving ten aanzien van niet-vergunde of illegale prostitutie95; en in RIEC-verband worden
integraal ondermijningscasus aangepakt.
           In 2019 hoort de burgemeester, tijdens een ronde door de stad, van bewoners en
ondernemers dat ondermijning voor hen dichtbij komt. Het is een stimulans voor de aanpak van
ondermijning die – als één van de tien thema’s – wordt genoemd in de Kadernota Veiligheid. Naast
enige capaciteitsuitbreiding, wat meer bestuurlijke sluitingen sinds 2018 (negentien tot en met 2020,
tegenover zeven in de periode van 2014 tot en met 2017) en uitbreiding van de Bibob-toetsing,
worden langs vijf lijnen verbeteringen gerealiseerd:
          Sinds 2019 geeft het Interventieteam Ondermijning gestalte aan projectmatige integrale
           interventies op ondermijningsgevoelige locaties. In korte tijd wordt de stap gezet van
           driehoeksopdracht, via analyse en voorbereiding, naar gemeenschappelijke actie.
          De burgemeestersronde door de stad resulteert in wijkveiligheidsagenda’s die de basis zijn
           voor zogenoemd wijkveiligheidsoverleg, met programma Veiligheid als trekker.
94
   Er zijn bij Vergunning & Handhaving (cluster Openbare Ruimte) vier extra BOA’s aangesteld. Inclusief externe
inhuur zijn er thans vijfentwintig BOA’s.
95
   Toezicht en Handhaving verricht met AVIM (politie) de controles bij vergunde seksinrichtingen. AVIM doet dit
alleen bij onvergunde seksinrichtingen.
                                                       51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>       Een Arnhemse voorstel om de criminele drugswereld op wijkniveau (namelijk Arnhem-Oost,
        in het bijzonder Malburgen en Presikhaaf) terug te dringen, is gehonoreerd door het
        ministerie van Justitie en Veiligheid. Er zijn intensieve trajecten opgestart, met steeds zestig
        jongeren en jongvolwassenen tot 24 jaar.
       Er zijn in 2020 in twee bewustwordingsbijeenkomsten over ondermijning georganiseerd voor
        gemeenteambtenaren. Op twaalf ambtelijke afdelingen hebben negentien ambtenaren zich
        beschikbaar gesteld als aandachts-functionaris ondermijning. Zo wordt een impuls gegeven
        aan ambtelijke signalering van ondermijning, waartoe een meldpunt is ingericht.
       Er is een projectleider aangesteld om de veiligheid in het Spijkerkwartier te verbeteren.
5.3     Knelpunten en kansen
Welke problemen, knelpunten en kansen zien bewoners, ondernemers en professionals (in het
Spijkerkwartier)?
De onveiligheid in Arnhem is – zo constateert de Kadernota Veiligheid (2018-2022) - disproportioneel
omvangrijk voor een middelgrote stad. Tegelijkertijd is de gemeentelijke veiligheidsorganisatie qua
capaciteit, informatiepositie en intern-organisatorische invloed in de afgelopen twintig jaar juist
achter gebleven op ontwikkelingen in grote en middelgrote gemeenten in Nederland. Dit resulteert
in knelpunten. De belangrijkste kans schuilt in een ontluikende visie op (de aanpak van)
ondermijning.
Knelpunten
Ondermijning is een schadelijk fenomeen in Arnhem. Het is een maatschappelijk vraagstuk dat
doortastendheid vergt bij preventie, sociale interventies en handhaving. Dit komt tot uitdrukking in
een ontluikende visie op ondermijning, al stagneert de stap van visie naar beleid vanwege de
volgende knelpunten (die ook gelden voor het Spijkerkwartier):
       De geringe beschikbare capaciteit voor veiligheidstaken in Arnhem binnen Programma
        Veiligheid, bij gemeentelijk toezicht en voor rechtmatigheidsonderzoek op het sociaal
        domein – afgezet tegen de omvang en schadelijke impact van ondermijnende praktijken.
       De organisatorische versnippering van de veiligheidstaak. Deze taak is namelijk verdeeld over
        functionele clusters (cluster SBR en cluster OR) en over gebiedsgerichte activiteiten van de
        TLO’s en sociaal wijkteams. De brede gebiedsgerichte taak binnen de TLO’s - voor een
        schakelfunctie tussen burgerparticipatie, agendavorming en uitvoering door andere
        ambtelijke afdelingen - geniet politieke prioriteit en vergt veel capaciteit.
       De sociale wijkteams zoeken doorgaans geen toenadering tot mensen met sociale
        problemen (mogelijk door toedoen van criminele praktijken), omdat het idee is dat de klant
        met een vraag naar het team dient te komen. Dit is niet outreachend, terwijl criminelen dat
        juist wel zijn.
       De kloof tussen aan de ene kant frontlijnambtenaren die de sociale schade vanwege
        ondermijning zien, en aan de andere kant topambtenaren, bestuurders en
        gemeenteraadsleden die dit niet onderkennen of hier weinig organisatorische consequenties
        aan verbinden.
       De gemeentelijke poortwachtersfunctie is matig ontwikkeld, getuige: een tot voor kort
        minimale benutting van mogelijkheden tot Bibob-toetsing; het gemak waarmee burgers zich
        kunnen inschrijven in de BRP; en beperkte screening van zorgaanbieders. De consequentie is
        dat de stad criminaliteit en criminelen aantrok en aantrekt.
       De informatie en kennis over ondermijning liggen op een laag niveau. Dit wordt inmiddels
        verbeterd door analyses ten behoeve van het interventieteam en enkele recent gestarte
                                                     52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>         onderzoeken, onder meer naar criminele netwerkvorming en ter ondersteuning van het
         wijkveiligheidsoverleg.
Kansen
Anno 2021 kent de ambtelijke organisatie een smaldeel van gespecialiseerde veiligheidsambtenaren.
Het betreft ongeveer zestien professionals (waaronder vijf externe krachten) bij programma
Veiligheid, met daarbinnen een ondermijningsspecialist en ervaren professionals die trajecten
trekken die daarop betrekking hebben (o.a. de projectleider en het BOTOC-programma) of
raakvlakken mee hebben, zoals de wijkveiligheidsagenda’s en het daarop gebaseerde overleg. Voorts
kan worden geprofiteerd van de toegenomen beschikbaarheid, zakelijkheid en kwaliteit van BOA’s
die meewerken aan acties en die informatie verstrekken over ondermijnende praktijken. Ook wordt
sinds kort werk gemaakt van kennis- en informatieverzameling, als basis voor keuzen en acties. Dit
gebeurt bij het interventieteam, maar ook bij de ondersteuning en aansturing van het
wijkveiligheidsoverleg, waarbij afstemming wordt gerealiseerd tussen veiligheidsambtenaren en
wijkmanagers.
         Nog belangrijker is de ontluikende (en nog ongeschreven) visie op ondermijning, met als
uitgangspunt dat ondermijnende criminaliteit in de stad substantiële sociale schade veroorzaakt en
dat Arnhem lang een te aantrekkelijke stad was voor (investerende) criminelen. De criminaliteit ligt
volgens bronnen (respondenten en de Kadernota Veiligheid) op een hoger niveau dan past bij de
schaal van Arnhem. Er is een coalitie ontstaan tussen burgemeester en burgers die meer actie en
daadkracht willen bij veiligheidsbeleid, inclusief de aanpak van (uitwassen van) ondermijning.
Professionals die via hun werk intensief kennismaken met de stad, zien dat criminaliteit en sociale
problemen met elkaar verweven zijn geraakt.
Spijkerkwartier
Er dient zich een kans aan in het Spijkerkwartier, want daar is inmiddels een projectleider gestart om
de onveiligheid en ondermijning aan te pakken. Deze professional houdt kantoor middenin de wijk,
geniet de steun van de burgemeester: om op de korte termijn vooruitgang te boeken en om op de
lange termijn de orde en rechtsstatelijkheid te herstellen. De problemen bij kamerverhuur en de
hoogfrequente drugsoverlast en drugshandel staan met stip op de prioriteitenlijst. Net als een
strategische vraag die in feite sinds 1996 op de agenda staat, al is deze nooit beantwoord als opmaat
tot integrale actie: in hoeverre zijn er anno 2021 criminele machtsposities door middel van
investeringen in vastgoed en bedrijven en wat kan hiertegen worden gedaan?
5.4      De gemeenteraad
Hoe is de gemeenteraad betrokken bij het beleid en in welke mate is zij op de hoogte (gebracht) van
criminele ontwikkelingen?
De betrokkenheid van de gemeenteraad bij het bepalen van beleid en aanpak van ondermijning
concentreert zich op de behandeling en vaststelling van de Kadernota Veiligheid 2018-2022. Het
debat over een visievorming op ondermijning, ambities, aanpak en benodigde middelen is niet
gevoerd.
Kaderstelling
Voor de politieke betrokkenheid bij het veiligheidsbeleid, en meer in het bijzonder de aanpak van
ondermijning, is 2018 een belangrijk jaar vanwege de verkiezingen en de collegevorming, kort na de
benoeming van Marcouch als burgemeester in 2017. Die benoeming wordt geïnterpreteerd als een
politieke wens om werk te maken van de veiligheidstaak. Daarnaast stelt de gemeenteraad begin
2019 de Kadernota Veiligheid 2018-2022 vast. De raad stelt prioriteiten vast, waarvan ondermijning
                                                    53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>er één is. De gemeenteraad behandelt de kadernota uitvoerig. De raad heeft daarna echter geen
specifieke kaders en/of een integraal plan van aanpak ter vaststelling aangeboden gekregen noch
hierom gevraagd bij het college. Dit is opvallend gezien de omvang van de Arnhemse problematiek
en de achterstand in de aanpak van ondermijning.
Ambities versus middelen
De Kadernota Veiligheid is ambitieus en benoemt acht prioriteiten, waaronder ondermijning en -
op basis van een amendement van D66, PvdA en Groenlinks - online criminaliteit. Er wordt daarnaast
inzet gevraagd en geleverd bij de aanpak van radicaliseringen, op het terrein van fysieke veiligheid en
wat betreft de veiligheid bij wedstrijden van Vitesse. Als de nota wordt vastgesteld door de
gemeenteraad , zijn er bijna net zoveel veiligheidsprioriteiten als veiligheidsambtenaren. Er is
weliswaar twee keer besloten tot een kleine financiele impuls van het budget voor veiligheid en
ondermijning, maar een fundamenteel debat in de raad over ambities versus middelen is niet
gevoerd.
                                                   54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>