<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem
Ervaringen van Verenigingen van Eigenaars




Gemeente Arnhem
23 november 2023
x
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>DATUM           23 november 2023




TITEL           Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem




OPDRACHTGEVER   Gemeente Arnhem




AUTEUR(S)       Jeroen Lijzenga
                Teun van Schendel


PROJECTNUMMER   202.134




STATUS          x




                                                                        Tivolilaan 205
                                                                     6824 BV Arnhem
                                                                        Postbus 1174
                                                                     6801 BD Arnhem

                                                                     www.companen.nl
                                                                    info@companen.nl
                                                                        026 351 25 32

                                                               KvK-nummer: 09035291
                                                         BTW-nummer: NL001826517B01
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoud
Samenvatting                                                                         4

1     Inleiding                                                                      7
1.1   Aanleiding en vraagstelling                                                    7
1.2   Aanpak                                                                         7
1.3   Leeswijzer                                                                     8

2     Steeds meer woningeigenaren op hoge leeftijd                                   9
2.1   Ontwikkeling oudere huishoudens                                                9
2.2   Woonsituatie ouderen                                                           9

3     Ervaringen met levensloopgeschikt renoveren                                    11
3.1   Bekendheid met mogelijkheden levensloopgeschikt renoveren                      11
3.2   Ervaringen met aanpassingen aan woning en wooncomplex                          11
3.3   Resumé                                                                         13

4     Beleving van urgentie en investeringsbereidheid                                14
4.1   Beleving van urgentie                                                          14
4.2   Redenen om stappen te zetten                                                   14
4.3   Dynamiek binnen de VvE                                                         15
4.4   Belemmeringen om te investeren                                                 15
4.5   Plannen om te investeren                                                       16
4.6   Financiële mogelijkheden                                                       16
4.7   Resumé                                                                         17

5     Kennisniveau en bekendheid met ondersteuningsmogelijkheden                     18
5.1   Aanwezig kennisniveau binnen VvE’s                                             18
5.2   Bekendheid met regelingen ter ondersteuning van levensloopgeschikt renoveren   18
5.3   Resumé                                                                         19

6     Wat kan de gemeente doen?                                                      20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Aanleiding
Door de vergrijzing van de bevolking neemt de behoefte aan voor ouderen geschikte woningen de
komende periode sterk toe, ook in de koopsector. Het levensloopgeschikt renoveren van koopwoningen,
ook koopappartementen, is echter geen vanzelfsprekendheid. Terwijl er in Arnhem veel
koopappartementen zijn die onvoldoende toegankelijk zijn voor ouderen en mensen met een beperking.
De gemeente Arnhem heeft daarom laten onderzoeken wat het animo is onder woningeigenaren om de
toegankelijkheid van koopappartementen aan te pakken, tegen welke belemmeringen zij aanlopen om
daarin stappen te zetten en wat de gemeente zou kunnen doen om belemmeringen weg te nemen. Met
het uitvoeren van dit onderzoek geeft de gemeente invulling aan een motie van de raadsleden Loor, Loos
en van Dillen dd. 11 november 2020.

Steeds meer woningeigenaren op hoge leeftijd
• In de periode tot 2040 neemt het aandeel 65-plus-huishoudens in Arnhem toe met meer dan 50%. Het
  aandeel oudere huishoudens in de leeftijd van 75 jaar en ouder neemt zelfs toe met meer dan 80%,
  bijna een verdubbeling. In de periode tot 2030 neemt deze groep al met ongeveer een derde toe in
  Arnhem.
• Het aandeel ouderen dat in een koopappartement, woont zal in de toekomst toenemen. Dat blijkt ook
  uit de woonwensen van ouderen: voor een kwart van de ouderen in de regio Arnhem-Nijmegen is de
  gewenste woning bij verhuizing een koopappartement. Samen met de absolute stijging in het aantal
  ouderen zal dit ervoor zorgen dat er steeds meer woningeigenaren van appartementen op hoge
  leeftijd bij zullen komen.


Ervaringen met levensloopgeschikt renoveren
• De meeste VvE’s zijn niet bekend met levensloopgeschikt renoveren en geen enkele VvE is bekend
  met specifieke financieringsmogelijkheden. Er zijn bij een aantal VvE’s kleine aanpassingen gedaan aan
  het complex of de individuele woning.
• Het proces binnen VvE verliep doorgaans soepel, maar het ging niet om grote investeringen.
• Er wordt bij de beschreven kleine aanpassingen geen gebruik gemaakt van externe begeleiding en het
  wordt voornamelijk vanuit de bewoners zelf gefinancierd, in een enkel geval vanuit de VvE of via de
  Wmo.
• Beheerders herkennen het beeld van een soepel proces, maar zien ook VvE’s waar aanpassingen
  worden tegengehouden.

Beleving van urgentie en investeringsbereidheid
• Het grootste deel van de VvE’s met wie is gesproken voelt geen urgentie om te investeren in
  levensloopgeschikt renoveren. VvE-beheerders bevestigen dit beeld. Er wordt niet proactief
  gehandeld door VvE’s waar het levensloopgeschikt renoveren betreft. Als er stappen worden gezet is
  dat pas op het moment dat een van de bewoners te maken krijgt met beperkingen.
• Binnen veel VvE’s is sprake van een kloof in de beleving van urgentie tussen jongere en oudere
  bewoners. Er wordt gereserveerd voor de meerjarenonderhoudsplanning maar niet voor
  investeringen in levensloopgeschiktheid. Er is vanwege de kosten binnen diverse VvE’s met wie is
  gesproken geen draagvlak voor levensloopgeschikt renoveren. Er zijn een aantal belemmeringen
  genoemd door VvE’s en VvE-beheerders, zoals financiële ruimte, het ontbreken van kennis, het
  ontbreken van organisatorisch vermogen en de fysieke staat van het gebouw.



202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                       4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>• Bij enkele VvE’s die we hebben gesproken, hield een corporatie met een meerderheid binnen de VvE
  ingrepen tegen. Hierbij speelt vooral het financiële aspect een rol, investeren zou betekenen dat de
  maandlasten voor huurders verhoogd zouden moeten worden. De investeringsmogelijkheden zijn
  door VvE’s benoemd als de grootste belemmering om levensloopgeschikt te renoveren.
• Beheerders herkennen dit beeld en geven aan dat de reserveren van geld voor levensloopgeschikt
  renoveren de voornaamste oorzaak is dat er nog weinig VvE’s daadwerkelijk stappen zetten. VvE’s met
  wie is gesproken hebben nog geen concrete plannen om te investeren en verwachten dit ook niet te
  kunnen doen zonder lening of subsidie.

Kennisniveau en bekendheid met ondersteuningsmogelijkheden
• Bij de meeste VvE's ontbreekt het aan voldoende kennis rond investeren in levensloopgeschiktheid
  van wooncomplexen. Vooral aan inzicht in de mogelijke maatregelen en de daaraan verbonden kosten
  ontbreekt vaak bij VvE's. Dit geldt niet alleen voor VvE’s zelf, ook bij de meeste VvE-beheerders
  ontbreekt kennis over levensloopgeschikt renoveren.
• Ook regelingen en subsidies ter ondersteuning van levensloopgeschikt renoveren zijn niet goed
  bekend bij zowel VvE’s als VvE-beheerders.
• De regeling Toekomstbestendig Wonen Gelderland wordt alleen voor verduurzaming ingezet door één
  van de gesproken VvE’s en was globaal bekend bij één beheerder. De overige VvE’s en beheerders
  waren niet bekend met de regeling. VvE’s gaven wel aan dat de regeling op het eerste gezicht goed
  zou aansluiten bij de behoefte.

Wat kan de gemeente doen?
• Als de gemeente er op in wil zetten dat de levensloopgeschiktheid van koopappartementencomplexen
  in de stad verbeterd, kunnen de volgende aanbevelingen worden gevolgd:Werken aan bewustzijn.
  Om VvE’s te bewegen om proactief te investeren in levensloopgeschikt renoveren, is het nodig om
  meer gevoel van urgentie te bewerkstelligen en de kennis over het onderwerp te vergroten. Een grote
  bewustzijnscampagne onder VvE’s en VvE’s-Beheerders, maar ook verduurzamingsadviseurs kan hier
  aan bijdragen. Hierbij is het van belang dat de VvE’s, beheerders en adviesbureaus actief worden
  benaderd over het belang van levensloopgeschikt renoveren, de mogelijkheden en regelingen die er
  zijn en de stappen die gezet kunnen worden door een VvE. Door ook verduurzamingsadviseurs te
  benaderen kan er in de verduurzamingsprocessen die nu bij de meeste VvE’s lopen ook aandacht
  worden gegeven aan levensloopgeschikt renoveren.
• Ondersteuning op het vlak van kennis. Veel VvE’s weten niet wat er mogelijk is rond
  levensloopgeschikt renoveren en weten niet hoe ze moeten beginnen. Overweeg een
  kennissteunpunt in te richten. Overweeg dit regionaal aan te pakken. Van belang is dat mensen niet
  alleen de weg wordt gewezen in de mogelijkheden, maar ook dat technische vragen en vragen van
  financiële aard beantwoord kunnen worden.
• Directe ondersteuning door adviseurs. Naast een bewustzijnscampagne kan de gemeente VvE’s ook
  op andere manieren ondersteunen. De gemeente kan adviseurs inzetten tijdens VvE vergadering om
  bewoners te informeren over het belang en de mogelijkheden van levensloopgeschikt renoveren en
  handvatten aan te reiken om te starten.
• Aandacht vragen voor het belang van reserveren voor levensloopgeschikt renoveren. De kosten zijn
  de belangrijkste belemmering voor investeren in levensloopgeschikt renoveren. De gemeente kan
  VvE’s wijzen op het belang om tijdig geld hiervoor te reserveren. Hoewel het beeld is dat er in veel
  VvE’s weinig draagvlak is voor extra maandelijkse lasten, is er voor een grote investering ineens
  waarschijnlijk nog minder animo en is het goedkoper en minder risicovol dan geld lenen.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                     5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>• In gesprek met corporaties. In de gesprekken is gebleken dat corporaties met een grote stem binnen
  een VvE heel bepalend kunnen zijn in wat er wel of niet gebeurt op het vlak van investeren in het
  woongebouw en daarmee ook in levensloopgeschikt renoveren. Ga als gemeente in gesprek met
  corporaties met gespikkeld bezit over hun rol en hun verantwoordelijkheid hierin.
• Financiële ondersteuning. Financiële ondersteuning in de vorm van leningen kan het voor VvE’s
  makkelijker maken om de stap te zetten om het woongebouw levensloopgeschikt te maken. De
  gemeente biedt hiervoor al de Toekomst Bestendig Wonen Lening aan via SVn. Financiële
  ondersteuning kan ook in de vorm van subsidies. Op basis van de gesprekken lijkt ondersteuning in de
  vorm van subsidie kansrijker dan in de vorm van leningen. Een lening betekent dat de maandlasten
  voor de leden van de VvE zullen toenemen. Daarvoor lijkt op basis van de gehouden gesprekken weinig
  draagvlak. Uit de gesprekken met VvE’s en VvE-beheerders blijkt dat veel VvE’s waarschijnlijk zonder
  subsidie niet over zullen gaan tot investeren. Op andere terreinen zijn er goede ervaringen met
  subsidies om investeringen door bewoners te stimuleren.
• Zorg voor een levensloopgeschikte woonomgeving. Tot slot is het van belang dat de woonomgeving
  op orde is. Als een complex levensloopgeschikt wordt gemaakt, is het van belang dat de toegang tot
  het complex en de woonomgeving dit ook zijn. Hiervoor ligt de verantwoordelijkheid bij de gemeente.
  Uit de gesprekken met VvE’s blijkt dat de levensloopgeschiktheid van de omgeving van
  wooncomplexen soms te wensen over laat. Dit is bijvoorbeeld genoemd in Elderveld.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                     6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1 Inleiding
1.1 Aanleiding en vraagstelling
Door de vergrijzing van de bevolking neemt de behoefte aan voor ouderen geschikte woningen de
komende periode sterk toe. In de sociale huursector wordt veel gedaan om de woningvoorraad geschikt
te maken. Gemeente en corporaties maken hierover afspraken. In de koopsector neemt ook de behoefte
aan voor ouderen geschikte woningen toe. Dit hangt er mede mee samen dat er een generatiewissel
gaande is die maakt dat steeds meer oudere mensen in een koopwoning wonen. De naoorlogse generatie
heeft veel vaker dan de generatie voor hen een woning kunnen kopen en kiest ook bij verhuizing vaker
opnieuw voor een koopwoning. Daarbij blijven ouderen steeds vaker lang in hun koopwoning wonen. Het
levensloopgeschikt renoveren van koopwoningen, ook koopappartementen, is echter geen
vanzelfsprekendheid. Terwijl er in Arnhem veel koopappartementen zijn die onvoldoende toegankelijk
zijn voor ouderen en mensen met een beperking.

Het levensloopbestendig renoveren van koopappartementen is in de eerste plaats de
verantwoordelijkheid van de woningeigenaren zelf. Dat geldt voor zowel de individuele appartementen
in een complex als voor de gemeenschappelijke delen van wooncomplexen. De gemeente Arnhem heeft
daarom laten onderzoeken wat het animo is onder woningeigenaren om de toegankelijkheid van
koopappartementen aan te pakken, tegen welke belemmeringen zij aanlopen om daarin stappen te
zetten en wat de gemeente zou kunnen doen om belemmeringen weg te nemen. Het onderzoek richt zich
primair op het levensloopgeschikt maken van de gemeenschappelijke delen van wooncomplexen door de
Verenigingen van Eigenaren. Met het uitvoeren van dit onderzoek geeft de gemeente invulling aan een
motie van de raadsleden Loor, Loos en van Dillen dd. 11 november 2020.



1.2 Aanpak
Bij de uitvoering van het onderzoek is met 15 VvE’s gesproken en met 5 VvE beheerders. De
contactgegevens van de VvE’s en VvE-beheerders zijn verkregen door deze aan te schaffen bij de Kamer
van Koophandel. Daarnaast is door de Vereniging Eigen Huis een bestand beschikbaar gesteld met
contactgegevens van VvE’s in hun ledenbestand en zijn enkele VvE’s benaderd waar de gemeente Arnhem
zelf contact mee heeft. Er is in eerste instantie een brede steekproef getrokken en er zijn
uitnodigingsbrieven en e-mails verstuurd. VvE’s die bereid waren aan een interview mee te werken
hebben een korte vragenlijst ingevuld waarin naar enkele achtergrondkenmerken van de VvE en het
appartementencomplex is gevraagd. Op basis van deze achtergrondkenmerken zijn VvE’s uitgenodigd
voor een interview op basis van een goede spreiding naar kenmerken als grootte, beheermodel
(professioneel geleid of niet), bouwjaarklasse en mix in de bewonerssamenstelling. Er is gesproken met
de voorzitters van de VvE’s of met een VvE-lid dat op basis van kennis over het onderwerp naar voren was
geschoven. De interviews zijn via MS Teams en telefonisch afgenomen.

Er is gesproken met VvE’s in het centrum, het Spijkerkwartier, Elderveld, Klarendal, Sint Marten, Lombok,
Presikhaaf en Over Het Lange Water.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                        7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Voor aanvullende contextinformatie over de vergrijzing in Arnhem en de woonsituatie en
woonvoorkeuren van ouderen zijn de Gelderse bevolkings- en huishoudensprognose en het WoON 2021
nader geanalyseerd.



1.3 Leeswijzer
• In hoofdstuk 2 geven we weer hoe de ontwikkeling van het aantal ouderen in de gemeente Arnhem
  weer en maken we duidelijk dat het aantal ouderen in een koopappartement in de komende jaren zal
  toenemen.
• Hoofdstuk 3 gaat in op de ervaringen die VvE’s en beheerders al hebben gehad met investeringen in
  levensloopgeschikt renoveren. We geven weer in hoeverre VvE’s al bekend zijn met
  levensloopgeschikt renoveren en splitsen de ervaringen met levensloopgeschikt renoveren uit naar
  proces, resultaat, begeleiding en financiering.
• In hoofdstuk 4 bespreken we wat het gevoel van urgentie en de investeringsbereidheid van VvE’s
  betekent voor de dynamiek binnen de VvE, de belemmeringen en de concrete plannen om te
  investeren.
• Hoofdstuk 5 gaat in op het kennisniveau van VvE’s en beheerders omtrent levensloopgeschikt
  renoveren en de regelingen ter ondersteuning, in het bijzonder de regeling Toekomstbestendig
  Wonen in Gelderland.
• In Hoofdstuk 6 gaan we in op de vraag wat de gemeente kan doen om belemmeringen bij VvE’s weg
  te nemen en hoe de gemeente VvE’s kan ondersteunen in het proces van levensloopgeschikt
  renoveren.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                  8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>2 Steeds meer woningeigenaren op hoge leeftijd
In dit hoofdstuk geven we weer hoe de ontwikkeling van het aantal ouderen in de gemeente Arnhem
weer en maken we duidelijk dat het aantal ouderen in een koopappartement in de komende jaren zal
toenemen.


2.1 Ontwikkeling oudere huishoudens
Op dit moment wonen er in de gemeente Arnhem zo’n 17.400 mensen van 65 jaar of ouder. De
verwachting is dat dit aantal in de toekomst zal toenemen, tot ongeveer 26.800 in 2040. Dat is een
toename met meer dan 50%. Het aandeel oudere huishoudens in de leeftijd van 75 jaar en ouder neemt
zelfs toe met meer dan 80%, bijna een verdubbeling. In de periode tot 2030 neemt deze groep al met
ongeveer een derde toe in Arnhem.

Figuur 2.1: Gemeente Arnhem. Huishoudensprognose naar leeftijd en huishoudens-samenstelling naar aantallen,
            2023 - 2040
 100.000
   90.000                                                                       12.372       14.480
                                                            10.549
   80.000           7.853                 8.703

                                          9.879             11.182              12.368       12.355
   70.000           9.529

   60.000
                    23.326               23.645             24.384              24.849       25.078
   50.000
   40.000           10.114               10.436             10.491               9.672       9.081
   30.000
                    13.551               13.758             15.105              16.537       17.434
   20.000
   10.000           19.671               19.971             19.180              17.600       16.305
        0
                    2023                 2025               2030                2035         2040

                              1-2 phh 18-34 jaar   1-2 phh 35-54 jaar   1-2 phh 54-64 jaar
                              Gezin                1-2 phh 65-74 jaar   1-2 phh 75+ jaar

Bron: Gelderse variant Primos huishoudensprognose 2022 (Trend), provincie Gelderland.



2.2 Woonsituatie ouderen
Op dit moment woont ongeveer 10% van de ouderen in Arnhem in een koopappartement. In de
onderstaande tabel is te zien dat van de leeftijdsgroep 65-75-jarigen een groter aandeel in een
koopappartement woont dan in de leeftijdscategorie 75+. Het aandeel ouderen dat in een
koopappartement woont, zal in de toekomst toenemen.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                         9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Tabel 2.1: Aandeel ouderen in een appartement (referentiegebied)
 Leeftijds-          Sociale        Sociale        Koop          Koopappar   Particulier   Particulier
 categorie           huur           huur grond- grond-           tement      e huur        e huur
                     appar-         gebonden       gebonden                  grond-        appar-
                       tement                                                gebonden      tement
 65-75 jaar            12%              17%        54%        11%            2%            4%
 75+                   20%              25%        34%        7%             3%            11%
Bron: WoON 2021




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                         10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>3 Ervaringen met levensloopgeschikt renoveren
Dit hoofdstuk gaat in op de ervaringen die VvE’s en beheerders al hebben gehad met investeringen in
levensloopgeschikt renoveren. We geven weer in hoeverre VvE’s al bekend zijn met levensloopgeschikt
renoveren en splitsen de ervaringen met levensloopgeschikt renoveren uit naar proces, resultaat,
begeleiding en financiering.



3.1 Bekendheid met mogelijkheden levensloopgeschikt renoveren
Een derde van de geïnterviewden is al bekend met levensloopgeschikt renoveren en/of kan maatregelen
noemen die hierbij horen. Twee derde is er dus niet mee bekend. VvE’s die al wel bekend zijn met
levensloopgeschikt renoveren zijn vaak VvE’s waarbij tenminste ouderen wonen (een mix van jongere en
oudere woningeigenaren), waar aanpassingen zijn gedaan door de VvE of waar iemand bij de ouders heeft
geholpen met een aanpassing aan het huis. Dit laatste betreft geen aanpassing aan de
gemeenschappelijke ruimten van het woongebouw, maar een aanpassing van de individuele woning.

Geen van de VvE’s met wie is gesproken, is bekend met     VvE-beheerders
specifieke financieringsmogelijkheden voor levensloop-    De onbekendheid met levensloopgeschikt
geschikt renoveren of andere regelingen. Waarbij een      renoveren komt ook naar voren in de
klein deel ook aangeeft zich bewust niet te verdiepen     gesprekken met de VvE-beheerders. De
hierin, omdat aanpassingen goed zelf gefinancierd         meerderheid van hen was niet bekend met
kunnen worden. De Wmo is wel door een aantal VvE’s        levensloopgeschikt renoveren en de specifieke
genoemd als een manier om subsidie aan te vragen voor     financieringsmogelijkheden.
aanpassingen en hier is door een enkeling gebruik van gemaakt.



3.2 Ervaringen met aanpassingen aan woning en wooncomplex
Van de VvE’s die we gesproken hebben, heeft ongeveer een derde al ervaring met aanpassingen aan de
woning of het complex. Bij twee derde van de VvE’s met wie is gesproken, is dat dus niet het geval. Vanuit
de VvE worden in beginsel vooral aanpassingen aan het complex geregeld. Aanpassingen aan individuele
woningen worden ook gedaan maar zijn de verantwoordelijkheid van de betreffende bewoner en worden
niet gezamenlijk opgepakt. Van de VvE’s die ervaringen hebben met levensloopgeschikt renoveren,
betreft het in ongeveer de helft van de gevallen maatregelen aan het woongebouw en in de helft van de
gevallen alleen maatregelen aan individuele woningen.

Maatregelen die in complexen van VvE’s met wie gesproken is, zijn getroffen aan de gemeenschappelijke
delen van het woongebouw:
• Het aanbrengen van hellingbanen bij deuren en liften om ze toegankelijk te maken voor mensen met
   een rolstoel of een rollator.
• Het aanbrengen van automatische deuropeners.
• Gemeenschappelijke traplift in Portieketageflat (vernomen via een van de VvE-beheerders met wie is
   gesproken)
Maatregelen die zijn aangebracht in woningen:
• Verplaatsen van de badkamer naar naast de slaapkamer.



202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                          11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>• Drempelloos maken van de badkamer
• Aanbrengen/aanschaffen van douchestoel, beugels bij douche en/of toilet, bedleuningen, smart locks.


Proces
De VvE’s waar aanpassingen zijn gedaan geven aan dat
                                                          VvE-beheerders
het proces binnen de VvE soepel is verlopen. Het ging     VvE-beheerders zien verschillende dingen
echter in alle gevallen die zijn besproken om relatief    gebeuren in het proces. Het komt voor dat een
kleine aanpassingen en er waren geen grote bedragen       aanpassing overwogen wordt tijdens een ALV
mee gemoeid. Er zijn diverse gevallen aangetroffen        en meteen besloten om over te gaan tot de
waar individuele bewoners met een belang bij              renovatie. Het gaat hier dan doorgaans wel om
aanpassingen aan het woongebouw daarvoor geen             kleine renovaties. Het komt ook voor dat er
gehoor vonden binnen de VvE. Binnen deze VvE’s is er      tijdens een ALV bewoners tegen zijn en er een
                                                          beroep wordt gedaan op het plichtsbesef door
geen consensus tussen de eigenaren over het investeren
                                                          de beheerder of andere bewoners. Maar het
in de toegankelijkheid van de gemeenschappelijke delen
                                                          gebeurt ook dat bewoners uit solidariteit met
van het complex. Eigenaren kijken vooral naar hun eigen   een andere bewoner met een lager inkomen
belang en werken niet mee aan investeringen waar zij      juist tegen stemmen.
geen direct eigen belang bij hebben.
Ook wordt soms aangegeven dat men geen problemen heeft met aanpassingen aan het woongebouw,
mits de aanpassingen geen ongemak voor de overige bewoners opleveren. Een voorbeeld hiervan is een
voordeur die automatisch extra lang open blijft om iemand met een rolstoel of rollator door te laten.
Iemand die goed ter been is moet dan langer wachten om te voorkomen dat er ongewenste personen
binnenkomen. Hier werd dus ongemak ervaren van een maatregel voor andere bewoners en dit werd als
storend ervaren. Het laat zien dat er soms weinig gemeenschapszin is in VvE’s als het over
levensloopgeschikt renoveren gaat.
In gesprekken met VvE’s waar sprake is van een corporatie met een grote stem binnen de VvE, werd
aangegeven dat de corporatie er op stuurt om aanpassingen aan het woongebouw via de Wmo te laten
financieren als een van de leden de aanpassingen nodig heeft. De corporatie stuurt erop dat er niet door
de VvE zelf wordt geïnvesteerd.


Begeleiding
Vanwege de kleinschaligheid van de ingrepen die zijn gedaan hebben de VvE’s met wie we hebben
gesproken geen gebruik gemaakt van externe begeleiding. Eén VvE heeft voor een kleine aanpassing wel
de hulp van de technisch beheerder ingeroepen.


Resultaat
Als er wordt verbouwd heeft dit doorgaans het gewenste resultaat. Er wordt wel genoemd dat in een
aantal gevallen de verbouwing in de eigen woning het gewenste resultaat opleverde, maar dat de woning
slecht bereikbaar bleef omdat het woongebouw niet werd aangepakt.


Financiering
De (kleine) aanpassingen aan gemeenschappelijke delen zijn in sommige gevallen door de bewoners
gezamenlijk vanuit de VvE betaald. Het komt ook voor dat een individuele bewoner een ingreep aan de
gemeenschappelijke delen zelf bekostigd, omdat deze bewoner er op dat moment als enige belang in
heeft. Financiering van maatregelen aan gemeenschappelijke delen van het wooncomplex via de Wmo
gebeurt ook. Als het gaat om een aanpassing aan de individuele woning is duidelijk dat hier niet
gezamenlijk naar gekeken wordt en betaalt de eigenaar dit zelf.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                     12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>3.3 Resumé
• De meeste VvE’s zijn niet bekend met levensloopgeschikt renoveren en geen enkele VvE is bekend
  met specifieke financieringsmogelijkheden. Er zijn bij een aantal VvE’s kleine aanpassingen gedaan aan
  het complex of de individuele woning.
• Het proces binnen VvE verliep doorgaans soepel, maar het ging niet om grote investeringen.
• Er wordt bij de beschreven kleine aanpassingen geen gebruik gemaakt van externe begeleiding en het
  wordt voornamelijk vanuit de bewoners zelf gefinancierd, in een enkel geval vanuit de VvE of via de
  Wmo.
• Beheerders herkennen het beeld van een soepel proces, maar zien ook VvE’s waar aanpassingen
  worden tegengehouden.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                     13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>4 Beleving van urgentie en
  investeringsbereidheid
In dit hoofdstuk bespreken we wat het gevoel van urgentie en de investeringsbereidheid van VvE’s
betekent voor de dynamiek binnen de VvE, de belemmeringen en de concrete plannen om te investeren.



4.1 Beleving van urgentie
Bij ruim de helft van de VvE’s met wie is gesproken,         VvE-beheerders
wordt geen enkele urgentie gevoeld rond                      Beheerders zien geen urgentie bij de VvE’s en
levensloopgeschikt renoveren. Wat hierbij opvalt is dat      geven aan dat het vooral ad hoc situaties zijn
dit voornamelijk de VvE’s zijn met vooral jongere            waar om aanpassingen gevraagd wordt. Er
bewoners of met een mix van jongere en oudere                wordt niet met oog op de toekomst gekeken
bewoners. Maar er is ook met enkele Vve’s met vooral         naar levensloopgeschikt renoveren.
oudere bewoners gesproken waar de urgentie nog niet
gevoeld wordt. Bij sommige VvE’s met wie is gesproken, ontbreekt de beleving van urgentie omdat de
ervaring is dat bewoners gaan verhuizen als de woning niet meer geschikt is. Kennelijk wordt dit binnen
deze VvE’s als een goede oplossing gezien en is er daarom geen noodzaak om het woongebouw
toegankelijker te maken. Ook komt het voor dat het pand zo oud is dat er weinig aanpassingen mogelijk
zijn en men er daarom niet mee bezig is. Aan de andere kant zijn er ook VvE’s die aangeven dat het pand
al grotendeels levensloopbestendig is en zij er daarom niet mee bezig hoeven te zijn. Dit zijn veelal panden
die na 2000 zijn gebouwd. Er zijn daarnaast VvE’s waarbij een deel van de bewoners urgentie voelt, maar
een deel ook niet. De bewoners die in deze situaties de urgentie voelen zijn vaak oudere bewoners die
zelf een belang hebben bij maatregelen om het gebouw toegankelijker te maken. Bij een aantal VvE’s met
wie gesproken is, geeft men aan dat het gevoel van urgentie wel langzaamaan begint te komen en komt
het vaker ter sprake tijdens een ALV van de VvE of in gesprekken tussen bewoners.



4.2 Redenen om stappen te zetten
We hebben niet met VvE’s gesproken die proactief handelen en het woongebouw preventief
levensloopgeschikt maken, zonder dat er al een echte behoefte is. Pas op het moment dat een of meer
bewoners met een belemmering te maken krijgen, brengt men binnen de VvE ter sprake of er stappen
gezet kunnen worden. Deze gevallen zijn soms wel een aanleiding om verder te denken dan alleen de
directe oplossing voor de specifieke belemmering die aan de orde is. Er worden dus alleen reactief
stappen gezet. Overigens worden ook dit onderzoek en de interviews die wij hebben afgenomen genoemd
als reden om over dit onderwerp na te denken en te bespreken in de eerst volgende ALV van de VvE.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                         14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>4.3 Dynamiek binnen de VvE
Binnen de VvE’s met wie is gesproken spelen er een            VvE-beheerders
aantal zaken als het gaat over levensloopgeschikt             Beheerders geven aan dat er binnen VvE’s
renoveren die ervoor zorgen dat levensloopgeschikt            vooral over het financieren van de
renoveren geen hoge prioriteit krijgt:                        investeringen problemen ontstaan. Dit is met
• Er is in sommige gevallen zoals beschreven sprake           name lastig in grote VvE’s met bewoners die
   van een verschil in de beleving van de urgentie,           individueel minder vermogen hebben.
   waarbij jonge leden weinig urgentie ervaren en
   oudere leden juist wel. Jonge leden investeren liever in de eigen woning. Maar er zijn ook VvE’s waar
   oudere leden weinig bereid zijn om te investeren, omdat men onzeker is over hoelang men nog in het
   appartement kan blijven wonen. Als men snel ergens anders naartoe moet verhuizen vindt men het
   de investering niet waard.
• Er wordt in de meerjarenonderhoudsplanning geen geld gereserveerd voor levensloopgeschikt
   renoveren. Dit betekent dat het vaak directe kosten zijn als er geïnvesteerd moet worden. Dit is van
   invloed op de dynamiek binnen de VvE, afhankelijk van de financiële situatie van de bewoners. Zijn
   bewoners vermogend dan zijn de incidentele investeringen vaak geen punt van discussie. Maar
   bestaat de VvE uit huishoudens met een lager inkomen levert dit een discussie over de kosten op.
   Vaak is het in die situaties niet mogelijk om grote investeringen te doen.
• In sommige VvE’s met wie is gesproken betreft het een complex van een woningcorporatie, waarin de
   corporatie een deel van de huurappartementen heeft verkocht. In de onderzochte gevallen is de
   corporatie nog wel de grootste partij binnen de VvE (meer dan 50% van de stemmen) en levert de
   corporatie ook de voorzitter van de VvE. Dit zorgt ervoor dat de corporatie een dominante positie
   binnen de VvE inneemt. Het is voor woningeigenaren in een dergelijke VvE soms lastig om te
   investeringen in levensloopgeschiktheid goedgekeurd te krijgen als dit ingaat tegen het beleid van de
   corporatie. In onderzochte gevallen hield de corporatie investeringen tegen omdat het een
   huurverhoging voor de huurders zou betekenen, hetgeen niet bespreekbaar was.
• Tot slot speelt de mate van eensgezindheid nog een rol binnen VvE’s. Als er binnen de VvE een grote
   mate van eensgezindheid is maakt dit het veel makkelijker om te investeren in levensloopgeschiktheid.
   Bij een deel van de VvE’s met wie is gesproken is er eensgezindheid en is er de verwachting er samen
   uit te komen. Bij andere VvE’s wordt juist aangegeven dat eensgezindheid ontbreekt, is men minder
   bereid investeringen te doen voor anderen en is de verwachting dat niet wordt gekozen voor
   levensloopgeschikt renoveren.



4.4 Belemmeringen om te investeren
De VvE’s waarmee is gesproken, kaarten verschillende        VvE-beheerders
belemmeringen aan die zij ondervinden rond                  Beheerders zien vooral belemmeringen op
levensloopgeschikt renoveren:                               financieel gebied. Als er geen geld voor is
• De financiële belemmering wordt het meest                 gereserveerd, is het erg lastig om de investering
   genoemd. Er lijkt weinig bereidheid om grote             door de VvE te krijgen. Bij vrijwel geen enkele
   bedragen te investeren, waarbij in sommige gevallen      VvE       wordt         gereserveerd        voor
   de mogelijkheid bij de bewoners er ook niet is. Een      levensloopgeschiktheid      in   het    meerjarig
                                                            onderhoudsplan.
   deel van de VvE’s geeft aan dat leden vooral naar het
   eigen belang kijken en niet bereid zijn gezamenlijk de
   lasten te dragen. Levensloop geschikt renoveren staat bij de meeste VvE’s met wie gesproken is op de



202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                          15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>    derde plaats in de prioriteit van investeren. Elke VvE reserveert voor het planmatige onderhoud.
    Hiervoor betalen de leden van de VvE maandelijks een bepaald bedrag. Na het planmatige onderhoud
    gaat de meeste prioriteit uit naar verduurzaming van het complex. Soms wordt daarvoor gereserveerd,
    soms ook moeten er grote bedragen worden betaald waarvoor niet is gereserveerd. Pas op de derde
    plek in de prioritering komt het levensloopgeschikt renoveren. Daarvoor wordt bij de VvE’s met wie is
    gesproken niet gereserveerd en maar in een enkele VvE zijn de leden in staat om grote investeringen
    te doen. Dit betekent dat de investering in levensloopgeschikt renoveren vanuit financieel oogpunt
    vrijwel altijd lastig zijn. Er is ook weinig animo voor hogere maandlasten voor de leden om wel te
    kunnen reserveren. Dit speelt nog sterker in complexen waar zittende huurders hun appartement
    hebben gekocht en de leden weinig financiële armslag hebben.
•   Het ontbreken van kennis, zowel bij de VvE’s als de beheerders, en het ontbreken van organisatorisch
    vermogen binnen sommige VvE’s, kunnen er ook voor zorgen dat er niets gebeurt op het gebied van
    levensloopgeschikt renoveren. VvE’s, maar ook VvE-beheerders, zijn niet goed op de hoogte van de
    maatregelen die mogelijk zijn, de financieringsmogelijkheden en subsidies die er zijn. En ook
    technische kennis ontbreekt vaak.
•   Vanwege de stijgende energieprijzen is elke VvE die hier nog een slag in moet maken bezig met
    verduurzaming. Omdat dit een duur proces is met veel ontbrekende kennis voor VvE’s blijft er geen
    aandacht of geld over voor levensloopgeschikt renoveren.
•   Ook de staat van de woning of het complex is in sommige gevallen een belemmering. De monumentale
    status van panden maakt ingrijpende aanpassingen onmogelijk. Ook geeft een aantal VvE’s aan dat er
    vanwege de bouwkundige situatie fysiek geen aanpassingen aan het complex mogelijk zijn. Overigens
    hebben de VvE’s die dit noemen dit niet deskundig laten onderzoeken en baseren dit op eigen
    inschatting.
•   Naast de fysieke mogelijkheden is ook de uitstraling soms een belemmering voor bewoners. Men wil
    niet in een complex wonen dat de uitstraling heeft van ‘een bejaardentehuis’.
•   Er lijkt tot slot binnen een deel van de VvE’s met wie is gesproken minder het gevoel te leven dat de
    gemeenschappelijk delen van het woongebouw echt van de eigenaren zijn. Men lijkt minder
    verantwoordelijkheid te voelen om in die delen te investeren en richt zich vooral op de eigen woning.



4.5 Plannen om te investeren
De meeste VvE’s denken nog niet na over levensloopgeschikt renoveren. Er zijn bij de VvE’s met wie we
hebben gesproken nauwelijks concrete plannen voor het treffen van maatregelen. Als er plannen zijn,
betreft het kleine ingrepen zoals een automatische deuropener of een centrale videobel. Tijdens de
interviews werd een aantal keer aangegeven dat er wel over maatregelen wordt nagedacht, maar door
individuele leden met een specifiek belang en dat dit vaak nog niet concreet wordt gemaakt.



4.6 Financiële mogelijkheden
De financiële mogelijkheden verschillen per VvE. We hebben gesproken met VvE’s waar geld geen grote
rol speelt en investeringen in levensloopgeschiktheid goed te dragen zijn. De meeste VvE’s benoemen de
kosten als een van de belangrijkste belemmeringen en geven aan dat levensloopgeschikt renoveren niet
zonder lening of subsidie mogelijk zal zijn. Toch speelt ook hier gebrek aan kennis een rol. Verschillende
VvE’s geven aan niet goed te kunnen inschatten of het zonder lening of subsidie mogelijk is, omdat ze
geen goede inschatting van de kosten kunnen maken.



202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                       16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>4.7 Resumé
• Het grootste deel van de VvE’s met wie is gesproken voelt geen urgentie om te investeren in
  levensloopgeschikt renoveren. VvE-beheerders bevestigen dit beeld. Er wordt niet proactief
  gehandeld door VvE’s waar het levensloopgeschikt renoveren betreft. Als er stappen worden gezet is
  dat pas op het moment dat een van de bewoners te maken krijgt met beperkingen.
• Binnen veel VvE’s is sprake van een kloof in de beleving van urgentie tussen jongere en oudere
  bewoners. Er wordt gereserveerd voor de meerjarenonderhoudsplanning maar niet voor
  investeringen in levensloopgeschiktheid. Er is vanwege de kosten binnen diverse VvE’s met wie is
  gesproken geen draagvlak voor levensloopgeschikt renoveren. Er zijn een aantal belemmeringen
  genoemd door VvE’s en VvE-beheerders, zoals financiële ruimte, het ontbreken van kennis, het
  ontbreken van organisatorisch vermogen en de fysieke staat van het gebouw.
• Bij enkele VvE’s die we hebben gesproken, hield een corporatie met een meerderheid binnen de VvE
  ingrepen tegen. Hierbij speelt vooral het financiële aspect een rol, investeren zou betekenen dat de
  maandlasten voor huurders verhoogd zouden moeten worden. De investeringsmogelijkheden zijn
  door VvE’s benoemd als de grootste belemmering om levensloopgeschikt te renoveren.
• Beheerders herkennen dit beeld en geven aan dat de reserveren van geld voor levensloopgeschikt
  renoveren de voornaamste oorzaak is dat er nog weinig VvE’s daadwerkelijk stappen zetten. VvE’s met
  wie is gesproken hebben nog geen concrete plannen om te investeren en verwachten dit ook niet te
  kunnen doen zonder lening of subsidie.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                    17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>5 Kennisniveau en bekendheid met
  ondersteuningsmogelijkheden
Hoofdstuk 5 gaat in op het kennisniveau van VvE’s en beheerders omtrent levensloopgeschikt renoveren
en de regelingen ter ondersteuning, in het bijzonder de regeling Toekomstbestendig Wonen in
Gelderland.



5.1 Aanwezig kennisniveau binnen VvE’s
Bij twee derde van de VvE’s met wie is gesproken, is naar   VvE-beheerders
eigen zeggen onvoldoende kennis aanwezig om stappen         Slechts 2 van de 5 gesproken beheerders zijn
te zetten met levensloopbestendig renoveren. Een            bekend met levensloopgeschikt renoveren.
derde geeft aan wel voldoende kennis te hebben. VvE’s       Beheerders hebben geen ervaring met
betrekken deze kennis bij bewoners die actief zijn          grootschalige investeringen. Ook een aantal
(geweest) in een relevant werkveld of hebben contact        VvE’s met wie is gesproken, geven aan de
met een expert die hen hierover kan adviseren. Het gaat     beheerder geen kennis over dit onderwerp
                                                            heeft.
dan bijvoorbeeld om een aannemer of een WMO-
consulent. De kennis die ontbreekt bij VvE’s gaat vooral
over de maatregelen die mogelijk zijn en de kosten die hierbij kijken.



5.2 Bekendheid met regelingen ter ondersteuning van
    levensloopgeschikt renoveren
De meeste VvE’s kunnen geen specifieke regelingen            VvE-beheerders
noemen ter ondersteuning van levensloopgeschikt              De VvE-beheerders met wie gesproken is, zijn
renoveren. Een regeling die een enkele keer genoemd          niet goed bekend met regelingen en subsidies
wordt is de Wmo. De regeling Toekomstbestendig               voor levensloopgeschikt renoveren. De Wmo en
Wonen in Gelderland wordt niet genoemd in combinatie         de SVn worden genoemd. Beheerders hebben
met levensloopgeschikt renoveren. Eén VvE kent de            wel ervaringen met regelingen en instrumenten
regeling wel en maakt gebruikt van de regeling voor          voor verduurzaming. Zonder substantiële
                                                             subsidies zullen VvE’s niet investeren is de
verduurzaming. Deze VvE heeft niet overwogen om ook
                                                             verwachting van de helft van de VvE-
te investeren in levensloopgeschiktheid en was zich er
                                                             beheerders. De Regeling Toekomstbestendig
niet van bewust dat de regeling hier ook voor gebruikt       Wonen Gelderland is bij geen van de
kan worden. Aan de gesproken VvE’s is de regeling            beheerders met wie is gesproken goed bekend.
Toekomstbestendig Wonen in Gelderland voorgelegd             Een van de beheerders weet van de regeling en
waarbij is gevraagd om een korte reflectie op de             kent het globaal. Een VvE-beheerder gaf aan
regeling. VvE’s gaven aan dat de regeling goed zou           VvE’s af te raden om leningen af te sluiten: als
aansluiten in het geval ze er gebruik van willen maken       een lid niet aan de verplichtingen kan voldoen
en konden niet direct verbeterpunten noemen. Toch            is de hele vereniging aansprakelijk.
riep de regeling ook vragen op bij VvE’s: is de lening aan
de VvE? Mag een VvE formeel wel een lening aangaan? Is       de rente vast? Tot wanneer kan deze lening
worden aangevraagd?




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                            18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>5.3 Resumé
• Bij de meeste VvE's ontbreekt het aan voldoende kennis rond investeren in levensloopgeschiktheid
  van wooncomplexen. Vooral aan inzicht in de mogelijke maatregelen en de daaraan verbonden kosten
  ontbreekt vaak bij VvE's. Dit geldt niet alleen voor VvE’s zelf, ook bij de meeste VvE-beheerders
  ontbreekt kennis over levensloopgeschikt renoveren.
• Ook regelingen ter ondersteuning van levensloopgeschikt renoveren zijn niet goed bekend bij zowel
  VvE’s als VvE-beheerders.
• De regeling Toekomstbestendig Wonen Gelderland wordt alleen voor verduurzaming ingezet door één
  van de gesproken VvE’s en was globaal bekend bij één beheerder. De overige VvE’s en beheerders
  waren niet bekend met de regeling. VvE’s gaven wel aan dat de regeling op het eerste gezicht goed
  zou aansluiten bij de behoefte.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>6 Wat kan de gemeente doen?
In dit hoofdstuk gaan we in op de vraag wat de gemeente kan doen om belemmeringen bij VvE’s weg te
nemen en hoe de gemeente VvE’s kan ondersteunen in het proces van levensloopgeschikt renoveren.

Werken aan bewustzijn
Om VvE’s te bewegen om proactief te investeren in levensloopgeschikt renoveren, is het nodig om meer
gevoel van urgentie te bewerkstelligen en de kennis over het onderwerp te vergroten. Een grote
bewustzijnscampagne onder VvE’s en VvE’s-Beheerders, maar ook verduurzamingsadviseurs kan hier aan
bijdragen. Hierbij is het van belang dat de VvE’s, beheerders en adviesbureaus actief worden benaderd
over het belang van levensloopgeschikt renoveren, de mogelijkheden en regelingen die er zijn en de
stappen die gezet kunnen worden door een VvE. Door ook verduurzamingsadviseurs te benaderen kan er
in de verduurzamingsprocessen die nu bij de meeste VvE’s lopen ook aandacht worden gegeven aan
levensloopgeschikt renoveren. Benader VvE’s in de stad per brief. Via de Kamer van Koophandel zijn de
contactgegevens van alle VvE’s in Arnhem aan te kopen. Besteed in de lokale krant en via de gemeentelijke
website aandacht aan het belang van en de mogelijkheden om levensloopgeschikt te renoveren.
Een aantal punten die van belang zijn om mee te nemen in de bewustzijnscampagne:
• Betrek Vereniging Eigen Huis om de effectiviteit van de campagne te vergroten en maak gebruik van
    de bij hen aanwezige kennis.
• Zorg voor een aanspreekpunt vanuit de gemeente waar VvE’s terecht kunnen met vragen.

Ondersteuning op het vlak van kennis
Veel VvE’s weten niet wat er mogelijk is rond levensloopgeschikt renoveren en weten niet hoe ze moeten
beginnen. Overweeg een kennissteunpunt in te richten. Overweeg dit regionaal aan te pakken. Van belang
is dat mensen niet alleen de weg wordt gewezen in de mogelijkheden, maar ook dat technische vragen
en vragen van financiële aard beantwoord kunnen worden.

Directe ondersteuning door adviseurs
Naast een bewustzijnscampagne kan de gemeente VvE’s ook op andere manieren ondersteunen. De
gemeente kan adviseurs inzetten tijdens VvE vergadering om bewoners te informeren over het belang en
de mogelijkheden van levensloopgeschikt renoveren en handvatten aan te reiken om te starten.

Aandacht vragen voor het belang van reserveren voor levensloopgeschikt renoveren
De kosten zijn de belangrijkste belemmering voor investeren in levensloopgeschikt renoveren. De
gemeente kan VvE’s wijzen op het belang om tijdig geld hiervoor te reserveren. Hoewel het beeld is dat
er in veel VvE’s weinig draagvlak is voor extra maandelijkse lasten, is er voor een grote investering ineens
waarschijnlijk nog minder animo en is het goedkoper en minder risicovol dan geld lenen.


In gesprek met corporaties
In de gesprekken is gebleken dat corporaties met een grote stem binnen een VvE heel bepalend kunnen
zijn in wat er wel of niet gebeurt op het vlak van investeren in het woongebouw en daarmee ook in
levensloopgeschikt renoveren. Ga als gemeente in gesprek met corporaties met gespikkeld bezit over hun
rol en hun verantwoordelijkheid hierin.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                         20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Financiële ondersteuning
Financiële ondersteuning in de vorm van leningen kan het voor VvE’s makkelijker maken om de stap te
zetten om het woongebouw levensloopgeschikt te maken. De gemeente biedt hiervoor al de Toekomst
Bestendig Wonen Lening aan via SVn. Financiële ondersteuning kan ook in de vorm van subsidies. Op basis
van de gesprekken lijkt ondersteuning in de vorm van subsidie kansrijker dan in de vorm van leningen.
Een lening betekent dat de maandlasten voor de leden van de VvE zullen toenemen. Daarvoor lijkt op
basis van de gehouden gesprekken weinig draagvlak. Uit de gesprekken met VvE’s en VvE-beheerders
blijkt dat veel VvE’s waarschijnlijk zonder subsidie niet over zullen gaan tot investeren. Op andere
terreinen zijn er goede ervaringen met subsidies om investeringen door bewoners te stimuleren.

Zorg voor een levensloopgeschikte woonomgeving
Tot slot is het van belang dat de woonomgeving op orde is. Als een complex levensloopgeschikt wordt
gemaakt, is het van belang dat de toegang tot het complex en de woonomgeving dit ook zijn. Hiervoor ligt
de verantwoordelijkheid bij de gemeente. Uit de gesprekken met VvE’s blijkt dat de
levensloopgeschiktheid van de omgeving van wooncomplexen soms te wensen over laat. . Dit is
bijvoorbeeld genoemd in Elderveld.




202.134 | Levensloopgeschikt renoveren in Arnhem                                                     21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>