<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                                                           Ingekomen stukken
financiële verhoudingen                                    Raad      1 6 DEC 2014
                                                           Nr.        A-

 > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag



 gead resseerde                                                                      Raad voor de financiële
                                                                                     verhoudingen

                                                                                     Korte Voorhout    7
                                                                                     Den Haag
                                                                                     Postbus 20011
                                                                                     2500 EA Den Haag
                                                                                     www.rob-rfv.nl

                                                                                     Contactpersoon
                                                                                     Eric Laken
                                                                                     T 070-4267540
                                                                                     eric.laken@rob-rfv.nl


                                                                                     Kenmerk
                                                                                     2014-0000585565
 Datum          13 november 2014
                                                                                     Uw kenmerk
 Betreft        Advies 'Tussen betalen en bepalen, publieke bekostiging van
                maatschappelijk initiatief'
                                                                                     Bijlage(n)
                                                                                     1


 Geachte mevrouw, heer,

 Hierbij ontvangt u het advies Tussen betalen en bepalen, publieke bekostiging van
 maatschappelijk initiatief, dat de Raad voor de financiële verhoudingen op 11
 november aan minister Plasterk aanbood.

 De Raad voor de financiële verhoudingen (Rfv) onderzocht op welke wijze
 overheden financieel betrokken zijn bij maatschappelijke initiatieven en wat die
 betrokkenheid betekent voor die overheden. Financiële betrokkenheid bij
 initiatieven houdt meer in dan het verstrekken van subsidies. Het gaat om het
 opnieuw verdelen van verantwoordelijkheden, bevoegdheden en taken.

 Uit het onderzoek blijkt dat bekende instrumenten zoals subsidies veel gebruikt
 worden. Er is een enorme variëteit aan samenwerkingsvormen. De financiële
 vormgeving daarvan is in het advies 'Tussen bepalen en betalen' systematisch in
 kaart gebracht.

 Bij de voorbereiding van dit advies zag de Raad dat op vele plaatsen in het land
 overheden en initiatieven elkaar weten te vinden en intensief samenwerken. Door
 publieke bekostiging kunnen initiatieven uitstijgen boven de mogelijkheden van de
 initiatiefnemers.

 Het Kabinet heeft de wens uitgesproken om maatschappelijke initiatieven te
 ondersteunen en te faciliteren. Dat gaat het best als het Rijk ruimte biedt aan
 decentrale overheden. De Raad bepleit daartoe een groter lokaal en een
 herkenbaar provinciaal belastinggebied. Decentrale overheden kunnen zo inspelen
 op behoeften van inwoners.

 De Raad voorziet dat als gevolg van decentralisaties rond natuur (provincies) en
 het sociale domein (gemeenten) ruimte ontstaat voor samenwerking tussen
 publieke en maatschappelijke partijen. Mochten overheden deze ruimte in
 samenwerking met maatschappelijke initiatieven willen invullen, dan is dit advies
 daar een handreiking voor.




                                                                                     Pagi
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>              , ii




Het advies is via de website www.rob-rfv.nl/rfv/publicaties_rfv te downloaden voor
verdere verspreiding. De Raad levert graag een bijdrage aan de bespreking van        Datum
het advies in uw kring.                                                              13 november      2014

                                                                                     Kenmerk
Met vriendelijke groet,                                                              2014-0000585565


De Raad voor de financiële verhoudingen,




Mr. M.A.P. van Haersma Buma, voorzitter




Dr. C.J.M Breed, secretaris




                                                                                     Pagina 2 van 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>  Rob
Raad voor het openbaar bestuur




  Rfv
  R
Raad voor de financiële verhoudingen




     Tussen betalen en bepalen
    Rob
    Rfv
     Publieke bekostiging van maatschappelijk initiatief



November 2014




Rfv
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Profiel
De Raad voor de financiële verhoudingen (Rfv) is een adviesraad van de regering en het parlement.
De Rfv is ingesteld bij Wet van 21 februari 1997 (Wet op de Raad voor de financiële verhoudingen,
Staatsblad 1997, nr.106).

Taak
De wettelijke taak van de Raad is de regering en het parlement gevraagd en ongevraagd adviseren over
hoe de financiële middelen van het Rijk het beste kunnen worden verdeeld over gemeenten en provincies.
Doel is een evenwichtige verdeling die bijdraagt aan de doelmatigheid van de overheid als geheel.

Samenstelling
Maximaal negen onafhankelijke deskundigen op het terrein van het openbaar bestuur, politiek en
overheidsfinanciën vormen samen de Raad voor de financiële verhoudingen. Zij zijn geselecteerd op
basis van hun deskundigheid en hun maatschappelijke ervaring. De leden van de Raad worden bij
Koninklijk Besluit benoemd.

Werkwijze
De Raad kan zowel gevraagd als ongevraagd advies uitbrengen. De adviezen hebben betrekking op het
gemeente- en provinciefonds, het belastinginstrumentarium en op specifieke uitkeringen. De adviezen
bestrijken nagenoeg alle beleidsterreinen. En het kan daarbij zowel om het beleid als om de uitvoering
gaan. Bij het voorbereiden van zijn adviezen neemt de Raad kennis van de opvattingen van mensen
en organisaties die inhoudelijke kennis en/of ervaring hebben op het desbetreffende beleidsterrein.
Ook via andere activiteiten (publicaties, bijeenkomsten) levert de Raad een bijdrage aan het politiek-
bestuurlijke en maatschappelijke debat. De Raad besteedt in de adviezen in het bijzonder aandacht
aan de uitgangspunten van de financiële verhoudingen, de beleids- en bestedingsvrijheid en de risico’s.
Ook is er aandacht voor de aspecten rechtsgelijkheid, rechtszekerheid en transparantie.

Secretariaat
Een secretariaat ondersteunt de Raad voor de financiële verhoudingen (en de Raad voor het openbaar
bestuur). De secretaris en zijn medewerkers leggen over hun werk verantwoording af aan de Raad.
Het jaarlijkse Werkprogramma en actuele ontwikkelingen geven richting aan de werkzaamheden.

Adresgegevens
Bezoekadres: Korte Voorhout 7, Den Haag
Postadres: Postbus 2001, 2500 EA Den Haag
T 070 426 7540
E rob-rfv@rob-rfv.nl
Twitter: https://twitter.com/Rob_Rfv
www.rob-rfv.nl

Alle adviezen en andere publicaties zijn te vinden op www.rob-rfv.nl.

ISBN 978-94-91739-00-2
NUR 823
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>      Tussen betalen en bepalen
      Publieke bekostiging van maatschappelijk initiatief




November 2014




Rfv
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Inhoud
Voorwoord                                                                                   5

Samenvatting                                                                                7

1     Inleiding en probleemstelling
1.1   Aanleiding                                                                            11
1.2   Probleemstelling                                                                      11
1.3   Afbakening, definities en terminologie                                                13
1.4   Leeswijzer                                                                            16
1.5   Verantwoording werkwijze                                                              17

2     Tussen betalen en bepalen
2.1   Inleiding                                                                             19
2.2   Publiek geld verplicht                                                                19
2.3   Rolzuiverheid en distantie                                                            20
2.4   Publiek risico                                                                        21
2.5   Het primaat van de raad of van de straat?                                             23
2.6   Belemmering of passend arrangement?                                                   24
2.7   Publiek belang betekent nog geen publieke bekostiging                                 25
2.8   Verantwoording                                                                        25
2.9   Conclusies                                                                            27

3     Maatschappelijk initiatief publiek bekostigd
3.1   Inleiding                                                                             29
3.2   Theorie en empirie                                                                    29
3.3   De praktijk                                                                           30
3.4   Bevindingen                                                                           31
3.5   Beschrijving van bekostigingsvormen                                                   35
3.6   Conclusies                                                                            35

4     De betekenis van vermaatschappelijking voor het stelsel van financiële verhoudingen
4.1   Inleiding                                                                             57
4.2   Redenen voor overheidsinterventie                                                     57
4.3   Taakverdeling                                                                         58
4.4   Bekostiging van publieke taken                                                        60
4.5   Slotbeschouwing                                                                       63




                                                                                                 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>5   Conclusies en aanbevelingen
5.1 Conclusies                                           65
5.2 Aanbevelingen                                        66

    Bijlage 1
    Adviesaanvraag                                      69

    Bijlage 2
    Literatuur                                           75

    Bijlage 3
    Overzicht gesprekpartners                            82

    Bijlage 4
    Samenstelling Raad voor de financiële verhoudingen   84




4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Voorwoord
De verhoudingen tussen publiek en privaat, tussen overheid en maatschappij, zijn permanent in
beweging. In toenemende mate betreden maatschappelijke initiatieven domeinen die lange tijd
als publiek werden beschouwd. Tegelijkertijd bezinnen overheden zich op hun takenpakket en
rolopvatting. Deze bewegingen sluiten op papier op elkaar aan en de praktijk leert dat ze een bron
zijn van grote verwachtingen. Enerzijds valt loslaten als bestuurlijke discipline niet mee, anderzijds
zijn de reflexen om terug te vallen op de overheid als het zelf niet lukt, hardnekkig.

De overheid is er om gemeenschappelijke belangen te realiseren, maar heeft daarop niet het
monopolie. Ook bedrijven, maatschappelijke organisaties en (groepen van) burgers kunnen werken
aan gemeenschappelijke doelen. Gemeenschappelijke belangen kunnen onder andere worden
gerealiseerd door de inzet van publieke middelen voor maatschappelijke initiatieven. Waar publiek
en privaat samenkomen ter behartiging van publieke belangen ontstaan nieuwe vraagstukken en
werkvormen. Deze staan centraal in dit advies.

Vanuit zijn taak om te adviseren over de inrichting en het functioneren van het openbaar bestuur
alsook over een evenwichtige verdeling van publieke middelen, geeft de Raad voor de financiële
verhoudingen in samenwerking met de Raad voor het openbaar bestuur met dit advies nader
invulling aan hun eerdere bevindingen rond nieuwe verhoudingen tussen burger en bestuur.
Lag de nadruk in het rapport Verdelen, vertrouwen en verantwoorden (2011) op de mogelijke effecten
van horizontalisering, in dit advies staat vermaatschappelijking centraal. Naast de vraag of
vermaatschappelijking van invloed is op de financiële verhoudingen, gaat dit advies nader in op
de wijze waarop overheden met publiek geld een bijdrage leveren aan maatschappelijk initiatief.

Het gaat dan om meer dan het verstrekken van een subsidie. Het betreft vraagstukken rond
de herschikking van verantwoordelijkheden, bevoegdheden en taken. Eigenaarschap, risico en
zeggenschap krijgen een nieuwe betekenis.

Ook de overheid zelf is te beschouwen als een maatschappelijk initiatief. Een gezamenlijk
aangelegde dijk tegen natte voeten is een sterk versimpeld maar onverminderd krachtig beeld
wanneer het gaat om de essentie van een samenleving: samen kan je iets tot stand brengen wat
individueel niet lukt. Tussen de eerste dijk en de geformaliseerde publieke taak van dit moment
liggen eeuwen, waarin overheden en gezamenlijke initiatieven van burgers eigen logica en
competenties ontwikkelden. De competenties van beide domeinen vullen elkaar aan indien de
onderlinge afstand kan worden overbrugd. Voor het oplossen van ingewikkelde vraagstukken is het
de kunst de flexibiliteit van maatschappelijke initiatieven te combineren met de waarborgen van het
overheidsbestel.

Bij de voorbereiding van dit advies zag de Raad dat op vele plaatsen in het land overheden en
initiatieven elkaar weten te vinden en intensief samenwerken. Door publieke bekostiging kunnen
initiatieven uitstijgen boven de mogelijkheden van de initiatiefnemers en ontstaat maatschappelijke




                                                                                                         5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>meerwaarde. Vanuit een gedeeld belang wordt gewerkt aan lokale en regionale vraagstukken. Dat is
vaak niet eenvoudig. Er staan wetten in de weg noch praktische bezwaren, maar er is niet langer een
vaste relatie tussen betalen en bepalen. Om die reden zijn rolzuiverheid en heldere communicatie
over wensen en verwachtingen belangrijke voorwaarden voor een vruchtbare samenwerking tussen
overheden en initiatieven.

De Raad voor de financiële verhoudingen werkte bij de voorbereiding nauw samen met de Raad
voor het openbaar bestuur. De gezamenlijke voorbereiding stond onder leiding van de heer prof.
dr. M.A. Allers (Rfv) en de heer prof.dr. M.J.G.J.A. Boogers (Rob). Dit project werd vanuit de staf
ondersteund door Kirsten Veldhuijzen MSc, drs. Eric Laken, mr. Gerber van Nijendaal, dr. Marjolijn
Blom en Floor Kleemans BSc. Wij danken Hans van Emmerik MSc en mr. Robert ’t Hart voor het
delen van hun kennis van theorie en praktijk rond risico en lokaal bestuur.



De Raad voor de financiële verhoudingen,




Mr. M.A.P. van Haersma Buma, voorzitter                     Dr. C.J.M Breed, secretaris




6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Dit advies geeft antwoord op de vraag of vermaatschappelijking betekenis heeft voor het financieel
instrumentarium van de overheid en het stelsel van financiële verhoudingen.

Om deze vraag te beantwoorden onderzocht de Raad voor de financiële verhoudingen op welke
wijze overheden met publiek geld een bijdrage leveren aan maatschappelijk initiatief en wat die
betrokkenheid betekent voor het handelen van die overheden.

Bij de voorbereiding van dit advies zag de Raad dat op vele plaatsen in het land overheden en
initiatieven elkaar weten te vinden en intensief samenwerken. Door publieke bekostiging kunnen
initiatieven uitstijgen boven de mogelijkheden van de initiatiefnemers en ontstaat maatschappelijke
meerwaarde. Vanuit een gedeeld belang wordt gewerkt aan lokale en regionale vraagstukken. Dat is
vaak niet eenvoudig. Er staan wetten in de weg noch praktische bezwaren, maar er is niet langer een
vaste relatie tussen betalen en bepalen. Om die reden zijn rolzuiverheid en heldere communicatie
over wensen en verwachtingen belangrijke voorwaarden voor een vruchtbare samenwerking tussen
overheden en initiatieven.

Financiële betrokkenheid houdt meer in dan het verstrekken van een subsidie. Het betreft
vraagstukken rond de herschikking van verantwoordelijkheden, bevoegdheden en taken. Ook
eigenaarschap, risico en zeggenschap krijgen een nieuwe betekenis. Daarover gaat dit advies.

In essentie is het antwoord op de adviesvraag dat vermaatschappelijking vooralsnog geen betekenis
heeft voor het financieel instrumentarium van de overheid, noch voor het stelsel van financiële
verhoudingen.

Wie zich verdiept in de ’achterkant van de praktijk’ kan vaststellen dat voor overheden
het bestaande financiële instrumentarium zeer effectief blijft voor het realiseren van
gemeenschappelijke belangen. Dit geldt onverminderd wanneer deze worden gerealiseerd door
middel van financiële participatie in maatschappelijke initiatieven.

De Raad voor de financiële verhoudingen constateert dat ontwikkeling plaatsvindt in werk-
en organisatievormen tussen overheid en maatschappij. Die ontwikkeling komt tot uitdrukking
in de bekostigingsvormen die provincies en gemeenten hanteren wanneer zij maatschappelijk
initiatief financieel faciliteren. Er is een grote variëteit aan samenwerkingsvormen die in dit
advies systematisch in kaart is gebracht. Een overzicht van bekostigingsvormen illustreert de
rijkgeschakeerde praktijk en biedt concrete handelingsperspectieven voor decentrale overheden.

Vermaatschappelijking leidt tot andere vormen van zeggenschap over de aanwending van publiek
geld of geëxpliciteerd gedeeld eigenaarschap van publieke belangen. Aldus blijven overheden
betrokken bij het realiseren van publieke belangen, ook buiten het publieke domein. Het huidige




                                                                                                      7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>    stelsel van financiële verhoudingen faciliteert de veranderende verhoudingen en is er op dit moment
    geen aanleiding om het stelsel te herzien om reden van vermaatschappelijking alleen.

    Publieke belangen die buiten de overheid belegd of geïdentificeerd zijn, kunnen een aanleiding zijn
    voor publieke bekostiging, maar dat hoeft niet. Financiële betrokkenheid van overheden is geen
    automatisme wanneer overheid en initiatief elkaar vinden in een gedeeld belang. Niet alleen leven er
    bij initiatieven andere behoeften dan publiek geld, er zijn ook andere manieren waarop overheden
    initiatieven tegemoet komen. Overheden zijn belangrijk voor maatschappelijke initiatieven. Niet
    alleen omdat zij in coproductie met die initiatieven publieke belangen realiseren, maar ook omdat zij
    bijdragen aan de continuïteit van initiatieven, bijvoorbeeld door financiële ondersteuning.

    De Raad is van mening dat het aan de individuele overheid is om te bepalen of en zo ja welke
    initiatieven zij wenst te ondersteunen en of die ondersteuning een financieel karakter dient te
    hebben. De door het Kabinet uitgesproken wens om maatschappelijk initiatief te ondersteunen en
    te faciliteren, ruimte hiervoor te scheppen en richting te geven aan het door de overheid te hanteren
    beleid ten aanzien van maatschappelijke initiatieven, is het meest gebaat bij het bieden van ruimte
    aan decentrale overheden. Naar de opvatting van de Raad leidt dat tot een pleidooi voor een
    globalere verdeling, een groter lokaal en een herkenbaar provinciaal belastinggebied. Decentrale
    overheden kunnen zo beter inspelen op maatschappelijke behoeften. De Raad wil het Rijk daarover
    nader adviseren.

    De Raad voorziet dat als gevolg van vermaatschappelijking en decentralisaties rond natuur
    (provincies) en het sociale domein (gemeenten) ruimte ontstaat voor de vormgeving van
    nieuwe publiek-private arrangementen. Mochten overheden deze ruimte in samenwerking met
    maatschappelijke initiatieven willen invullen, dan biedt dit advies daar een handreiking voor.

    De nieuwe relaties tussen overheden en initiatieven op zowel het fysieke als het sociale domein
    wil de Raad vanuit het financiële perspectief nauwgezet blijven volgen. Aldus is mogelijk snel in te
    spelen op de behoefte aan nieuwe financiële arrangementen, mocht de praktijk zich in die richting
    ontwikkelen. Inpassing in het bestaande stelsel van financiële verhoudingen dan wel het herontwerp
    van het stelsel ten behoeve van de toekomstbestendigheid, hebben de aandacht van de Raad.

    Daarnaast neemt de Raad waar dat ook andere dan publieke geldstromen (zoals pensioengelden,
    private en charitatieve fondsen) worden ingezet ten behoeve van het realiseren van publieke
    belangen. Het kan dan gaan om de samenloop van publieke en private middelen binnen één
    beleidsdomein, maar ook om de effecten van privaat geld op het realiseren van publieke belangen.
    Deze fenomenen vielen buiten de opzet van dit advies, maar de toenemende relevantie van
    deze geldstromen is voor de Raad aanleiding deze te identificeren als vervolgvraag voor nadere
    advisering.




8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>1          Inleiding en probleemstelling
1.1 Aanleiding
De aanleiding voor dit advies is drieledig. De concrete aanleiding is de adviesaanvraag van de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties om te adviseren over de betekenis
van vermaatschappelijking voor het financieel instrumentarium van de overheid.1 Daarnaast
constateerde de Raad voor de financiële verhoudingen in 2011 dat vermaatschappelijking2 nieuwe
eisen stelt aan overheden rond risico en verantwoording.3 Voorts was het financiële aspect
een steeds terugkerend thema in de dialogen met gemeenteraden, Statenfracties, colleges en
ambtenaren in vervolg op het advies van de Raad voor het openbaar bestuur, Loslaten in vertrouwen.4

In hun eerdere adviezen over vermaatschappelijking gingen beide Raden in op de betekenis van deze
ontwikkeling, maar niet eerder werd specifiek ingegaan op de financiële aspecten. Met dit advies
wordt hierin voorzien.

1.2 Probleemstelling
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties vraagt de Raad voor de financiële
verhoudingen “wat de veranderende verhoudingen in de samenleving betekenen voor het financieel
instrumentarium van de overheid om maatschappelijke initiatieven te ondersteunen en te faciliteren”,
met de suggestie de expertise van de Raad voor het openbaar bestuur te betrekken in het advies.

Deze vraag gaat uit van de wens of noodzakelijkheid dat publiek geld maatschappelijke initiatieven
ondersteunt. Het is naar het oordeel van de Raad aan de individuele overheid om te bepalen of en zo
ja welke initiatieven zij wenst te ondersteunen en of die ondersteuning een financieel karakter dient
te hebben. Het takenpakket van de decentrale overheden enerzijds en de schaal en oriëntatie van
initiatieven anderzijds brengt met zich mee dat provincies en gemeenten intensief bezig zijn met dit
vraagstuk, zo nam de Raad waar bij de voorbereiding van dit advies. Alle gemeenten en provincies
hebben aansprekende voorbeelden uit de dagelijkse praktijk die illustreren welke werkvormen
mogelijk zijn. Deze publiek-private samenwerking bevindt zich grotendeels in een experimenteel
stadium, zeker wanneer die wordt afgezet tegen de decennialange ervaring met subsidieverlening
aan geïnstitutionaliseerde partijen of publieke taakuitvoering. Tegelijkertijd is het de vitale
samenleving in vol bedrijf, met alle verwachtingen en teleurstellingen die daarbij horen.

Wie zich verdiept in de ’achterkant van de praktijk’ kan vaststellen dat voor overheden
het bestaande financiële instrumentarium zeer effectief blijft voor het realiseren van



1   Zie bijlage 1 Adviesaanvraag
2   Hiervan is sprake wanneer het oplossen van maatschappelijke vraagstukken onderwerp wordt van particulier
    initiatief en/of ondernemingszin, al dan niet in coproductie met een overheid. Rfv (2011), pag. 64 e.v.
3   Ibidem, pag. 80
4   Rob (2012a)




                                                                                                               11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre> gemeenschappelijke belangen. Dit geldt onverminderd wanneer deze worden gerealiseerd door
 middel van financiële participatie in maatschappelijke initiatieven. Publieke bekostiging doet
 initiatieven uitstijgen boven de individuele mogelijkheden van de deelnemers, met een groter
 maatschappelijk rendement als resultaat, maar is even vaak de eerste stap om een ontwikkeling van
 de grond te krijgen. Zo valt op dat in het ruimtelijke domein veel initiatieven, ook zonder publieke
 financiering, tot bloei komen, terwijl dat rond zorg (nog) minder het geval is.5

 De minister verzoekt de Raad advies uit te brengen over de betekenis van de veranderende
 verhoudingen in de samenleving voor het financieel instrumentarium van de overheid. De Raad
 acht het te vroeg voor een allesomvattende beoordeling van het gehele financiële instrumentarium
 van overheden als gevolg van vermaatschappelijking. De discussie hierover is levendig6, maar
 theorievorming en empirie zijn nog schaars en het experimenteergehalte van de zich ontwikkelende
 praktijk is hoog. Ook voor het in kaart brengen hoeveel publiek geld in initiatieven omgaat,
 is het nog te vroeg. Naar het oordeel van de Raad is op dit moment de zeggingskracht van de
 herverkaveling van taken en rollen groter dan die van het bedrag dat daar op dit moment mee
 gemoeid is.

     Daar komt bij dat tegelijkertijd met de vermaatschappelijkingstrend een decentralisatie van taken,
     middelen en verantwoordelijkheden naar gemeenten op het terrein van maatschappelijke zorg,
     participatie en jeugd plaatsvindt met een omvang die zijn weerga niet kent. Deze taakoverdracht
     is ingrijpend voor de bestuurlijke, financiële en maatschappelijke verhoudingen. Het betreft een
     transformatieopgave waar niet alleen een budget van in totaal 10 miljard mee gemoeid is, de
     operatie gaat gepaard met een versobering van het voorzieningenniveau en een verandering in
     aanspraken van burgers op de overheid. Als gevolg hiervan zullen de verhoudingen tussen burger
     en de overheid als geheel, sterk wijzigen. Immers, verzekerde rechten op nationaal niveau worden
     ingeruild voor voorzieningen, waarvan de inhoud, beschikbaarheid en reikwijdte worden bepaald
     door lokale democratische besluitvorming en beschikbaarheid van middelen.

     Doordat rechten van burgers worden ingeruild voor voorzieningen door gemeenten, ontstaat er
     ruimte voor de vormgeving van arrangementen die er eerder niet was. Het uitvoeren van aanspraken
     op individuele rechten op zorg en hulp laat weinig ruimte voor maatschappelijk initiatief, terwijl
     decentralisatieparadigma’s als de publieke voorziening, eigen kracht en lokaal maatwerk daarvoor
     meer mogelijkheden bieden. Zo ontstaat in het sociale domein ruimte waarbinnen nieuwe
     initiatieven, al dan niet met winstoogmerk, zich zouden kunnen ontwikkelen. Al is het nog te vroeg
     om uitspraken te doen over de feitelijke invulling daarvan.7




 5      SCP (2008)
 6      Zie bijlage 2: Literatuur
 7      Putters (2013)




12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Dit advies borduurt voort op de bevindingen uit de heroriëntatie op het stelsel van financiële
verhoudingen8 en de dialogen in het land die de Raad voor het openbaar bestuur voerde in het kader
van zijn visie op vermaatschappelijking, Loslaten in vertrouwen.9 De adviesvraag “wat de veranderende
verhoudingen in de samenleving betekenen voor het financieel instrumentarium van de overheid
om maatschappelijke initiatieven te ondersteunen en faciliteren” 10 wordt beantwoord door nader in
te gaan op een aantal vraagstukken en inzicht te geven in de manier waarop overheden hun relaties
met initiatieven vormgeven.

De probleemstelling van dit advies is dan ook:
Welke vraagstukken ontstaan bij de publieke bekostiging van maatschappelijk initiatief?
Op welke wijze geven overheden publieke bekostiging van maatschappelijk initiatief vorm?

De vraagstukken die de Raad identificeerde zijn zeggenschap, eigenaarschap, verantwoording en
risico, de betekenis van vermaatschappelijking voor de financiële verhoudingen en de vormgeving
van publieke bekostiging van maatschappelijke initiatieven.

1.3 Afbakening, definities en terminologie
Overheden zijn in vele sectoren van de maatschappij dominant waar het gaat om sturen met geld
of beslissen over financiële arrangementen. Ze zijn in vele domeinen beslissingsbevoegd, ook
zonder dat publieke middelen direct in het geding zijn. Voorbeelden daarvan zijn het verbindend
verklaren van CAO’s, bankentoezicht, de regulering van hypotheekverstrekking of de invoering
van de euro. Anderzijds spelen charitatieve instellingen, pensioenfondsen, het bedrijfsleven en het
maatschappelijk middenveld een belangrijke rol in de realisatie van publieke belangen.

Dit advies beperkt zich tot de publieke bekostiging van maatschappelijke initiatieven door de
twee met algemeen bestuur belaste decentrale overheidslagen in Nederland. Het gaat dan om de
overdracht van financiële middelen aan maatschappelijke initiatieven met of zonder winstoogmerk, waar een
besluit van een provincie of een gemeente aan ten grondslag ligt. Aangezien het financieel instrumentarium
breder is, zijn ook afgeleide vormen van directe geldoverdracht betrokken. Het betreft dan
bijvoorbeeld lokale fiscale maatregelen of fondsvorming.

De focus in dit advies ligt bij de vraagstukken rond de overdracht en aanwending van publiek geld
(spending) ter realisatie van publieke belangen. Het vergaren van geld door overheden (funding)
passeert zijdelings de revue (hoofdstuk 4). Hoewel bij maatschappelijke initiatieven beide aspecten
aan de orde kunnen zijn, ligt in dit advies de nadruk op de financiële betrokkenheid in de vorm van
geldoverdrachten van publieke naar private domeinen.




8   Rfv (2011)
9   Rob (2012a)
10 Zie bijlage 1 Adviesaanvraag




                                                                                                             13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre> Wat is maatschappelijk initiatief?
 Het definiëren van het begrip ‘maatschappelijk initiatief’ is complex. Strikt genomen is nagenoeg
 elke gezamenlijke activiteit vóór de voordeur te scharen onder de term ‘maatschappelijk initiatief’:
 mensen ondernemen van alles waar zijzelf of hun omgeving beter van worden, ongeacht of de
 maatschappij in zijn geheel ook wel vaart bij die activiteiten. Activiteiten waarbij de negatieve
 effecten van privaat initiatief worden afgewenteld op het collectief (criminaliteit, ongezonde leefstijl,
 vervuiling etc.) zijn daarvan te onderscheiden, maar overeenstemming over wat ‘maatschappelijk’ is,
 of (collectief) eigenbelang, is minder eenvoudig. Dit komt ook doordat de term ‘maatschappelijk’ in
 de loop der tijd een normatieve lading kreeg; iets wat ‘maatschappelijk’ is, is niet alleen in objectieve
 zin iets ‘van de maatschappij’, maar ook ‘goed’.

 En dan is er nog het verschil in interpretatie naar plaats en tijd. Wat in de ene gemeente beschouwd
 wordt als een maatschappelijk initiatief, is in de andere vast onderdeel van het reguliere
 maatschappelijk verkeer tussen individuen of partijen waar geen enkele overheid bemoeienis
 mee heeft. Dit is onder meer af te leiden uit het verschil in gebruik van voorzieningen. Zelfs binnen
 een klein land als Nederland bestaan relatief grote verschillen in de mate waarin burgers bij
 zorgvragen een beroep doen op de overheid. Deze verschillen zijn soms diepgeworteld in
 de samenleving.

 Dan is er nog de duiding in de tijd. Zoals Van Twist11, het SCP12 en de WRR beschrijven, is het aantal
 inwoners dat actief iets doet voor de samenleving groot en is dat geen nieuw fenomeen, maar is
 de aandacht ervoor wel toegenomen.13 De ontwikkeling van de overheid zelf, initiatieven als de
 Maatschappij tot nut van het Algemeen, Fonds 1818, vakbonden, leeszalen, jeugdhulp, de ANWB
 of Natuurmonumenten zijn alle te beschouwen als maatschappelijke initiatieven. Hedendaagse
 voorbeelden hiervan zijn voedselbanken, zorg- en energiecoöperaties, lokale gemeenschapsfondsen
 en wijkbedrijven.

     Een definitie naar juridische vorm, financieel aspect of kwantitatief criterium is niet mogelijk,
     aangezien maatschappelijke initiatieven zich kenmerken door vormvrijheid en informele structuren.
     Ze zijn derhalve niet via ‘harde’ criteria te selecteren.

     Om enerzijds toch het onderwerp van dit advies af te bakenen en anderzijds tegemoet te komen
     aan de grote variatie in verschijningsvormen, is ervoor gekozen zelfkwalificering door
     initiatiefnemers te betrekken in de definitie. Met ‘maatschappelijk initiatief’ worden daarom die
     activiteiten aangeduid, waarbij (groepen van) burgers zich inzetten voor een taak of belang waar zij zelf een
     publieke waarde aan toekennen.




 11 Van Twist e.a. (2014)
 12 SCP (2009)
 13 WRR (2012), Rob (2012), RMO (2013)




14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Deze definitie berust op twee benaderingen. De eerste betreft de rolverdeling tussen overheid en
samenleving zoals die wordt gehanteerd bij het begrip ‘voorwaardenscheppende staat’ op de wijze
die Van der Meer uitwerkt in zijn oratie: “Een enabling state kan dan omschreven worden als een staat
waarbij het openbaar bestuur (bestaande uit het geheel van overheden en andere instanties bekleed
met publiek gezag) de randvoorwaarden schept voor een ordentelijk maatschappelijk verkeer, waarbij
de samenleving zelf vorm geeft aan de invulling en uitvoering van de eigen en gedeelde belangen.”14

De tweede is ontleend aan het publieke waardebegrip dat Mark Moore in 1995 introduceerde voor
het betekenis geven aan het handelen van publieke organisaties. Hij definieert publieke waarde,
ook wel maatschappelijke meerwaarde, als de waarde die publieke organisaties toevoegen aan de
maatschappij. Wat die waarde is of waar die uit zou moeten bestaan, wordt vastgesteld in deliberatie
met de omgeving, waarbij aan de (lokale) politiek en inwoners een belangrijke stem toekomt.15

Aldus is de publieke waarde van initiatieven te definiëren als de bijdrage die initiatieven leveren aan de
samenleving. Zelfkwalificering door de initiatiefnemers staat hierbij op de voorgrond, deliberatie met
de omgeving, waaronder de politiek, is pas aan de orde wanneer een initiatief zich institutionaliseert
tot een maatschappelijke organisatie of een beroep doet op het politieke bestuur voor geld of
ruimte.

Definities en terminologie
Met de afbakening door het besluitbegrip beperkt dit advies zich tot het overhedenperspectief,
waarbij de nadruk ligt op de handelingsperspectieven van en voor decentrale overheden. Ten
behoeve van de leesbaarheid worden niet steeds beide bestuurslagen genoemd of onderscheiden.
Gemeenten en provincies hebben elk een eigen oriëntatie op en omgang met de samenleving, maar
met betrekking tot de thematiek van dit advies zijn de overeenkomsten tussen beide bestuurslagen
groter dan de verschillen.

In dit advies wordt naast het gebruik van de algemene term ‘overheid’ ook meer specifiek
verwezen naar ‘de politiek’, ‘het bestuur’ en ‘het politieke bestuur’. Wanneer in dit advies wordt
gesproken over de politiek, worden de volksvertegenwoordigende organen de gemeenteraad,
Provinciale Staten en de Tweede en Eerste Kamer als ook hun leden bedoeld. Het bestuur duidt op
de bestuurlijke organen die wij in dit land hebben: het college van burgemeester en wethouders,
Gedeputeerde Staten en het Kabinet. Wanneer politiek en bestuur samen worden genomen tot ‘het
politieke bestuur’ gaat het om het samenstel van gekozen politici en bestuurders.

De ministeriële adviesaanvraag spreekt van ‘financieringsarrangementen’ en in het rapport Verdelen,
vertrouwen verantwoorden hanteert de Rfv zowel de terminologie ‘alternatieve financiering’ als
‘alternatieve bekostiging’ omdat dit samenhangt met de wijze waarop uit materiaal van derden




14 Van der Meer (2012), pag. 10
15 Moore (1995), Geuijen (2014), pag. 87-96




                                                                                                             15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre> wordt geciteerd. In dit advies wordt zo veel mogelijk de term ‘bekostiging’ gebruikt. Het onderscheid
 tussen bekostiging en financiering houdt verband met het al dan niet realiseren van financieel
 rendement. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen geld uitgeven ter realisatie van een publiek
 doel (bekostiging) en het doen van een investering (financiering), dat ook een publiek doel kan
 dienen. Het gehanteerde perspectief in dit advies is dat van overheden in hun rol van bekostiger,
 vandaar de dominantie van de term.

 De focus op het financiële aspect brengt met zich mee dat in dit advies de scheidslijnen tussen
 publiek en privaat scherp worden getrokken, alsof het openbaar bestuur en de maatschappij twee
 werelden zijn die elkaar van grote afstand gadeslaan. Maar als er nu iets naar voren kwam in de
 gesprekken en contacten met overheden en initiatieven, was juist dat men elkaar in de praktijk
 uitstekend weet te vinden, in meer of minder formele kaders, geheel overeenkomstig de principes
 en mores van de netwerksamenleving. Wat overigens botsende visies en teleurstellingen over en
 weer niet uitsluit. De informele wijze waarop overheden deelnemen aan netwerken en initiatieven
 komt onder andere tot uiting in het ter beschikking stellen van mensuren en materiaal; onder het
 helpen aanleggen van menig stadsakker ligt geen collegebesluit maar een gesprek ten grondslag.

 Samenvattend kan worden gesteld dat de Raad met dit advies een nog relatief onontgonnen terrein
 in kaart brengt, zowel wat de praktijk als de wetenschap betreft, om daarmee te voorzien in de
 behoefte aan handelingsperspectieven voor beleid en uitvoering op verschillende niveaus van het
 Nederlandse openbaar bestuur.

 1.4 Leeswijzer
 Hoofdstuk 2 gaat in op de context van financiële participatie. Zo wordt ingegaan op eigenaarschap,
 het politieke primaat, verantwoording en risico. Is het primaat van de raad of van de straat als
 het gaat om aanwending van publiek geld via een maatschappelijk initiatief? Als de raad geld
 beschikbaar stelt, hoe ver reikt haar zeggenschap dan? Past de logica van kaderstelling en controle
 door gemeenteraden en Staten nog langer, wanneer bestuurders het algemeen belang borgen via
 niet-geïnstitutionaliseerde gelegenheidscoalities?

 De vormgeving van publieke bekostiging van maatschappelijk initiatief is het onderwerp van
 hoofdstuk 3. Verschillende werkvormen en constructies zijn geïnventariseerd en worden als matrix
 gepresenteerd. Dit hoofdstuk is de basis van dit advies en fungeert als handreiking aan gemeenten
 en provincies voor concrete handelingsperspectieven.

 In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de betekenis van vermaatschappelijking voor de financiële
 verhoudingen en de redenen van overheidsinterventie vanuit economisch perspectief. Het borduurt
 voort op de bevindingen van de Rfv in zijn rapport Verdelen, vertrouwen en verantwoorden.16,




 16 Rfv (2011)




16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>In hoofdstuk 5 worden conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan met betrekking tot de
verschillende vraagstukken. Centraal staat het antwoord op de adviesvraag en wat hiervan de
betekenis is voor het Rijk en de decentrale overheden.

1.5 Verantwoording werkwijze
Voor de totstandkoming van dit advies is naast literatuuronderzoek en het napluizen van
websites van initiatieven en overheden, vooral veldwerk verricht. Decentrale overheden en
maatschappelijke initiatieven zijn bevraagd over de wijze waarop zij hun relaties vormgeven en in
welke financiële arrangementen die samenwerking vorm krijgt. Ook zijn gesprekken gevoerd met
vertegenwoordigers van diverse wetenschappelijke disciplines.




                                                                                                    17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>2        Tussen betalen en bepalen
2.1 Inleiding
Is het primaat van de raad of van de straat als het gaat om aanwending van publiek geld via een
maatschappelijk initiatief? En als de raad geld beschikbaar stelt, hoe ver reikt haar zeggenschap
dan? Wat het betekent voor overheden wanneer publiek geld zijn weg vindt naar maatschappelijke
initiatieven, komt in onderstaande paragrafen aan de orde.

2.2 Publiek geld verplicht
Het is een belangrijke rol van een decentraal bestuurder: hij of zij is uitgenodigd door inwoners,
bedrijven of instellingen of een combinatie daarvan, om in een vrolijk-plechtig ritueel de start te
bezegelen van een initiatief. De uitnodiging is aanvaard omdat het initiatief bijdraagt aan welzijn
of welvaart in de regio, de gemeente of de wijk. Woorden van waardering, dank en aanmoediging
gaan over en weer. Met dit ritueel bezegelt een bestuurder de publieke waarde of het belang dat
met het initiatief gediend wordt. De bestuurder staat daar immers niet namens zichzelf, maar als
vertegenwoordiger van de samenleving waar het initiatief uit voortkomt.

En of het nu een wijkbedrijf17 betreft of een zorginitiatief waar jongeren die buiten formele
zorgkaders vallen, toch op weg geholpen worden18, ze zijn alle te kwalificeren als maatschappelijk
initiatief. Inwoners, in hun rol van vrijwilliger, (sociaal) ondernemer of werknemer, zetten zich in
voor een taak of belang waar zij zelf een publieke waarde aan toekennen. Het initiatief kan alle
mogelijke vormen aannemen; er is wel of geen winstoogmerk, het is een rechtspersoon of een
gelegenheidscoalitie.

De bestuurder die met zijn of haar aanwezigheid de maatschappelijke meerwaarde van het initiatief
benadrukte, vertrekt, al dan niet voorzien van bloemen of een streekproduct. De vrijblijvende
aanmoediging die van het ritueel uitgaat, krijgt een andere lading wanneer het bestuur dat een
vertegenwoordiger afvaardigde, publieke middelen aan het initiatief toekende. De financiële
betrokkenheid leidt ertoe dat de mechanismen die het openbaar bestuur kenmerken, zich gaan
manifesteren rond het initiatief. Vrijblijvende aanmoediging verwordt - ook onbedoeld - tot
sturing: publiek geld verplicht. Tot publieke verantwoordingslogica, tot oordelen over doelmatigheid
en efficiëntie. Goed bestuur impliceert dat gemeenteraden en Staten hun kaderstelling en
democratische controle niet ontnomen wordt, terwijl rekenkamers in staat moeten worden
gesteld tot oordelen over doeltreffendheid en rechtmatigheid. Het is de vraag in hoeverre de
initiatiefnemers die zich eerder het eigenaarschap van een publiek belang toe-eigenden19 nog
langer eigenaar zijn of zich dat voelen. Door publieke bekostiging, hoe laag het bedrag ook, gaat het
initiatief deel uitmaken van het waardenstelsel van het publieke domein.



17 Bijvoorbeeld www.wijkonderneming.nl, www.bewonersbedrijven.nl
18 Bijvoorbeeld www.deoverbrugging.nl
19 RMO (2014)




                                                                                                        19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre> De vraag wie bepaalt wat er met het geld gebeurt waarmee de overheid het initiatief ondersteunt,
 wordt relevant.

 2.3 Rolzuiverheid en distantie
 Waar publiek en privaat elkaar vinden in een gedeeld belang, ontstaan coproducties met gedeelde
 verantwoordelijkheid, die onder meer tot uitdrukking komt in financiële betrokkenheid van
 partijen. Voor het oplossen van ingewikkelde vraagstukken is het de kunst de flexibiliteit van
 maatschappelijke initiatieven te combineren met de waarborgen van het publieke bestel. Daarvoor
 is nodig dat beide domeinen rolzuiverheid en een zekere distantie nastreven. Rolzuiverheid bestaat
 uit transparantie over vanuit welke verantwoordelijkheid partijen bijdragen aan het bereiken
 van maatschappelijke doelen. Distantie houdt in dat partijen de wederzijdse (on)mogelijkheden
 onderkennen en zo handelen dat competenties elkaar aanvullen.20

 Aldus erkennen initiatief en overheid een onderlinge afhankelijkheidsrelatie, maar zij claimen
 geen eigenaarschap ten opzichte van elkaar. Wel delen ze eigenaarschap ten aanzien van de
 gedeelde opgave en expliciteren ze verantwoordelijkheden. Financieel bijdragen aan een initiatief
 resulteert dan ook niet in eigenaarschap van het initiatief. De mate waarin een overheid zich
 eigenaar beschouwt, wordt bepaald door de eigen rolopvatting, niet door de wijze of hoogte van
 de bekostiging. Voor een deel ligt de rol van de overheid vast in regelgeving: ook het aan inwoners
 overgedragen zwembad moet voldoen aan eisen van brandveiligheid.

 Wanneer een initiatief nauw aansluit op het bestaande beleid, dan vindt de bekostiging ervan hierin
 zijn rechtvaardiging. Het initiatief wordt een voertuig voor beleid en dat is niet bezwaarlijk, zolang
 initiatief en overheid het in hoge mate eens zijn over het beoogde doel en rolzuiverheid en distantie
 betrachten. Deze benadering draagt ook bij aan het overbruggen van de verschillen in logica tussen
 overheid en initiatief. Besturen gaat over richting geven, problemen temmen en doelen realiseren.
 Dat zijn activiteiten met een, idealiter, lineair karakter. Initiatieven komen onder andere voort uit
 de behoefte ‘dat er zoiets is’ en ze blijven bestaan zolang ze in die behoefte voorzien. Het doel is
 het bestaan van het initiatief zelf, zonder dat daar per se een strategie of smart geformuleerde
 doelen aan ten grondslag liggen. Initiatieven gaan teloor zodra de behoefte niet langer bestaat of
 het beoogde doel werd gerealiseerd. Zoals de praktijk uitwijst, ondersteunen overheden initiatieven
 vanwege de doelen en worden ze bekostigd aan de hand van prestatieafspraken. Maar dat gebeurt
 evengoed op grond van het enkele feit dat ze er zijn, zonder dat een prestatie of beleidsrealisatie
 aan de orde is.21 Institutionaliseren initiatieven zich tot maatschappelijke organisaties, dan kunnen
 overheden daar structurele relaties mee aangaan.

 Rolzuiverheid en distantie vergen zorgvuldige communicatie met alle betrokken partijen:
 bestuurders dienen helder en vooraf te communiceren wat de aard en omvang is van hun
 betrokkenheid en vooral ook waar die ophoudt.



 20 Zie o.a. de overheidsparticipatietrap, Rob (2012)
 21 Hiervoor wordt de zgn. ‘waarderingssubsidie’ gebruikt.




20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Dit betekent niet dat hun maatschappelijke aanspreekbaarheid afneemt, wel dat zij hun doen en
laten adequaat verantwoorden.

Zoals de grote variatie van bekostigingsvormen in hoofdstuk 3 aantoont, is het goed mogelijk door
de vormgeving van ondersteuning een rolopvatting tot uitdrukking te brengen. Wanneer raden
en Staten het algemeen belang borgen via niet-geïnstitutionaliseerde gelegenheidscoalities en
hun dagelijks bestuur controleren op de uitvoering daarvan, hebben zij rekening te houden met
de logica die initiatieven kenmerkt. Het gaat niet om beleidsuitvoerders, maar partijen waaraan
men zich verbindt vanuit een gedeelde visie of omdat het bestaan als zodanig een publieke waarde
vertegenwoordigt. Zo blijft een initiatief eigendom van de lokale of regionale samenleving waar het
uit voortkwam en kan het politieke bestuur de eigen taken en verantwoordelijkheden waarmaken.

2.4 Publiek risico
De omgang met maatschappelijke initiatieven roept vragen op omtrent de risico’s van overheden.
Initiatieven zijn immers geen vrijblijvende variaties op het maatschappelijk middenveld, maar
wezenlijk andere entiteiten die zich kenmerken door flexibiliteit en betrokkenheid, maar evenzeer
door discontinuïteit en persoonlijke relaties.

Vraagstukken over maatschappelijke ordening kunnen het best benaderd worden vanuit de vraag
wat de overheid kan doen, dan vanuit de vraag wat zij moet doen.22 De uitdaging is om de balans te
vinden tussen wat van de overheid wordt verwacht in de omgang met risico’s rond initiatieven en
waar maatschappelijk initiatief de volle verantwoordelijkheid draagt, risico’s inbegrepen.

Bestuurlijk handelen is keuzes maken. Besturen betekent woekeren met ruimte, tijd, geld en
vrijheden. Deze keuzes werken door in de risicodiscipline van een decentrale overheid. De
maatschappelijke aanspreekbaarheid die de decentrale politiek kenmerkt23, leidt ertoe dat
bestuurders en raadsleden op alles wat in hun omgeving gebeurt, worden aangesproken. Dit geldt
ook voor deelneming in of ondersteuning van initiatieven, waardoor ook beperkte (financiële)
facilitering een groot politiek-bestuurlijk effect kan hebben: wie mee doet voor een deel, is
aanspreekbaar op het geheel.

Dit mechanisme roept belemmeringen op rond publieke bekostiging. Successen kunnen gedeeld
worden en stralen af op alle betrokken partijen. Maar als onverhoopt doelen niet worden bereikt,
is het politieke bestuur formeel niet méér probleemeigenaar dan voortvloeit uit haar rol. Materieel
ligt dit anders. De reflex die optreedt bij allerhande tegenslag in de publieke ruimte, en dus ook rond
maatschappelijk initiatieven, is “wat gaat de wethouder/gedeputeerde hieraan doen?”

Deze reflex en het inzicht in het mechanisme van aanspreekbaarheid, dragen bij aan een groot
risicobewustzijn rond initiatieven. Want aan wie en waaraan verbindt het bestuur zijn lot?



22 Rob (2012b), pag. 7
23 Tops en Zouridis (2002), pag. 36




                                                                                                          21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre> Overheden voeren de discussie over risico’s veelal in termen van beheersbaarheid. De belangrijkste
 beheersmaatregel van een risico is duidelijk belegd eigenaarschap; het eigendom van een taak of
 belang impliceert het dragen van het bijbehorende risico, tenzij dit elders is belegd en geëxpliciteerd.
 Goed bestuur, publiek én privaat, houdt ook in dat eigenaarschap en risico bij voorkeur samengaan.
 Bij maatschappelijke initiatieven zal dit in eerste instantie zijn bij diegene die ook eigenaar is van
 het initiatief. Hier gaat het om de spanning tussen vasthouden of loslaten. De overheid kan niet
 altijd een ’veilig vangnet’ zijn voor het geval er iets misgaat. Maar het kan zijn dat het geven van
 ondersteuning een maatschappelijk initiatief net dat steuntje in de rug geeft dat nodig is.
 De afweging of die risico’s voor een overheid acceptabel zijn, is er een die zij eigenstandig maakt.

 In essentie wijkt de risicoafweging rond publieke bekostiging daarmee niet af van andere
 risicoafwegingen: het gaat om de vraag of de waarde van het participeren in een maatschappelijk
 initiatief opweegt tegen de (financiële) risico’s die daarmee samenhangen. Van belemmeringen rond
 publieke bekostiging om reden van risico alleen, hoeft dan ook geen sprake te zijn.

 In zijn advies over openbaar bestuur, incidentreflexen en risicoaanvaarding24 betoogde de Raad voor
 het openbaar bestuur dat over risico’s vaak wordt gedacht in termen van voorkomen of elimineren.
 De overheid heeft in veel gevallen juist de taak toebedeeld gekregen om risico’s te lopen omdat die
 in een individuele context niet te dragen zijn. De allocatie en de aanvaardbaarheid van risico’s is
 onderdeel van het afwegingsproces over het al dan niet faciliteren van een maatschappelijk initiatief.

     Financieel risico
     De betrokkenheid van overheden kan zich vertalen in zuiver financiële risico’s. Het betreft dan
     risico’s als gevolg van openeinderegelingen of door het inroepen van garanties bij het teloorgaan
     van een maatschappelijk initiatief, het niet meer terug kunnen betalen van de lening die als
     startkapitaal is verstrekt, enzovoort. Omdat decentrale overheden niet failliet kunnen gaan vormen
     ze voor derden een ideale achtervang en kunnen ze tegen lage rentevergoedingen leningen
     aangaan. Het aangaan van garanties werd lange tijd gezien als een veilige en goedkope manier van
     overheidsinterventie. Recente gebeurtenissen rond (dreigende) faillissementen, bijvoorbeeld van
     woningbouwcorporaties, tonen aan dat garanties niet zonder financiële risico’s zijn. Bij de dreigende
     teloorgang van een initiatief, kan de publieke waarde die daarmee verloren gaat een reden zijn voor
     een overheid om te besluiten tot instandhouding door middel van publieke bekostiging.

     Decentrale overheden zijn verplicht in de paragraaf over het weerstandsvermogen de
     risico’s te inventariseren (risicoparagraaf) en de mogelijkheden om die risico’s op te vangen
     (weerstandscapaciteit) te benoemen. Bij de budgettaire risico’s horen ook de gevolgen die
     voortvloeien uit de samenwerking met derden, de verbonden partijen. Decentrale overheden
     kennen in hun financiële verslaglegging een aparte paragraaf verbonden partijen. Bij verbonden
     partijen gaat het om organisaties waarbij er sprake is van een bestuurlijke zeggenschap en/of sprake
     is van een financieel belang. Dat financieel belang kan er in bestaan dat het ter beschikking gestelde



 24 Rob (2012b)




22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>bedrag (lening) niet meer verhaalbaar is of dat er aansprakelijkheid ontstaat als de organisatie haar
verplichtingen niet nakomt. De decentrale overheid draagt dan ook het financiële risico. Bij garanties
dient een realistisch inzicht te bestaan in de mogelijke omvang van een te lijden verlies en het beslag
daarvan op de gemeentelijke middelen.

Het optreden van een gemeente of provincie als bankier of borg is niet een primaire overheidstaak.
Financieringssteun is alleen mogelijk voor de uitvoering van de publieke taak. Bij activiteiten die hier
boven uit gaan is het verwijt van staatssteun reëel. Gemeenteraad en Provinciale Staten bepalen
het kader van de publieke taak. Dat is de context voor betalen, daaronder begrepen het verstrekken
van leningen en garanties aan instellingen die, in de beleidsvisie van het bestuur, bijdragen aan de
invulling van de publieke taak.

2.5 Het primaat van de raad of van de straat?
Op het moment dat initiatiefnemers een publieke waarde toekennen aan hun activiteiten, is
het vanwege de jarenlange dominante aanwezigheid van de overheid als maatschappelijke
probleemoplosser pur sang, een automatisme dat óf door politieke agendering, óf door het
openbaar bestuur zelf, de vraag wordt opgeworpen of het initiatief ‘hier wel over gaat’. Betreft
het geen taak of belang die de lokale of provinciale politiek aan zich zou moeten trekken? Het
eigenaarschap van een taak wordt als het ware opgeëist.

Het antwoord op de vraag waar het primaat ligt, is in principe de uitkomst van een maatschappelijk
debat. Dat geldt zeker voor taken die niet bij wet of in medebewind, bij decentrale overheden zijn
belegd. Provincie- en Gemeentewet kennen het principe van de ‘open huishouding’25, waardoor
overheden vrij zijn in het tot hun taak rekenen van een opgave of belang, zo lang hogere regelgeving
niet anders bepaalt. Aldus bepaalt de provinciale/lokale democratie zelf waar zij over gaat.

Deze autonomie biedt alle ruimte om met maatschappelijke initiatieven samen te werken,
activiteiten over te dragen of de uitvoering van beleid buiten institutionele kaders te beleggen, maar
daaruit volgt niet als vanzelf waar het primaat ligt. Het primaat ligt daar waar de samenleving van
oordeel is dat het beste wordt voorzien in wensen en noden. De rol die overheden krijgen toebedeeld
danwel voor zichzelf opeisen, varieert steeds.26 27 Het debat over wie het primaat heeft rond een
publiek belang vindt dan ook niet alleen plaats in raads- of Statenzaal maar juist ook daarbuiten met
(groepen van) burgers die een maatschappelijke opgave tot onderwerp van hun activiteit maakten.

Dit mechanisme wordt doorbroken wanneer het een financiële betrokkenheid van de overheid
betreft. Het verdelen van publiek geld is voorbehouden aan de hoogste organen binnen de
democratie, waardoor het primaat van de bekostiging bij raden en Staten ligt. Vanuit het streven
om de participatie van burgers te vergroten als het om publiek geld gaat, zijn er verschillende



25 Artikel 124 Grondwet, artikel 105 Provinciewet, artikel 108 Gemeentewet
26 Zie de overheidsparticipatietrap, Rob (2012)
27 Van der Steen e.a. (2013)




                                                                                                           23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre> vormen van medezeggenschap over publiek geld ontwikkeld. Budgetmonitoring (burgers praten
 mee aangaande aanwending budgetten), een burgerbegroting28 of competities tussen initiatieven,
 waarbij het winnende voorstel met publiek geld wordt gerealiseerd.29 Dat zijn echter vormen van
 zeggenschap, die op zichzelf niet resulteren in overdracht van het financiële primaat van raden en
 Staten aan derden. Ze kunnen daarvoor niet in de plaats worden gesteld. Wel is mogelijk de nadere
 besluitvorming over de aanwending van budgetten aan (groepen van) burgers of initiatieven over te
 dragen, waarbij raden of Staten kaders meegeven.

 2.6 Belemmering of passend arrangement?
 Het is de vraag of het primaat van de raden en Staten inzake bekostiging een belemmering vormt
 voor initiatieven. Het verwijt over de niet op de initiatiefrijke burger of ondernemer ingestelde
 gemeente of provincie is immers alom aanwezig. Tegelijkertijd zien overheden belemmeringen in
 wet en budget voor een actieve respons op initiatieven.
 In de voorbereiding van dit advies constateerde de Raad dat echter individuele wethouders
 en gedeputeerden een actieve rol spelen in het verbinden van beleid met initiatieven of het
 overdragen van taken. Ook zijn in vele collegeprogramma’s die na de raadsverkiezingen van maart
 2014 werden opgesteld, aparte paragrafen gewijd aan de ruimte voor maatschappelijk initiatief
 en zelfdoen.30 Verder komt uit het onderzoek dat ten grondslag ligt aan dit advies naar voren dat
 overheden die initiatieven financieel ondersteunen, daar het bestaande instrumentarium voor
 gebruiken. Dit instrumentarium komt voort uit bestaande wet- en regelgeving en betreft subsidies,
 garantstellingen, leningen en fondsen, combinaties daarvan of variaties daarop (zie hoofdstuk 3). De
 mogelijkheden tot maatwerk die dit instrumentarium biedt, stelt overheden in staat om relaties aan
 te gaan met initiatieven.



     De vormgeving van subsidies van de gemeente Delft maakt het mogelijk dat ook niet op
     prestatie gerichte activiteiten subsidie kunnen ontvangen:

     Het gemeentelijke beleid wordt voor een deel via subsidieverstrekking aan een grote diversiteit
     van organisaties in de stad uitgevoerd. Subsidies worden in verschillende vormen verleend:
     1. Prestatiesubsidies: de prestatiesubsidie legt een relatie tussen de door de gemeente
        essentieel geachte activiteiten/resultaten die bijdragen aan het realiseren van de
        hoofddoelstelling en of beleidsdoelen van het beleid én de subsidie.
        Veelal wordt de prestatiesubsidie verleend aan professionele organisaties waar
        beroepskrachten worden ingezet. Met deze organisaties worden afspraken gemaakt over de
        te leveren producten, prestaties en kwaliteit (maatschappelijke effecten, output en
        activiteiten).



 28 Een burgerbegroting is een besluitvormend proces waarin burgers meedenken en onderhandelen over het
     verdelen van publiek geld. Zie ook Hofman (2011)
 29 Bijvoorbeeld www.stadsinitiatief.nl
 30 Vriesema, in NRC, 10 juli 2014




24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>  2. Waarderingssubsidies: de waarderingssubsidie beoogt de instemming en waardering
     van de gemeente uit te drukken voor bepaalde activiteiten waar geen, of in mindere mate,
     resultaatgerichte activiteiten worden geëist.
     In plaats van een producten- en prestatieovereenkomst, wordt een budgetovereenkomst
     afgesloten. Hiermee wordt duidelijk gemaakt dat het bedrag (budget) voor het uitvoeren
     van de afgesproken activiteit het maximaal beschikbare subsidiebedrag is. Deze
     subsidievorm is bedoeld als bijdrage in de kosten die de subsidieaanvrager denkt te hebben.
  3. Incidentele subsidies: deze kunnen worden toegekend voor evenementen en incidentele
     activiteiten, die bijdragen aan gemeentelijke doelen.31



2.7 Publiek belang betekent nog geen publieke bekostiging
De verdeling van publiek geld blijft een taak van het politieke bestuur. Na de afweging van vele
belangen kan tot de conclusie worden gekomen dat het faciliteren van een initiatief geen goed idee is.
Raden en Staten hebben een brede verantwoordelijkheid voor vele beleidsterreinen en kunnen tot de
conclusie komen dat het algemeen belang niet gediend wordt met bekostiging. Daar kunnen allerlei
redenen voor zijn: een initiatief vertegenwoordigt een te beperkt deelbelang, het na te streven belang
wordt niet gezien als publiek belang, er zijn twijfels over de realisatie van de plannen, continuering
van een taak in het publieke domein blijft geboden et cetera. Want waar gaat een bemoedigend
financieel steuntje in de rug voor de stadsakker over in de financiële bevoordeling van een particulier
deelbelang? Het oordeel daarover is een afweging die plaatsvindt in de politieke arena.

Een vergelijkbare situatie doet zich voor wanneer overheden, nu banken hoge eisen stellen aan
kredietverlening, worden gezien als herkansingenplatform voor initiatieven met een - op termijn -
bedrijfsmatig karakter. Marktfalen deed de initiatiefnemer omzien naar publiek geld omdat niet elk
initiatief dat waarde toevoegt in staat is om zichzelf te bedruipen. Maar al deelt het politieke bestuur
de overtuiging dat het gaat om een nastrevenswaardig doel, bekostiging is ook dan geen
automatisme.

Zoals in hoofdstuk 3 wordt beschreven, zijn overheden actief in het mee zoeken naar financiering of
dragen zij anderszins bij aan de verduurzaming van een initiatief opdat het zich ook op termijn weet
te handhaven. Het verbinden van baathebber en betaler is een aspect van verduurzaming. Met deze
aanpak wordt invulling gegeven aan een gedeelde verantwoordelijkheid, zonder dat dit resulteert in
beslag op het publieke budget. Wie bepaalt, betaalt vaak, maar niet altijd. Het primaat van de raad
waarborgt dat ook andere belangen worden meegewogen in de publieke ruimte dan die van het
initiatiefrijke deel van de inwoners.

2.8 Verantwoording
Bij verantwoording gaat het over de vraag wie waarover aan wie verantwoording aflegt. In 2011
schreef de Raad dat vermaatschappelijking nieuwe eisen stelt aan overheden rond risico en



31 Gemeente Delft, Jaarverslag 2013, boekwerk 1 (2014)




                                                                                                           25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre> verantwoording.32 Met betrekking tot verantwoording van decentrale overheden schreef de Raad:
 “de lokale/regionale omgeving is de plek waar verantwoording moet worden afgelegd: dat geldt
 niet alleen voor decentrale overheden tegenover hun democratisch gekozen gremia, maar moet zich
 naar het oordeel van de Raad breder ontwikkelen. Zo acht de Raad het reëel dat een schoolbestuur
 of woningbouwcorporatie, nauw betrokken bij het realiseren van beleidsdoelen in ketens met
 overheden, zich daarover gezamenlijk verantwoordt met die overheden, zowel ten overstaan van
 het eigen bestuur als ten overstaan van betrokken gemeenteraden. Dit komt ook tegemoet aan de
 omstandigheid dat taken en verantwoordelijkheden slechts bij hoge uitzondering bij één overheid
 of organisatie uit het maatschappelijk middenveld kunnen worden belegd. De maatschappelijke
 complexiteit geeft in dat meerdere partijen alleen in samenwerking maatschappelijk effect sorteren.
 Wederzijds verantwoording afleggen is dan een logisch vervolg op samenwerking.”33

     Is deze meervoudige verantwoording al niet simpel, met betrekking tot de verantwoording over
     financiële participatie in maatschappelijke initiatieven ligt de verantwoording nog complexer. In
     eerste aanleg wijkt de verantwoording niet af van die over ander geld; de aanwending van publiek
     geld is een digitale aangelegenheid. Keuzes zijn expliciet en het politieke bestuur moet dan ook
     verantwoording afleggen over de hoogte en aanwending van publieke middelen en de daarmee
     gerealiseerde doelen.

     Echter, de overwegingen inzake eigenaarschap en zeggenschap illustreren dat publiek geld in
     maatschappelijk initiatief zich lastig laat verantwoorden. Een initiatief is geen vrijblijvende versie
     van het geprofessionaliseerde maatschappelijk middenveld en dat werkt door in de verantwoording.
     Maatschappelijke initiatieven zijn in veel gevallen geen geïnstitutionaliseerde partijen met een
     rechtspersoonlijkheid, die ten overstaan van de raad jaarlijks verantwoording komen afleggen. Het
     ligt in de rede dat bij grote projecten waarbij een initiatief de uitvoering van beleid overnam, een
     dergelijke sessie met raad of Staten onderdeel is van de relatie tussen raad en straat. Maar dit is niet
     vanzelfsprekend. Raden en Staten geven kaders en controleren op hoofdlijnen. Daaruit volgt dat elk
     democratisch gremium niet alleen zelf bepaalt in hoeverre publieke bekostiging gewenst is, maar
     ook in welke mate het een oordeel toekomt over het reilen en zeilen binnen een initiatief. Ook al is
     dit met publiek geld bekostigd. De grote variatie aan bekostigingsvormen die voorhanden is en de
     flexibiliteit van het bestaande instrumentarium maakt dit mogelijk.

     Dit betekent ten aanzien van de verantwoording dat het antwoord op de vraag wie waarover
     aan wie verantwoording aflegt, volgt uit de rolverdeling tussen overheid en initiatief. Geeft een
     gemeente een waarderingssubsidie dan is de verantwoording, ongeacht of het initiatief zich anders
     ontwikkelde dan ten tijde van het bekostigingsbesluit, anders dan wanneer geld werd overgedragen
     ten behoeve van een te leveren prestatie. In het eerste geval betreft de verantwoording het budget,
     in het tweede geval is ook aan de orde in welke mate de doelen zijn bereikt.




 32 Rfv (2011), pag. 80
 33 Ibidem, pag. 71




26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Publiek geld impliceert publieke verantwoording. Een project dat niet afhankelijk is van
overheidsfinanciering heeft zijn handen vrij om zonder randvoorwaarden zoals publieke
verantwoording, aan de slag te gaan. In alle andere gevallen ontstaat met de toekenning van
middelen een verantwoordingsrelatie, ongeacht de participatievorm of –zwaarte. Tussen de
gemeenteraad die geld beschikbaar stelt en de wethouder belast met de feitelijke overdracht, tussen
het initiatief en de gemeente. En tussen de bij het initiatief betrokken partijen en/of inwoners.
Verantwoording vergt dan ook een bij de relatie passend arrangement waarin tegemoet wordt
gekomen aan logica van bestuur en initiatief.

2.9 Conclusies
Het antwoord op de vraag wat het betekent voor overheden wanneer publiek geld zijn weg vindt
naar maatschappelijke initiatieven is meervoudig.

Publiek geld verplicht. De aanwending van publiek geld ten behoeve van maatschappelijke
initiatieven activeert de publieke verantwoordingslogica. Ook onbedoeld kan hiervan sturing
uitgaan. Het is van belang dat initiatief en overheid een onderlinge afhankelijkheidsrelatie
erkennen, maar geen eigenaarschap ten opzichte van elkaar claimen. Financieel bijdragen aan
een initiatief resulteert niet in eigenaarschap van het initiatief. De mate waarin een overheid zich
eigenaar beschouwt, wordt bepaald door de eigen rolopvatting. Niet door de wijze of hoogte
van de bekostiging. Deze rolopvatting komt onder meer tot uitdrukking in communicatie en de
gehanteerde bekostigingsvorm.

Ten aanzien van risico kan de brede aanspreekbaarheid van het bestuur belemmerend werken op de
bereidheid om te participeren in maatschappelijke initiatieven. Dit is deels te ondervangen door een
duidelijk belegd eigenaarschap, waar ook risico onderdeel van is. In essentie wijkt de risicoafweging
rond publieke bekostiging niet af van andere risicoafwegingen; het gaat om de vraag of de waarde
van het participeren in een maatschappelijk initiatief opweegt tegen de (financiële) risico’s die
daarmee samenhangen.

Het verdelen van publiek geld is voorbehouden aan de hoogste organen binnen de decentrale
democratie, raden en Staten. Dit primaat van de raad waarborgt dat ook andere belangen
worden meegewogen in de publieke ruimte dan die van het initiatiefrijke deel van de inwoners.
Uit dit primaat volgt dat elk democratisch gremium niet alleen zelf bepaalt in hoeverre publieke
bekostiging gewenst is, maar ook in welke mate het een oordeel toekomt over het reilen en zeilen
binnen een initiatief. Ook al is dit met publiek geld bekostigd. Dit betekent dat het antwoord op
de vraag wie waarover aan wie verantwoording aflegt, volgt uit de rolverdeling tussen overheid en
initiatief.




                                                                                                        27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>3          Maatschappelijk initiatief
           publiek bekostigd
3.1 Inleiding
Maatschappelijke initiatieven hebben een eigen dynamiek en zijn uitkomst en oorzaak van
veranderende verhoudingen in de samenleving. Overheden kunnen op verschillende manieren
betrokken zijn bij maatschappelijke initiatieven. Betrokkenheid kan zich uiten in ondersteuning
met kennis of advies, in het verbinden aan deskundigen of netwerken, het beschikbaar stellen van
mensuren en materiaal, maar ook in het verstrekken van een financiële bijdrage. In welke mate
en op welke wijze is afhankelijk van de keuzes van die betreffende overheid en het initiatief. In
hoofdstuk 2 is beschreven hoe overheden zich tot maatschappelijke initiatieven kunnen verhouden
en wat daarvan de betekenis is voor de overheid.

Om collectieve belangen te realiseren staan overheden verschillende instrumenten ter beschikking.
Deze instrumenten bestaan onder andere uit formeel gezag, juridische bevoegdheden, kennis en
organisatorische capaciteiten, maar ook uit financiële middelen.34 Het financieel instrumentarium
van overheden om maatschappelijke initiatieven te ondersteunen bestaat grotendeels uit subsidies,
leningen, garantstellingen en fondsen en is de basis van verscheidene bekostigingsvormen die
in dit hoofdstuk de revue passeren. Deze instrumenten zijn niet altijd heel scherp van elkaar
te onderscheiden of zijn in juridische zin zelfs één.35 Decentrale overheden mogen overigens
uitsluitend leningen aangaan, middelen uitzetten en garanties verlenen voor de uitoefening van
de publieke taak.



    Subsidie: Een eenmalige of periodieke financiële bijdrage aan personen of instellingen, waaraan
    voorwaarden ten aanzien van de aanwending kunnen zijn verbonden.
    Lening: Een geldoverdracht voor bepaalde tijd tegen een vergoeding.
    Garantstelling: Een financiële verplichting van een overheid jegens een wederpartij die kan
    worden ingeroepen indien zich een vooraf bepaalde situatie voordoet.
    Fonds: Een afgescheiden vermogen in beheer bij een derde voor het doen van uitgaven.



3.2 Theorie en empirie
Om een beeld te krijgen over theorievorming en empirisch onderzoek naar bekostiging van
vermaatschappelijking is gezocht naar wetenschappelijke publicaties over dit thema. Daartoe zijn
aan de hand van uiteenlopende zoektermen verschillende onderzoeks- en universiteitsdatabases



34 Rfv (2011), pag. 62
35 De Algemene wet bestuursrecht beschouwt garanties en geldleningen als subsidies. Dat betekent dat er een
    wettelijke grondslag vereist is voor financiële betrokkenheid.




                                                                                                              29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre> doorzocht. Over de veranderende verhoudingen in de samenleving en de wijze waarop overheden
 maatschappelijke initiatieven ondersteunen is veel gepubliceerd.36 Daarin komt het financiële
 aspect echter nauwelijks aan de orde, hooguit wordt geconstateerd dat financiële ondersteuning
 door overheden een bijdrage kan leveren aan het bevorderen van burgerinitiatieven. Daarbij is het
 gebruik van subsidieregelingen alomtegenwoordig.37 Dieper wordt ingegaan op de wijze waarop
 overheden burgerinitiatief kunnen bevorderen, bijvoorbeeld door het faciliteren van initiatieven met
 kennis en ervaring. Ook het anders organiseren van samenwerking tussen overheden en initiatieven
 wordt beschreven.38

 De Raad constateert dat veel wordt gepubliceerd over de veranderende verhoudingen in
 de samenleving en de relatie tussen overheden en maatschappelijke initiatieven39, maar de
 vormgeving van publieke bekostiging of de effecten ervan op maatschappelijke initiatieven is een
 nog niet breed ontwikkeld onderzoeksveld. Een verklaring daarvoor zoekt de Raad in de brede
 toepassingsmogelijkheden van het bestaande financiële instrumentarium van overheden; gelet op
 de grootschalige toepassing in de praktijk voldoet het aan de eisen die aan publieke bekostiging
 van initiatieven wordt gesteld. Een tweede verklaring is dat de praktijk zich deels nog in een
 experimenteerfase bevindt.

 3.3 De praktijk
 De Raad heeft geïnventariseerd hoe overheden maatschappelijke initiatieven bekostigen.
 De geïnventariseerde bekostigingsvormen zijn getoetst bij een groot aantal maatschappelijke
 initiatieven in het land. Ook zijn de betrokken partijen, zoals overheden en maatschappelijke
 organisaties bevraagd. Zo is inzicht verkregen in de wijze waarop bekostigingsvormen worden
 gehanteerd.
 Of en in welke mate overheden initiatieven bekostigen is steeds het resultaat van lokale of
 provinciale politieke besluitvorming. Het is maatwerk waarbij behoeften, feiten en omstandigheden
 de uitkomst van het discours bepalen.

 De vormen zijn in paragraaf 5.6 beschreven, waarbij de volgende kenmerken aan bod komen:
 1. eenmalig/structureel: wordt er eenmalig of op structurele basis geld ter beschikking gesteld;
 2. geld/diensten: vindt bekostiging plaats in geld of gaat het om andere facilitering/ondersteuning/
    diensten;
 3. schenking/wederprestatie: heeft de bekostiging de vorm van een schenking of een lening
    waarover rente (in de vorm van geld of een wederprestatie) wordt betaald;
 4. directe/indirecte aansturing: is er directe of indirecte invloed door overheden op het orgaan dat
    de middelen verstrekt, wordt er beslissingsbevoegdheid overgedragen aan dat orgaan;




 36 Zie voor een inventarisatie van literatuur: Voorberg e.a. (2013) en Van de Wijdeven e.a. (2013)
 37 Bakker e.a. (2012), pag. 405
 38 Janssen e.a., (2014)
 39 Zie bijlage 2: Literatuur




30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>5. zeggenschap/deelneming: houdt een overheid beschikkingsrecht over de financiering of is dit
   overgedragen, en zo ja, aan wie?;
6. enkelvoudig (bilaterale)/meervoudig (multilaterale) relatie: is er een 1-op-1 relatie tussen
   bekostigende overheid en begunstigde of zijn er meerdere partijen betrokken bij de constructie.

3.4 Bevindingen
Uit het onderzoek komt naar voren dat een breed assortiment aan bekostigingsvormen voorhanden
is dat steeds het bestaand financieel instrumentarium als basis heeft. In de vorm komt de
verhouding tussen initiatief en overheid tot uitdrukking. De betekenis van vermaatschappelijking
voor het financieel instrumentarium van de overheid is dat nieuwe werkvormen en relaties tot
ontwikkeling komen, dat zijn bekostigingsvormen die voorafgaan aan de inzet van het bestaande
financieel instrumentarium. Het instrumentarium als zodanig verandert niet, wel de context
waarbinnen het wordt ingezet. Dit heeft gevolgen voor aspecten als eigenaarschap en zeggenschap
(hoofdstuk 2).

  Zorgcoöperatie
  Austerlitz Zorgt40 is opgericht met als doel dat ouderen zo lang en zo zelfstandig mogelijk in
  hun dorp kunnen blijven wonen met alle essentiële zorg- en welzijnsvoorzieningen in de buurt.
  De coöperatie organiseert steun, zorg en hulp. Die varieert van vervoer, maaltijdvoorziening,
  klussendienst, huishoudelijke hulp tot thuiszorg en indicatiestelling Wmo. Veel van deze
  activiteiten worden door vrijwilligers verricht. Leden van de coöperatie betalen contributie.
  Bij de oprichting van de coöperatie is samengewerkt met de gemeente Zeist die tevens een
  subsidie verstrekt. Ook is er samenwerking met de welzijnsorganisaties in de gemeente.

  Energiecoöperatie
  TexelEnergie41 heeft als doel het produceren en leveren van duurzame energie. De coöperatie
  investeert in projecten om zelf energie te winnen en energie te besparen. Inwoners kunnen lid
  worden door aandelen te kopen. Inkomsten komen uit de verkoop van energie. De doelen van
  de coöperatie passen bij de duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente Texel. De gemeente
  heeft ook geïnvesteerd in projecten van de coöperatie met geld uit een fonds van de provincie
  Noord-Holland. De coöperatie werkt samen met verschillende partners uit de private en
  publieke sector aan energieprojecten.

De bekostigingsvorm varieert steeds met de aard van de betrokkenheid van overheden. De keuze
voor een bepaalde werkwijze is afhankelijk van wat een overheid met haar betrokkenheid beoogt.
Dat kan variëren van het bevorderen van inspraak door burgers, het verkrijgen van ideeën uit de
samenleving, het overdragen van een voorheen publieke taak tot het opstarten van initiatieven als
eigenstandig doel.




40 www.austerlitzzorgt.nl
41 www.texelenergie.nl




                                                                                                     31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>       Bewonersbudgetten
       In Hoogeveen42 is voor buurten een budget vrijgemaakt waar de bewoners zeggenschap
       over hebben. Het geld komt van de gemeente die de randvoorwaarden voor besteding
       stelt. Bewoners bepalen in samenspraak met betrokken partijen (woningbouwcoöperaties,
       welzijnsorganisatie, politie en gemeente) waar het budget aan wordt uitgegeven. Een
       stuurgroep en wijkteams (in beide hebben bewoners zitting) coördineren dat de besteding van
       de verschillende bewonersbudgetten op elkaar aansluit.

       Budgetmonitoring
       In Amsterdam-Oost43 is de gemeentelijke begroting tot op buurtniveau uitgesplitst in producten
       en diensten. Bewoners krijgen daardoor inzicht waar het budget aan wordt besteed en zij
       kunnen aangeven waarvoor het zou moeten worden ingezet. De voorkeuren van bewoners
       worden door de gemeente gebruikt bij het opstellen van de begroting.

     Tevens komt voor dat combinaties van initiatieven, overheden, maatschappelijke organisaties en/
     of bedrijven elkaar vinden in een gedeeld belang, dat zij vervolgens samen vormgeven. In dat proces
     wordt veelal verkend wat de verdienmogelijkheden van het initiatief zijn om daarmee de continuïteit
     te waarborgen.

       Maatschappelijk aanbesteden
       In Maassluis44 zijn lokale overheidstaken aanbesteed aan een combinatie van partijen. Daarbij
       zijn maatschappelijke instellingen uitgenodigd om samen met bewoners en bedrijven met
       voorstellen te komen op de thema’s veiligheid en participatie van kwetsbare groepen. De
       gemeente ondersteunt met (externe) expertise. Van de ingediende voorstellen is een aantal
       geselecteerd (waaronder langer zelfstandig wonen voor ouderen, opruimen en opknappen
       van een buurt) en uitgevoerd. De projecten worden met een subsidie door de gemeente
       ondersteund.

       Natuurbeheer
       De stichting Federatie Broekpolder45 heeft als doel het verbeteren van de kwaliteit van de
       Broekpolder. De federatie beheert en organiseert activiteiten in het natuurgebied rondom
       een aantal inhoudelijke thema’s. Een groot aantal vrijwilligers zet zich in voor de federatie.
       De gemeente Vlaardingen, de provincie Zuid-Holland en het ministerie van Economische
       Zaken dragen met subsidie financieel bij aan het beheer van het natuurgebied. Tevens is er
       ondersteuning van instellingen, verenigingen en bedrijven. Samen met de gemeente en de andere
       partijen is een Integraal Inrichtingsplan Broekpolder uitgewerkt. Het initiatief past in het streven
       van de provincie om bewoners en ondernemers meer te betrekken bij het beheer van groen.



 42 www.hoogeveen.nl/smederijen
 43 www.oost.amsterdam.nl/buurten-0/buurtenpaginas/buurtbegroting-2014 en www.mijnbuurtbegroting.nl
 44 www.maassluis.nl/zorg-en-welzijn/de-betrokken-stad_44155
 45 www.federatiebroekpolder.nl




32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>De bekostigingsmatrix in paragraaf 3.6 presenteert voornamelijk vormen van geldoverdracht, maar
dat is niet in alle gevallen aan de orde. Zo kan worden gedacht aan een tijdelijke herbestemming van
grond ten behoeve van een stadsakker, het aanbieden van expertise of het beschikbaar stellen van
onroerende of materiële goederen. Het betreft dan in alle gevallen op geld waardeerbare bijdragen.
Maar de overheid kan evenzeer het delen en benutten van ideeën willen stimuleren of kennis en
ervaring uit de samenleving willen verkrijgen voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
Het betreft in deze gevallen het op een andere manier organiseren van betrokkenheid van burgers
bij maatschappelijke opgaven.

  Zwembad
  De vereniging Vrienden Openluchtbad Zwolle46 heeft tot doel de exploitatie van het Zwolse
  openluchtbad. De vereniging beheert het zwembad met de inzet van vrijwilligers. Inkomsten
  komen uit lidmaatschapsbijdragen. Lid worden betekent de verplichting tot het doen van
  vrijwilligerswerk. Het zwembad stond op de nominatie om te worden gesloopt.
  Met financiële steun van de gemeente en de provincie Overijssel is het zwembad gerenoveerd.
  Het openluchtbad wordt door de gemeente om niet aan de vereniging ter beschikking gesteld.
  Onderhoud wordt in samenwerking met de gemeente en voor rekening van de vereniging
  uitgevoerd.

  Theater
  Stichting De Nieuwe Regentes47 exploiteert een Haags wijktheater. De stichting verhuurt,
  programmeert en organiseert culturele activiteiten samen met kunstenaars en bewoners
  uit de wijk. Veel vrijwilligers zetten zich in voor het theater. Inkomsten komen uit verhuur en
  recettes of het ruilen van diensten. Het gebouw wordt door de gemeente Den Haag om niet
  aan de stichting ter beschikking gesteld. Onderhoud wordt in samenwerking met de gemeente
  en voor rekening van de stichting uitgevoerd. Er wordt samengewerkt met verschillende
  wijkorganisaties en ondernemers.

Waar geldoverdracht aan de orde is, betreft dit subsidies, garantstellingen, leningen en fondsen.
Een verklaring voor het gebruik van deze instrumenten is dat die maatschappelijk breed aanvaard
zijn en voldoen aan de eisen van zowel bekostiger als ontvanger. Voor maatschappelijke initiatieven
bieden ze de flexibiliteit om - binnen kaders - een invulling te geven aan de besteding van de
toegekende financiële middelen, terwijl overheden alle ruimte hebben om te voldoen aan de
voorwaarden voor goed bestuur.

Directe en indirecte bekostiging
Een overheid kan een initiatief direct bekostigen. Daarmee heeft ze de meest directe sturing op het
initiatief, voor zover dat een beoogde en geaccepteerde rol is (hoofdstuk 2). De verantwoording over
de besteding van die middelen is geregeld in een beschikking of overeenkomst.



46 www.openluchtbad-zwolle.nl
47 www.denieuweregentes.nl




                                                                                                       33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre> Maatschappelijk initiatief kan door een overheid ook indirect worden bekostigd als met een
 intermediaire constructie wordt gewerkt zoals een fonds. Het beheer en de afweging over het
 verstrekken van financiële middelen is gedelegeerd aan een derde partij. Invloed op de besteding
 bestaat dan uit het meegeven van kaders of prestatieafspraken aan de verstrekkende partij.
 De verantwoording over de verdeling en aanwending vindt plaats door de intermediaire partij,
 het fondsbestuur.

     Revolverend fonds
     Het Nationaal Restauratiefonds verstrekt hypotheken tegen lage rentetarieven voor het
     renoveren, onderhouden of herbestemmen van Rijksmonumenten. Het Restauratiefonds
     beheert ook regionale fondsen voor provinciale en gemeentelijke monumenten. De financiële
     middelen in de verschillende fondsen komen van het Rijk, provincies en gemeenten. Er wordt
     samengewerkt met andere fondsen en private partijen. Ook maatschappelijke initiatieven
     kunnen bij het Restauratiefonds terecht. Plannen worden getoetst op levensvatbaarheid.

 Gemeenten en provincies zetten steeds vaker in op samenwerking met fondsen voor het
 verwezenlijken van maatschappelijke doelen.48 Die fondsen kunnen zowel een publieke als een
 private herkomst hebben, of functies combineren. De expertise en ervaring van bestaande fondsen
 wordt gecombineerd met de kennis van de lokale gemeenschap en netwerken van gemeenten en
 provincies.

 Enkelvoudige en meervoudige bekostiging
 Het zijn niet alleen overheden die initiatieven (financieel) ondersteunen. Ook de zorg, het onderwijs,
 woningcoöperaties, de wetenschap, het bedrijfsleven of particuliere fondsen vervullen die rol.49
 Een initiatief kan daarmee uit meerdere financiële bronnen worden bekostigd. Het kan gaan om
 verschillende publieke of private bronnen, maar ook om de combinatie van publiek en privaat. Zo
 worden marktpartijen betrokken, waar dan ook (een deel) van het financiële risico wordt belegd. De
 financiële instrumenten en expertise van de private sector worden zo benut om een maatschappelijk
 doel te realiseren. Die combinatie stelt eisen aan de verantwoording, omdat de herleidbaarheid van
 de door de individuele partijen ingebrachte middelen beperkt is. Dat vraagt om transparantie over
 de verantwoordelijkheden van partijen.50




 48 zie onder andere www.lokalefondsen.nl, www.cultuurfonds.nl, www.restauratiefonds.nl
 49 zie onder andere: www.stichtingvoorschot.nl, www.federatiebroekpolder.nl, onderzoeksprogramma STIP van
     de NWO, Prins Bernhard Cultuurfonds, Fonds 1818
 50 Rfv (2011), pag. 69.




34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>  Social Impact Bond
  In Rotterdam is de aanpak van jeugdwerkloosheid gefinancierd met private investeerders
  (ABN Amro en Start Foundation).51 Het project wordt uitgevoerd door het bedrijf Buzinezzclub
  dat jongeren begeleidt naar werk of opleiding. Als het project slaagt, betaalt de gemeente het
  geïnvesteerde bedrag terug aan de investeerders middels een subsidie.

Voor het aantrekken van private financiering is een verdienmodel nodig. Met een verdienmodel
wordt inzichtelijk gemaakt hoe een initiatief inkomsten kan genereren om financiering terug te
betalen. Hiermee wordt zichtbaar of een initiatief dan kan blijven bestaan zonder of met een lagere
(structurele) bekostiging door een overheid. Daarmee ontstaat de mogelijkheid om, naast publieke
bekostiging, ook financiering uit andere financiële bronnen te verwerven. Het mede bekostigen door
een overheid kan voor private partijen de opstap zijn ook een financiële bijdrage te leveren.

3.5 Conclusies
Geconstateerd kan worden dat het bestaande financieel instrumentarium zich leent voor de
publieke bekostiging van maatschappelijk initiatief en dat de vernieuwing plaatsvindt door het
experimenteren met nieuwe samenwerkingsvormen en het ontwikkelen van verdienmodellen. In
dat proces ontstaan methoden van aanpak voor het stimuleren en faciliteren van maatschappelijke
initiatieven. Initiatieven worden niet alleen met publieke, maar ook met private middelen bekostigd.
De combinaties van publiek en privaat bieden mogelijkheden om complexe vraagstukken met het
beste van twee werelden aan te pakken, maar vereist tevens rolzuiverheid en verantwoording die is
toegesneden op de logica van het publieke en het private domein.

3.6 Beschrijving van bekostigingsvormen
Voor het beschrijven van de bekostigingsvormen is de volgende indeling gehanteerd:
• Vorm: de naam van de vorm van bekostiging;
• Beschrijving: wat de vorm van bekostigen inhoudt in termen van eenmalige of structurele
   bekostiging in geld of diensten en als schenking of met een wederprestatie;
• Doel: wat wordt beoogd;
• Middelen: bron van de financiële middelen;
• Besluitvorming: beslissingsbevoegdheid over de middelen (wie betaalt, wie bepaalt?);
• Verantwoording: wie verantwoordt aan wie?;
• Betrokkenen/netwerk: partijen die betrokken zijn en het type relatie tussen de partijen;
• Rechtsvorm;
• Opmerkingen: aanvullingen en extra wetenswaardigheden in de context van
   vermaatschappelijking;
• Voorbeelden.




51 sibrotterdam.nl




                                                                                                       35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>     Vorm             Revolverend fonds

     Beschrijving     Verstrekt financiering (leningen, garanties, participaties) aan derden.
                      De financiering wordt afgelost inclusief (een lage) rente. De middelen die in
                      het fonds terugvloeien worden opnieuw ingezet. Om het vermogen van het
                      fonds in stand te houden, wordt geïnvesteerd in projecten waar een
                      terugverdienmogelijkheid bestaat. De investeringen die worden gefinancierd
                      hebben veelal een lange terugverdientijd.

     Doel             Fondsen die werken vanuit een maatschappelijke doelstelling worden ingezet
                      daar waar de markt een ontwikkeling niet snel genoeg oppakt of bij projecten
                      die banken of andere marktpartijen financieel te risicovol vinden om in te
                      investeren. Gestreefd wordt naar een combinatie van maatschappelijk en
                      financieel rendement.

     Middelen         Het vermogen kan worden verkregen uit bijdragen van de overheid, private
                      partijen, maar ook een combinatie van publieke en private stortingen is
                      mogelijk. Inbreng van materiële middelen (grond, gebouwen) komt ook voor.

     Besluitvorming   Het beheer en daarmee de besteding van middelen ligt bij een externe
                      fondsmanager. De fondsmanager heeft beslissingsbevoegdheid over de
                      te nemen investeringen op basis van een investeringsstrategie. Deze wordt
                      bepaald door de fondsparticipanten (bij de oprichting van het fonds), eventueel
                      samen met de fondsmanager. Door het instellen van een adviescommissie
                      kunnen fondsparticipanten hun invloed op het investeringsbeleid vergroten.

     Verantwoording   De fondsmanager legt over de investering van middelen uit het fonds
                      verantwoording af aan de fondsparticipanten.

     Betrokkenen      Initiatiefnemers die financiering ontvangen.

     Rechtsvorm       Verschillende rechtsvormen zijn mogelijk bij revolverende fondsen
                      (naamloze vennootschap, besloten vennootschap, commanditaire
                      vennootschap, stichting, uitvoeringsorganisatie).

     Opmerkingen      Het is mogelijk dat private partijen storten in een fonds. Private
                      financiering op fondsniveau is complex omdat financiers daarmee geen
                      directe invloed hebben op investeringsbeslissingen. Investeren op project
                      niveau is over het algemeen gemakkelijker te verwezenlijken.
                      Revolverende fondsen kunnen worden ingezet om gelden tegen zachte
                      aan initiatieven met een maatschappelijk doel te kunnen verlenen.
                      Het is ook een manier om gelden flexibel in te zetten voor specifieke
                      doelen zonder dat daar langdurige besluitvormingsprocedures voor
                      moeten worden gevolgd.

     Voorbeelden      www.startfoundation.nl
                      www.restauratiefonds.nl




36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Vorm             Social Impact Investment (prestatiebekostiging)

Beschrijving     Een financiële constructie waarbij (sociaal gemotiveerde) private partijen
                 investeren in de (preventieve) aanpak van een maatschappelijk vraagstuk.
                 Bij het behalen van de maatschappelijke doelstelling betaalt de overheid hen
                 terug met (een deel van) het geld dat zij hierdoor bespaart, inclusief een
                 eventueel rendement.
                 Overheden hoeven alleen uit te betalen indien het project zijn doelstellingen
                 heeft behaald.

Doel             De aanpak van maatschappelijke problemen.

Middelen         De initiële financiering bestaat uit private middelen. Prestatievergoedingen
                 worden betaald uit publieke gelden. Afhankelijk van de resultaten kan
                 uiteindelijk de gehele investering inclusief een eventuele opslag met publieke
                 middelen worden gefinancierd.

Besluitvorming   De uitvoering van het project ligt bij de private partijen, zij nemen gezamenlijk
                 de beslissingen over investeringen en de besteding ervan. Overheden hebben
                 inspraak bij het opstellen van de prestatiecontracten en –indicatoren. De
                 indicatoren worden door een onafhankelijke derde gemonitord.

Verantwoording   De uitvoerende partijen leggen, met input van de onafhankelijke derde die de
                 prestaties monitort, verantwoording af.

Betrokkenen      Betrokken partijen zijn een sociale onderneming (een onderneming die werkt
                 aan het maatschappelijk vraagstuk), een investeerder (bank, fonds, e.d.) en een
                 overheid. Daarnaast een partij die de beoogde effecten kwantificeert en een
                 partij die de prestaties volgt.

Rechtsvorm       De intermediaire partij die de betrokken partijen verbindt en de financiering
                 uitgeeft heeft een stichtingsvorm.

Opmerkingen      Deze vorm heeft de kenmerken van een publiek-private samenwerking op
                 no-cure no-pay basis. Er wordt betaald / uitgekeerd als een effect is
                 gerealiseerd. Het bevordert dat op outcome wordt gestuurd. Aandachtspunt is
                 wel hoe de maatschappelijke waarde wordt berekend en de factoren die daarin
                 worden meegenomen.
                 Deze vorm is toe te passen op verschillende (sociale) domeinen. In Rotterdam is
                 het gericht op jeugdwerkeloosheid.
                 Afhankelijk van het domein waar de vorm wordt toegepast, zijn andere termen
                 die worden gehanteerd, social impact bond (SIB), health impact bond (HIB),
                 innovation impact bond (IIB), development impact bond (DIP).
                 De vorm leent zich voor het aantrekken van private gelden bij het oplossen van
                 maatschappelijke vraagstukken op basis van resultaatsafspraken.

Voorbeelden      sibrotterdam.nl




                                                                                                     37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>     Vorm             Bewonersbudget (of wijkbudget)

     Beschrijving     (Delen van) budgetten uit de gemeentelijke begroting gereserveerd voor
                      een wijk en waarover bewoners kunnen beschikken binnen door de gemeente
                      aangegeven kaders. Bewoners hebben zeggenschap door het indienen van
                      ideeën als collectief. De gemeente coördineert op samenhang van het geheel
                      van initiatieven die worden ingediend.

     Doel             Inwoners zelf laten beslissen over de bestemming van het budget in een wijk.

     Middelen         Middelen komen uit de gemeentelijke begroting eventueel aangevuld met
                      middelen van semipublieke instellingen (bijvoorbeeld een
                      woningbouwcoöperatie).

     Besluitvorming   Het bestemmen van financiële middelen als bewonersbudget wordt door de
                      betrokken overheid vastgesteld.

     Verantwoording   De gemeente legt verantwoording af over de besteding van het budget aan de
                      raad. Bewoners leggen verantwoording af aan de gemeente.

     Betrokkenen      De gemeente werkt samen met (groepen van) burgers en maatschappelijke
                      partijen bij het bestemmen van publieke gelden.

     Rechtsvorm       Burgers verenigen zich veelal in een vereniging of stichting. Dat kan een
                      bewonersbedrijf zijn dat gericht is op het ontwikkelen van een wijk of buurt.

     Opmerkingen      Is een vorm om maatschappelijk initiatief op gang te brengen en de behoeften
                      in de samenleving boven tafel te krijgen.
                      Het budgetbestedingsrecht wordt op deze wijze overgedragen aan burgers
                      (beschikkingsmacht van budget gaat naar burgers of stakeholders).
                      Representativiteit is een belangrijk aandachtspunt bij deze vorm van
                      burgerparticipatie.
                      Bewonersbudgetten zijn een vorm van een burgerbegroting waarbij burgers
                      participeren en zeggenschap hebben bij het opstellen van (een deel van) de
                      gemeentebegroting. Naast bewonersbudgetten kan dat ook middels het
                      inventariseren van ideeën en suggesties door de gemeente voor het invullen van
                      gemeentelijke begrotingsposten of bezuinigingen.

     Voorbeelden      www.hoogeveen.nl/smederijen
                      gemeente.emmen.nl/wonen-en-leven/leefomgeving/
                      erkende-overlegpartners.html




38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Vorm             Coöperatiemodel

Beschrijving     De coöperatie is een ondernemingsvorm waarin de aangesloten leden een
                 gemeenschappelijk voordeel nastreven. Het behalen van financieel rendement
                 is niet het primaire doel.
                 Bij coöperaties met een maatschappelijke of publieke taak wordt gestreefd naar
                 een combinatie van maatschappelijk en financieel rendement.

Doel             Het behalen van voordeel voor de aangesloten leden. Dat kan zijn een goede
                 prijs, een dienstverlening, gunstige condities, e.d.

Middelen         De leden zorgen voor de financiering van de coöperatie. Dat kunnen zowel
                 publieke als private middelen zijn. Inbreng van materiële goederen komt ook
                 voor, evenals immateriële (kennis, ervaring, arbeid).
                 Financiering kan ook verkregen worden door het uitgeven van
                 lidmaatschapsrechten, ledenaandelen, certificaten of participatiebewijs.

Besluitvorming   De leden hebben verregaande zeggenschap in het beleid en de besteding van
                 middelen van de coöperatie.

Verantwoording   Het (dagelijks) bestuur - benoemd door de leden uit de leden - legt
                 verantwoording af aan de leden over het gevoerde beleid en de besteding van
                 middelen.

Betrokkenen      In een coöperatie werken publieke, private of een combinatie van beide partijen
                 in besloten vorm samen.

Rechtsvorm       De coöperatie is een onderneming in verenigingsvorm.

Opmerkingen      Inwoners kunnen zich organiseren in coöperaties als partij voor het uitvoeren
                 van publieke taken die worden betaald uit de reguliere overheidsbudgetten.
                 Hun meerwaarde is veelal dat zij het efficiënter en goedkoper kunnen en
                 beter zijn afgestemd op de behoefte van de burger. Goedkoper omdat er veel
                 met vrijwilligers wordt gewerkt.
                 Overheden kunnen deelnemen in een coöperatie met private partijen als
                 daarmee een maatschappelijk belang is gediend.
                 Overheden kunnen uitvoeringstaken beleggen in een coöperatie om zodoende
                 gemeenschappelijke voordelen te behalen.

Voorbeelden      www.zorghelenaveen.nl
                 www.echtvooru.nl
                 www.gebiedscooperatiewesterkwartier.nl
                 www.cooperatiewehelpen.nl
                 www.wigo4it.nl




                                                                                                   39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>     Vorm             Fiscale constructie

     Beschrijving     Regelingen waarbij overheden financiële voordelen verlenen (aan initiatieven
                      met een maatschappelijk doel). Bijvoorbeeld verminderde belastingen (extra
                      aftrekposten), vrijstelling van OZB of leges voor vergunningen.

     Doel             Fiscale constructies met een maatschappelijk doel beogen maatschappelijke
                      initiatieven of sociaal ondernemers, veelal in de opstart, te ondersteunen door
                      hun lasten te beperken en daarmee hun overlevingskansen te vergroten.

     Middelen         Fiscale constructies zijn een vorm van indirecte financiering met publieke
                      middelen middels het verlagen van lasten (belastinguitgaven).

     Besluitvorming   Een regeling wordt door de betreffende overheid vastgesteld.
                      De betrokken bestuurlijke organen hebben invloed op de vormgeving van
                      een regeling.

     Verantwoording   Het politiek-bestuurlijk orgaan legt verantwoording af over de uitwerking van
                      een regeling aan het volksvertegenwoordigend orgaan.

     Betrokkenen      Bij het vormgeven van een regeling zijn de onderscheiden bestuurlijke organen
                      betrokken.

     Rechtsvorm       Verschillende rechtsvormen van initiatieven zijn mogelijk.

     Opmerkingen      Onder deze noemer valt ook het (deels) kwijtschelden van (voordelige) leningen
                      verschaft door overheden bij het behalen van de doelstelling van het initiatief.
                      De fiscale wetgeving kent ‘Sociaal belang behartigende instellingen’ die
                      belastingvoordeel genieten.

     Voorbeelden      www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-economie/green-deal




40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Vorm             Budgetmonitoring

Beschrijving     Methode waarbij door volledige transparantie van financiële data (groepen van)
                 inwoners, gemeenschappen en andere organisaties zicht krijgen op
                 begrotingsprocessen en de besteding van middelen door de overheid.

Doel             Inwoners gaan zelf prioriteiten stellen en alternatieven ontwikkelen voor de
                 aanwending van overheidsbudgetten.

Middelen         Het gaat om beschikbare publieke middelen waarin volledig inzicht wordt
                 gegeven (wijkbegroting, buurtbudgetten, etc.).

Besluitvorming   De beslissing over de besteding van middelen blijft bij het stadsdeel – of
                 gemeenteraad – maar wordt nu meer in overleg met bewoners gedaan.

Verantwoording   Gemeenten leggen verantwoording af aan de raad, maar ook aan burgers over
                 de besteding van buurtbudgetten. Burgers krijgen daardoor meer inzicht in de
                 begrotingsprocessen en kosten van publieke dienstverlening.

Betrokkenen      (Groepen van) burgers en de gemeente werken samen bij het bestemmen van
                 publieke gelden.

Rechtsvorm       Bewoners organiseren zich vaak in een vereniging, stichting of
                 wijkonderneming.

Opmerkingen      Budgetmonitoring kan worden toegepast bij sociale participatie,
                 beleidsbepaling en in het controleren van besteding van de vastgestelde
                 begrotingen van overheden.
                 Budgetmonitoring lijkt het best te passen bij actieve buurtorganisaties en
                 communities die grip willen krijgen op de besteding van beschikbare middelen
                 in hun buurten en wijken.
                 Budgetmonitoring kan een impuls geven aan maatschappelijk aanbesteden.
                 Het brengt een dialoog op gang tussen burgers onderling en tussen organisaties
                 en overheid over prioriteiten, behoeftes en aanpak van problemen.
                 Representativiteit is een belangrijk aandachtspunt bij deze vorm van
                 burgerparticipatie.

Voorbeelden      http://www.oost.amsterdam.nl/buurten-0/buurtenpaginas/
                 buurtbegroting-2014
                 www.budgetmonitoring.nl




                                                                                                  41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>     Vorm             Maatschappelijk aanbesteden

     Beschrijving     Het aanbesteden van (lokale) overheidstaken aan een (combinatie van) (een
                      collectief van) burgers, (sociaal) ondernemers en/of maatschappelijke
                      organisaties. Het initiatief tot aanbesteden kan bij de overheid liggen of bij (de
                      combinatie van) derde partijen.

     Doel             Het betrekken van burgers en maatschappelijke partijen bij beleid en uitvoering.
                      Het eigenaarschap voor het aanpakken van een maatschappelijk vraagstuk
                      komt bij de samenleving te liggen.

     Middelen         Financiering van de aanbestede taken komt uit het reguliere budget van een
                      overheid. Ook inbreng van materiële middelen of diensten is mogelijk.

     Besluitvorming   De samenleving heeft een grote inbreng in welke maatschappelijke opgave
                      wordt opgepakt. Door samenwerking tussen alle belanghebbenden wordt
                      gekomen tot een gezamenlijk gedragen oplossing. Kaders en voorwaarden
                      (proces, financieel, juridisch) worden vooraf door de (lokale) overheid opgesteld.
                      Per traject kan het verschillen in hoeverre overheden betrokken blijven.
                      Er worden gezamenlijk afspraken gemaakt over het overdragen van taken.

     Verantwoording   De invulling van de aanbestede taak wordt aan (de combinatie van) derde
                      partijen overgelaten. Die leggen achteraf verantwoording af over de
                      gerealiseerde resultaten.
                      Lokale overheden kunnen de rol van opdrachtgever hebben. Daarbij leggen
                      de bewoners verantwoording af aan die overheden. Met het overdragen van
                      taken wordt dus ook verantwoording overgedragen.

     Betrokkenen      Maatschappelijke partijen (collectief van burgers), (sociaal) ondernemers en/of
                      maatschappelijke organisaties kunnen (gezamenlijk) taken van de overheid
                      overnemen. Er bestaat een multilaterale relatie met de lokale overheid.

     Rechtsvorm       Bewoners organiseren zich in een vereniging, stichting of wijkonderneming
                      (qua rechtsvorm een zelfstandig bedrijf).

     Opmerkingen      Maatschappelijke vraagstukken vragen een integrale oplossing waarbij
                      meerdere partijen zijn betrokken. Door die partijen bij elkaar te brengen kan een
                      gezamenlijk gedragen resultaat worden gerealiseerd. Maatschappelijk
                      aanbesteden kan dat proces in gang zetten.
                      Door het loslaten van bepaalde overheidstaken kan maatschappelijk
                      aanbesteden een tool zijn om het ontstaan van burgerinitiatieven te stimuleren.
                      Het kan zijn dat (een combinatie van) derde partijen efficiënter en/of effectiever
                      kunnen werken en daardoor tegen lagere dan de oorspronkelijke kosten
                      opereren.
                      Het sluiten van een maatschappelijke voorziening kan een reden zijn voor
                      inwoners om een taak van een overheid over te nemen.

     Voorbeelden      www.maassluis.nl/zorg-en-welzijn/de-betrokken-stad_44155
                      www.maatschappelijkaanbesteden.nl




42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Vorm             Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO)

Beschrijving     Een groep inwoners die zich organiseert in een rechtspersoon zonder
                 winstoogmerk om samen een woonproject te realiseren. Ze treden gezamenlijk
                 op als opdrachtgever / projectontwikkelaar. Overheden hebben hierbij een
                 faciliterende, informerende en stimulerende rol maar kan ook een oproep doen
                 aan initiatiefrijke bewoners.

Doel             Het (in het geval van woningbouw) bouwen van een huis naar eigen woonwens
                 of ideologie op het gebied van milieu, architectuur, samenleven, zorg en dat
                 tegen kostprijs. Kwalitatief betere huisvesting tegen lagere prijzen.

Middelen         CPO-projecten worden met private middelen gefinancierd. Overheden kunnen
                 echter ook bijdragen met een startbudget.

Besluitvorming   De initiatiefnemers hebben zelf beslissingsbevoegdheid over de financiële
                 middelen. Woningen moeten wel in het woonbeleid van gemeenten passen. 		
                 Voor de begeleiding kan er met een externe procesbegeleider worden gewerkt.

Verantwoording   Bewoners realiseren in samenspraak met elkaar de woningen en leggen
                 verantwoording af aan elkaar. Over een eventuele subsidie wordt
                 verantwoording afgelegd aan de verstrekkende overheid.

Betrokkenen      Zowel particuliere als publieke partijen zijn betrokken. Soms een rechtstreekse
                 relatie tussen overheden en burgers, soms is er een externe procesbegeleider bij
                 betrokken.

Rechtsvorm       Een CPO krijgt vorm in een rechtspersoon zonder winstoogmerk, een vereniging
                 of stichting. Een coöperatie is ook mogelijk.
                 Als de woningen zijn opgeleverd, gaat de vereniging of stichting als Vereniging
                 van Eigenaren (VvE) fungeren.

Opmerkingen      Deze vorm wordt toegepast in de woningbouw, voor zowel koop- als
                 huurwoningen.
                 Het leent zich voor het stimuleren van initiatieven op het vlak van
                 buurtontwikkeling en het realiseren van (coöperatieve) woonvormen waarin
                 wonen en zorg worden gecombineerd.

Voorbeelden      www.kersentuin.nl
                 www.stichtingvoorschot.nl
                 www.bouwenineigenbeheer.nl
                 www.co-op-adam.nl




                                                                                                    43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>     Vorm             Collectieve inkoop

     Beschrijving     Gezamenlijke inkoop middels een collectief om te kunnen profiteren van
                      schaalvoordelen bij grootschalige investeringen. Particulieren, bedrijven of
                      overheden kunnen deelnemen aan / lid zijn van een collectief.

     Doel             Het realiseren van een prijsvoordeel bij grootschalige investeringen door het
                      bundelen van inkoopkracht.

     Middelen         Afhankelijk van de deelnemers in het collectief worden investeringen
                      gefinancierd met private of publieke gelden. Overheden kunnen bij inkoopacties
                      met private middelen een startbijdrage verstrekken voor het tegemoet komen
                      in bepaalde kosten.

     Besluitvorming   De beslissingsbevoegdheid over de financiële middelen ligt bij het collectief.

     Verantwoording   Deelnemers kopen in samenspraak in en leggen verantwoording af aan elkaar.
                      Over een eventuele subsidie wordt verantwoording afgelegd aan de
                      verstrekkende overheid.

     Betrokkenen      Particulieren en/of bedrijven werken samen om zo de beste prijs / kwaliteit
                      verhouding te krijgen voor de inkoop.

     Rechtsvorm       Meest gebruikte vorm in het private domein is de coöperatie. In het publieke
                      domein wordt veelal gewerkt met een (regionaal) samenwerkingsverband.

     Opmerkingen      Collectieve inkoop komt vooral voor op het domein van energiebesparing of
                      -opwekking.
                      Als veel burgers deelnemen aan een collectieve inkoop kan dat een signaal
                      zijn dat er een groot aantoonbaar draagvlak is voor een specifiek
                      maatschappelijk thema. Collectieve inkoop kan ook bijdragen aan het creëren
                      van draagvlak voor een maatschappelijk thema.

     Voorbeelden      www.zonopnederland.nl




44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Vorm             Microfinanciering

Beschrijving     Het verstrekken van financiering tegen aantrekkelijke voorwaarden aan
                 (startende) ondernemers die niet over voldoende middelen beschikken of te
                 weinig zekerheden kunnen bieden voor een krediet bij een reguliere financiële
                 instelling. Er moet wel sprake zijn van een verdienmodel / goed onderbouwd
                 ondernemingsplan zodat er zicht is op het terugbetalen van de lening.

Doel             Het bieden van financiering aan ondernemers die onvoldoende toegang hebben
                 tot bedrijfsfinanciering.

Middelen         De organisatie die microfinanciering verstrekt, verkrijgt middelen van reguliere
                 financiële instellingen en particulieren. Ook de overheid kan middelen
                 verstrekken.

Besluitvorming   De financier bepaalt de voorwaarden waaronder financiering wordt verstrekt en
                 is beslissingsbevoegd over de aanwending.

Verantwoording   De financier formuleert een bestedingsbeleid en legt verantwoording af aan de
                 partijen die middelen inbrengen.

Betrokkenen      Private en publieke partijen en particulieren kunnen investeren in de financier.
                 De ondernemer heeft een directe relatie met de financier.

Rechtsvorm       Vaak een stichting zonder winstoogmerk.

Opmerkingen      Wordt vooral toegepast bij startende ondernemers en als financieringsmiddel
                 voor ondernemers in ontwikkelingslanden.
                 Vorm leent zich om maatschappelijk initiatief te helpen op te starten.

Voorbeelden      www.qredits.nl




                                                                                                    45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>     Vorm             PPS (publieke private samenwerking)

     Beschrijving     Een samenwerking tussen overheid en marktpartijen in projecten waar grote
                      investeringen mee zijn gemoeid. Daarbij worden gezamenlijk taken en risico’s
                      zo goed mogelijk tussen overheid en marktpartijen verdeeld zodat optimaal
                      gebruik wordt gemaakt van alle expertise. De kosten worden van te voren
                      vastgesteld en de opdrachtgever (de overheid) verplicht zich dit bedrag te
                      betalen als de afgesproken prestaties worden geleverd.

     Doel             Het realiseren van kwalitatief betere eindproducten voor minder geld.Middelen
                      De investeringen om een project te financieren komen voort uit zowel publieke
                      als private middelen. De opdrachtnemer wordt gedurende de looptijd van het
                      contract op basis van prestaties betaald.

     Besluitvorming   Gedurende de uitvoering van het project vindt besluitvorming plaats zoals in
                      het contract is overeengekomen. De overheid houdt beslissingsbevoegdheid in
                      het project.

     Verantwoording   Het politiek-bestuurlijk orgaan legt verantwoording af over de uitvoering
                      van het PPS-beleid aan het volksvertegenwoordigend orgaan. De overheid is
                      opdrachtgever en blijft verantwoordelijk voor de bekostiging van het project.
                      Bijvoorbeeld, in het geval van Rijks-PPS-projecten legt de minister van
                      Financiën verantwoording af aan de Tweede Kamer over de wijze waarop het
                      beleid wordt ingevuld.

     Betrokkenen      Een samenwerking tussen publieke en vaak meerdere private partijen (verenigd
                      in een consortium).

     Rechtsvorm       Projecten worden door marktpartijen, veelal in een consortium, uitgevoerd.

     Opmerkingen      Projecten moeten een bepaalde (investerings)omvang hebben en de
                      werkzaamheden en risico’s van de marktpartijen moeten voor hen acceptabel
                      zijn voordat een project zich leent voor PPS. Deze vorm wordt vooralsnog vooral
                      toegepast bij rijkshuisvesting, infrastructuur en gebiedsontwikkeling bij de
                      Rijksoverheid.
                      Deze vorm leent zich voor het realiseren en in stand houden van een
                      maatschappelijk belang.

     Voorbeelden      www.groengas.nl




46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Vorm             Crowdfunding

Beschrijving     Het inzamelen van geld via een groot publiek dat zich betrokken voelt bij het
                 doel van een project. Per individu wordt een klein bedrag geïnvesteerd wat
                 uiteindelijk zorgt voor genoeg kapitaal om het project te financieren.
                 Investeerders doneren een bijdrage om niet of krijgen daar een rendement of
                 een vorm van privilege of voordeel voor terug.

Doel             Het via een groot publiek verwerven van genoeg kapitaal om een project /
                 initiatief te starten. Het doel van het project /initiatief varieert.

Middelen         Het vermogen dat via crowdfunding wordt opgehaald, komt van private en
                 publieke partijen en particulieren.
                 De rol van een overheid kan zijn om bij een bepaald grensbedrag mede te
                 investeren vanwege het maatschappelijk belang dat het initiatief vervuld.
                 Ook inbreng van materiële middelen (grond, gebouwen) is mogelijk.

Besluitvorming   Beslissingsbevoegdheid over het geld blijft bij de initiatiefnemer. De crowd
                 kan in sommige gevallen als aandeelhouder worden gezien en krijgt dan ook
                 een mate van zeggenschap bij de besluitvorming.

Verantwoording   De initiatiefnemer legt verantwoording af aan de investeerders over de
                 besteding van de ingezamelde gelden.
                 Een platform dat bemiddelt bij het verwerven van gelden valt onder de Wet
                 financieel toezicht (Wft). De Autoriteit Financiële markten (AFM) en De
                 Nederlandsche Bank (DNB) hebben bevoegdheden om dit te reguleren.

Betrokkenen      Publieke en private partijen en particulieren investeren in een project.
                 Het inzamelen van financiering gaat veelal via een online platform. Inzamelen
                 kan ook zonder tussenpersoon en bestaat er direct contact tussen investeerder
                 en project.

Rechtsvorm       Verschillende rechtsvormen zijn mogelijk zowel bij platform als bij het initiatief.

Opmerkingen      Indien voor een initiatief voldoende geld wordt ingezameld, kan dat een signaal
                 zijn dat rond dat thema draagvlak is dan wel een behoefte bestaat in de
                 samenleving.
                 In een aantal gevallen wordt het opgehaalde geld (deels) terugbetaald aan de
                 crowd indien er niet voldoende geld is opgehaald om het project te financieren.
                 Deze vorm is goed toe te passen op domeinen waarbij veel mensen zich
                 betrokken voelen. Leent zich ook voor het creëren van draagvlak.
                 Een verwant begrip is crowdsourcing: het inzamelen bij een groot publiek
                 van ideeën, kennis en ervaring.

Voorbeelden      www.voorjebuurt.nl




                                                                                                       47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>     Vorm             Particuliere leenkring

     Beschrijving     Verstrekt leningen aan personen verbonden aan de kring en zijn (meestal)
                      tijdelijk van aard. De deelnemers kennen elkaar uit een direct sociaal netwerk en
                      hebben een sterke sociale band. Leenkringen kunnen ook georganiseerd zijn
                      door (kleine) ondernemers in een specifieke branche.

     Doel             Het bijeenbrengen van het benodigde vermogen dat nodig is om een initiatief
                      op te starten.

     Middelen         Het vermogen van een particuliere leenkring wordt bijeengebracht uit private
                      middelen.

     Besluitvorming   Beslissingsbevoegdheid over te verstrekken leningen ligt bij de deelnemers in de
                      leenkring.

     Verantwoording   In sommige gevallen moet de initiatiefnemer verantwoording afleggen voor de
                      investeringen aan de financiers.

     Betrokkenen      De financiers investeren rechtstreeks in het project zonder tussenkomst van
                      derden.

     Rechtsvorm       Initiatieven hebben zich vaak verenigd in een stichtingsvorm, vereniging of
                      coöperatie.

     Opmerkingen      De leningen zijn de kenmerken als een onderhandse lening vanwege het directe
                      contact tussen financier en degene die het geld leent.
                      Door de sterke persoonlijke banden in een leenkring worden ontvangers vaak
                      ook geadviseerd, begeleid en/of ondersteund.
                      Langer lopende leenkringen hebben veelal dezelfde kenmerken als een
                      revolverend fonds, zodat de deelnemers er om de beurt een beroep op kunnen
                      doen.
                      In sommige gevallen krijgen de financiers ook zeggenschap in het initiatief / de
                      onderneming.
                      Deze vorm leent zich voor het stimuleren van maatschappelijke initiatieven.
                      Overheden kunnen hierin een rol vervullen door vanaf een bepaald bedrag
                      mede te financieren als een initiatief een maatschappelijk belang vervuld.

     Voorbeelden      www.solidair.nl




48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Vorm             Complementair geldsysteem

Beschrijving     Een betaalmiddel om goederen of diensten te ruilen anders dan met een
                 wettelijk betaalmiddel. Het ruilmiddel kan de vorm aannemen van directe
                 dienstenruil of andere eenheden (tijd, waardebonnen, alternatieve munt,
                 etc.). De systemen zijn complementair aan en niet een vervanging van
                 het wettelijk betaalmiddel. De werking van een systeem is vaak op lokaal of
                 regionaal niveau. Complementaire geldsystemen krijgen vorm middels een
                 online platform of ruilkring.

Doel             Complementaire geldsystemen met een sociaal doel beogen voorzieningen
                 op een specifiek thema (zorg, werk, onderwijs, e.d.) te realiseren of in stand te
                 houden waarin anders niet wordt voorzien. De systemen gaan uit van
                 wederkerigheid en dragen bij aan het versterken van de informele economie.

Middelen         Er wordt gebruik gemaakt van een alternatief ruilmiddel. Een alternatieve munt
                 kan gedekt zijn door een wettelijk betaalmiddel. Het wettelijk betaalmiddel
                 wordt dan omgewisseld voor de alternatieve munt.

Besluitvorming   Besluitvorming over het systeem ligt bij de deelnemers in het platform of
                 ruilkring.

Verantwoording   Deelnemers leggen verantwoording af over het functioneren van het systeem
                 aan elkaar en aan de eigen organisatie.

Betrokkenen      Deelnemers zijn particulieren en bedrijven en/of overheden.

Rechtsvorm       Deelnemers stellen een samenwerkingsovereenkomst op, soms beheerd door
                 een vereniging, stichting of coöperatie.

Opmerkingen      Deze vorm leent zich als middel voor lokale overheden om maatschappelijke
                 initiatieven te stimuleren en ondersteunen.
                 Er bestaan ook complementaire geldsystemen met een commercieel doel om
                 daarbij de lokale economie of een netwerk van ondernemers te ondersteunen.
                 Soms wordt een complementair systeem uitgebreid met kredietfaciliteiten.

Voorbeelden      www.makkie.cc
                 gelre.org
                 www.niksvoorniks.nl




                                                                                                     49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>     Vorm             Vermogensfonds

     Beschrijving     Beheert en herinvesteert een vermogen. Dit vermogen wordt in stand
                      gehouden, het rendement op het vermogen wordt besteed aan de doelstelling
                      van het fonds. Het betreft een eenmalige schenking (zonder tegenprestatie) van
                      geld aan projecten.

     Doel             Vermogensfondsen ondersteunen maatschappelijke doelen. De steun is ten
                      behoeve van het algemeen nut en kan naar individuen, projecten en
                      organisaties gaan afhankelijk van de doelstelling en ambities van het fonds.

     Middelen         Het vermogen komt van particulieren of bedrijven.

     Besluitvorming   Het beheer van het fonds ligt bij een bestuur. Het bestuur heeft
                      beslissingsbevoegdheid over de schenkingen die uit het fonds worden gedaan.
                      Afhankelijk van de grootte en ambities van een fonds kan de dagelijkse
                      bedrijfsuitvoering worden ondergebracht bij een bedrijfsbureau.

     Verantwoording   Het bestuur van het fonds is verantwoordelijk voor het formuleren en uitzetten
                      van het beleggings- en bestedingsbeleid.

     Betrokkenen      Initiatiefnemers die een bijdrage ontvangen.

     Rechtsvorm       De meeste vermogensfondsen hebben als rechtsvorm een stichting.

     Opmerkingen      Vermogensfondsen richten zich op vele maatschappelijke terreinen zoals
                      welzijn, cultuur, onderwijs, ontwikkelingswerk, e.d. Zij kunnen worden ingezet
                      om initiatieven donaties te verstrekken of tegen zachte voorwaarden van (start)
                      financiering te voorzien.
                      Vermogensfondsen kunnen fondsenwerving inzetten om hun vermogen te
                      vergroten.
                      Overheden en fondsen kunnen samenwerken om gezamenlijk maatschappelijke
                      initiatieven te bekostigen. Een voorbeeld zijn de samenwerkingsafspraken
                      tussen Amsterdam en vermogensfondsen bij het aanpakken van
                      maatschappelijke vraagstukken.

     Voorbeelden      www.vsbfonds.nl
                      www.fonds1818.nl
                      www.cultuurfonds.nl




50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Vorm             Wervend fonds

Beschrijving     Een instelling die actief fondsen werft om een maatschappelijke doelstelling
                 te kunnen realiseren. Wervende fondsen kunnen zowel op een eenmalige als
                 een structurele basis financiering verstrekken.

Doel             Het ondersteunen van maatschappelijke doelen. De steun is ten behoeve
                 van het algemeen nut en kan naar individuen, projecten en organisaties gaan
                 afhankelijk van de doelstelling en ambities van het fonds.

Middelen         Het vermogen wordt verkregen van private partijen en particulieren. Inkomsten
                 kunnen ook worden verkregen uit publieke middelen of van maatschappelijke
                 organisaties. Inbreng van materiële middelen (goederen) komt ook voor.

Besluitvorming   De beslissingsbevoegdheid over de middelen liggen bij het bestuur van het
                 fonds. Afhankelijk van de grootte van een fonds bij een bedrijfsbureau.

Verantwoording   Het bestuur van het fonds is verantwoordelijk voor het formuleren en uitzetten
                 van het wervings- en bestedingsbeleid.

Betrokkenen      Partijen die financiering ontvangen.

Rechtsvorm       De meeste wervende fondsen hebben als rechtsvorm een stichting.
Opmerkingen      Voor het financieren van burgerinitiatieven is een variant van deze vorm de
                 lokale gemeenschapsfondsen. Het zijn lokale fondsen die een beroep doen op
                 de lokale gemeenschap om burgerinitiatieven te financieren en waaraan private,
                 publieke partijen en/of particulieren doneren.
                 Wervende fondsen kunnen ook gericht zijn op een thema (duurzaamheid,
                 natuur, mensenrechten, e.d.).

Voorbeelden      www.lokalefondsen.nl
                 www.oranjefonds.nl
                 www.doen.nl




                                                                                                  51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>     Vorm             Partnerschap

     Beschrijving     Een partnerschap is gericht op netwerksamenwerking tussen verschillende
                      partijen waarin competenties en eventueel middelen worden gedeeld om een
                      gemeenschappelijk doel te bereiken of een specifieke taak te verrichten. Met
                      een partnerschap worden kennis en ervaring uit verschillende werelden
                      samengebracht om problemen op te lossen.

     Doel             Het optimaal benutten van de kennis, ervaring, ingangen en middelen uit het
                      netwerk.

     Middelen         Bij een partnerschap worden kennis, ervaring en toegang tot partners
                      ingebracht. Eventueel financiële (publiek als privaat) en/of materiële middelen
                      (grond, gebouwen).

     Besluitvorming   Beslissingsbevoegdheid over ingezette middelen blijft bij de inbrengende partij.

     Verantwoording   Partijen leggen verantwoording af over de samenwerking en inzet van middelen
                      aan elkaar en aan de eigen organisatie.

     Betrokkenen      Verschillende partijen zoals overheden, bedrijven, kennisinstellingen,
                      maatschappelijke organisaties en/of initiatieven zijn in de partnerschap
                      betrokken.

     Rechtsvorm       De samenwerking krijgt vorm in een overeenkomst.

     Opmerkingen      Overheden kunnen door participatie in een netwerk partnerschappen aangaan
                      om kennis en ervaring te verbinden aan maatschappelijke initiatieven of om
                      maatschappelijke vraagstukken aan te pakken. De overheid fungeert steeds
                      meer als makelaar om partijen bij elkaar te brengen dan alleen als financier.
                      Partnerschappen worden veel toegepast op het gebied van
                      ontwikkelingssamenwerking (publiek-private partnerschappen).

     Voorbeeld        Ontmoetingspunt OpMaat in Nijmegen
                      www.beursvloer.com




52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Vorm             Crowdsourcing

Beschrijving     Het delen en benutten van ideeën, kennis en ervaring uit de samenleving voor
                 het oplossen van problemen / (maatschappelijke) vraagstukken. Daarbij
                 wordt gebuikt gemaakt van een grote groep niet vooraf gespecificeerde
                 individuen (professionals, vrijwilligers, geïnteresseerden) voor advies, innovatie,
                 beleidsvorming en onderzoek.
                 Er kan een financiële of materiële beloning worden verstrekt voor de bijdrage.

Doel             Het verkrijgen van zoveel mogelijk input uit uiteenlopende gebieden voor
                 oplossingen voor een probleem / vraagstuk.

Middelen         Het gaat bij crowdsourcing om het samenbrengen van ideeën, kennis en
                 ervaring uit de samenleving.

Besluitvorming   De beslissingsbevoegdheid over het gebruiken van de verkregen input ligt bij
                 de initiatiefnemer. In sommige gevallen kan de ‘crowd’ stemmen op het beste
                 idee om zo indirecte inspraak te hebben.

Verantwoording   Initiatiefnemers koppelen terug wat er met de input is gedaan.

Betrokkenen      Het betreft een (informele) samenwerking tussen meerdere partijen waar er
                 ruimte is om ideeën, kennis en ervaring uit te wisselen. Daarbij kan er gebruik
                 worden gemaakt van een intern of online crowdsourcingplatform.

Rechtsvorm       Verschillende rechtsvormen zijn mogelijk zowel bij platform als bij het initiatief.

Opmerkingen      Deze vorm wordt vaak ingezet bij burgerparticipatie of het in co-creatie
                 ontwikkelen van beleid op terreinen waarbij veel mensen zich betrokken voelen
                 of een mening over hebben. Reden voor partijen om deel te nemen is vaak om
                 zo een maatschappelijke bijdrage te kunnen leveren of invloed uit te oefenen op
                 beleid.
                 Crowdsourcing kan ook worden ingezet om een maatschappelijk initiatief op te
                 zetten.
                 Een verwant begrip is crowdfunding: het inzamelen van geld via een groot
                 publiek.

Voorbeelden      www.platformparticipatie.nl
                 www.zwolle.nl/doemee/ideeenmakelaar




                                                                                                       53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>     Vorm             Bedrijven InvesteringsZone (BIZ)

     Beschrijving     Een BIZ is gericht op het, middels een ondernemersfonds, investeren in de
                      verbetering van de bedrijfsomgeving in een specifiek gebied. Het initiatief om
                      te investeren in het specifieke gebied komt van de ondernemers. Zij formuleren
                      een plan en stellen een begroting op. De investeringen dienen een publiek
                      belang in de openbare ruimte en zijn aanvullend op die van de gemeente.

     Doel             Het verbeteren van de kwaliteit van de bedrijfsomgeving in een specifiek
                      gebied.

     Middelen         Middelen komen van de ondernemers in het specifieke gebied en die via een
                      heffing door de gemeente wordt geïnd. De opbrengst wordt uitgekeerd aan de
                      vereniging of stichting die in de BIZ de activiteiten uitvoert. Een gemeente kan
                      aanvullen met extra middelen.

     Besluitvorming   De ondernemers bepalen in welke activiteiten wordt geïnvesteerd, de
                      gemeenteraad toetst en stemt in.

     Verantwoording   De vereniging of stichting legt verantwoording af over de besteding van
                      middelen aan de ondernemers in de BIZ en aan de gemeente.

     Betrokkenen      Ondernemers en gemeente zijn betrokken bij het instellen van een BIZ.

     Rechtsvorm       Ondernemers in een BIZ organiseren zich in een vereniging of stichting.

     Opmerkingen      Met een BIZ worden ondernemers actief betrokken bij de bedrijfsomgeving en
                      worden investeringen collectief gefinancierd.
                      Een variant op de BIZ waar nu mee wordt geëxperimenteerd, is de Wijk
                      InvesteringsZone (WIZ) waarbij belanghebbende woningeigenaren en bewoners
                      mede investeren in de directe leefomgeving om de woonkwaliteit te verbeteren.
                      Het initiatief komt van de bewoners.




54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>4        De betekenis van
         vermaatschappelijking voor
         het stelsel van financiële
         verhoudingen
4.1 Inleiding
In dit hoofdstuk staat de vraag centraal wat de betekenis is of zou moeten zijn van
vermaatschappelijking voor het stelsel van de financiële verhoudingen zoals we dat nu kennen. Als
de verhoudingen tussen overheid en maatschappij zich wijzigen, is dat dan ook van invloed op de
financiële verhoudingen?

4.2 Redenen voor overheidsinterventie
Waarom interveniëren overheden, onder andere met geld, in wat zich in de samenleving voordoet?
Deze vraag werd in de hoofdstukken 2 en 3 beantwoord vanuit politiek-bestuurlijk perspectief. Een
benadering vanuit de economie verbreedt dit beeld.

Volgens de welvaartstheorie zorgt de markt vanzelf voor een voldoende hoeveelheid goederen en
diensten. Er moet dan wel voor alles een markt bestaan, en die markten moeten bovendien worden
gekenmerkt door volledige mededinging. Aan die voorwaarden wordt lang niet altijd voldaan.

Een probleem treedt op bij publieke goederen. Die hebben twee kenmerken: ze zijn niet-exclusief en
niet-rivaliserend. Niet-exclusief betekent dat niemand van het gebruik ervan kan worden uitgesloten.
Ook kan men zichzelf er niet aan onttrekken als men dat zou willen. Voorbeelden daarvan zijn een
dijk of een leger, die alle inwoners (ook pacifisten) tegen overstromingen of aanvallen beschermen.
Niet-rivaliserend betekent dat het gebruik door de één niet ten koste gaat van het gebruik door
de ander. Met andere woorden: de kosten van een extra gebruiker zijn nul. Dijken en legers zijn
dan opnieuw voorbeelden: als er meer mensen komen wonen gaat dat niet ten koste van de
bescherming van de bestaande inwoners.

Zonder overheidsingrijpen komen publieke goederen soms wel tot stand, maar niet in voldoende
mate. Dat komt omdat mensen een prikkel hebben om niet mee te betalen. Ze kunnen immers
toch niet van het gebruik worden uitgesloten. En zijn free riders. Daardoor is het moeilijk publieke
goederen te bekostigen. De overheid heeft daar wel een instrument voor: belastingheffing. Publieke
goederen worden daarom vaak door de overheid aangeboden, zij hebben bevoegdheid om een
grotere beschikbaarheid te organiseren.

Zuivere publieke goederen zijn schaars, maar veel goederen en diensten hebben er wel kenmerken
van. Zo kunnen voorzieningen bijvoorbeeld wel exclusief zijn (potentiële gebruikers kunnen buiten
de deur worden gehouden), maar niet rivaliserend (extra gebruik leidt niet tot extra kosten). In dat




                                                                                                       57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre> geval is het niet doelmatig om een prijs te vragen die het gebruik verkleint. Om uit de kosten te
 komen kan ook in dergelijke gevallen belastinggeld worden ingezet.

 Een andere reden voor overheidsingrijpen is dat mensen in de ogen van het politieke bestuur
 niet altijd voldoende inzien wat goed voor ze is, zowel in individueel opzicht als voor de gehele
 samenleving. Zo zou er zonder verplichte pensioenregelingen onvoldoende geld opzij worden
 gelegd voor pensioenen. Om soortgelijke redenen worden sport, cultuur en onderwijs (deels) door
 de overheid bekostigd. Dit worden wel bemoeigoederen genoemd. De mate waarin overheden
 interveniëren en de aard van de publieke goederen is steeds afhankelijk van de dominante
 maatschappijvisie maar ook van de economische mogelijkheden van de politieke gemeenschap die
 erover beslist.

 4.3 Taakverdeling
 De overheid is er om publieke doelen te verwezenlijken, al dan niet in de gedaante van een publiek
 goed. Wat die doelen zijn is een politieke afweging, maar ook plaats en tijd gebonden. Binnen de
 gedecentraliseerde eenheidsstaat is er sprake van een verschil in taken en verantwoordelijkheden
 tussen overheden. De bestuurlijke verhoudingen bepalen hoe taken, verantwoordelijkheden en
 bevoegdheden zijn verdeeld over de onderscheiden territoriale en functionele bestuurslagen.
 Financiële verhoudingen gaan over de vraag hoe die verschillende taken worden bekostigd. Dit
 betreft de verticale verdeling van middelen. Bij de horizontale verhoudingen gaat het om de relatie
 tussen overheden en de maatschappelijke actoren die betrokken zijn bij het vervullen van een
 publiek taak. De financiële verhoudingen zijn een afspiegeling van de bestuurlijke verhoudingen;
 geld volgt (bestuurs)taak. Het doel van de financiële verhoudingen is het creëren van een zodanige
 middelenvoorziening ten behoeve van de onderscheiden overheden, dat taken, bevoegdheden en
 verantwoordelijkheden met elkaar in overeenstemming zijn.

 Geld is een middel om maatschappelijke doelen te verwezenlijken. De overheid verkrijgt de
 middelen daartoe voornamelijk door het opleggen van belastingen aan burgers en bedrijven.
 Binnen de Nederlandse bestuurlijke verhoudingen is de rijksoverheid verantwoordelijk voor de
 heffing van het leeuwendeel van de belastinginkomsten. De rijksoverheid is ook verantwoordelijk
 voor de toedeling van taken en middelen (inclusief belastingmacht) aan decentrale overheden.

 Voor de bekostiging van de decentraal uit te voeren taken deelt de rijksoverheid via verschillende
 bekostigingswijzen middelen toe aan de verantwoordelijke decentrale overheden. Voor de
 bekostiging van decentrale taken wordt traditioneel het eenvoudige onderscheid gemaakt in prijzen,
 belastingen, de algemene uitkering en specifieke uitkeringen. Dit onderscheid is een te simpele
 weergave van de werkelijkheid. In de afgelopen jaren hebben nieuwe financiële arrangementen hun
 intrede gedaan zoals de decentralisatie-uitkeringen en de verzameluitkeringen.52




 52 Rfv (2013)




58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Veranderende bestuurlijke en maatschappelijke context
De taakverdeling tussen de overheden ondergaat mede door de decentralisaties op het sociale
domein (jeugdzorg, werk en inkomen, en zorg aan langdurig zieken en ouderen) drastische
wijzigingen. De gemeente wordt als eerste overheid verantwoordelijk voor een groot deel van de
zorg aan burgers. Door deze decentralisaties wordt beoogd meer samenhang te brengen in het
sociaal domein. Gemeenten worden vanwege de nabijheid van het lokaal bestuur geacht effectiever
en efficiënter maatwerk te kunnen leveren aan hun inwoners. Tegelijkertijd worden aanspraken van
burgers op overheidszorg omgezet in voorzieningen waarbij het aan de betrokken overheid wordt
overgelaten of en op welke wijze de lokale overheid aan de zorgvraag van de burger tegemoet kan
komen. Het gaat om een verandering in benadering van hulpvragen (een paradigmashift), waarbij
de overheid een stap terug doet en de eigen verantwoordelijkheid van de burgers voorop komt te
staan. Dit vormt tevens de basis waarop en waaruit maatschappelijke initiatieven tot ontplooiing
kunnen komen. De decentralisaties fungeren daarmee als voertuig voor de participatiesamenleving.
Omdat de afweging dichter bij de burger plaatsvindt, is maatwerk mogelijk. De samenwerking van
gemeenten met maatschappelijke organisaties die bekend zijn met de lokale omstandigheden moet
daar mede aan bijdragen. Zo kan afwenteling naar andere bestuurslagen of andere maatschappelijke
geledingen worden voorkomen.

Ook bij de provincies vindt een vergelijkbare beweging plaats waarbij na de recente decentralisatie
van natuurtaken het beheer van natuurgebieden in meer of mindere mate wordt overgelaten
aan maatschappelijk initiatief, al dan niet in combinatie met partijen uit het maatschappelijk
middenveld.

Betrokkenheid van maatschappelijke actoren
Naast de vraag welke overheidslaag verantwoordelijk is voor welke taak, staat elke overheidslaag
voor de vraag hoe de uitvoering van die taak wordt vormgegeven. De uitvoering van de
taak kan de overheid in eigen hand houden of ze kan een beroep doen op marktpartijen en/
of maatschappelijke instellingen/initiatieven. Er is zeker bij de laatste groep sprake van een
wisselwerking waarbij er vanuit maatschappelijke instellingen/initiatieven naar de overheid wordt
gekeken om maatschappelijke doeleinden mede te helpen verwezenlijken. Burgers nemen de
verantwoordelijkheid voor het realiseren van publieke waarden in eigen hand omdat ze dat beter
en/of goedkoper kunnen. Zij verzamelen zelf de benodigde middelen (geld, expertise). Deze tendens
wordt versterkt doordat overheden door de financiële crisis hun budgetten zien slinken.

Voor zover er sprake is van een ‘verdienmodel’ gaat het vooral om het streven om met andere
dan overheidsmiddelen voorzieningen te bekostigen. Het gaat vooral om het verschuiven van
de verantwoordelijkheid voor de bekostiging. In sommige gevallen wordt dat ingegeven door
bezuinigingsmotieven. Concrete voorbeelden zijn het beheren van een zwembad, het onderhouden
van een groenvoorziening of het leveren van een welzijnsvoorziening. Een belangrijke overweging
daarbij is het beperken van de financiële betrokkenheid (en het risico) van de decentrale overheid.
Dat wil niet zeggen dat de financiële betrokkenheid voor de overheid in alle gevallen geheel
verdwijnt. Vaak krijgt die op een andere wijze gestalte, bijvoorbeeld in de vorm van een startbijdrage
of een garantie.




                                                                                                         59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre> Kenmerk van een gedecentraliseerde eenheidsstaat is dat decentrale overheden beschikken over
 een eigen democratisch gekozen volksvertegenwoordiging. Decentrale overheden hebben daarnaast
 een open huishouding. Dat wil zeggen dat zij binnen de door de wet gestelde kaders, zelf de inhoud
 van hun taak vaststellen, hun prioriteiten bepalen en verantwoordelijk zijn voor dit beleid en de
 uitvoering ervan. Zij leggen daarover tegenover de eigen volksvertegenwoordiging verantwoording
 af. Bij autonome taken van provincies en gemeenten gaat het om taken die zij, gelet op de lokale en
 regionale maatschappelijke behoeften, zelf op zich hebben genomen.

 Naast de decentrale autonomie zijn decentrale overheden belast met de uitvoering van
 medebewindstaken. Daarbij hebben ze een verschillende mate van beleidsvrijheid. Een belangrijke
 beperking van de beleidsvrijheid wordt ingegeven door de gedachte die vaak op nationaal niveau
 leeft, dat het wenselijk is dat overal een gelijk basisvoorzieningenniveau aanwezig moet zijn.
 Bij het overlaten aan maatschappelijke initiatieven hoort echter ook het accepteren van verschillen.

 4.4 Bekostiging van publieke taken
 Bij de afweging wie een publieke taak uitvoert en uit welke bron die taken bekostigd kunnen
 worden spelen verschillende overwegingen een rol. Voor wat betreft de verdeling van taken geldt
 het adagium; decentraal moet, tenzij het alleen centraal kan.53 Decentralisatie van taken draagt bij
 aan een effectievere en efficiëntere afweging van kosten en baten, het stimuleert de innovatie van
 beleid, versterkt de betrokkenheid van burgers bij het beleid en draagt bij aan beleidsconcurrentie.
 Dat houdt in dat decentrale overheden ook de ruimte dienen te hebben om zelf de afweging te
 kunnen maken in hoeverre zij ruimte bieden voor of laten aan maatschappelijke initiatieven. In
 een netwerksamenleving waarin veel (maatschappelijke) partners een rol spelen, zijn het vooral
 gemeenten en provincies die samenwerkingsverbanden met deze partners aangaan, al dan
 niet uitmondend in financiële betrokkenheid. De afweging of een maatschappelijk initiatief een
 maatschappelijke meerwaarde vertegenwoordigt en of dit een financiële betrokkenheid van de
 decentrale overheid rechtvaardigt, is aan de decentrale overheid zelf. Bij deze afweging gaat het
 naast maatschappelijk nut onder andere ook om financiële risico’s. De wijze waarop die financiële
 betrokkenheid gestalte krijgt kan verschillende vormen aannemen (hoofdstuk 3). De financiële
 verhouding dient daarop aan te sluiten door de overheid die het beste in staat is die afwegingen te
 maken daartoe ook de financiële mogelijkheden te bieden.

 Decentrale overheden kunnen taken uit verschillende bekostigingsbronnen bekostigen zoals prijzen,
 tarieven, heffingen, eigen middelen, belastingen, de algemene uitkering en specifieke uitkeringen.54
 Volgens de gangbare economische theorie genieten prijzen en tarieven als bekostigingsinstrument
 de voorkeur. Omdat bij het prijsmechanisme burgers nut en offer zelf kunnen afwegen, verdienen
 prijzen vanuit het allocatiegezichtspunt de voorkeur. Beslissen, betalen en genieten liggen het
 dichtst bij elkaar als voorzieningen worden bekostigd via (toegangs)prijzen. Het betreft het zuivere




 53 RvS (2009)
 54 Rfv (2011), pag. 26




60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>profijtbeginsel. Voor de bekostiging van maatschappelijke initiatieven zijn eigen bijdragen van
deelnemers of afnemers dan ook de eerst aangewezen bekostigingsbron. Dat is immers ook de kern
van een maatschappelijk initiatief. Toch is het voorstelbaar dat een politiek gewenst maatschappelijk
initiatief niet van de grond komt zonder enige financiële betrokkenheid van de overheid.
Indien er een beroep wordt gedaan op de inzet van publieke middelen dan zijn de algemene
middelen (belastinginkomsten en de algemene uitkering) van decentrale overheden de aangewezen
bekostigingsbron. In dat geval moeten bestuurders het nut van voorzieningen zelf rechtstreeks
afwegen tegen de daarvoor op te offeren eigen middelen of andere aanwendingsmogelijkheden.
Het uitgangspunt daarbij is dat een optimale afweging plaatsvindt van alle kosten tegen alle baten.
De laatste euro die door de overheid wordt besteed moet evenveel nut opleveren als de laatste door
de burger zelf bestede euro. Voor zowel de inzet van belastingmiddelen als de algemene uitkering
geldt dat decentrale overheden slechts verantwoording schuldig zijn aan de eigen democratisch
gekozen volksvertegenwoordiging. Deze enkelvoudige verantwoording geeft de maximale ruimte
om in te spelen op maatschappelijke initiatieven.

Decentrale belastingen
Het onderscheid tussen belastinginkomsten en de algemene uitkering is in de begroting van de
decentrale overheid fictief. Het verschil is dat bij decentrale belastingen de decentrale overheid
zelf gelden heft voor het realiseren van publieke doelen. Bij de algemene uitkering verdeelt de
rijksoverheid een deel van de centraal geïnde belastinginkomsten over de decentrale overheden.
De vraag is vervolgens op welk overheidsniveau de afweging tussen het nut en het offer voor het
maatschappelijke initiatief het beste kan worden gemaakt. Het ligt voor de hand aan te sluiten
bij de reikwijdte van het te ondersteunen initiatief. Voor zover het gaat om lokale en regionale
maatschappelijke initiatieven ligt het voor de hand ook daar de besluitvorming te beleggen. De
afweging tussen het belastingoffer en het maatschappelijk nut vindt dan plaats door gemeenten en
provincies. De band tussen beslissen, genieten en betalen is hierbij sterker dan bij bekostiging via
uitkeringen van andere overheidslagen.

Provincies en gemeenten die er beter in slagen burgers en maatschappelijke organisaties te
betrekken bij de uitvoering van taken in het sociale domein zullen de baten daarvan ook aan
hun burgers moeten kunnen doorberekenen, bijvoorbeeld in de vorm van lagere lasten, een
kwalitatief hoger voorzieningenniveau of zelfs beide. Dit is in lijn met de decentralisatiegedachte.
Dit veronderstelt wel de aanwezigheid van financiële middelen waarvan de hoogte en besteding
zelfstandig door het lokale bestuur kunnen worden vastgesteld. Gemeenten moeten de
mogelijkheid hebben om het geld niet uit te geven, maar terug te geven aan de burger. De algemene
uitkering uit het gemeentefonds kent die mogelijkheid niet, terwijl lokale belastingen dit wel
mogelijk maken. Dit pleit voor een andere systematiek voor de bekostiging van decentrale taken
vanuit decentraal geheven inkomsten: een groter lokaal belastinggebied waar het gemeenten
betreft en een herkenbaarder belastinggebied voor provincies.

Verdeling algemene uitkering
Bij de verdeling van de algemene uitkering geldt als uitgangspunt dat iedere gemeente/provincie
in staat moet zijn haar burgers bij een gelijke belastingdruk een gelijkwaardig pakket van lokale of




                                                                                                        61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre> regionale voorzieningen aan te kunnen bieden.55 De verdeling houdt daarom niet alleen rekening
 met verschillen in mogelijkheden om inkomsten te kunnen genereren (draagkrachtbeginsel) maar
 ook met de verschillen in kosten (kostenoriëntatie). De vraag dringt zich op in hoeverre bij de
 verdeling rekening moet worden gehouden met de verschillen in mogelijkheden om maatschappelijk
 kapitaal, bijvoorbeeld in de vorm van initiatieven, te kunnen aanwenden voor het vervullen van
 publieke taken. De gedachte om een aparte maatstaf Maatschappelijk Initiatief in het gemeente-
 en provinciefonds te introduceren ter ondersteuning en facilitering van maatschappelijk initiatief,
 is echter innerlijk tegenstrijdig. Nog afgezien van de vraag of maatschappelijk initiatief objectief
 meetbaar is (zie daarvoor ook de definitie in hoofdstuk 1), een basiseis voor elke maatstaf, is een
 dergelijke maatstaf in strijd met het karakter van de algemene uitkering. De algemene uitkering
 is geen sturingsinstrument voor door het Rijk gewenst beleid, maar beoogt juist dat decentrale
 overheden zelf de afweging maken over de meest doelmatige inzet van de algemene middelen.
 Een gemeente die de mogelijkheid heeft taken over te laten aan een maatschappelijk initiatief, kan
 daarmee in principe kosten besparen, maar dat volgt niet als vanzelf uit de overdracht van een taak.

     Er is wel sprake van een zekere frictie tussen het bestaande stelsel en de logica van taakoverdracht
     aan initiatieven, omdat decentrale overheden binnen een kostengeoriënteerde verdeling een lagere
     algemene uitkering zouden krijgen vanwege het feit dat zij, door ruimte te geven aan initiatieven, op
     lagere kosten kunnen uitkomen. Dit pleit eerder voor het vergroten van het lokale belastinggebied
     dan voor het introduceren van een verdeelmaatstaf voor maatschappelijke initiatieven. Gemeenten
     zijn dan immers in staat deze lagere kosten aan de burgers terug te geven via lagere lokale lasten en/
     of een hoger voorzieningenniveau, waar de ondersteuning van initiatieven deel van uit kan maken.

     Het is voorstelbaar dat binnen een meerkernige gemeente bepaalde kernen een deel van de publieke
     taak in eigen beheer overnemen. Het zou in dat verband wenselijk zijn indien een gemeente de
     mogelijkheid krijgt om deze zelfwerkzaamheid ook in lagere lasten voor die burgers tot uitdrukking
     te laten komen. Daarvoor zou de mogelijkheid van gedifferentieerde belastingtarieven binnen een
     gemeente moeten worden onderzocht. Wat provincies betreft, zou een belastingheffing die niet
     slechts gebaseerd is op automobiliteit maar een grondslag kent die beter aansluit bij de provinciale
     taken, de zichtbaarheid en herkenbaarheid ten goede komen. Een herkenbare belasting draagt bij
     aan de kwaliteit van de afwegingen rond heffing en aanwending van publiek geld.

     Specifieke uitkeringen
     Indien de rijksoverheid maatschappelijke initiatieven op decentraal niveau wil stimuleren, kan
     een specifieke uitkering voor dit doel aan die decentrale overheden in zeer specifieke gevallen
     een optie zijn. Het kan dan gaan om het tijdelijk stimuleren van bepaalde initiatieven via een
     opstartbijdrage of het via experimenteergelden bevorderen van nieuwe werkvormen tussen
     maatschappelijke initiatieven en decentrale overheden. Nadeel van een specifieke uitkering is dat
     de bestedingsvoorwaarden belemmerend werken omdat ze niet zijn toegesneden op de logica
     van initiatieven. Wanneer de rijksoverheid beoogt maatschappelijke initiatieven via deze weg



 55 Rfv (2011), pag. 34; Tweede Kamer der Staten-Generaal, vergaderjaar 1995-1996, 24 553, nr. 3, (1995), pag. 8




62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>te stimuleren, dan kan zij bezien of de voorwaarden meer in overeenstemming kunnen worden
gebracht met de logica van de beoogde werkingssfeer, decentrale overheden en initiatieven.
Datzelfde geldt ook voor de bekostiging van rijkswege van maatschappelijke instellingen. Het
ontvangen van publieke gelden gaat veelal gepaard met wettelijke eisen die beperkingen stellen
aan alternatieve aanwendingen en verantwoordingseisen die niet aansluiten op de werkwijze van
maatschappelijke initiatieven. De logica vanuit de overheid gebiedt dat er verantwoording wordt
afgelegd over de rechtmatigheid, doeltreffendheid en doelmatigheid van de overheidsmiddelen.
Bij maatschappelijke initiatieven waar meerdere partijen bij zijn betrokken, wordt de rijksoverheid
geconfronteerd met een afnemend zicht op de wijze waarop publieke middelen bijdragen aan het
te bereiken maatschappelijke doel. Dit vergt van de overheid dat zij bereid is tot loslaten en het
ontwikkelen van een breder verantwoordingsarrangement.

4.5 Slotbeschouwing
De omvang en betekenis van maatschappelijke initiatieven is nog ver verwijderd van het punt dat
de verticale verdeling van middelen niet meer aansluit op de horizontale besteding van middelen.
Er vindt een verschuiving plaats waarbij, mede door de financiële nood van decentrale overheden
en door de decentralisaties, meer ruimte lijkt te komen voor maatschappelijke initiatieven. De mate
waarin decentrale overheden initiatieven met publiek geld ondersteunen hangt samen met de
beschikbaarheid daarvan. Echter, de invloed van maatschappelijke initiatieven op de werking van
het stelsel van financiële verhoudingen moet niet worden overschat. Het huidige stelsel is voorlopig
voldoende in staat om deze ontwikkelingen te kunnen opvangen.

De Raad constateert dat zijn onderzoek niet aantoont dat vermaatschappelijking aanleiding is om
op dit moment de verdeelsystematiek te herzien. Het is echter voorstelbaar dat op termijn de op
kostenoriëntatie gebaseerde verdeling van het provincie- en gemeentefonds gefrustreerd wordt als
gevolg van grootschalige taakoverdracht aan maatschappelijke initiatieven. Het zicht op de door
decentrale overheden gemaakte kosten gaat dan immers deels verloren.

De door het kabinet uitgesproken wens om maatschappelijk initiatief te ondersteunen en te
faciliteren, ruimte hiervoor te scheppen en richting te geven aan het door de overheid te hanteren
beleid ten aanzien van maatschappelijke initiatieven, is het meest gebaat bij het bieden van ruimte
aan decentrale overheden. Naar de opvatting van de Raad leidt dat tot een pleidooi voor een
globalere verdeling, een groter lokaal en een herkenbaar provinciaal belastinggebied. Decentrale
overheden kunnen zo beter inspelen op maatschappelijke behoeften.

Vanuit de overweging dat het in één hand brengen van bepalen en betalen leidt tot een doelmatiger
afweging die meer in overeenstemming is met de lokale voorkeuren, adviseerde de Raad bij
herhaling het lokale belastinggebied te vergroten.56 Door vermaatschappelijking neemt de urgentie
daarvan toe: meer zeggenschap over het vergaren van eigen middelen leidt tot een verruiming van
de mogelijkheden om desgewenst te participeren in lokale initiatieven.



56 Rfv (2007, 2010a, 2010b, 2011a, 2012, 2014)




                                                                                                       63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>5        Conclusies en aanbevelingen
5.1 Conclusies
Dit advies gaat in op de vraag wat de betekenis is van vermaatschappelijking voor het financieel
instrumentarium van de overheid en voor het stelsel van financiële verhoudingen. Deze vraag wordt
beantwoord door nader in te gaan op een aantal vraagstukken die daarmee gepaard gaan. De
vraagstukken die de Raad identificeerde zijn zeggenschap, eigenaarschap, risico, verantwoording
en stelseleffecten. Daarnaast inventariseerde de Raad de vormgeving van financiële relaties tussen
decentrale overheden en maatschappelijke initiatieven.

Geen nieuw instrumentarium
In essentie is het antwoord op de adviesaanvraag dat vermaatschappelijking vooralsnog geen
betekenis heeft voor het financieel instrumentarium van de overheid, noch voor het stelsel
van financiële verhoudingen. Het veldonderzoek – er is nog geen empirie of theorievorming
rond dit thema - wijst uit dat er wel een ontwikkeling gaande is in werk- en organisatievormen
tussen overheid en maatschappij. Dit komt tot uitdrukking in de bekostigingsvormen die
provincies en gemeenten hanteren wanneer zij maatschappelijk initiatief financieel faciliteren.
Er is een grote variëteit aan samenwerkingsvormen. Die zijn in dit advies systematisch in kaart
gebracht en beschreven. Het overzicht illustreert de rijkgeschakeerde praktijk en biedt concrete
handelingsperspectieven voor decentrale overheden.

Geen stelselherziening
Vermaatschappelijking leidt tot andere vormen van zeggenschap over de aanwending van publiek
geld of geëxpliciteerd gedeeld eigenaarschap van publieke belangen. Aldus blijven overheden
betrokken bij het realiseren van publieke belangen, ook buiten het publieke domein. Het huidige
stelsel van financiële verhoudingen faciliteert de veranderende verhoudingen en is er op dit moment
geen aanleiding om het stelsel te herzien om reden van vermaatschappelijking alleen.

Eerder onderzocht de Raad de betekenis van horizontalisering en de netwerksamenleving voor de
financiële verhoudingen. Hij keek hiervoor mee met de weg die het geld via de verdeelsystematiek
aflegt van het nationale naar decentrale niveau. In dit advies keek de Raad naar de werking van
publiek geld in de provinciale en lokale, door horizontaliteit gekenmerkte praktijk. De Raad stelt
vast dat de verticale verdeling van publiek geld de samenwerking met of ondersteuning van
maatschappelijke initiatieven niet belemmert.

Publiek belang betekent niet als vanzelf publieke bekostiging
Publieke belangen die buiten de overheid belegd of geïdentificeerd zijn, kunnen een aanleiding
zijn voor publieke bekostiging, maar dat hoeft niet. Financiële betrokkenheid van overheden is
geen automatisme wanneer overheid en initiatief elkaar vinden in een gedeeld belang. Niet alleen
leven er bij initiatieven andere behoeften dan publiek geld, er zijn ook andere manieren waarop
overheden initiatieven tegemoet komen. Bijvoorbeeld door het delen van kennis, het meezoeken
naar financiering of het openstellen van netwerken.




                                                                                                      65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre> De Raad is van mening dat het aan de individuele overheid is om te bepalen of en zo ja welke
 initiatieven zij wenst te ondersteunen en of die ondersteuning een financieel karakter dient te
 hebben. Hij stelt vast dat voor overheden het bestaande financiële instrumentarium effectief blijft
 voor het realiseren van gemeenschappelijke belangen. Dit geldt onverminderd wanneer deze
 worden gerealiseerd door middel van financiële participatie in maatschappelijke initiatieven.

 Ruimte voor nieuwe arrangementen
 De vaststelling dat zich geen nieuw instrumentarium ontwikkelt en de conclusie dat
 vermaatschappelijking alleen vooralsnog geen aanleiding is voor een herontwerp van het stelsel
 van financiële verhoudingen, wil niet zeggen dat de relatie tussen publiek geld en maatschappelijk
 initiatief als statisch kan worden aangemerkt. Relaties zijn volop in ontwikkeling, bijvoorbeeld
 als gevolg van de decentralisaties in het sociale domein. Deze operatie gaat gepaard met een
 versobering van het voorzieningenniveau en een verandering in aanspraken van burgers op de
 overheid. Doordat verzekerde rechten worden ingeruild voor voorzieningen ontstaat ruimte voor de
 vormgeving van nieuwe publiek-private arrangementen. Ruimte waarbinnen nieuwe initiatieven, al
 dan niet met winstoogmerk, zich zouden kunnen ontwikkelen.

 Vervolgvragen voor nadere advisering
 Gelet op de nieuwe relaties tussen overheden en initiatieven op zowel het fysieke als het sociale
 domein, wil de Raad deze ontwikkelingen vanuit het financiële perspectief nauwgezet blijven
 volgen. Aldus is mogelijk snel in te spelen op de behoefte aan nieuwe financiële arrangementen,
 mocht de praktijk zich in die richting ontwikkelen. Inpassing in het bestaande stelsel van financiële
 verhoudingen dan wel het herontwerp van het stelsel ten behoeve van de toekomstbestendigheid,
 hebben de aandacht van de Raad.

 Daarnaast neemt de Raad waar dat ook andere dan publieke geldstromen (zoals pensioengelden,
 private en charitatieve fondsen) worden ingezet ten behoeve van het realiseren van publieke
 belangen. Het kan dan gaan om de samenloop van publieke en private middelen binnen één
 beleidsdomein, maar ook om de effecten van privaat geld op het realiseren van publieke belangen.
 Deze fenomenen vallen buiten de opzet van dit advies, maar de toenemende relevantie van
 deze geldstromen is voor de Raad aanleiding deze te identificeren als vervolgvraag voor nadere
 advisering.

 5.2 Aanbevelingen
 Aanbevelingen voor het Rijk:
 De door het kabinet uitgesproken wens om maatschappelijk initiatief te ondersteunen en te
 faciliteren, ruimte hiervoor te scheppen en richting te geven aan het door de overheid te hanteren
 beleid ten aanzien van maatschappelijke initiatieven, is het meest gebaat bij het bieden van ruimte
 aan decentrale overheden. Naar de opvatting van de Raad leidt dat tot een pleidooi voor een
 globalere verdeling, een groter lokaal en een herkenbaar provinciaal belastinggebied. Decentrale
 overheden kunnen zo beter inspelen op maatschappelijke behoeften. De Raad wil het Rijk daarover
 nader adviseren.




66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Om tegemoet te komen aan de behoefte van decentrale overheden aan maatwerk en het stimuleren
van initiatieven, adviseert de Raad het Rijk mogelijkheden te onderzoeken van differentiatie van
provinciale en lokale belastingen. De Raad betrekt dit aspect ook graag in zijn advisering.

De Raad is geen voorstander van een uitbreiding van het aantal specifieke uitkeringen, liever zag
hij het aantal teruggebracht. Mocht het Rijk binnen de huidige systematiek de ondersteuning
van maatschappelijke initiatieven door decentrale overheden willen bevorderen, dan kan een
specifieke uitkering in zeer specifieke gevallen een optie zijn. Wil een dergelijke uitkering effectief
zijn, dan dienen de voorwaarden ervan in overeenstemming te zijn met de logica van de beoogde
werkingssfeer, decentrale overheden en initiatieven.

Aanbevelingen voor de decentrale overheden:
Het is van belang dat decentrale overheden de ruimte die ontstaat als gevolg van de decentralisaties
in het sociale domein, benutten. Ze kunnen die ruimte zelf innemen, maar ook anticiperen op
initiatieven, bijvoorbeeld door het ontwikkelen van nieuwe arrangementen.

Publiek geld verplicht. Het is van belang dat decentrale overheden het mechanisme onderkennen
dat de aanwending van publiek geld ten behoeve van maatschappelijke initiatieven de publieke
verantwoordingslogica activeert. Duidelijk belegd eigenaarschap beperkt de belemmeringen rond
participatie in initiatieven. De allocatie en de aanvaardbaarheid van risico’s is onderdeel van het
afwegingsproces over het al dan niet faciliteren van een maatschappelijk initiatief.

Het verdelen van publiek geld is voorbehouden aan de hoogste organen binnen de democratie,
raden en Staten. Dit primaat waarborgt dat ook andere belangen worden meegewogen in de
publieke ruimte dan die van het initiatiefrijke deel van de inwoners. Uit dit primaat volgt dat elk
democratisch gremium niet alleen zelf bepaalt in hoeverre publieke bekostiging gewenst is, maar
ook in welke mate haar een oordeel toekomt over het reilen en zeilen binnen een initiatief, ook al
is dit met publiek geld bekostigd. Dit betekent dat het antwoord op de vraag wie waarover aan wie
verantwoording aflegt, volgt uit de rolverdeling tussen overheid en initiatief. Het is aan de decentrale
overheden om bij de besluitvorming over financiële betrokkenheid bij maatschappelijke initiatieven,
naast de verantwoordingsvraag, steeds de aspecten rolzuiverheid, distantie, eigenaarschap,
zeggenschap en risico mee te wegen en hier duidelijk over te communiceren.




                                                                                                           67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Bijlage 1 | Adviesaanvraag




                             69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Bijlage 2 | Literatuur

Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid, De kracht van sociale innovatie.
Den Haag: AWT (2014).

Agentschap NL, Collectief Particulier Opdrachtgeverschap. Den Haag: Agentschap NL (2012).

Albeda, H., Borgen van burgerparticipatie in de P&C cyclus. De harde kant van burgerparticipatie.
Utrecht (2009).

Algemene Rekenkamer, Nieuwe financiële instrumenten in publiek-private samenwerking.
Den Haag: Tweede Kamer, vergaderjaar 2001-2002, 28 472, nr. 2 (2002).

Arnoldus, M., M. Hillen, J. van Kuik en W. Verloop, Stimulansen voor de social enterprise sector.
Ervaringen en lessen uit Europa. Amsterdam: Kennisland/Social Enterprise NL (2013).

Avelino, F., De sociale economie & alternatieve vormen van financiering. Voorbeelden uit de praktijk.
Rotterdam: Dutch Research Institute For Transitions, Erasmus Universiteit (2012).

B&A, Contracteren voor maatschappelijk resultaat. Den Haag: B&A.

Bakker, J., B. Denters, M. Oude Vrielink en P-J. Klok, ‘Citizens’ initiatives: how local governments
fill their facilitative role’. In: Local Government Studies 38 (4). Londen, augustus 2012, pag. 395-414.

Berg, M. van den, Stedelingen veranderen de stad. Over nieuwe collectieven, publiek domein en transitie.
Haarlem: Trancity (2014).

Berndsen, R., H. Doornbos, M. van Vliet en F. Maas, Evaluatie experimentenwet Bedrijven
Investeringszones (BIZ). Utrecht: Berenschot (2012).

Beunderman, J. en J. van der Heijden, De financiering van burgerproductie: een verkenning van vraag en
aanbod. (2014).

Boonstra, L., A. Klamer, E. Karioti, J. Aldo Do Carmo en S. Geenen, Complementaire geldsystemen.
De resultaten van complementair geld in het sociale en economische domein. Rotterdam: Erasmus
Universiteit (2013).

Denters, S.A.H., J.H.M. Bakker, M.J. Oude Vrielink en M.J.G.J.A. Boogers, Burgerinitiatieven in Overijssel.
Een inventarisatie. Enschede: Universiteit Twente (2013).

Dogterom, J., ‘De kansen van coöperatief wonen. Vertrouwde woonvorm in nieuw perspectief’.
In: B&G, 41(3). Doetinchem, maart/april 2014, pag. 33-36.




                                                                                                              75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre> ECORYS en ERAC, Praktijkervaringen met revolverende fondsen. Rotterdam: ECORYS/ERAC (2013).

 Eeten, M. van, L. Noordegraaf-Eelens, J. Ferket en M. Februari, ‘Waarom burgers risico’s
 accepteren en waarom bestuurders dat niet zien’. In: Nieuwe perspectieven bij het omgaan met risico’s
 en verantwoordelijkheden’. Den Haag: BZK (2012).

 Engbersen, R., K. Fortuin en J. Hofman, Bewonersbudgetten, wat schuift het? Ervaringen van
 gemeenteambtenaren met bewonersbudgetten. Den Haag: BZK (2010).

 Frissen, R. (red.), Nieuwe financieringsvormen voor publieke waarde. Impact Bonds in Nederland.
 Den Haag: Society Impact (2014).

 Galle, R.C.J. (red.), De coöperatie in de publieke en semipublieke sector. Dordrecht: Convoy (2014).

 Gemeente Delft, Jaarverslag 2013, boekwerk 1. Delft: gemeente Delft (2014).

 Geuijen, K., ‘Maatschappelijke meerwaarde creëren in publieke netwerken: waartoe en hoe?’.
 In: Bestuurswetenschappen 68(1). Den Haag, februari 2014, pag. 87-96.

 Gevel, B. van de, Van rol naar bekostiging in 3D. Den Haag: Raad voor de Volksgezondheid & Zorg
 (2014).

 Greenwish, Nieuwe verdienmodellen voor maatschappelijke initiatieven. Utrecht: Greenwish (2012).

 Habermas, J., Technik und Wissenschaft als Ideologie. Berlijn: Suhrkamp Verlag (2009).

 Hilhorst, P., Wij doen het zelf. Hoe burgers de publieke zaak heroveren en wat dat vraagt van de lokale politiek.
 Amsterdam: Centrum voor Lokaal Bestuur (2012).

 Hofman, J., Nederland op weg naar de burgerbegroting. Den Haag: BZK (2011).

 Janssen, S. en J. Jonker (red.), Aan advies geen gebrek. Nijmegen: Nijmegen School of Management,
 Radboud Universiteit (2014).

 Jong, J. de, B. Litjens en I. Pröpper, De ‘Doe-democratie’, naar een nieuwe verhouding tussen overheid en
 samenleving. Vught: Partners+Pröpper (2013).

 Jonker, J., M. Tap en T. van Straaten, Nieuwe business modellen. Een exploratief onderzoek naar veranderende
 transacties die meervoudige waarde creëren. Nijmegen: Nijmegen School of Management, Radboud
 Universiteit (2012).

 Kaplan, R.S. en A. Mikes, ‘Managing risks: a new framework’. In: Harvard Business Review, 90(6).
 Boston, juni 2012, pag. 48-60.




76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>Kruiter, A.J. en W. van der Zwaard, Dat is onze zaak. Over eigenaarschap in het publieke domein. Den Haag:
RMO (2014).

Lietaer, B. en G. Hallsmith, De gids voor een gemeenschapsmunt. Brussel: Muntuit (2009).

Lietaer, B., A. Snick en E. Kampers, Maak je buurt uitmuntend! Handboek gemeenschapsmunten voor lokale
besturen en organisaties. Brussel: Agentschap voor Binnenlands Bestuur (2014).

Lunes, R., R. Frissen, F. Vermeer en A. Revenboer, Social Impact Bonds. Een verkenning naar de kansen van
een innovatief financieringsarrangement. Den Haag: Society Impact Platform (2013).

Lunsing, J.R., Vertrouwen geven, verantwoordelijkheid nemen. Buurtbudgetten & zelfstandig aanbesteden.
Warffum: Stibabo (2009).

Meer. F.M. van der, Voorwaarden, waarborgen en ambtenaren. De consequenties van de opkomst van de
voorwaardenscheppende staat voor de publieke dienst bezien vanuit historisch en internationaal vergelijkend
perspectief. Leiden: Universiteit Leiden (2012).

Meijs, L., Filantropie in Nederland. Den Haag: SMO (2014).

Mertens, H., ‘Braziliaanse methodiek voor budgetmonitoring naar Nederland. Omgekeerde
ontwikkelingssamenwerking’. In: MO/samenlevingsopbouw, 30 (230). Utrecht, najaar 2011, pag. 52-55.

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Burgercoöperaties in opkomst. Tijdschrift over
de veranderende relatie tussen samenleving en overheid. Den Haag: BZK (2013).

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, De Doe-democratie. Kabinetsnota ter
stimulering van een vitale samenleving. Den Haag: BZK (2013).

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Gemeente & gemeenschap. Tijdschrift over de
veranderende relatie tussen samenleving en overheid. Den Haag: BZK (2013).

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Maatschappelijk aanbesteden. Den Haag:
BZK (2014).

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Maatschappelijk aanbesteden. Tijdschrift over
de veranderende relatie tussen samenleving en overheid. Den Haag: BZK.

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Wijkondernemingen. Tijdschrift over de
veranderende relatie tussen samenleving en overheid. Den Haag: BZK (2012).

Ministerie van Financiën, Beantwoording Kamervragen crowdfunding. Den Haag: 25 april 2014.




                                                                                                              77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre> Mishra, A. en G. Koren, Crowdfunding, het nieuwe investeren. Nijkerk: Roundtables.nl (2011).

 Moor, T. De, ‘Co-operating for the future: inspiration from the European past to develop public-
 collective partnerships and transgenerational co-operatives’. In: S. Bailey, G. Farrell en U. Mattei
 (red.), Protecting future generations through commons (Trends in social cohesion no. 26). Straatsburg:
 Council of Europe (2014).

 Moor, T. De, Homo coöperans. Instituties voor collectieve actie en de solidaire samenleving. Utrecht:
 Universiteit Utrecht (2013).

 Moore, M.H., Creating public value. Strategic management in government. Cambridge: Harvard University
 Press (1995).

 Netjes, E., ‘Alternatieve vormen voor financiering’. In: Bestuur rendement. Rotterdam, 5-2013, pag. 14-15.

 Peters, K., De lokale staat. Maastricht: Maastricht University (2014).

 Peters, K., V. van Stipdonk en P. Castenmiller, Verkenning van lokale democratie in Nederland. Stichting
 Decentraalbestuur.nl (2014).

 Public Mission, ‘Platforms linken initiatief aan geld. Nieuwe financieringsmodellen voor social
 enterprises gezocht’, In: PM, (special). Den Haag: april 2014, pag. 26-27.

 Public Mission, ‘Thema: Anders financieren’, In: PM, 10 (5). Den Haag: juni 2014, pag. 14-21.

 Putters, K., De verzorgingsstad. Tussen verzorgingsstaat en participatiesamenleving. Amsterdam:
 Centrum voor Lokaal Bestuur (2013).

 Putters, K., Rijk geschakeerd. Op weg naar de participatiesamenleving. Den Haag: SCP (2014).

 Raad van State, Decentraal moet, tenzij het alleen centraal kan. Tweede periodieke beschouwing over
 interbestuurlijke verhoudingen. Den Haag: RvS (2009).

 Raad voor de financiële verhoudingen, Agenda toekomstig kabinet, Den Haag: Rfv (2007).

 Raad voor de financiële verhoudingen, Gevolgen Regeerakkoord voor de financiële Verhoudingen, Den
 Haag: Rfv (2010a).

 Raad voor de financiële verhoudingen, Vereenvoudiging verdeling algemene uitkering gemeentefonds, Den
 Haag: Rfv (2010b).

 Raad voor de financiële verhoudingen, Verdelen, vertrouwen en verantwoorden. Een heroriëntatie op de
 financiële verhoudingen. Den Haag: Rfv (2011a).




78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Raad voor de financiële verhoudingen, Advies herijking gemeentefonds, eerste fase, Den Haag: Rfv (2011b).

Raad voor de financiële verhoudingen, Regeerakkoord, Den Haag: Rfv (2012).

Raad voor de financiële verhoudingen, Afwegingskader bekostiging decentrale taken. Handreiking voor de
Vaste commissies voor BZK, FIN, SZW, VWS. Ten behoeve briefing Tweede Kamer Financieel kader decentralisaties.
Den Haag: Rfv (2013).

Raad voor de financiële verhoudingen, Consultatie groot onderhoud gemeentefonds 2015 en 2016,
Den Haag: Rfv (2014).

Raad voor de financiële verhoudingen, Consultatie tijdelijke wet deelfonds sociaal domein. Den Haag:
Rfv (2014).

Raad voor het openbaar bestuur, Loslaten in vertrouwen. Naar een nieuwe verhouding tussen overheid,
markt én samenleving. Den Haag: Rob (2012a).

Raad voor het openbaar bestuur, Belichaming van de kundige overheid. Over openbaar bestuur,
incidentreflexen en risicoaanvaarding. Den Haag: Rob (2012b).

Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, Swingen met lokale kracht. Overheden en de
netwerksamenleving. Den Haag: RMO (2013).

Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, Terugtreden in vooruitzien. Maatschappelijke veerkracht in
het publieke domein. Den Haag: RMO (2013).

Rijke, S. de en E. Kampers (red.), Kennisbank aanvullende geldsystemen. Stichting Points (2010).

Sanders, M. en M. Heldeweg, ‘To PPS or not to PPS? (Publiek-)private samenwerking rond groen
gas’. In: Bestuurswetenschappen 68(1). Den Haag, februari 2014, pag. 41-57.

Schulz, M., M. van der Steen en M. van Twist, De koopman als dominee. Sociaal ondernemerschap in het
publieke domein. Den Haag: Boom Lemma (2013).

Seghers, A. en I. Schutten, Nieuwe condities. Onderzoek naar financierings- en organisatieconstructies voor
adaptief vastgoed. Utrecht/Den Haag (2013).

Sociaal en Cultureel Planbureau, Vrijwillig verzorgd. Over vrijwilligerswerk voor zorgbehoevenden en
mantelzorgers buiten de instellingen, Den Haag: SCP (2008).

Sociaal en Cultureel Planbureau, Vrijwilligerswerk in meervoud. Civil society en vrijwilligerswerk 5.
Den Haag: SCP (2009).




                                                                                                                 79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre> Sociaal en Cultureel Planbureau, Een beroep op de burger. Minder verzorgingsstaat, meer eigen
 verantwoordelijkheid? Den Haag: SCP (2012).

 Sociaal en Cultureel Planbureau, Burgermacht op eigen kracht? Een brede verkenning van ontwikkelingen
 in burgerparticipatie. Den Haag: SCP (2014).

 Steen, M. van der, M. van Twist, N. Chin-A-Fat en T. Kwakkelstein, Pop-up publieke waarde.
 Overheidssturing in de context van maatschappelijke zelforganisatie. Den Haag: NSOB (2013).

 Stichting Centrum voor budgetmonitoring en burgerparticipatie, Budgetmonitoring. Amsterdam:
 CBB (2012).

 Stipdonk, V. van, ‘Gewoon doen! Een beschouwing over vier kritieken op de doe-democratie’.
 In: Bestuurswetenschappen 68(1). Den Haag: februari 2014, pag. 70-81.

 Stuurgroep Experimenten Volkshuisvesting, Bouwen met burgers. Handboek CPO voor gemeenten.
 Rotterdam: SEV (2007).

 Tops, P.W. en S. Zouridis, De binnenkant van politiek. Vertegenwoordiging en verandering in lokale democratie.
 Amsterdam: Atlas (2002).

 Tweede Kamer der Staten-Generaal, vergaderjaar 1995-1996, 24 553, nr. 3, Regels inzake de financiële
 verhouding tussen het Rijk en de gemeenten (Financiële-verhoudingswet). Den Haag: Sdu (1995).

 Twist, M. van, N. Chin-A-Fat, J. Scherpenisse en M. van Steen (red.), ‘Ja, maar...’. Reflecties op de
 participatiesamenleving. Den Haag: Boom Lemma (2014).

 Uitermark, J., Verlangen naar Wikitopia. Rotterdam: Erasmus Universiteit (2014).

 Vereniging van Fondsen in Nederland, Effectief schenken. Het oprichten van een vermogensfonds.
 Den Haag: FIN (2008).

 Vereniging van Fondsen in Nederland, Het besturen van een fonds. Een handreiking. Den Haag: FIN (2005).

 Vereniging van Nederlandse Gemeenten, Van eerste overheid naar eerst de burger. Over maatschappelijke
 initiatieven die de lokale overheid uitdagen. Den Haag: VNG (2013).

 Voorberg, W., V. Bekkers en L. Tummers, Co-creation and co-production in social innovation: a systematic
 review and future research agenda. Rotterdam: Erasmus Universiteit (2013).

 Voorberg, W., V. Bekkers en L. Tummers, Embarking on the social innovation journey: a systematic review
 regarding the potential of co-creation with citizens. Rotterdam: Erasmus Universiteit (2013).




80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>Vriesema, I., ‘Gemeenten: alle hoop op participerende burger. Coalitieakkoorden,
Participatiesamenleving hoofdmoot in lokaal beleid’. In: NRC Handelsblad. Amsterdam, 10 juli 2014.

Waaijenberg, M., Maatschappelijk aanbesteden, mogen wij u inspireren? Den Haag: B&A (2012).

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Publieke zaken in de marktsamenleving. Den Haag:
WRR (2012).

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Vertrouwen in burgers. Den Haag: WRR (2012).

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Vertrouwen in de buurt. Den Haag: WRR (2005).

Wijdeven, T. van de, L. de Graaf, F. Hendriks m.m.v. M. van der Staak, Actief burgerschap. Lijnen in
de literatuur. Tilburg: Tilburgse School voor Politiek en Bestuur, Tilburg University (2013).




                                                                                                       81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre> Bijlage 3 | Overzicht gesprekspartners

 Martijn Arnoldus         Kennisland
 Vera Bauman              Gemeente Rotterdam
 Arie van der Berg        Hoeve Ackerdijk
 Willem Bongaarts         PvdA Tilburg
 Gabriël van den Brink    Universiteit Tilburg
 Bart Budding             RebelGroup
 Marjan Delzenne          Centrum voor budgetmonitoring en burgerparticipatie
 Henk Deuling             Gemeente Haarlemmermeer
 Mark van der Eerden      Bestuurder verschillende maatschappelijke organisaties
 Ronald Fredriksz         Interprovinciaal Overleg
 Marten van der Gaag      Interprovinciaal Overleg
 Andrea van de Graaf      Meermaker
 Eveline de Graaff        Interprovinciaal Overleg
 Mark Haanstra            Gemeente Sint-Michielsgestel
 Kees Handstede           Gemeente Zwolle
 Jurgen van der Heijden   AT Osborne
 Marieke Hellevoort       Gemeente Utrecht
 Marja Hilders            Vereniging van Nederlandse Gemeenten
 Paulien van der Hoeven   Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
 Andries de Jong          SUN Nederland
 Jan de Jong              Provincie Zuid-Holland
 Jan Jonker               Radboud Universiteit Nijmegen
 Emiel Kamman             Vereniging Vrienden Openluchtzwembad Zwolle
 Hans Koot                Provincie Zuid-Holland
 Kristel Lammers          Vereniging van Nederlandse Gemeenten
 Gea Lunsing              Gemeente Hoogeveen
 Pascal Maas              Opmaat Nijmegen
 Thijs Malmberg           Malmberg Consult
 David van Megen          Provincie Zuid-Holland
 Jeroen te Molder         Energie coöperatie Hof van Twente
 Tine De Moor             Universiteit Utrecht
 Anja Niewind             Provincie Overijssel
 Stefan Nijwening         RebelGroup
 Rinske van Noortwijk     Greenwish
 Miranda Ooijevaar        Gemeente Utrecht
 Arnout Potze             Provincie Overijssel
 Anne de Raaf             Fonds 1818
 Bert Ravelli             Provincie Gelderland
 Wim van Rijn             ‘t Geertje
 Wim van Rijswijk         Coresta




82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>Silvia de Ronde Bresser         Kracht in NL
Piet Romkes                     Gemeente Kampen
Alexander de Roo                Provincie Gelderland
Jurri Rooyackers                De Nieuwe Regentes
Roelant Schenk                  Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Barend Jan Schrieken            Nationaal Restauratiefonds
Martin Schulz                   Bestuurskundig onderzoek & advies
Yolanthe Sinnige                Interprovinciaal Overleg
Jan Smelik                      Austerlitz Zorgt
Martijn van der Steen           Nederlandse School voor Openbaar Bestuur
Robert Steenks                  Uitvoeringsorganisatie Bedrijfsvoering Rijk
Ilan Stoelinga                  Gemeente Amsterdam
Fred Stol                       Gemeente Zuidhorn
Lucien Stöpler                  Justice in Practice Network
Frans van Suylekom              Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Peter Tangel                    Gemeente Delft
Marcel Tankink                  Buurtbedrijf Bilgaard
Menno Tummers                   Prins Bernhard Cultuurfonds
Mark van Twist                  Nederlandse School voor Openbaar Bestuur
Timo Veen                       Duurzaam Hoonhorst
Björn Vennema                   Social Impact Consultancy
Rene Verschoor                  Prinses Máxima Centrum
Henk-Jan Vinken                 Gemeente Hengelo
Patricia Vogel                  Vereniging van Nederlandse Gemeenten
William Voorberg                Erasmus Universiteit Rotterdam
Pieter de Vries                 Texel Energie
Annemiek Wevers                 Provincie Zuid-Holland

Daarnaast spraken wij met vertegenwoordigers van vele provincies en gemeenten.




                                                                                           83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre> Bijlage 4 | Samenstelling Raad voor de financiële
 verhoudingen

 Voorzitter
     De heer mr. M.A.P. van Haersma Buma, dijkgraaf van het Hoogheemraadschap van Delfland

 Plaatsvervangend voorzitter
 Mevrouw H. van Rijnbach-de Groot, Burgemeester van de gemeente Etten-Leur

 Leden
 De heer prof. dr. M.A. Allers, hoogleraar economie van decentrale overheden aan de Rijksuniversiteit
 Groningen en directeur van onderzoeksinstituut COELO (Centrum voor onderzoek van de economie
 van de decentrale overheden).

 Tijdelijke leden
 Theo Peters
 Prof. dr. Th.A.J. Toonen
 Drs. F.H. Buddenberg




84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>