<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>               Historische landschappen van de
                      gemeente Barneveld




Jan Neefjes | Overland | februari 2015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Colofon

Deze studie is uitgevoerd in opdracht van de gemeente Barneveld.
Deze toelichting en de bijbehorende kaarten bestaan in papieren en in pdf-vorm.
De achterliggende data zijn aan de gemeente geleverd als digitale bestanden.
Jan Neefjes (Overland, Wageningen) voerde de inventarisatie uit en is de auteur van dit rapport.
Regio-archeoloog Peter Schut trad op als opdrachtgever en verzorgde de inhoudelijke begeleiding.



Jan Neefjes | Overland | februari 2015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoud


Inleiding .......................................................................................................................................... 5
1      Methodiek ............................................................................................................................... 7
2      Historische cultuurlandschappen van het agrarisch buitengebied .............................................. 9
       Kampontginningen ............................................................................................................................. 9
           1 Droge kampontginningen; engen (kd1) ................................................................................... 9
           2 Vochtige kampontginningen (kn1a) ....................................................................................... 11
           3 Bijzonderheid: kampontginningen met geprononceerde zandruggen (kn1ax) ..................... 14
           4 Bijzonderheid: brede zandwallen op de rand van kampontginningen (kn1ay) ..................... 16
           5 Jongere kampontginningen met keutervestiging (kn1c)........................................................ 18
       Buitenplaatsen en oude bossen ....................................................................................................... 19
           6 Buitenplaatsen (kn3) .............................................................................................................. 19
           7 Vochtige oude bossen (kn2) ................................................................................................... 20
           8 Beboste kampontginningen (kn4) .......................................................................................... 20
       Broeken ............................................................................................................................................ 22
           9 Regelmatig ingedeelde broeken, vanouds onbewoond met grasland (kb1a) ....................... 23
           10 Regelmatig ingedeelde broeken, in 1850 met akkers en bewoning (kb1c) ........................... 24
           11 Enigszins regelmatig ingedeelde broeken (kb2a)................................................................... 24
           12 Onregelmatig ingedeelde broeken (kb3a) ............................................................................. 25
           13 Beekbegeleidende broeken (kb4) .......................................................................................... 26
       Veenontginningen ............................................................................................................................ 28
           14 Verdroogde veenontginningen (vb3) ..................................................................................... 30
           15 Uitgeturfde veenontginning met keutervestiging (vb5) ........................................................ 30
           16 Veenontginning zonder strokenverkaveling (vb6) ................................................................. 31
       Jonge ontginningen .......................................................................................................................... 33
           17 Jonge vochtige landbouwontginning (hn1) ............................................................................ 33
           18 Jonge vochtige heidebebossing (hn2) .................................................................................... 34
       Niet of deels ontgonnen terreinen ................................................................................................... 36
           19 Niet ontgonnen vochtige heide, deels met (spontaan) bos (nn1b) ....................................... 36
           20 Niet- of deels ontgonnen veengebied (mb1) ......................................................................... 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>3   Historische cultuurlandschappen van het Veluws natuurgebied .............................................. 38
    Agrarische- en gebruikslandschappen ............................................................................................. 38
        1 Droge kampontginningen: enken en landbouwenclaves (kd1).............................................. 38
        13 Beekbegeleidende broeken (kb4) .......................................................................................... 42
        22 Bos op oud cultuurland (kd4) ................................................................................................. 43
        23 Jonge droge landbouwontginning (hd1) ................................................................................ 46
        24 Militaire terreinen op voormalige droge heide (hd5) ............................................................ 47
    Bossen op het Veluws natuurgebied ................................................................................................ 48
        25 Oude droge bossen, niet op stuifzand (kd2a) ........................................................................ 49
        26 Oude droge bossen op stuifzand (kd2b) ................................................................................ 49
        27 Jonge bossen op voormalige droge heide (hd2a) .................................................................. 51
        28 Jonge droge bossen op voormalig stuifzand (hd2b)............................................................... 53
    Niet gecultiveerde gebieden in het Veluws natuurgebied ............................................................... 55
        29 Niet ontgonnen droge heide, nog open (nd1a) ..................................................................... 55
        30 Niet in cultuur gebrachte heide, nu met (spontaan) bos (nd1b) ........................................... 57
        31 Niet ontgonnen stuifzand, open of laag begroeid (nd2a) ...................................................... 58
        32 Niet ontgonnen stuifzand, nu met (spontaan) bos (nd2b)..................................................... 60
4   Toevoegingen, bijzonderheden binnen de Histland-eenheden ................................................. 63
5   Waardering............................................................................................................................ 67
6   Toelichting op de geleverde digitale data................................................................................ 69
7   Literatuur en bronnen ............................................................................................................ 71




Kaartbijlagen
K1 en K2           Historische landschappen Gelderse Vallei (kenmerkenkaart)
K3                 Historische landschappen Veluwemassief (kenmerkenkaart)
W1 en W2           Waarderingskaarten Gelderse Vallei
W3                 Waarderingskaart Veluwemassief
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Inleiding
De gemeente Barneveld, opdrachtgever voor de voorliggende studie, beschikt over een arsenaal
prachtige landschappen. Landelijk bekend zijn de uitgestrekte heideterreinen en bosgebieden op de
Veluwe, waarbij de zandverstuivingen bij Kootwijk zelfs internationaal aanzien genieten. Maar ook in
de Gelderse Vallei liggen landschappelijke parels. Denk aan het landgoed Bylaer of de Heuveltjes bij
Voorthuizen. In contrast hiermee zijn er landbouwgebieden die dankzij hun uiteenlopende openheid,
begroeiing, wegenpatroon en bebouwing zeer divers van karakter kunnen zijn. Al deze landschappen
hebben historische wortels die tot duizenden jaren terug kunnen gaan. Vele generaties van vooral
boeren hebben dit historische landschap vorm gegeven. Later deden ook landgoedeigenaren en
bosbouwers mee aan de vorming van het landschap. Recent zijn dat ook natuurterreinbeheerders,
projectontwikkelaars, waterschappen, wegenbouwers en overheden. De landschapshistorische
kaarten en de voorliggende toelichting daarop geven inzicht in de verschillende historische
landschappen die zo zijn ontstaan, hun ontstaanswijze, hun landschappelijke kenmerken en de waarde
die we aan deze landschappen toe kunnen kennen.
Wie zich middels de kaart en deze toelichting verdiept in het Barneveldse landschap zal merken dat elk
type landschap zijn eigen geschiedenis en daarmee zijn eigen bijzondere historische kenmerken heeft.
Ook in de gebieden die niet direct als landschappelijke parel zijn te benoemen bestaat een
landschappelijke diversiteit die het waard is met zorg omgeven te worden. Die diversiteit kan door
recente ontwikkelingen zijn vervaagd, maar toekomstige ontwikkelingen kunnen een handvat zijn om
historische landschapskenmerken weer te versterken.
De gemeente Barneveld wil de landschapshistorische kaart gebruiken als informatie- en inspiratiebron
bij toekomstige ontwikkelingen en ook een naslagwerk bieden aan ondernemers en bewoners van
Barneveld. Daarom is getracht om tot een toegankelijke kaart met een toegankelijke toelichting te
komen.

Afbakening
Deze rapportage gaat alleen over de historische landschappen van de gemeente. De al bestaande
historisch-landschappelijke indeling van Gelderland, Histland-Gelderland, is voor de gemeente verder
uitgewerkt en middels (beperkt) veldwerk gecontroleerd. Landschapselementen zoals wegen,
groenstructuren, waterlopen, gebouwde elementen of wallen zijn niet geïnventariseerd, al worden ze
wel genoemd in beschrijvingen als toelichting op het type historisch landschap. In deze rapportage is
ook geen biografisch verhaal opgenomen, het verhaal van de landschapsontwikkeling en van vroegere
landschappen in de gemeente vanaf de Prehistorie tot nu.

Leeswijzer
Deze rapportage bestaat uit een aantal delen. Het eerste hoofdstuk geeft een korte beschrijving van
de gevolgde methodiek en van Histland-Barneveld, het geografisch informatiesysteem (GIS) waarop
de kaarten zijn gebaseerd. Hoofdstuk 2 en 3 zijn gewijd aan de historische landschappen van de
gemeente Barneveld. Het zijn toelichtingen op de kaarten met de historische landschappen.
Hoofdstuk 2 gaat in op de historische landschappen van de Gelderse Vallei en is een toelichting op de
kaartbijlagen K1 en K2). Hoofdstuk 3 behandelt de landschappen van het Veluwemassief (kaartbijlage
K3). Niet alle bijzonderheden passen in de indeling van Histland. Daarom hebben sommige gebieden
een aanvullende code. Deze codes zijn toegelicht in hoofdstuk 4 (Toevoegingen).
Hoofdstuk 5 is een korte toelichting op de waarderingskaarten van de Gelderse Vallei (kaartbijlagen
W1 en W2 en een van het Veluwemassief (kaartbijlage W3).


                                                                                                   |5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Hoofdstuk 6 ten slotte, geeft een toelichting op de geleverde digitale producten, zoals het GIS
Histland-Barneveld, de landschapsfoto’s en pdf-versies van de kaarten.




6|
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1          Methodiek

Histland-Barneveld
De landschapstypen op de kaart, en het GIS (geografisch informatiesysteem) dat erachter ligt, noemen
we Histland-Barneveld.·. Histland deelt landschappen in naar hun ontginnings- en
bewoningsgeschiedenis, voor zover herkenbaar in het huidige landschap. Twee aspecten zijn daarbij
van belang. Het eerste aspect is de wijze van ontginning (kampontginning, broekontginning, etc.). De
lijnen en structuren (wegen, wateren, verkavelingspatronen) die bij de ontginning in het landschap zijn
aangelegd, vormen de basis van de ontwikkeling van het landschap. Ze zijn vaak nu nog herkenbaar.
Tweede aspect is de latere gebruiksgeschiedenis en ontwikkeling van het landschap (verdroging,
vernatting, intensivering, etc.). Ook deze ontwikkeling heeft zijn sporen in het landschap nagelaten.
Histland is op landelijke schaal ontwikkeld door Alterra en op provinciale en plaatselijke schaal
uitgewerkt door Overland. Het provinciale Histland-Gelderland is in de gemeente Barneveld op
gedetailleerde schaal verder uitgewerkt en toegelicht. De voorliggende toelichting en de bijbehorende
kaarten zijn hiervan het resultaat.

In totaal zijn in het buitengebied van de gemeente Barneveld ongeveer 600 deelgebiedjes ingedeeld
naar historische landschapstypen. De indeling berust onder andere op historische kaarten, waarbij de
topografisch militaire kaart van 1850 het meest doorslaggevend is. Dit was de eerste landsdekkende
topografische kaart van Nederland, gemaakt door de Dienst der Militaire Verkenningen. In 1850
bestond in Barneveld nog zeer grote variatie aan historische landschappen die na een
gebruiksgeschiedenis van soms duizenden jaren tot stand waren gekomen. Het landschap was het
resultaat van voornamelijk agrarisch gebruik, dat van gebied tot gebied verschilde. Dat leverde vele
regionale variaties op.
Om de voorgaande landschapsgeschiedenis te achterhalen, is gebruik gemaakt van bodem- en
geomorfologische kaarten en hoogtebeelden (AHN1 en AHN2). De bodem en hydrologie waren niet
alleen bepalend voor de gebruiksmogelijkheden van de Barneveldse boeren, maar waren voor een
deel ook weer het resultaat van hun wijze van ontginning, ontwatering en landbouw. Om de
plaatselijke verschijnselen en ontwikkelingen te kunnen duiden is gebruik gemaakt van (beperkte)
literatuurstudie. De serie boeken over de Barneveldse dorpen en buurschappen onder redactie van
Crebolder en natuurlijk ook de beschrijvingen van de negentiende-eeuwse burgemeester Nairac
bleken hierbij zeer waardevol. Ook is gebruik gemaakt van de resultaten van het West-
Veluweonderzoek dat Overland in 2006 voor de provincie en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
verrichte1. Ten slotte is gebruik gemaakt van de digitale GIS-resultaten van andere studies, zoals de
concept-inventarisatie van historische erven (Schut), kaarten van archeologische vondsten (Archis),
kaarten van inheems materiaal in bossen en natuurgebieden (Rövekamp en Maes, 2002), kaarten met
de ligging en ouderdom van alle panden (BAG), gemeente- en rijksmonumenten, kaarten van
historische beken en sprengen (Menke e.a., 2007) en kaartlagen met elementen van de eerste
kadasterkaart (1832) van de gemeente (Grift 2014).
Ook na 1850 kregen de Barneveldse landschappen karakteristieken die we nu tot de historische
kenmerken rekenen. Het landschap van de jonge ontginningen, de bebossingen en de broekgebieden
was in de 19e eeuw nog volop in ontwikkeling. Pas in de eerste helft van de 20e eeuw waren deze
landschappen min of meer ‘klaar’. Vandaar dat bij de indeling in historische landschappen ook de
zogenaamde ‘Bonnekaarten’, die deze periode beslaan, zijn gebruikt.


1
    Neefjes, 2006 en Neefjes, 2014

                                                                                                    |7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Afbakening
Niet heel Barneveld is in kaart gebracht. Bebouwde gebieden en sterk veranderde gebieden (zoals
intensief gebruikte campings, ontgronde terreinen, snelwegen of opnieuw ingerichte
natuurontwikkelingsgebieden) zijn buiten beschouwing gelaten. Overigens is het mogelijk om het
systeem Histland ook binnen de bebouwde kom toe te passen. Een dergelijke kaart geeft een beeld
van het landschap van voor de verstedelijking. Behalve door de stedenbouwkundige opzet wordt het
karakter van veel wijken bepaald door dit ‘prestedelijke’ landschap. Een dergelijke inventarisatie is nu
nog niet verricht.

Waardering
Ontwikkelingen als de uitvinding van de kunstmest, verbeterde ontwatering, verbeterde ontsluiting,
etc. maakten het in de loop van de 20e eeuw mogelijk het landschap steeds meer naar de hand van de
gebruiker te zetten. Processen als schaalvergroting, nieuwe bebouwing, kanalisatie van beken,
intensivering van de landbouw en verwijderen van houtsingels en sloten hadden vaak een nivellerend
effect op de landschappelijke verscheidenheid. Dergelijke processen worden meestal beschouwd als
een aantasting van het historische landschap. Deze aspecten komen tot uiting in de waardering van
historische cultuurlandschappen. Hoofdstuk 4 gaat in op de systematiek van de waardering en op
waarderingsklassen.

Veldwerk
De kaarten zijn in principe het resultaat van bureaustudie. Om het landschap in te kunnen delen, om
kwaliteiten en ensembles te kunnen herkennen en om de gaafheid te kunnen bepalen, waren slechts
enkele dagen veldwerk beschikbaar. Dit was uiteraard te weinig om het grote grondgebied van
Barneveld geheel te kunnen controleren. Daarom gebeurde veldwerkcontrole in combinatie met
studie van luchtfoto’s, Google Maps, Bing Maps en Google Streetview. Bij het veldonderzoek zijn door
Overland ruim 200 foto’s gemaakt, waarvan een klein deel in deze rapportage is opgenomen.

GIS
Behalve de papieren kaarten en deze papieren toelichting is ook een digitaal product opgeleverd in de
vorm van shapefiles die in een GIS (Geografisch Informatie Systeem) kunnen worden geladen. Op een
computerscherm kunnen de verschillende kaartlagen op allerlei manieren worden getoond, en
gecombineerd met andere kaartlagen (zoals archeologie, historische bouwkunde of nog te maken
kaarten met historische landschapselementen en -structuren). Daarmee kunnen samenhangen of
ensembles opgespoord worden en kan het inzicht op het historische landschap van de gemeente
Barneveld in de toekomst verder worden verdiept. Hoofdstuk 5 bevat een toelichting op de bestanden
van het GIS.




8|
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>2           Historische cultuurlandschappen van het agrarisch buitengebied

Kampontginningen

Kampontginningen zijn de oudste ontginningen van de zandgronden. Ze ontlenen hun naam aan de
vroegste vorm die ze hadden. Een kamp was een kleine, door wallen omgeven ontginning. In de
Gelderse Vallei ontstonden de eerste kampen op de drogere gronden, waar akkers konden worden
aangelegd. Die gronden lagen op overgang naar het hogere Veluwemassief en op de dekzandruggen
die in de verder natte Gelderse Vallei net voldoende ontwaterd waren om akkerbouw mogelijk te
maken. Een kamp bestond in eerste instantie uit een door wallen omgeven akker, waarbuiten een nog
‘woest’ gebied lag met bos, heide en groenlanden waar het vee kon worden geweid. Later werden
dergelijke kampen uitgebreid en werden nieuwe wallen aangelegd. Soms was een kamp direct al
groter en werden binnen een kamp direct graslanden en gebruiksbosjes opgenomen.2 Eeuwenlang
bleef het areaal van de kampontginningen beperkt van omvang. Verdere ontginning ten koste van
heide was slechts zeer beperkt mogelijk vanwege de essentiële rol van heide in het landbouwsysteem.
Op de heide graasde vee (veelal schapen) en werd geplagd. Het rundvee graasde in de meer grazige
lage gebieden, waaruit men ook hooi haalde voor de wintervoedering van het vee. In de
Middeleeuwen ontstond het systeem van plaggenbemesting. De mest en urine van het vee werd
opgevangen in een bed van bos- en heideplaggen. Daarmee ontstond plaggenmest, essentieel om de
vruchtbaarheid van de akkers op peil te houden. Vanaf ongeveer de 15e eeuw werd door het vele
plaggensteken de organische bovengrond van de heidevelden steeds dunner. Er kwam zand mee met
de plaggen en de mest werd zandhoudend. Door het eeuwenlang toedienen van zandhoudende
plaggenmest werden akkers opgehoogd tot soms 1 m dikte. Om die reden werden de toch al hoger
gelegen akkers nog wat hoger dan hun omgeving.

1           Droge kampontginningen; engen (kd1)3
De droge kampontginningen horen tot de oudste kampontginningen in de Gelderse Vallei. In het
Barneveldse deel van de Gelderse Vallei betreft het de engen van Essen en Stroe die beiden op de
overgang naar het Veluwemassief liggen. Stroe en Essen zijn waarschijnlijk dochternederzettingen van
Garderen en Kootwijk die hoger op de stuwwal liggen en waarschijnlijk ouder zijn.4 De omgeving van
Stroe en Essen bood hoge en droge gronden, met een ten opzichte van andere zandgronden meestal
redelijke vruchtbaarheid.5
De kampontginningen die hier lagen groeiden aaneen tot grotere akkercomplexen die op de West-
Veluwe eng of enk worden genoemd. Boerderijen, die in eerste instantie vaak nog op de zandruggen
stonden, verhuisden daarbij naar de rand. Vaak ontwikkelden de bouwlandcomplexen zich tot grote
open akkergebieden, zonder zichtbare perceelsscheidingen, zoals meidoornhagen of houtwallen. Er
waren op de aaneengesloten akkers immers geen veekeringen nodig. Dit zogenaamde ‘open field
karakter’ is op de engen van de West-Veluwe vaak niet aanwezig. De afzonderlijke eigendommen, zo is
op negentiende-eeuwse kaarten te zien, werden omgeven door houtwallen, waarschijnlijk met



2
    Kroes (1998) spreekt in dit verband van primaire en secundaire (later uitgebreide) kampontginningen.
3
    Alle landschapstypen hebben een nummer en een code. De nummers van de landschappen zijn in de vlakken op de
landschappenkaart en de bijbehorende legenda terug te vinden. De codes (zoals kd1) staan ook in de database van het GIS en
maken het mogelijk te vergelijken met andere gemeenten of de provinciale kaarten.
4
    Zie onder andere Heidinga, 1984.
5
    Waarschijnlijk liggen er zogenaamde moderpodzolen onder het plaggendek.

                                                                                                                      |9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>eikenhakhout. Mogelijk geven de vaak kromme vormen van deze houtwallen de vorm van de
oorspronkelijke kampen aan. Het centrale deel van de eng van Essen had echter wel een open-field.

Veel engen op de flanken van het Veluwemassief zijn verdwenen onder de uitbreidende bebouwing
van dorpen als Putten of Ermelo. Omdat Stroe en Essen klein zijn gebleven, bestaan die engen nog. Op
de eng van Stroe is bebouwing verschenen, maar het gecompartimenteerde karakter is nog te zien, al
is een deel van de houtwallen verdwenen. De eng van Essen heeft centraal nog steeds een open field
karakter met aan de randen meer compartimenten. Een deel van de akkers is omgezet in grasland,
maar nog steeds is er veel akkerbouw op de engen, nu is dat vaak maïs.




Boven: de eng van Essen omstreeks 1880 en nu. Het centrale deel had in 1880 een open field karakter. Aan de
randen waren de perceelsgrenzen zichtbaarder. Bewoning lag aan de rand van de eng (op de vochtige
kampontginningen, zie kaartcode 2). In het huidige landschap is het open field karakter nog aanwezig.

Onder: de eng van Stroe was door houtwallen opgedeeld (gecompartimenteerd). De houtsingels zijn deels nog
aanwezig.




10 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>De eng van Essen heeft nog steeds het karakter van een open akkercomplex (foto Overland 196). Die van
Stroe heeft een gecompartimenteerd karakter (foto Overland 213).




2           Vochtige kampontginningen (kn1a)
De kampontginningen zijn de oudste ontginningen op vochtige (of beter: afwisselend natte en droge)
zandgronden in de Gelderse Vallei. Hoewel delen van de Gelderse Vallei al in de IJzertijd werden
bewoond, nemen we aan dat de vorming van het kampontginningenlandschap begon vanaf de
Middeleeuwen.6 In wat nu de gemeente Barneveld is, was de bisschop van Utrecht een belangrijke
grondbezitter en mogelijk ook initiator van ontginningen. Dit blijkt uit allerlei rechten op grond die de
bisschop in veel later eeuwen nog had. Volgens Kroes (1998) had de bisschop al vanaf de 8e eeuw het
recht op de woeste gronden en kon hij dus het initiatief nemen tot ontginningen of lasten opleggen
aan ontginners. In het noorden ondernamen ook de abdijen van Elten en Paderborn
ontginningsactiviteiten. Ze hadden hoven in respectievelijk Appel (Kemna) en Putten (de Kelnarij).
Vanaf 1200 was het de graaf (later de hertog) van Gelre die een belangrijke rol had bij de
ontginningen. Uit zeer oude bisschoppelijke rechten, zoals het Hondekoren, leidt Kroes af dat de
Barneveldse ontginningen van de Gelderse Vallei begonnen op de dekzandruggen aan de oostrand,
dicht bij het al vroeger bewoonde Veluwemassief. Daarna kwamen ook op de meer westelijk gelegen
dekzandruggen ontginningen tot stand. We kunnen aannemen dat eerst de grootste dekzandruggen
werden ontgonnen. Naarmate de bevolking groeide kwamen ook de kleinere zandruggen aan de
beurt. Kenmerkend voor de vochtige kampontginningen is de kromme lijn. Wegen, perceelsgrenzen,
en waterlopen waren vaak bochtig. De vorm van akkers en weiden en de kampontginningen waren
aangepast aan de natuurlijke hoogten en laagten en dat gold ook voor de wegen die er langs liepen.
Alleen als uitgestrektere natte gebieden in cultuur werden gebracht, kwamen er meer rechte lijnen
voor. Indien dergelijke gebieden een groter areaal vormen, staan ze afzonderlijk als
broekontginningen op de kaart (zie kaartcodes 9 tot 13). Al in de natuurlijke situatie lagen er beken in
de Gelderse Vallei, maar om grotere delen van het gebied in cultuur te brengen moest de ontwatering
worden verbeterd. Daartoe werden sloten en beken gegraven. Kroes gaat er van uit dat ook
beeklopen werden rechtgetrokken.

Historisch beeld
Ooit bestond een groot deel van de Barneveldse Gelderse Vallei uit vochtige heide met daarbinnen
afzonderlijke kampen. Op de oudste vlakdekkende topografische kaarten uit de negentiende eeuw
zien we dat deze kampen zijn aaneengegroeid. Het kampenlandschap bestond toen uit verspreid

6
    Zoals blijkt uit recente opgravingen in Harselaar West, zie o.a. Schut (2014)

                                                                                                        | 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>liggende boerderijen met akkers op de wat hogere gronden. De boerderijen stonden op een lage rand
van deze hoger gelegen akkers. De hogere akkers staken met een met hakhout begroeide steilrand af
tegen de lagere gronden met graslanden, veentjes en bosjes. Ook waren er percelen met
heiderestanten. De perceelsindeling en wegenstructuur was onregelmatig en bochtig. Plaatselijk (vaak
in wat nattere gebieden) kwamen ook wat meer rechte lijnen voor. De boerderijen hadden, net als de
wegen waar aan ze lagen, steeds een andere oriëntatie. Het landschap was besloten. Er waren bosjes
en veel perceelsscheidingen in de vorm van hagen en elzenhout. Waarschijnlijk hadden veel
boerderijen een eigen bosje met opgaand hout. De rest van het bos en de houtwallen bestonden uit
hakhout en waren lager. Kroes (1998) geeft voorbeelden van de verschillende vormen van de
oorspronkelijke kampontginningen, die soms nog vaag op de negentiende-eeuwse kaarten zijn te
herkennen. Soms waren oude grenzen van afzonderlijke kampen nog te zien in de vorm van oude
wallen, die in veel gevallen de grensfunctie en veekerende functie tussen heide en kamp hadden
verloren, maar nog wel een bezitsgrens tussen verschillende kampen konden vormen.




Passavant bracht in 1697 de oude tiendrechten in kaart. Op zijn kaarten is te zien dat veel kampontginningen,
zoals in dit geval de omgeving van Zeumeren, nog het karakter hadden van een in cultuur gebracht eiland te
midden van heide (het noorden is linksonder). Op de topografische kaarten uit de negentiende eeuw hadden
de kampontginningen dit eilandkarakter al grotendeels verloren. De kampontginningen van Zeumeren waren
aaneengegroeid met die van Voorthuizen.




12 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Tegenwoordig beeld
Tegenwoordig is het landschap van de kampontginningen dichter bebouwd geraakt. Het aantal
woningen en boerderijen (vaak inmiddels weer burgerwoningen) is toegenomen en ook de
oppervlakte van de erven en stallen is vaak enorm gegroeid. Plaatselijk is de bebouwing daardoor het
oorspronkelijke beeld gaan overheersen. Buiten de bebouwde gebieden, verder weg van de wegen, is
het landschap grootschaliger geworden. In de loop van de 20e eeuw zijn percelen samengevoegd en
zijn perceelsgrenzen rechtgetrokken. Veel van het opgaande groen is verdwenen. Slechts hier en daar
bestaan nog begroeide perceelsgrenzen, vaak bestaand uit elzen-singels.
Het kenmerkende kronkelige wegenpatroon is echter in veel gevallen blijven bestaan. In het
kampenlandschap staan nog vrij veel oude boerderijen en vaak hebben de boerderijgebouwen nog
steeds hun kenmerkende wisselende oriëntaties. Plaatselijk bestaat nog een aantrekkelijk afwisselend
landschap met karakteristieke elementen (bochtige weg, hoogteverschil tussen akker en weg,
opgaand geboomte en boerderijen).
Het kampenlandschap is goed bewaard gebleven in gebieden met landgoederen. De oorspronkelijke
percelen, perceelsgrenzen, boerderijen en bosjes bleven hier in stand. Vaak is het bosareaal
toegenomen, waarbij zowel heide als akkers en graslanden zijn bebost met opgaand hout. Ook het
vroegere hakhout is hier vaak omgezet in opgaand eikenbos. Landgoederen zijn daarom lommerrijker
dan de oorspronkelijke kampontginningen waren. Op landgoederen wordt het landschap bovendien
vaak doorkruist door enkele fraaie lanen. Gebieden met een landgoedkarakter (fraaie afwisseling open
gebied en opgaand groen, aanwezigheid lanen of huis) staan op de kaart met de indicatie L.




Relatief gave vochtige kampontginningen aan de Hulstweg in Essen, met kromme wegen, walrestanten met
oude eiken, voortgekomen uit hakhout, greppel of sloot, en oude boerderijplaatsen (foto Overland 202).




                                                                                                    | 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Kampontginningen in de omgeving van Esveld, omstreeks 1900 (linksboven), op AHN-hoogtebeeld
(rechtsboven) en in de bestaande situatie (midden onder). Wat opvalt is dat veel van het groen is verdwenen,
de hoeveelheid agrarische bebouwing is toegenomen, en er meer rechte perceelsgrenzen zijn. Op het AHN-
beeld is te zien dat de karakteristieke hoogteverschillen, deels natuurlijk deels door het eeuwenlang
opbrengen van plaggenmest, nog bestaan. Ook het bochtige wegenpatroon en de wisselende oriëntatie van
gebouwen bestaat nog.



3       Bijzonderheid: kampontginningen met geprononceerde zandruggen (kn1ax)
Het landschap van de kampontginningen bestaat uit zowel als de hoger gelegen zandruggen die
vanouds als akker in gebruik waren en mogelijk de oudste kernen van de kampontginningen vormen,
als de tussen gelegen lagere gebieden, vroeger in gebruik als grasland, veenput, nat bos of natte
heide. Vaak is dit landschappelijke onderscheid vervaagd, maar in Barneveld zijn een aantal
zandruggen nog goed zichtbaar door hun hogere liggen. Die zijn daarom apart op kaarten aangegeven.
De ruggen die met deze code op de kaart staan liggen meestal op landgoederen. Ze worden omzoomd
door houtwallen op de rand van de ruggen. Een deel van de ruggen is bebost geraakt. Ook de lagere
gronden (heide, weiland) buiten de ruggen is vaak bebost in het kader van landgoedaanleg.




14 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Boven: hoger gelegen ruggen op het landgoed Bylaer op een recente topografische kaart, een kaart van
omstreeks 1900 en een hoogtebeeld (AHN2). Op de kaarten is te zien dat de kleinschalige landschapsstructuur
op dit landgoed zeer goed intact is gebleven. Een deel van de kleine door bosstroken en houtwallen
omzoomde akkers bestaat nog steeds. Enkele akkers zijn omgezet in bos. Dat geldt ook voor de heide (roze
gespikkeld op de kaart van 1900). Op het hoogtebeeld is de sterke relatie tussen de ligging van de oude akkers
met de hoger gelegen zandruggen te zien. De hoogteligging varieert van 5,5 meter + NAP (donkerblauw) tot
8,5 meter + NAP (rood).




Eén van de ruggen op het landgoed Bylaer, nu in gebruik als grasland en fraai omzoomd door houtwallen en
bos. Een deel van de rug is bebost, vaak ook weer met het doel het geheel te verfraaien, zoals de groep rode
beuken op de achtergrond doet. Direct rechts van het pad is een steilrand naar de lagere omgeving van de rug
(foto Overland 53).




                                                                                                         | 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>4       Bijzonderheid: brede zandwallen op de rand van kampontginningen (kn1ay)
Kampontginningen werden vanouds omgeven door een wal met daarop hakhout en stekelige struiken
die diende om vee en wild van de heide te keren. Bij Voorthuizen bestaan deze wallen nog steeds en
hebben ze een opmerkelijke breedte en hoogte. Ze zijn dermate omvangrijk dat ze als een apart
landschapstype zijn onderscheiden. Deze zandwal is een landschappelijke bijzonderheid in de verder
tamelijk vlakke Gelderse Vallei, vandaar dat er in het onderstaande veel aandacht voor is.
In het laatste ijstijd moeten deze zandruggen zijn uitgeblazen, waarschijnlijk uit een laagte (nu een
broekgebied) direct ten noorden van de bebouwde kom van Voorthuizen. Een deel ervan werd in de
Middeleeuwen tot kampontginning gemaakt en in gebruik genomen als akker. De noordelijke rand,
het hoogste deel van deze zandduinen, werd gebruikt als een natuurlijke afscheiding met de
Appelsche Heide. Later kwam ook de gemeentegrens op deze rand te liggen. Waarschijnlijk werd de
noordrand op de grens met de heide extra steil gemaakt om de veekerende werking te versterken. De
wal was beplant met hakhout en moet op de rand naar de Appelsche heide daarnaast doorgroeid zijn
geweest met stekelige struiken voor het veekerende effect. De hoogte van de wal beslaat enkele
meters.
Tegenwoordig is de zandwal nog goed in het landschap herkenbaar door het reliëf en de begroeiing
met bos. Meestal zijn dit eiken die uit het vroegere hakhout zijn voortgekomen. Daar waar de wal nog
de noordelijke omzoming van de akkers vormt (een deel van die akkers is bebouwd geraak), is dit
zichtbaar als een fraai landschappelijk contrast. De scherpe landschappelijke overgang naar de
Appelsche Heide is minder uitgesproken geworden, omdat deze in cultuur is gebracht met
landbouwgrond en bos. De wal steekt enkele meters boven de achterliggende Appelsche Heide uit.
Soms is de wal lager. Daar heeft hij meer het uiterlijk van een door mensen op geworpen wal. Bij het
Wilbrinkbos is de wal juist erg hoog, zo’n meter of vijf. Hier heeft hij het karakter van duinen.
Hier en daar liggen laagten in de wal, die lijken op doorgangen naar de Appelsche Heide. Ze zijn te
interpreteren als driften. In dat geval zouden de Voorthuizense boeren gebruiksrechten moeten
hebben gehad op de Appelsche Heide.




Ten noorden van de Voorthuizen lijkt de zandwal de grenzen te vormen van een oude veedrift (feitelijk een
naar binnen wijkend stuk heide tot in de kampontginning). De wal voorkwam dat het vee vanaf de drift op de
akkers en weiden van de kampontginning kon komen. Ook de schaapskooi aan het eind van deze heide-
uitstulping wijst op het bestaan van zo’n veedrift. Als deze structuur inderdaad als veedrift heeft gediend,
moeten de Voorthuizense boeren rechten hebben gehad op de Appelsche heide. Rechts is te zien dat deze
structuur nog heel goed in het landschap herkenbaar is, al is de heide nu veranderd in bos, bouwland en
bewoning.


16 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Boven: voormalig eikenhakhoutbos op de wal dicht bij de boerderij Dusschoten ten noordoosten van
Voorthuizen. Direct daarachter liggen de enkele meters lager gelegen landbouwgronden op de vroegere
Appelsche Heide (foto Overland 130).




Boven: in het Wilbrinkbos steekt de zandwal bijna tien meter boven de omgeving uit en staat vanouds bekend
als de ‘Voorthuizer Heuveltjes”. De heuveltjes waren waarschijnlijk alleen plaatselijk met een hakhoutwal
begroeid, maar zijn door de eigenaren van het toen nieuwe huis Zandbergen omstreeks 1800 verder bebost.
Al vroeg in de twintigste eeuw waren de heuveltjes al een bezienswaardigheid. Er gingen zelfs schoolreisjes
naar toe vanuit de omliggende dorpen (Crebolder e.a., 2009). De eiken op de linker foto komen waarschijnlijk
voort uit vroegere hakhoutcultuur. Hun blootgelegde wortels laten zien dat de veel bewandelde wal aan
erosie onderhevig is. Op de rechterfoto de fameuze beukengroep de Twaalf Apostelen. Hoewel niet is uit te
sluiten dat deze boomgroep als hakhout is geëxploiteerd, zoals Crebolder suggereert, is het waarschijnlijk dat
de bomen bewust als samengestelde boom zijn aangeplant als sierelement in een park. Omstreeks 1850-1900
was het mode om 12 beukenstammen dicht bij elkaar te planten die dan de 12 apostelen werden genoemd
(Albers, 2010). Om deze reden zouden de Voorthuizer Heuveltjes ook als onderdeel van de bij het huis
                                                                                      7
Zandbergen horende buitenplaats kunnen worden beschouwd (zie ook kaartcode 6) .


7
    Met dank aan suggesties van Patrick Janssen en Martijn Boosten (Probos, Wageningen). Albers (2010)

                                                                                                         | 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>5       Jongere kampontginningen met keutervestiging (kn1c)
Kampontginningen kunnen variëren in ouderdom en in aard van de ontginning. Een deel is heel oud en
heeft een middeleeuwse kern met een oude boerderij op of aan een hogere zandrug. Een deel is veel
jonger. Naarmate de bevolking groeide, kwamen er meer landloze boeren. Keuters vestigden zich aan
de rand van oudere kampontginningen of soms midden op de heide. Zonder uitgebreide studie zijn
deze jongere en oudere kampontginningen niet voor de hele gemeente van elkaar te onderscheiden.
Enkele gebieden waarvan de oudere topografische kaarten en de bodemkaart de indruk geven dat ze
jonger zijn en dat er keutervestiging heeft plaatsgevonden staan echter met een speciale markering op
de kaart. Over het algemeen ligt dit landschapstype op wat nattere gronden. Er zijn meestal geen
boerderijen ouder dan de 17e eeuw. In de 19e eeuw was dit een kleinschalig landschap, meestal met
veel hagen en houtsingels. Er was relatief veel grasland. De boerderijen waren kleiner.
Tegenwoordig is het kleinschalige karakter meestal verdwenen. Vaak zijn deze gebieden nu omringd
door broeken en jonge ontginningen. Soms liggen ze aan de rand van kampontginningen. Binnen het
vaak rechtlijnige landschap van de jonge ontginningen verraden deze kampontginningen zich door
enkele kromme perceelsgrenzen. Soms zijn er nog kenmerkende kleine huizen en boerderijtjes. Soms
zijn de kleine boerderijtjes vervangen door grotere (land)huizen.




De kleine ontginningen De Kuit en De Veldhorst op de heide ten noordoosten van Kootwijkerbroek omstreeks
1850 en nu. In de jaren na 1850 groeiden deze twee keuterontginningen aaneen. Na 1900 werd de omliggende
heide ontgonnen. Op de huidige topografische kaart zijn de afwijkende kromme lijnen nog te zien ten opzichte
van de rechte lijnen van de omliggende jonge ontginningen.




18 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Buitenplaatsen en oude bossen

6           Buitenplaatsen (kn3)
Buitenplaatsen bestonden uit een voornaam huis, een parkachtige tuin en waterpartijen en soms ook
wandelbossen. De Barneveldse buitenplaatsen liggen in het lage deel van de gemeente. Hier was
water voorhanden voor de grachten rond het huis en de vijvers. Verreweg de grootste, bekendste en
meest glorieuze buitenplaats in de gemeente is De Schaffelaar, waartoe we ook het achterliggende
Schaffelaarsche Bosch met sterpatroon rekenen. We gaan hier niet in op de bouwhistorie en de
ontwerpaspecten van het buiten, maar geven wel enkele opmerkingen over de historisch-
landschappelijke ontwikkeling in relatie met het landgebruik.
De zuidelijke kern van deze buitenplaats is gesticht op kampontginningen waarvan ook Barneveld deel
uit maakte. Het vroegere huis Hackfort, gelegen op de nog steeds omgrachte Koeweide, was omgeven
door relatief goed ontwaterde gronden in gebruik als akker.8 Naarmate de buitenplaats rond dit huis
vorm kreeg, met lanen, bossages, solitaire bomen, en waterpartijen, bleef de landbouwproductie een
rol spelen. Nog in de negentiende eeuw waren er nog vooral akkers, maar al vanaf het begin van de
20e eeuw ging grasland de boventoon voeren. Nog steeds is er een boerderij en een schaapskooi op
het buiten.
Het bosgedeelte is waarschijnlijk aangelegd op vochtige heide. Ook dit deel van de buitenplaats was
zowel op esthetiek als op productie gericht. In het noordwestelijk deel werd vanaf de Esvelderbeek
een beek naar het huis gegraven, die de grachten voedde. De beek is inmiddels verbreed tot een
aantal fraaie vijvers die door bos zijn omgeven. De veertien lanen van het Sterrenbos meer oostelijk
omgrensden plantages met hakhout. Deze hakhoutpercelen zijn later omgezet in opgaand bos.
Inmiddels herstelt de huidige eigenaar, Geldersch Landschap, het hakhoutbeheer. Jaar voor jaar wordt
het opgaand bos op een van de 14 taartpunten tussen de lanen weer omgezet in hakhout9.
Veel kleiner, maar zeker zo fraai is de omgeving van het vroegere huis Zandbergen bij Voorthuizen,
onderdeel van het tegenwoordige Wilbrinkbos. Al in de achttiende eeuw lagen hier een aantal akkers
die aan de noordkant werden omzoomd door de Voorthuizer Heuveltjes en onderling werden
begrensd door houtwallen. Het complex staat op de kaart van De Man (omstreeks 1800) als
Heuvelkamp. Nadat de vroegere herberg De Roskam in 1795 was verwoest, werd een nieuw huis
gebouwd. De heuveltjes en de heide ten oosten van het huis werden toen bebost. De landschappelijke
structuur van de met groen omgeven akkertjes bleef gehandhaafd, waarbij het groen rond de akkers
mogelijk werd geaccentueerd. Nog steeds wordt het huis omgeven door kleine door groen omgeven
percelen. Verder van het huis zijn de percelen iets groter en vormen ze een mooi contrast met de
beboste heuveltjes. Het is niet helemaal duidelijk in hoeverre dit gebied doelgericht ontworpen is,
maar het geheel vormt een dermate fraai landschappelijk ensemble dat we het onder de
buitenplaatsen rekenen. Ook de Voorthuizer Heuveltjes zien we als onderdeel van dit ensemble, en
dus van de buitenplaats, maar op de kaart staan ze onder legenda-eenheid 4, brede zandwal op de
rand van kampontginningen.
Ten slotte is het Wandelpark Oosterbos in Barneveld onder de buitenplaatsen gerekend. Omstreeks
1800 was dit nog een nat gebied, dat we landschappelijk onder de enigszins regelmatige broeken
zouden rekenen. Het bos is aangelegd in de eerste helft van de 19e eeuw. In 1900 stond het als
wandelbosch op de kaart, en nog steeds wordt het als wandelpark gebruikt. De richting van de
perceelsgrenzen uit de achttiende eeuw is nog de structuur van de huidige lanen en paden te
herkennen.


8
    Dit blijkt ook uit het gegeven dat hier enkeerdgronden liggen, met een dik plaggendek.
9
    Website Geldersch Landschap en Kasteelen.

                                                                                                | 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>7      Vochtige oude bossen (kn2)
De wat grotere vochtige bossen staan als afzonderlijke eenheden op de kaart. De kleinere bossen
maken onderdeel uit van andere landschappen, waar ze vaak hoorden bij boerenerven. Ze waren in
gebruik als hakhout, als opgaand hout of als knot- en snijhout. Een deel ervan bestaat nog steeds,
maar is dus niet onderscheiden op de landschappenkaart.
Er zijn in Barneveld slechts twee grotere vochtige bossen, die beiden te maken hebben met
grootgrondbezit. Een deel van het Wilbrinkbos is er tot deze eenheid gerekend. Het is aangelegd op
vochtige heide tussen 1800 en 1850. Anders dan in het aangrenzende gebied, dat als buitenplaats van
het huis Zandbergen wordt beschouwd, is hier geen slingerend padenpatroon maar een rechte
padenstructuur aangelegd, afgeleid van de richting van de Apeldoornsestraat, de vroegere Straatweg.
We gaan er van uit dat het in de eerste plaats als productiebos is aangelegd. Een ander oud bos ligt
iets ten noordoosten van Terschuur in een gebied met landgoedkarakter (toevoeging L). Dit bos,
gelegen in een langgerekte laagte, vormt landschappelijk een fraai contrast met de er naast gelegen
langgerekte rug met bouwland. Vochtige bossen hebben vaak voorzieningen om een droge groeiplaats
te creëren. Er werden ruggen met tussenliggende greppels aangelegd, die ook wel rabatten worden
genoemd. Daarmee werd een deel van het maaiveld boven het grondwater uitgetild. Boomsoorten
waren, afhankelijk van de vochtigheid, elzen, wilgen, berken of eiken.

                                                            Hoogtebeeld (AHN2) van het oude deel van
                                                            het Wilbrinkbos. De afwisseling van ruggen
                                                            en greppels is goed te zien. Ook valt de rol
                                                            van de Apeldoornsestraat op, die het bos
                                                            doorsnijdt, en waar de richting van de
                                                            paden en bospercelen op is afgestemd.
                                                            Voordat de Apeldoornsestraat hier als
                                                            staatweg werd aangelegd, lag hier al een
                                                            Hessenweg, en ook ver daarvoor was dit al
                                                            een belangrijke route over de heide. De
                                                            zuidwest-noordoost gerichte sporen zijn te
                                                            interpreteren als oude karrensporen op de
                                                            heide, die van het vroegere verkeer
                                                            afkomstig moeten zijn.




8      Beboste kampontginningen (kn4)
Van de bossen in de Nederlandse zandgebieden is een deel aangelegd op voormalige akkers. Met
name vanwege de hoge eekprijzen in de tweede helft van de negentiende eeuw en de lage prijzen
voor landbouwproducten tijdens de landbouwcrisis vanaf 1880 werd het aantrekkelijk om akkers met
hakhout te beplanten. Vooral grootgrondbezitters gingen hier toen toe over. Vrijwel alle beboste
kampontginningen liggen dan ook in gebieden met een landgoedkarakter (toevoeging L, zie hoofdstuk
4). In de gemeente Barneveld betreft het vooral percelen op het landgoedgebied Bylaer en
Kallenbroek. Zowel de voormalige akkers (vaak op smalle ruggen, zie eenheid 3) als de tussenliggende
laagten met grasland kunnen zijn bebost. Op de landgoederen is niet alleen vanuit economische maar
ook vanuit esthetische motieven bebost. Daarom kunnen ook andere boomsoorten voorkomen,
waaronder naaldbos of rode beuk in boomgroepen (zie foto op pagina 15). In de bossen zijn de



20 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>steilranden en wallen rond de vroegere akkers te zien. Restanten van vroegere hakhoutcultuur kunnen
zijn te herkennen in de boomvormen.
Ook het Johannabosch en Boslust ten zuiden van Voorthuizen vallen onder deze eenheid. Ze zijn
omstreeks de jaren ’20 van de twintigste eeuw aangelegd als naaldbos, het Johannabosch vooral op
akkers en Boslust op voormalig grasland.
Daarnaast zijn er verspreid over Barneveld kleine bosjes aangeplant op kamp- broek en
veenontginningen. Deze zijn niet als aparte landschappen onderscheiden.



                                                                Zandrug met bos op voormalige akker
                                                                op landgoed Bylaer. De eiken op de
                                                                rand zijn waarschijnlijk restanten van
                                                                de vroegere houtwal rond de akker.
                                                                Het afgestoken bodemprofiel toont
                                                                een diepe donkere grond, ontstaan
                                                                door eeuwen van plaggenbemesting
                                                                uit de tijd van voor de bebossing. Dit
                                                                perceel is overigens vrij laat bebost.
                                                                Het naaldbos stamt uit de twintigste
                                                                eeuw (foto Overland 56).




                                                                                                  | 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Broeken

Oude ontginningen op natte zandgronden en venige gronden noemen we broeken. Ze zijn ontgonnen
vanaf de Middeleeuwen. De broekgebieden waren al voor ontginning populair bij de boeren. Er
bestond daar grond-wateraanvoer waarin nutriënten waren opgelost en daardoor waren ze weliswaar
erg nat, maar ook relatief vruchtbaar en geschikt om rundvee op de weiden of wintervoer te winnen.
Op venige plekken kon bovendien turf worden gestoken. Door deze gronden met sloten te ontwateren
en te bemesten konden ze nog productiever worden gemaakt. De graaf of hertog van Gelre bezat de
rechten op deze nog niet ontgonnen gronden. Vooral in de 14e eeuw was er een grote ontginningsgolf
in de Gelderse Vallei gaande die werd gestimuleerd door de hertogen van Gelre. Tegen betaling van
tijns konden de boeren, vaak uit nabijgelegen oudere kampontginningen, de ontginning ter hand
nemen. Overigens kan het zijn dat in een te ontginnen gebied zowel kampontginningen als
broekgebieden tot stand kwamen, zo laat Kroes (1998) zien. Zo lagen in het Garderbroek zowel
gebieden met zandruggen als lager gelegen en nattere gebieden. Op gebieden met zandruggen
ontstonden kampontginningen met kromme lijnen en een afwisseling van akkers en graslanden. Hier
ontstond ook de bewoning. De lagere gebieden werden met een patroon van veelal rechte sloten
ontwaterd. Ook de wegen waren recht en in eerste instantie lagen er vooral graslanden.
Aan de perceelsindeling zijn nog steeds de wijze van ontginning en de natuurlijke omstandigheden bij
ontginning af te lezen. Min of meer grootschalige broeken zijn planmatig ontgonnen en kregen
meestal een regelmatige perceelsindeling. Minder planmatig ontgonnen gebieden of gebieden met
veel natuurlijke onderbrekingen (zandruggetjes, stroompjes) kregen een onregelmatige indeling. We
gaan er doorgaans van uit dat veel broekgebieden in eerste instantie onbewoond bleven en dat men
in eerste instantie op of bij de kampontginningen op de zandruggen woonde. Maar doordat bij de
ontginning ook de ontwatering werd verbeterd, hoeft dat niet per definitie het geval geweest te zijn.
In Barneveld raakte uiteindelijk een groot deel van de broeken na de ontginning bewoond, doordat in
de loop der eeuwen de ontwatering verder verbeterde.
Niet alle broekgebieden zijn in de 14e eeuw ontgonnen. De maalschappen lieten sommige
broekgebieden en natte heidegebieden met opzet onontgonnen. Ze moesten dan wel door betaling
van tijns de rechten van de graaf van Gelre overnemen. Deze gronden bleven in gebruik als
gemeenschappelijke groenlanden, vaak ook meenten genoemd, of als heidevelden. Vaak werden ze
later alsnog ontgonnen. Ook deze gebieden rekenen we onder de broekgebieden. Als ze na ca. 1850
zijn ontgonnen, zijn ze bij de jonge ontginningen ingedeeld.

De broeken zijn verder onderverdeeld naar de regelmaat van de structuur en de aanwezigheid van
bewoning halverwege de 19e eeuw.

De regelmatig ingedeelde broeken beantwoorden het meest aan het beeld dat we van de
broekontginningen hebben. Aan hun min of meer regelmatige opbouw is het planmatige karakter van
de ontginning af te lezen. Op kaarten zijn ze te omgrenzen als een landschappelijke eenheid. Ze zijn
vanouds ingedeeld in rechthoekige blokken of stroken. Afhankelijk van de mate waarop men er in
geslaagd was de ontwatering te verbeteren waren er broeken die vooral als grasland in gebruik waren
en broeken waar ook akkerland en bewoning mogelijk was.




22 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>9       Regelmatig ingedeelde broeken, vanouds onbewoond met grasland (kb1a)
Deze broekgebieden en waren in 1850 niet of nauwelijks bewoond. Het waren uitgestrekte gebieden
met grasland, soms afgewisseld door een perceel natte heide. De percelen waren meestal stroken of
langwerpige blokken. Langs de rechte perceelsgrenzen lagen sloten en/of houtsingels.
In de gemeente Barneveld beantwoordt slechts één broekgebied aan dit beeld: het Essenerbroek. Op
negentiende-eeuwse kaarten is te zien dat het broekgebied is verdeeld in lange stroken grasland. Die
zich vanaf een zandrug met kampontginningen in het noorden naar het zuiden uitstrekken, tot op de
grens met de gemeente Ede. Bijzonder is dat de Kleine Valkse beek dwars door het strokenpatroon
heen loopt. Het lijkt alsof de perceelsindeling ouder is dan de beek. Het kan ook zijn dat men bij de
indeling van dit gebied stroken heeft uitgezet tot op de gemeentegrens en daarbij het beekloopje
heeft genegeerd. De strookvorm is in het Essener Broek nog steeds goed te herkennen. Houtsingels
zijn echter vrijwel geheel verdwenen. Het broek is gedeeltelijk bebouwd geraakt. De eigenheid van het
historisch onbebouwde landschap is daardoor niet zo goed meer te herkennen.

                                                           Het Essenerbroek omstreeks 1900 (boven) en
                                                           omstreeks 2000 (onder). Het regelmatig
                                                           ingedeelde gebied ligt in het westen. Het
                                                           westelijk deel is ingedeeld bij de regelmatig
                                                           ingedeelde broeken (kaartcode 9).




Op enkele percelen van het Essenerbroek is nog perceelsrandbeplanting aanwezig, zoals hier gezien vanaf de
Joostweg (foto Overland 203).



                                                                                                       | 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>10      Regelmatig ingedeelde broeken, in 1850 met akkers en bewoning (kb1c)
Deze gebieden komen qua ontstaanswijze overeen met de voorgaande variant van de regelmatig
ingedeelde broeken (kaartcode 9). Het lukte hier echter al vrij vroeg de ontwatering te verbeteren.
Daardoor waren er al in de 19e eeuw – en mogelijk veel vroeger – delen van het gebied in gebruik als
akkerland en konden er ook boerderijen worden gebouwd. In de 19e eeuw waren dit min of meer
regelmatig ingedeelde gebieden met akkerland en graslanden. Langs de perceelsranden lagen veel
houtsingels en sloten. Hier en daar lagen boerderijen in een verder nog overwegend onbewoond
gebied. Op wat hogere delen konden aaneengesloten akkers ontstaan, waardoor de strokenstructuur
op de achtergrond raakte. Dit is op het voorbeeldkaartje van Garderbroek in het oosten te zien.
De broekgebieden zijn, vooral aan de randen waar de wegen lopen, verder bebouwd geraakt en de
strokenstructuur is door schaalvergroting vaak weer meer op de achtergrond geraakt. Belangrijk voor
de herkenbaarheid van deze broekgebieden is de beplanting op de perceelsgrenzen, die de
karakteristieke richting van de percelen herkenbaar maakt. Vaak is die beplanting verdwenen.




Garderbroek op de topografisch militaire kaart omstreeks 1850, en op de tegenwoordige kaart.


11      Enigszins regelmatig ingedeelde broeken (kb2a)
Deze gebieden zijn meestal kleiner van omvang dan de regelmatig ingedeelde broeken. De ontginning
zal vaak minder planmatig geweest zijn. De indruk bestaat dat ze stukje bij beetje bij de
kampontginningen zijn ontgonnen. Het zijn meestal kleine gebiedjes die tussen kampontginningen of
oudere broekgebieden zijn gelegen. Ze zijn dan ook veel minder gemakkelijk als ontginningseenheid
op de kaart te herkennen en van de kampontginningen te onderscheiden. Toch doen we dat, omdat
ze, vaak nu nog steeds, afwisseling en contrast in het landschap geven.
Het onregelmatige van deze broekgebieden zat hem vooral in de richting van de perceelsgrenzen. Die
konden in allerlei hoeken ten opzichte van elkaar staan. Percelen waren meestal niet rechthoekig.
Vaak volgden de perceelsgrenzen wel rechte lijnen. Uitgesproken kromme lijnen kwamen weinig voor
in dit landschap. Net als bij de regelmatige broeken lagen er vaak sloten en elzensingels langs de
perceelsgrenzen.
Het enigszins regelmatige karakter is vaak ook nu nog te herkennen. Veel houtsingels zijn verdwenen.
Soms is het onderscheidende van dit landschapstype ten opzichte van bijvoorbeeld kampontginningen
verdwenen, maar soms steekt dit landschap nog af als weinig bebouwd, lager gelegen open gebied
tegen de kampontginningen waar meer bewoning, wegen en meer opgaande begroeiing aanwezig
was.




24 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Boven: enigszins regelmatig ingedeeld broek ten zuiden van Terschuur ingeklemd tussen andere
landschappen, op kaart omstreeks 1900 (linksboven), op de tegenwoordige topkaart (rechtsboven) en op
hoogtebeeld (AHN, midden-onder).




Enigszins regelmatig ingedeeld broekgebied gezien vanaf de Postweg ten oosten van De Glind. Veel van het
opgaand groen is verdwenen. Het gebied is nu attractief vanwege de vrij grootschalige en onbebouwde open
ruimte (foto Overland 21).



12      Onregelmatig ingedeelde broeken (kb3a)
Deze broekgebieden komen voor in uitgesproken lage en natte gebieden. Ze hadden onregelmatig
gevormde percelen die in gebruik waren als grasland. Door de natte omstandigheden kwam hier geen
bewoning voor. De kromme en veelvuldige in oriëntatie wisselende perceelsgrenzen zijn bepaald door
natuurlijke omstandigheden bij de ontginning (moerasvorm, waterloop, zandruggetjes). Langs de
perceelsscheidingen (veelal sloten en greppels) stonden houtsingels.
In de gemeente Barneveld zijn twee gebieden met onregelmatig ingedeelde broeken onderscheiden.
In het oostelijk deel van het Essenerbroek (te zien op afbeelding bij eenheid 9) is de percelering in de
20e eeuw geheel veranderd. Ook de boomsingels zijn verdwenen. Wel is het gebied nog onbewoond



                                                                                                       | 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>en maakt het deel uit van een grote open (onbebouwde) ruimte en dat is een zeldzame ruimtelijke
kwaliteit in de gemeente Barneveld.
Iets ten zuiden van het Bedrijventerrein Harselaar, langs de Esvelderbeek, ligt ook een onregelmatig
ingedeeld broek. Ook dit gebied is onbebouwd gebleven en hier is bovendien de onregelmatige
perceelsstructuur nog enigszins zichtbaar, in de oriëntatie van greppels en sloten.

13     Beekbegeleidende broeken (kb4)
Barneveld wordt doorkruist door een aantal beken. De meeste ervan zijn tegenwoordig
rechtgetrokken en het waterpeil ligt diep onder het omliggende maaiveld. Vroeger lagen deze beken
minder diep in het landschap en waren er beektracés waar de beek meanderde. Langs sommige
beektracés lag een lager gelegen zone met natte graslanden, natte bosjes en soms ook
perceelsscheidingen in de vorm van sloten en greppels die op de beek waren georiënteerd of oudere
geultjes volgden. Waarschijnlijk stonden deze graslanden en bosjes regelmatig onder water, waardoor
er beekslib werd afgezet. De perceelsgrenzen, wegen en waterlopen vormden meestal geen
rechthoekige structuur. De kronkelige beeklopen, resten van beeklopen en de overgangen naar de
omliggende hogere gronden bepaalden de ligging van nieuwe sloten, wegen en perceelsgrenzen.
Soms liep een beek ook door drogere akkers. Mogelijk doorkruiste de beek dan een dekzandrug, een
teken dat de beek hier niet zijn natuurlijke loop had, maar ooit door mensen was gegraven of verlegd.
Maar akkerbouw kon ook mogelijk zijn doordat de beek hier diep genoeg was ingesneden en daardoor
een drainerende werking had op de omgeving.
De beekbegeleidende broeken gaven variatie in het landschap. Het lage gebied met graslanden, natte
bosjes en waterloopjes stak af tegen de hoger gelegen drogere gronden van de kampontginningen
met opgehoogde akkers, drogere bossen en wegen. De overgang naar de hogere gronden was vaak
goed te zien als een trede in het landschap.
In de twintigste eeuw is een groot deel van de beekbegeleidende broeken veranderd. De beken zijn
rechtgetrokken en verdiept in het landschap gelegd, teneinde een goede afwatering van de
omliggende landbouwgrond te bereiken. Overstromingen vanuit de beken komt nauwelijks meer voor.
Vaak is er weinig onderscheid meer tussen het beekbegeleidend broek en het omliggende landschap.
Alleen de openheid en de lage ligging ten opzichte van de omgeving zijn dan nog herkenbaar. Het is
een enigszins arbitraire zaak welke gebieden we als beekbegeleidende broeken moeten zien. Soms zijn
ze ook in te delen bij een van de andere broekgebieden of zelfs bij de kampontginningen. Toch kan het
handig zijn (zoals bij bijvoorbeeld natuurontwikkeling, wandelpaden, of versterking van het landschap)
een indicatie te hebben van de ligging er van. De beekbegeleidende broeken zijn als zodanig op de
kaart aangegeven als:
 Het gebied ook in het verleden een zekere breedte had in de vorm van bos of laaggelegen
    percelen.
 Of er rond de beekloop nu nog een lagere zone ligt (volgens hoogtebeelden).
Beekbegeleidende broeken zijn vooral nog goed herkenbaar als er nog resten van de oude, niet
rechtgetrokken lopen te zien zijn. Dit is vaak het geval in de nog bestaande bosjes in
beekbegeleidende broeken.




26 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>De Esvelderbeek ten zuiden van
het Bedrijventerrein Harselaar. De
beek is rechtgetrokken en de
landbouwpercelen langs de beek
zijn groter dan de vroegere
graslandjes die het
beekbegeleidende broek vormden.
Langs de beek is een zone van
enkele tientallen meter breedte
tot de beekbegeleidende broeken
gerekend, vooral op basis van de
iets lagere ligging. De beek wordt
momenteel herontwikkeld,
waarbij hij weer een meanderende
loop zal krijgen (foto Overland 70).




Sommige beekbegeleidende
broeken kenmerken zich nog door
de aanwezigheid van nat bos en
oude beeklopen. Tussen Terschuur
en Voorthuizen ligt de
rechtgetrokken Nooienbeek. In
een bosje ten noorden daarvan ligt
de oude loop, die tot 1 januari
2014 de gemeentegrens vormde.
Sindsdien hoort het elzenbos aan
de overkant van de beek bij de
gemeente Barneveld (foto
Overland 118).




                                  | 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Veenontginningen
Het gebied ten noorden van Terschuur was tot in de Middeleeuwen een onbewoonbaar en nauwelijks
toegankelijk moerasgebied. Doordat zich hier eeuwenlang plantenresten hadden opgehoopt had zich
op de zandgrond een veenpakket gevormd. Ergens in de Middeleeuwen werd dit gebied ontgonnen.
De strakke inrichting verraadt dat sprake is van planning en bemoeienis van hogerhand. Mogelijk is de
bisschop van Utrecht betrokken geweest, die begin 12e eeuw toestemming gaf om het Nijkerkerveen
te ontginnen (de Boer en van den Berg, 2014). De venen van het Zwartebroek maakten daar wellicht
toen deel van uit. Het kunnen ook de graven van Gelre zijn geweest, die zich vanaf ongeveer 1200
landsheer over dit gebied konden noemen. De bisschop en later de graaf beschouwden de
moerasgebieden op grond van hun wildernisregaal als hun eigendom. Ze gaven stukken moeras uit
aan ontginners. Die ontwaterden en ontgonnen de venen en moerassen op systematische wijze, vaak
volgens vaste, juridisch vastgelegde regels. Anders dan bij de broekontginningen werd het land niet
ontgonnen door boeren in de omgeving, die zelf op de hogere zandgronden of stroomruggen bleven
wonen. De kolonisten gingen in het nieuw ontgonnen gebied wonen en er ontstond een nieuw
rechtsgebied (waarbij eventuele oude gebruiksrechten van boeren uit de omgeving kwamen te
vervallen). Dergelijke ontginningen worden, vooral indien sprake is van standaardmaten, ook wel
aangeduid als cope-ontginningen. Haartsen (2009) ziet dit gebied als een dergelijke, door de landsheer
geleide, veenontginning.
Toch is het de vraag of de veenontginningen ten noorden van Terschuur werkelijk op deze manier tot
stand zijn gekomen. Anders dan bij de cope-ontginningen hebben grondbezitters uit de omgeving een
belangrijke rol gespeeld, mogelijk op grond van de oude rechten die zij al voor de ontginning in dit
gebied hadden. Een andere naam voor Zwartebroek was ook wel Appelerbroek (de Boer en van den
Berg, 2014), en dat wijst op oude rechten uit de buurschap Appel. In ieder geval heeft het
vrouwenstift van Elten, die in het aangrenzende Appel het hof Kemna had, grote invloed gehad bij de
ontginning en grond in bezit gekregen, zo blijkt uit de studie van Grift (2014). Hij leidt dat onder
andere af van een veel voorkomende aanduiding op de kaart van Passavant (1697) ‘‘vrouw van Elten’’.
Ook de aanduiding ‘’Kemna plagvelt’’ verwijst naar grondbezit van deze hof in dit gebied. In eerste
instantie bleef het ontgonnen veengebied onbewoond, zo is op te maken uit de constatering van Grift
dat er geen middeleeuwse boerderijen voorkomen. Wat betreft de organisatie van de ontginningen
kan het gebied ten noorden van Terschuur dus ook als broekgebied worden beschouwd. Vanwege de
grote regelmaat van de indeling en het feit dat dit gebied veel veniger moet zijn geweest dan de
andere broekgebieden in Barneveld, zullen we het hier toch als een middeleeuwse veenontginning
beschouwen.

De grotere regelmaat ten opzichte van de broekontginningen is waarschijnlijk te danken aan het
dikkere pakket veen dat hier heeft gelegen. Anders dan in de broekontginningen hadden de
ontginners hier niet te maken met hoger liggende zandruggen, die noopten tot een bochtig
afwaterings- of wegenpatroon. Het was een uitgestrekt vlak moerasgebied, dat zeer geleidelijk in
hoogte afliep van noordoost naar zuidwest. In die richting werden ook de ontwateringssloten
gegraven in de ontginningsblokken aan weerszijden van de Leemweg. Bij Zwartebroek loopt de helling
meer naar het noordwesten af, hetgeen ook af te lezen is aan de ontginningsrichting. Zoals in het
bovenstaande betoogd, nemen we aan dat er in eerste instantie geen bewoning voorkwam en dat het
gebied vanuit boerderijen op de hoger gelegen zandgronden werd geëxploiteerd. Uit de
ontginningstijd stammende bewoningslinten, met op regelmatige afstanden boerderijen op de koppen
van de kavels (typisch voor ‘gewone’ middeleeuwse veenontginningen), komen hier dan ook niet voor.
De ontwatering van het moeras had tot gevolg dat het veen ging inklinken en oxideren, waardoor het
maaiveld daalde. In de veenontginningen van het westen van het land had dit een ernstige vernatting
tot gevolg. Het veengebied zakte daar tot onder het niveau van de omliggende rivieren en weteringen

28 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>en men moest overschakelen van akker- naar grasland. Sommige gebieden werden zelfs
onbewoonbaar. Dat dat hier niet het geval was, komt door de ondiepe zandondergrond die te
voorschijn kwam en door de helling van die zandondergrond naar de relatief nabije Zuiderzee, waar
wateringen en beken relatief eenvoudig op konden afwateren. Daardoor werd dit gebied in de loop
der tijd droger, waardoor we hier spreken van ‘verdroogde veenontginningen’. Op de zandglooiingen
die dankzij het verdwijnende veen tevoorschijn kwamen, kon men boerderijen bouwen. Dergelijke
boerderijen stonden vaak vrij ver van de doorgaande wegen.
In de verdroogde veenontginningen ging men het landbouwsysteem van de kampontginningen
toepassen. De boeren maakten plaggenmest, en staken de daarvoor benodigde plaggen op het veen
of de heidevelden in de buurt. De eerder genoemde kaart van Passavant, die percelen als ‘plagvelt’
aanduidt, laat zien dat dit al in de zeventiende eeuw het geval was. Deze ontwikkeling deed zich het
meest uitgesproken voor langs de Eendrachtstraat ten zuiden van Zwartebroek. In dit gebied liggen
dan ook plaggenbodems, die zo typisch zijn voor de kampontginningen. De Eendrachtsstraat is
waarschijnlijk pas aangelegd op een perceelsgrens, nadat het veen was verdwenen. Ook aan de zijweg
daarvan, de Bellemaweg, is te zien dat deze jonger is, gezien het feit dat deze dwars over doorgaande
percelen is gelegd.
Dat een intensivering van de bewoning zich niet heeft voorgedaan langs de Leemweg, heeft wellicht te
maken met het grootgrondbezit dat hier langer is blijven bestaan.
Overigens is het veen niet alleen verdwenen door ontwatering en oxidatie. Het veen was geschikt om
te stoken en naarmate bos verdween in de loop van de Middeleeuwen en Nieuwe tijd, is daar
waarschijnlijk steeds meer gebruik van gemaakt. Grote veenontginningscampagnes, zoals meer
zuidelijk bij Veenendaal, zijn er rond Zwartebroek niet geweest. Het veen werd in putten weggegraven
door boeren. Nog in de negentiende eeuw waren er talrijke veenputten. Nairac liet in 1874 door W. de
Jager een kaart maken van de veenputten. Hij gaf daarbij ook aard van het kienhout en de
perceelsnamen aan (zie afbeelding hieronder).

                                                        Uitsnede van de kaart van De Jager uit 1874 met
                                                        het gebied tussen Zwartebroek en Appel. De
                                                        veldnamen Vrouwenland, Vrouwenveen en
                                                        Vrouwenweg, herinneren nog aan de
                                                        bezittingen die het vrouwenklooster Elten hier
                                                        had. Het Noorden is rechts. Kaart overgenomen
                                                        uit Born (2004, p. 57).




                                                                                                   | 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Er zijn verschillende typen veenontginningen onderscheiden.

14     Verdroogde veenontginningen (vb3)
Deze veenontginningen vertonen nog het regelmatig perceleringspatroon zoals dat bij de ontginning
tot stand kwam. Rechte lijnen van wegen, kavelgrenzen, beplanting en sloten bepalen het landschap.
In 1850 was grasland het meest voorkomende vorm van landgebruik, maar, vooral bij de boerderijen,
kwam ook akkerbouw voor. In de negentiende eeuw lagen er verspreid over het gebied
perceelsgewijze bosjes waarschijnlijk met hakhout van eik en els. Mogelijk lag het nattere bos op de
plekken van vroegere veenputten. De wegen waren over het algemeen recht. De perceelsgrenzen
bestonden uit sloten en greppels die mogelijk een deel van het jaar droog stonden. Daarom waren die
perceelsgrenzen ook met hout begroeid, waarschijnlijk elzensingels, die een veekerende functie
hadden. Vooral ten zuiden van Zwartebroek was meer bewoning verschenen buiten de oude linten.
Tegenwoordig is het rechtlijnig ingerichte landschap nog goed herkenbaar, vooral in het
wegenpatroon. Langs de Eendrachtsstraat is de al in de negentiende eeuw aanwezige bebouwing
verder uitgebreid, maar verder is de bebouwingsintensiteit nauwelijks toegenomen, waardoor het
open landschap nog goed is te zien. Dit landschap wordt nog steeds afgewisseld met verspreid
liggende bospercelen. De typische strookvorm van de kavels bestaat nog steeds, maar is minder goed
herkenbaar, doordat veel perceelsrandbegroeiing is verdwenen.

15     Uitgeturfde veenontginning met keutervestiging (vb5)
Ten noordwesten van Zwartebroek waren de veenontginningen in 1850 verdeeld in uitgesproken
smalle percelen. We gaan er van uit dat dit gebied al in de Middeleeuwen is ontgonnen, en dat
landeigenaren hier veel later op vrij systematische wijze het veen hebben afgegraven om het als turf
te verkopen. In de negentiende eeuw was die veenwinning in een vergevorderd stadium. Hier
bestond, blijkens de gegevens van de eerste kadasterkaart van 1832, een landschap waar percelen
veengrond zich afwisselden met bouwland en huiserven. Waarschijnlijk diende het dichte
slotenpatroon om het resterende veen te ontwateren, zodat het droog kon worden gestoken. Op de
afgeveende gronden vestigden zich keuters, zo blijkt ook uit de kadasterkaart die beroepen noemt als
arbeider, naaister of dagloner. Soms deden ze dat midden op de percelen, ver van de wegen. Mogelijk
lieten grotere grondbezitters vestiging door keuters toe, om zo de waardeloze afgeveende grond te
laten bewerken en zo in waarde te laten vermeerderen.

                                                                  Smalle percelen met veengrond,
                                                                  bouwlandjes en keuterbewoning ten
                                                                  noorden van Zwartebroek omstreeks
                                                                  1850.




30 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Ondanks het feit dat het veen was verdwenen, bleef de landschapsstructuur van de middeleeuwse
ontginning zichtbaar, alleen waren de stroken veel smaller. Na 1850 werden de nieuwe boerderijtjes
met wegen evenwijdig aan de perceelsrichting bereikbaar gemaakt. Mogelijk werd hier, net als in het
aangrenzende Nijkerk, tabak verbouwd. Er werden veel elzensingels aangeplant, die de kleine
perceeltjes een beschutte ligging gaven. Door de vele huiserven en singels was een kleinschalig
landschap ontstaan met veel kleine (opgedeelde) strookvormige percelen die van elkaar waren
gescheiden door elzensingels. Verspreid over de stroken stonden veel keuterboerderijtjes.
Tegenwoordig is het landschap nog steeds kleinschalig en dicht bebouwd. De uitgesproken
strookvorm is minder zichtbaar, waarschijnlijk doordat percelen zijn samengevoegd en
perceelsrandbeplanting is verdwenen.




Stroken met bebouwing gezien vanaf de Wielweg in Zwartebroek (foto Overland 102).



16      Veenontginning zonder strokenverkaveling (vb6)
Niet alle veenontginningen hadden een uitgesproken strokenverkaveling. Ten westen van
Zwartebroek ligt een gebied dat verdeeld was in onregelmatige blokken.
Waarschijnlijk was hier bij de ontginning sprake van een zogenaamde ‘overhoek’ tussen meerdere
ontginningsblokken. Dergelijke overhoeken waren soms niet in stroken verdeeld. Ook kan 18e en 19e-
eeuws grootgrondbezit en landgoedaanleg een verklaring zijn voor de afwijkende perceelsindeling. Op
kaarten van 1812 tot 1900 is te zien dat hier een bosrijk landschap met lanen lag. Op de kaart van De
Man lijkt sprake van een sterpatroon. In 1850 is het sterpatroon verdwenen en staat er centraal een
gebouw: het boshuisje. In de eerste decennia van de 20e eeuw is dit bos omgezet in landbouwgrond.
In 1850 was dit gebied deels in cultuur (vooral in het zuiden), deels bebost en deels had het het
aanzien van natte heide of veen. Uit de kaart valt niet op te maken of dit al dan niet uitgeturft veen is.
Het gebied was blokvormig, en niet strookvormig ingericht.
Tegenwoordig bestaat het gebied geheel uit wei- en bouwland. Het bos is verdwenen. Nog steeds
heeft het gebied een onregelmatige blokverkaveling. De bebouwing is toegenomen, waardoor vanaf
de weg het achterliggende land niet overal goed is te zien.


                                                                                                      | 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Niet-strookvormige veenontginning gezien vanaf de Platanenstraat ten westen van Zwartebroek (foto
Overland 98).




32 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Jonge ontginningen

Een relatief groot deel van de Gelderse Vallei bestond nog tot in 19e eeuw uit vochtige en natte heide
en ongeperceleerde natte graslanden. In de voorgaande eeuwen was een deel er van al ontgonnen tot
broekgebieden. Dat deel dat pas vanaf halverwege de 19e eeuw is ontgonnen rekenen we tot de jonge
ontginningen. De ontginning kwam toen in een stroomversnelling. Door de komst van nieuwe
meststoffen was het heideschaap als mestleverancier overbodig geworden. De heide kon hierdoor in
gebruik worden genomen. Ook de opheffing van de oude maalschappen en buurten droeg hier aan bij.
In het Barneveldse deel van de Gelderse Vallei maakten daardoor vrijwel alle vochtige en natte
heidegebieden en natuurgraslanden plaats voor ontgonnen agrarisch productieland.

17          Jonge vochtige landbouwontginning (hn1)
Onder jonge landbouwontginningen worden alle landbouwgebieden gerekend die in 1850 nog uit
heide bestonden. Deze gebieden waren productiever dan de heidevelden op de hoge delen van de
Veluwe. De heide kon plaatselijk venig zijn. Daar werd soms door boeren veen gestoken voor eigen
gebruik. De laagste delen waren zowel natter als vruchtbaarder. Hier lagen ongeperceleerde
graslanden waar ook het rundvee graasde. De gebruiksrechten op de heide waren in handen van
boeren van de verschillende dorpen en buurschappen. Waar precies de gebruiksgrenzen lagen was
vaak onduidelijk. Vandaar dat er nog al eens conflicten tussen maalschappen of buurten optraden.
Meestal dienden grensstenen of pollen, aarden heuveltjes, als grensaanduiding. Soms werd een
gebruiksgrens heel duidelijk in het landschap aangegeven. Bijzonder is de Essener Gemeente Wal
tussen de Essener Meent en de velden van Kootwijkerbroek. Deze wal lag er al in 166910 en is nog
steeds in het landschap van de jonge ontginningen te herkennen. Later is de indeling van de Essener
Meent geënt op de richting van deze wal, met wegen evenwijdig of loodrecht op deze wal.
De perceelsvorm en indeling van de jonge ontginningen hangt waarschijnlijk samen met de verdeling
van de heide die eerder in de 19e eeuw had plaatsgevonden. Op de grotere arealen waren de jonge
landbouwontginningen min of meer regelmatig en rationeel ingedeeld. De perceelsgrenzen waren
meestal lange rechte lijnen. Op veel perceelsgrenzen stonden elzensingels. De percelen waren strook-
of blokvormig, de wegen over het algemeen recht. Zeer uitgestrekte dambordstructuren van
planmatige ontginningen zoals die op de Brabantse of Achterhoekse zandgronden voorkomen,
ontbreken echter. Plaatselijk was de percelering zelfs uitgesproken onregelmatig, vooral op de kleine
ontgonnen heideveldjes die tussen oudere ontginningen lagen.

Tegenwoordig beeld
Over het algemeen is de rechtlijnige ontginningstructuur van de jonge ontginningen nog herkenbaar.
Er komen nu zowel akkers als graslanden voor. Veel elzensingels zijn verdwenen, maar hier en daar
markeren ze nog de perceelsranden of staan er bomenrijen of solitaire bomen als restant van de
vroegere singels. Het landschap is over het algemeen grootschalig, door de lange doorgaande wegen,
de relatief grote rechthoekige percelen en de soms verre doorzichten. Deze doorzichten zijn niet
overal meer mogelijk doordat vrijwel alle jonge ontginningen tamelijk intensief bebouwd zijn geraakt
met agrarische bebouwing. Meer dan in de kampontginningen is de intensieve veehouderij hier tot
ontwikkeling gekomen. De jonge ontginningen hebben in de afgelopen decennia ook ruimte geboden
aan de ontwikkeling van recreatie. Vooral ten oosten van Voorthuizen was dit geval. In de uitgebreide
zone van campings die hier ligt, heeft nog de structuur van de rechte wegen van de vroegere heide-
ontginningen.


10
     Dat blijkt uit een archiefstuk uit die tijd, zie ook Brons e.a., 2012 en Schut, 2012.

                                                                                                 | 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Het jonge ontginningslandschap van de Essenermeent gezien vanaf de Essenerweg. Tussen de veeschuren zijn
hier nog enkele doorzichten op grotere open ruimten mogelijk. De grote schaal van de schuren lijkt hier bij het
grootschalige landschap te passen (foto Overland 205).


18      Jonge vochtige heidebebossing (hn2)
Slechts een klein deel van de vochtige heide is bebost. Het was meestal aantrekkelijker om de vochtige
heide tot nieuw landbouwgebied om te vormen (zie kaartcode 17). Vaak werd naaldbos aangeplant,
maar, anders dan op de droge heide van het Veluwemassief, werd ook wel loofbos gecreëerd. De
jonge heidebebossingen in Barneveld hebben meestal een rechte padenstructuur.
Het oude landschappelijke beeld van de bossen varieert afhankelijk van het doel van de bosaanplant.
Stond houtproductie voorop dan werd het bos door rechte paden verdeeld in vierkante of
rechthoekige blokken. Op landgoederen was het esthetische aspect van belang. Hier ging de
bosaanleg vergezeld van een de aanleg van lanen, of werd met het nieuwe bos een aantrekkelijke
afwisseling tussen bos en open gebied bereikt. De jonge bossen hebben meestal geen patroon van
rabatten, tenzij ze zeer nat zijn, zoals een elzenbos in het gebied Erica-Noord. Wel kan het oude
oppervlak van de heide zijn blijven bestaan, met karresporen, zandruggen, en mogelijk ook
grafheuvels. Ook kunnen heidevennen of –flessen zijn blijven bestaan. Delen van het deze jonge
bossen zijn niet aangeplant, maar spontaan opgekomen. Die bossen (die alleen met uitgebreider
veldwerk kunnen worden onderscheiden) lijken op het spontane bos van eenheid 19.




34 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Boven: het Grijze Veen is op veel historische kaarten niet als meertje aangegeven. Het was een met veen
dichtgegroeide laagte, die in de loop van de negentiende en twintigste eeuw is open gegraven voor
                       e
turfwinning. In de 20 eeuw is de heide rond het meertje bebost, soms na eerst enige tijd als landbouwgrond
gebruikt te zijn (foto Overland 165).



Onder: bebossing van vroegere natte heide met elzenhakhout op het landgoed Bylaer (foto Overland 64).




                                                                                                        | 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Niet of deels ontgonnen terreinen

Tot vroeg in de twintigste eeuw bestond nog een groot deel van de Gelderse Vallei uit onontgonnen
gebieden. Vooral natte en vochtige heide kwam veel voor. In de loop van de twintigste eeuw zijn
vrijwel al die gebieden in percelen verdeeld, ontwaterd, met wegen toegankelijk gemaakt en in
productie genomen. In een aantal kleine gebieden is dit niet, of slechts ten delen gebeurd, waardoor
hier een ander landschapsbeeld is ontstaan.

19         Niet ontgonnen vochtige heide, deels met (spontaan) bos (nn1b)
Een deel van de vochtige heide lijkt, afgaande op historische kaarten, nooit bewust te zijn bebost of in
landbouwgrond omgezet. Deze heide bestaat nog steeds, maar is in de loop der tijd voor een groot
gedeelte begroeid geraakt met bos. De aard van het bos is afhankelijk van zaadbronnen in de
omgeving. In veel spontane bossen staan vliegdennen, ontstaan doordat de wind dennenzaad uit
naburige naaldbebossingen aanvoerde. Ooit stonden deze dennen als solitairen op de heide, maar
inmiddels zijn ze vaak opgenomen in jongere bosopslag. Ook kunnen er eiken voorkomen, die zijn
opgekomen uit door schapen kort gehouden kreupelhout of uit hakhout dat verspreid op de heide
stond. Het spontane bos bestaat uit verschillende boomsoorten van verschillende ouderdom. Doordat
de vroegere heide min of meer aan zijn lot is overgelaten zijn ook de vennen of flessen, die vroeger
veelvuldig voorkwamen op de vochtige heide, in deze gebiedjes soms blijven bestaan. De restanten
vochtige heide zijn meestal nog maar erg klein binnen deze eenheid. De heide kan alleen overleven
indien bosopslag actief wordt tegengegaan. Alleen het heideveld Erica-Noord heeft nog een groter
oppervlak.

                                                             De heide ten noordoosten van het Wilbrinkbos
                                                                                                     e
                                                             bij Voorhuizen is in de loop van de 20 eeuw met
                                                             bos begroeid geraakt. Het reliëf van de heide
                                                             (natuurlijk reliëf en karrensporen) is op dit
                                                             hoogtebeeld (AHN2) nog goed te zien.




                                                             Vochtig heideveld op Erica-Noord omgeven door
                                                             spontaan bos. Dit gebied is recent vernat en
                                                                            11
                                                             deels verlaagd (foto Overland 65).




11
     Mededeling Ciska van der Genugten, Geldersch Landschap en Kasteelen.

36 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>20      Niet- of deels ontgonnen veengebied (mb1)
Ten noordoosten van Zwartebroek ligt een gebied dat niet strookvormig is ingericht en grotendeels uit
nat bos en nat grasland bestaat. Het strekt zich uit tot in de gemeente Nijkerk, waar het bekend staat
als De Bunt. Op 19e-eeuwse kaarten lijkt dit een niet- of nauwelijks ontgonnen veengebied.
Waarschijnlijk was hier het veen toen al grotendeels weggegraven. Op de zandgrond die over was
gebleven groeide hier natte, moerassige heide. Plaatselijk waren enkele perceelsgrenzen in de vorm
van sloten met elzen aangebracht. Ook lagen er enkele bosjes. Dit gebied is nooit echt als
landbouwgebied opgeleverd of in gebruik genomen. Het is nu grotendeels een natuurgebied.
Afwijkend van de aangrenzende veenontginningen ontbreekt hier de strookvorm. De natte
heidebegroeiing van vroeger is veranderd in blokvormige percelen met nat bos afgewisseld met grote
percelen met nat en vochtig grasland. Sommige watertjes en laagten kunnen restanten zijn van
vroegere turfwinning (veenputten).




Natte moerassige graslanden en bospercelen in het Barneveldse deel van De Bunt (foto Overland 111).




                                                                                                      | 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>3          Historische cultuurlandschappen van het Veluws natuurgebied

Agrarische- en gebruikslandschappen

Het hoge deel van de gemeente Barneveld, ook wel bekend als het Veluws natuurgebied, is historisch-
landschappelijk totaal anders van aard dan het lage deel in de Gelderse Vallei. Waar de hoge delen al
in de Prehistorie goed begaanbaar en bewoonbaar waren, bleven de moerassen en natte bossen van
het lage deel in deze periode grotendeels onbewoond. En waar de vroege bewoners op het droge
Veluwemassief voor hun woonplekken op zoek moesten naar water, moest men in de Gelderse Vallei
juist zoeken naar droge plekken.
In de loop van de Middeleeuwen en de Nieuwe tijd heeft zich tussen het hoge en lage deel van
Barneveld een zeer sterke inverse of ommekeer in de bewoningsmogelijkheden voorgedaan. Stukje bij
beetje slaagde men er in de van oorsprong nauwelijks bewoonde Gelderse Vallei te ontwateren en
bewoonbaar te maken. Het agrarisch buitengebied van de gemeente Barneveld kent nu, zelfs voor
Nederlandse begrippen, een hoge dichtheid aan woningen en boerderijen. Precies tegenovergesteld
ging de ontwikkeling op de hoge delen van de gemeente. In wat nu het Veluws natuurgebied is,
ontwikkelden de bewoningsmogelijkheden zich veel trager of namen ze zelfs af. Het gebied wordt nu
gekenmerkt door bewoningseilanden tussen uitgestrekte bossen en heidevelden12.

1          Droge kampontginningen: enken en landbouwenclaves (kd1)
Deze eenheid is al behandeld bij de landschappen in het agrarisch buitengebied. Op het
Veluwemassief heeft dit landschap een specifiek karakter. Het betreft de landbouwgronden rond de
dorpen Garderen en Kootwijk en de kleinere kampontginning van Boeschoten. Deze gebieden zijn te
zien als kleinere of grotere cultuureilanden te midden van heidevelden, stuifzanden en bossen.
De hoge delen van de stuwwallen zijn al bewoond vanaf de Prehistorie. De kampontginningen
ontstonden vanaf de Middeleeuwen. Boerderijen en akkers kregen in de loop van de Vroege
Middeleeuwen een vaste ligging. Er ontstonden kampen: boerderijen of kleine nederzettingen met
akkers, bosjes en weiden, die als eilanden te midden van woeste gronden lagen. De beschikbaarheid
van water (drinkwater, water voor vee) was bepalend voor de plek waar deze kampontginningen
konden ontstaan. Het echte grondwater lag vaak zeer diep. De nederzettingen waren afhankelijk van
stagnerend water op ondergrondse klei- en leemlagen of ijzerpannen. De locatiekeuze werd verder

                                                                     ’t Sol, ten oosten van Garderen, is te zien
                                                                     als een van de oorspronkelijke
                                                                     kampontginningen waaruit de grote
                                                                     Garderense Enk is opgebouwd. Bewoning
                                                                     was hier mogelijk doordat hier, op 40
                                                                     meter boven NAP, een ondergrondse
                                                                     kleilaag voorkomt dat grondwater naar de
                                                                     diepte wegstroomt (foto Overland 1551,
                                                                     genomen in 2005)




12
     Dit verhaal komt uitgebreid aan bod in Neefjes en Spek, 2014.

38 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>bepaald door de minerale rijkdom van de zandgronden. Op de stuwwallen kwamen relatief rijke
zanden (moderpodzolen) voor, ontstaan in door ijs opgestuwde rivierafzettingen. In de Vroege
Middeleeuwen hoorden deze gronden tot de favoriete vestigingsplaatsen. 13 In Kootwijk zijn door
archeologisch onderzoek nederzettingen aangetoond die op dergelijke gronden voorkwamen, maar
later zijn ondergestoven onder stuifzand.
De ontginning gebeurde niet planmatig. Doordat men zich aanpaste aan natuurlijke omstandigheden
(hoogteverschillen, bestaande vegetatie) ontstond een onregelmatige opbouw van het landschap met
vaak kromme lijnen (perceelsranden, wallen, wegen, bosranden). Naarmate de bevolking in de loop
van de Middeleeuwen en de Nieuwe tijd toenam groeiden de kampontginningen aaneen tot het
aangesloten cultuurland van Kootwijk en Garderen dat we nu kennen. Voor de grote Enk van Garderen
lijkt dat pas in de achttiende eeuw zijn beslag te hebben gekregen (zie onder).
Anders dan bij de droge kampontginningen in de Gelderse Vallei (de engen van Stroe en Essen) zijn
deze kampontginningen niet omgeven door jonge ontginningen. Er bestaat nog steeds een groot
contrast met het omliggende landschap, vroeger heide en stuifzand, nu vooral bos.



                                                             Fragment van de Caart der Limitten van de
                                                             Hooge en Vrije Heerlijckhijdt van Het Loo,
                                                             1762 (gepubliceerd door Aardoom, 1989).
                                                             Dit is de oudst bekende kaart waar een deel
                                                             van de Garderense Enk op staat afgebeeld.
                                                             Rechts op de kaart Meerveld en het gebied
                                                             rond het Uddelermeer. Links het oostelijk
                                                             deel van de Garderense Enk. De kaart werd
                                                             gemaakt vanwege een grote uitbreiding van
                                                             de heerlijkheid Het Loo met o.a. het oostelijk
                                                             deel van de Garderense Enk. Op de kaart zijn
                                                             ’t Sol, Ouwendorp en het oostelijk deel van
                                                             Vossen / Oud Milligen te zien. Meer
                                                             westelijk, niet op de kaart, ligt Garderen. Uit
                                                             de kaart valt op te maken dat ’t Sol en
                                                             Ouwendorp en Oud Milligen nog
                                                             afzonderlijke kampen waren, die door heide
                                                             van Garderen waren gescheiden.




13
     Heidinga, 1984, Neefjes, 2006, Neefjes en Spek, 2014.

                                                                                                       | 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Boven: ‘t Soll omstreeks 1900 en nu. De houtwallen rond de akkers lijken nog de vorm aan te geven van de
afzonderlijke kampontginning voordat deze met de andere kampontginningen aaneengroeide tot de grote
Garderense Enk. Rechts is te zien dat een vrij groot deel van deze groenstructuren nog bestaan. Ze geven de
enk een gecompartimenteerd karakter.



Onder: de wal op de foto is waarschijnlijk de zuidgrens van de oude kampontginning van ’t Sol. In de verte de
molen en kerktoren van Garderen (foto Overland 1535, genomen in 2005).




De kampontginningen van Garderen, Kootwijk en Boeschoten hadden in de negentiende eeuw nog
steeds een eilandkarakter. Het waren enclaves van landbouwgrond omgeven door grote arealen
onbewoonde heide en bos. Rond het dorpsgebied, op de grens van akkers en heide, lag een wal
begroeid met hakhout en stekelige struiken die wild en vee uit het dorpsgebied moest weren. In zowel
Kootwijk als Garderen was een bewoningskern rond de kerk ontstaan. Verspreid over de enken lagen
enkele boerderijen, mogelijk op de plek waar vroeger al de bewoning van de afzonderlijke kampen lag.




40 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                                          Wal aan de zuidzijde van de
                                                                                          enk van Kootwijk. De eiken
                                                                                          komen waarschijnlijk voort
                                                                                          uit het hakhout dat hier
                                                                                          stond. Opvallend is dat deze
                                                                                          wal niet is ontwikkeld tot een
                                                                                          hoge stuifwal, als gevolg van
                                                                                          instuivend zand vanaf het iets
                                                                                          zuidelijk gelegen Kootwijker
                                                                                          Zand. Bij veel andere
                                                                                          nederzettingen gelegen aan
                                                                                          stuifzanden gebeurde dat wel.
                                                                                          Blijkbaar bracht de
                                                                                          zuidenwind weinig zand met
                                                                                          zich mee (foto Overland 173).




Bijzonderheden binnen de droge kampontginningen
Het historische landschapsbeeld van de enken kon variëren, vooral wat betreft de aanwezigheid van
opgaand groen. Dit is op de kaart zichtbaar gemaakt met een toegevoegde code.

Gecompartimenteerde enk (toevoeging C)
De enk van Garderen was gedeeltelijk door bosstroken en houtwallen gecompartimenteerd in een
aantal kamers. Tussen de afzonderlijke akkers lagen vaak nog houtwallen of bosstroken met daarop
eikenhakhout. De tussen de houtwallen liggende kamers waren groter dan die in Stroe. Het is goed
mogelijk dat de groenstroken de begrenzing van de vroegere kampontginningen aangeven, van voor
de tijd dat ze aaneengroeiden. Ook het bouwland van Boeschoten en delen van de Enk van Kootwijk
hadden een gecompartimenteerd karakter.

Open fieldkarakter (toevoeging F)
Het centrale deel van de enk van Garderen had een open field karakter. Tussen de akkers waren geen
of weinig zichtbare perceelsscheidingen en bosstroken ontbraken hier. Dit open fieldkarakter is nog
steeds aanwezig.

Kampontginningen in doodijsgat (toevoeging IJ)
Ouwendorp is ontstaan aan de rand van een zogenaamd ‘doodijsgat’. Een diepe kuil in het landschap,
ontstaan doordat rond een smeltend gletsjerrestant zand en grind werd afgezet. Nadat het ijs volledig
was gesmolten, bleef een grote laagte in het landschap over. De dimensies van de laagte ten oosten
van Ouwendorp (500 m bij 150 meter) geeft aan om wat voor immense ijsbrokken het toen gegaan
moet hebben. De laagte zelf is droog, maar aan de rand komt water vrij, dat waarschijnlijk over lemige
lagen toestroomt. Hierdoor was hier bewoning mogelijk.14 Het doodijsgat is nog steeds duidelijk
zichtbaar als een afvoerloze laagte, een bijzonder verschijnsel in Nederland.

14
     Volgens Hacke-Oudemans (1969, blz. 232): Vlak achter de oude Saksische Boerderij Ouwendorp ligt een groot leemgat,
naast de boerderij een sterk hellende weg, de zogenaamde Putweg, die naar een thans opgeheven put in het leemgat
voerde, waar de gehele buurschap het drinkwater moest halen.

                                                                                                                      | 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Laagte bij Ouwendorp aan de rand van het (veel grotere) doodijsgat (foto Overland 401, genomen in 2006).



Tegenwoordig landschapsbeeld
De kampontginningen Garderen en Kootwijk zijn nog steeds te ervaren als cultuureilanden temidden
van woeste gronden. In plaats van door heide zijn de oude bouwlanden nu vooral omgeven door bos.
In Kootwijk is de vroegere sfeer goed bewaard gebleven dankzij de zeer kleine kern. Het open karakter
van de enk staat echter onder druk door bebouwing en veel duidelijk zichtbare hekken op de percelen
die nu vooral als paardenwei in gebruik zijn. In Garderen is de kern uitgebreid, maar is de enk over
grotere oppervlakten nog zeer gaaf met herkenbaar gecompartimenteerd of open fieldkarakter. De
oude enclave Boeschoten is nog steeds een klein cultuureiland. Hier vormen de oude akkers een
bijzonder ensemble met de bebouwing, het bos en de wallen die de enclave nog steeds omgeven.



13      Beekbegeleidende broeken (kb4)
Deze eenheid is al behandeld bij de landschappen in het agrarisch buitengebied. Bij Stroe loopt de
laagte van de Houtbeek door op het Veluwemassief. Direct ten oosten van de provinciale weg wordt
de laagte ingenomen door een door bos omgeven akker. Vroeger was dit een door houtwallen
omgeven grasland temidden van heide. Ook het gebied ten oosten hiervan, op de Stroesche Heide, is
tot deze eenheid gerekend. In de preshistorie voerde de Houtbeek hier waarschijnlijk nog water en
konden zich hier mensen vestigen. In de loop der eeuwen is de laagte dichtgegroeid met veen, waarbij
soms ook stuifzand werd ingestoven. Op negentiende-eeuwse kaarten is het gebiedje te zien als een
moerassige laagte op de heide, met enkele watertjes, die mogelijk zijn ontstaan door turfwinning. In
het kader van de natuurontwikkeling is dit gebiedje in 2005 vergraven. De nieuwe laagte komt


42 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>ongeveer overeen met de vroegere laagte van de Houtbeek.15 Tot deze eenheid hoort ook een op
hoogtebeelden zichtbare en enigszins meanderende vochtige laagte die over de Stroesche Heide naar
het zuiden loopt.




Nieuw uitgegraven laagte van de Houtbeek op de Stroesche Heide (foto Overland 220).



22          Bos op oud cultuurland (kd4)
Een deel van de enken van Garderen en Kootwijk zijn in de 19e en 20e eeuw bebost. Dat gebeurde
vooral door de aanleg van percelen eikenhakhout (zie ook kaartcode 8, Gelderse Vallei). Op de droge
zandgronden, waarvan de opbrengsten lager en minder zeker waren, is meer landbouwgrond bebost
dan in de Gelderse Vallei. Overigens kunnen landeigenaren ook later nog redenen hebben gehad om
landbouwgrond in bos om te zetten. Grootgrondbezitters bebosten een deel van hun
landbouwpercelen voor de jacht of voor een aantrekkelijk landschap. In dat geval werden ook wel
andere boomsoorten gebruikt, waaronder naaldhout. In Kootwijk werd een groot deel van de enk
opgekocht door Staatsbosbeheer om plantmateriaal voor de bebossing van het stuifzand te kweken
(Crebolder e.a., 2000). Veel van het hakhout is in de loop van de 20e eeuw, toen er geen markt meer
was voor eek, omgezet in opgaand eikenbos. Het eikenhout kan ook vervangen zijn door zogenaamde
veeleisende boomsoorten als beuk of douglas, die goed gedijen op de voormalige landbouwgronden
en daar een zwaar bos vormen.
In het bos zijn de resten van het oude cultuurland vaak nog te herkennen. Oude omwallingen, lanen,
bomen, wegen, boerderijplaatsen, resten van schaapskooien, en geriefbosjes kunnen voorkomen. Het
beboste cultuurland heeft vaak bijzondere boomvormen die uit het vroegere hakhout voortkomen.
Die boomvormen kunnen ook in het bos rondom het vroegere cultuurland liggen.




15
     Zie het interview met boswachter Wim Huijsman in Crebolder e.a. (2005).

                                                                                               | 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Landschapsmetamorfose door bosontwikkeling bij Kootwijk.

                                                                      Situatie omstreeks 1890. Ten noorden
                                                                      en westen van het dorp zijn in 1890
                                                                      de resten van het oude Kootwijker
                                                                      Bos te zien. Het grootste deel bestond
                                                                      uit verspreide eikenstruiken op de
                                                                      heide, die geëxploiteerd werden als
                                                                      hakhout of kort werden gevreten
                                                                      door wild en schapen. Deze heide met
                                                                      stuiken heeft zich verder ontwikkeld
                                                                      tot spontaan bos (zie kaartcode 30 en
                                                                      32). Waar in het huidige bos nog veel
                                                                      hakhoutrestanten te zien zijn is dit op
                                                                      de landschappenkaart aangegeven
                                                                      met toevoeging H. Een deel bestond
                                                                      uit aaneengesloten bos, ook met
                                                                      eikenhakhout. Dit bos staat op de
                                                                      kaart aangegeven als oud bos op
                                                                      stuifzand (zie kaartcode 26).
Op deze kaart zijn ook de eerste stuifzand beteugelende maatregelen aangegeven in de vorm van
dennenaanplant in stroken op de randen van de stuifzanden (zie ook de toelichting bij kaartcode 32).



                                                                      Situatie omstreeks 1930. Het
                                                                      bosareaal is enorm toegenomen. Het
                                                                      westen van de buurschap Kootwijk is
                                                                      aangekocht door Staatsbosbeheer, die
                                                                      op de landbouwgronden een grote
                                                                      dennenkwekerij begint (Crebolder
                                                                      e.a., 2000). Dit gebied is bos gebleven
                                                                      en staat op de kaart als bos op oud
                                                                      cultuurland (kaartcode 22). Een groot
                                                                      deel van het stuifzand is bebost (jonge
                                                                      stuifzandbebossing, kaartcode 28) en
                                                                      staat al bekend als Loobosch. Over het
                                                                      overgebleven stuifzand werd al in
                                                                      1928 beslist dat het stuifzand zou
                                                                      moeten blijven (zie kaartcode 31). Aan
                                                                      de randen hiervan is nog spontaan bos
                                                                      ontstaan (kaartcode 32).




44 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Deze fraaie sparrenlaan is aangelegd op beboste landbouwgronden die bij de boerderij Klein Vogelenzang
lagen. De laan loopt langs een oude perceelsgrens. Links van de laan is nog de wal te zien die dit perceel
begrensde. De eiken die er op staan komen waarschijnlijk voort uit het hakhout dat er op stond (foto Overland
192).



Bijzonderheden binnen de beboste kampontginningen

Beboste kampontginningen, zichtbare drift (toevoeging D)
Driften waren stroken heide die tot in de kern van een dorpsgebied met kampontginningen
doorliepen, en waarlangs vee naar de brink, de boerderijen of de schaapskooien kon worden geleid.
Tussen de drift en de omliggende akkers lagen veekerende wallen of randen beplant met hakhout en
stekelige struiken. In Kootwijk zijn twee gebiedjes onderscheiden die herkenbaar het karakter van een
drift hebben. Een gebiedje lag ten zuiden van het dorp en liep naar de heide. De drift is nu bebost, met
centraal een zandpad met de naam Drift. Vooral aan de westkant ligt nog een fraaie met eiken
beplante wal op de overgang naar de achterliggende landbouwgrond. Het andere gebiedje ligt langs
de Nieuwe Milligenseweg (zie foto). De driften zijn niet consequent gekarteerd. Uitgebreidere studie
zal waarschijnlijk meer zichtbare restanten van driften in de gemeente opleveren.




                                                                                                        | 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>De Nieuwe Milligenseweg in Kootwijk heeft het karakter van een drift. Het is een lager gelegen strook van
zo’n 7 a 10 meter breed (waar nu de weg en omliggend bos in ligt). Links is oude rand van naar de vroegere
akkers te zien. De eiken komen voort uit het vroegere hakhout. De drift komt even verder uit op oude
schaapskooien (foto Overland 184).


23      Jonge droge landbouwontginning (hd1)
Van de droge heidevelden op het Veluwemassief is – in tegenstelling tot de vochtige heide in de
Gelderse Vallei – slechts een klein deel in landbouwgebied omgezet. Het overgrote deel van de droge
heide werd bos. Dankzij de kunstmest was het mogelijk deze arme en zure gronden te verrijken, maar
door de droge omstandigheden waren ze niet erg aantrekkelijk voor landbouw.
Vooral op de heidevelden ten oosten van Garderen, die enigszins lemig waren, verschenen enkele
ontginningen, die meestal beperkt bleven tot enkele akkers, vaak in eerste instantie zonder
boerderijen. Mogelijk vanwege de late opheffing van de maalschappen Garderen en Kootwijk werden
deze landbouwgronden pas laat aangelegd. Een deel van de ontginningen is nog altijd in gebruik als
akker. De open akkers steken vaak fraai af tegen het omliggende bos. In een groot deel is de
bebouwing toegenomen.

                                                             De heide ten westen van Garderen omstreeks
                                                             1930. In blauw de omtrekken van de percelen
                                                             die we als jonge landbouwontginningen
                                                             beschouwen. Opvallend is dat een groot deel
                                                             van deze percelen toen nog ontgonnen moesten
                                                             worden. Een groot deel van de akkers die op
                                                             deze kaart staan aangegeven, zoals die ten
                                                             oosten van Koudhoorn, zijn later bebost. Eerder
                                                             stond hier ook al bos, zodat de mogelijkheid
                                                             bestaat dat de karteerders kapvlakten als akker
                                                             hebben aangegeven.




46 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>24     Militaire terreinen op voormalige droge heide (hd5)
Na de opheffing van de maalschapen en marken waren op de Veluwe goedkope, dunbevolkte
gebieden beschikbaar die uitstekend geschikt waren als militair oefenterrein. Het militaire gebruik
heeft op deze wijze een relatie met het omliggende landschap. Dankzij het militaire gebruik zijn veel
heidevelden en stuifzanden bovendien niet geheel bebost. Om deze reden staan deze terreinen op de
kaart en zijn ze niet onder de bebouwde of sterk veranderde gebieden gerangschikt. Onder deze
eenheid vallen vroegere heideterreinen waar het militaire gebruik het landschapsbeeld bepaalt. Het
gaat daarbij niet om oefenterreinen in bossen of op heidevelden, maar om kazernes en schietbanen.
In het zuiden gaat het om schietbanen van het ISK-Harskamp, tussen Garderen en Stroe om de
Generaal-majoor Kootkazerne en om de Majoor Mulderkazerne.




                                                                                                 | 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Bossen op het Veluws natuurgebied

Het overgrote deel van het Veluwemassief bestaat uit bos. Deze bossen kennen een enorme variatie,
zowel wat betreft ontstaanswijze als wat betreft het tegenwoordige landschapsbeeld. Bij de
inventarisatie ontstond enerzijds de wens om recht te doen aan deze variatie en vele typen bos van
elkaar te onderscheiden. Van de andere kant stuitte dat ook op praktische problemen. De overgang
van het ene type naar het andere is gradueel. Sommige bossen kunnen wat betreft ontstaanswijze in
het ene bostype vallen, maar wat betreft huidig aanzien in het andere. Grenzen trekken is daarom
moeilijk, ook al vanwege de beperkte tijd (enkele dagen) om het enorme areaal bos in het veld te
controleren. Bij de onderstaande indeling in historische bostypen past dus de kanttekening dat bossen
in de praktijk meer op elkaar kunnen lijken dan het onderscheid suggereert. Bij detailinventarisaties
kan de omgrenzing en de beschrijving nauwkeuriger geschieden.
In deze rapportage worden de bossen ingedeeld op historisch-geografische kenmerken: naar hun
ouderdom, hun wijze van ontstaan en hun topografische structuur (omtrek, ligging in het landschap,
wegen, bebouwing).

Bijzonderheden binnen de bossen: inheems – genetisch materiaal
Tot op zekere hoogte wordt ook rekening gehouden met de historisch-ecologische waarde van het
bos. Bossen die volgens de inventarisatie van Rövekamp en Maes (2002) oude inheemse bomen of
struiken bevatten worden apart aangeduid en krijgen meestal een hogere waardering (zie toevoeging
H). In het onderstaande zal blijken dat oude bomen en hakhoutvormen zich zowel in oude als jonge
bossen en zelfs op spontaan dichtgegroeide heide kunnen voordoen.


Oude droge bossen

Oude bossen zijn gedefinieerd als alle bossen die al in 1850 als zodanig op de topografische kaarten
stonden. Het waren op het hele Veluwemassief slechts enkele snippers. De hooggelegen
stuwwalgronden (moderpodzolen in gestuwde rivierafzettingen) rond Garderen en Kootwijk waren in
principe geschikt voor bos. Grote oude malebossen, zoals het Speulderbos en het Sprielderbos, net
over de gemeentegrens, liggen op deze gronden. Dergelijke bossen moeten ook bij Garderen en
Kootwijk hebben gelegen, maar zijn op kaarten vanaf 1800 binnen de gemeente Barneveld niet meer
te zien. De maalschappen van Kootwijk en Garderen waren ooit bosbeherende instanties. De officiële
naam van de maalschap Kootwijk was immers "de Maelschap der geërfden in het Cootwycker bosch
booven ende beneeden" (Crebolder e.a., 2004). De maalschappen zijn er blijkbaar niet in geslaagd het
bos goed te beheren, maar het is ook mogelijk dat ze de prioriteit hebben gegeven aan agrarisch
medegebruik van het bos. Al voor 1000 werd er in de meeste bossen gekapt en beweid met onder
andere varkens. Dit leidde ertoe dat de eikels werden opgevreten, waardoor de verjonging
stagneerde. Door begrazing en door plaggen van de bosgrond putte de bodem uit en werd hergroei
moeilijker. Uiteindelijk degradeerde het bos daardoor tot heide, soms met verspreid staande bomen
en eikenstruiken. Dergelijke heideterreinen staan op de kadasterkaart van 1832 aangeduid als Heide
met struiken. Burgemeester Nairac schrijft dat in het midden van de 17e eeuw in Kootwijk nog bijna
jaarlijks beuken- en enkele lindenbomen in de verkoop gingen. Daarna noemt hij alleen nog 1717 als
jaartal waarop nog zware eikenbomen zijn verkocht (Nairac, 1878). Opgaand bos bestond er toen
blijkbaar niet meer. Het bos van de 19e eeuw bestond dus geheel uit eikenhakhout. Hakhout was
relatief aantrekkelijk voor de maalschap, vanwege de kortere omlooptijden en de (vooral in de 19e
eeuw) hoge hakhoutprijzen.
We maken hier een onderscheid tussen ‘gewone’ oude bossen en oude bossen op stuifzand.


48 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>25          Oude droge bossen, niet op stuifzand (kd2a)
De bossen van deze eenheid liggen bij Garderen en Boeschoten. In Garderen betreft enkele
hakhoutpercelen waarvan we vermoeden dat die al voor 1800 op voormalige akkers zijn geplant16.
Ook wordt een strook bos langs de Apeldoornsestraat tussen de Generaal Majoor Kootkazerne en Oud
Milligen tot deze eenheid gerekend. Mogelijk komt deze bosstrook voort uit een initiatief van de
Maalschap Garderen die langs de weg, die toen nog door stuifzand en heide liep, bomenwallen en
bosstroken aanlegde ter bescherming tegen wind die vaak stuifzand meebracht (Neefjes, 2006, p. 48).
Ook elders langs de Apeldoornsestraat kunnen zich resten van deze aanplant bevinden, maar daar was
de bosstrook veel smaller.
Ook het grootste deel van het bos binnen de door wallen omgrensde kampontginning Boeschoten
hoort tot het oude bos. Dit bos was in de 19e eeuw ook in gebruik als hakhout17. Een deel van dat
hakhout bestond al in 1832 (volgens de eerste kadasterkaart) en een ander deel werd tussen 1832 en
1850 op heide of ‘heide met struiken’ aangelegd. Wallen binnen de kampontginning kunnen oude
grenzen van bospercelen zijn. De wal op de buitenrand van deze bossen was tevens de veekerende
wal van de hele kampontginning. Onbekend is of de hakhoutbossen bij Boeschoten zijn geplant of
vooral te zien zijn als gedegradeerde restanten van oud bos. Indien ze zijn geplant is dat waarschijnlijk
gepaard gegaan met aanzienlijke grondbewerking, waarbij in de achttiende en negentiende eeuw
soms meer dan een meter diep werd gespit. Van Oosten Slingeland (1958) en De Rijk (1985) wijzen op
de zeer grote arbeidsinput die het diepspitten vergde.

Historisch beeld
Al het oude bos had in de negentiende eeuw het aanzien van hakhout. Het hakhoutareaal bestond
vooral uit eiken, maar er werden ook andere bomen gehakt. De rotatieduur was gemiddeld tien tot
twaalf jaar, maar dat kon variëren afhankelijk van het gebruiksdoel en de grondsoort. Het
hakhoutareaal was in de 19e eeuw in uitbreiding vanwege de hoge eekprijzen.
Buiten de grotere bossen lagen er kleinere stukjes bos dicht bij dorpen en tussen akkers. Deze bosjes
vallen onder het agrarische landschap van de kampontginningen.

Tegenwoordig beeld
Tegenwoordig zijn de oude bossen minder gemakkelijk in het landschap te herkennen dan in 1850.
Het contrast met de omgeving is vaak verdwenen, doordat ook de heide in de omgeving is bebost.
Vaak hebben oude bossen nog steeds een kenmerkende ondergroei. Gebieden waar nog resten van
vroeger hakhout zijn te zien (in de vorm van doorgeschoten hout, oude stoven, meerstammige bomen
of spaartelgen) zijn aangeduid met de toevoeging H.

26          Oude droge bossen op stuifzand (kd2b)
Ten westen van Kootwijk ligt een oud bos dat bekend staat als De Boschberg (omstreeks 1900
Zwartenberg). In 1850 was dit het enige gebied rond Kootwijk dat als aaneengesloten bos op de kaart
stond. Dit bos was toen in beheer als hakhout. De landschappelijke ligging is bijzonder. Het bos lag op
de overgang van stuifzand naar gestuwde rivierafzettingen met moderpodzolen die nooit zijn
verstoven. We gaan er van uit dat dit bos een van de laatste restanten is van het oude malebos dat
hier ooit groeide. Doordat het op de oostrand van het stuifzand lag, heeft het steeds zand ingevangen
dat met de overheersende westenwind werd meegenomen. Om die reden ontstonden duinen in het
bos. De eiken groeiden met de duinen mee, en bleven in gebruik als hakhout. Het is goed mogelijk dat


16
     Op basis van het West-Veluweonderzoek (rapportage in Neefjes, 2006) en Den Ouden en Spek (2007).
17
     Zo blijkt uit de eerste kadasterkaart van 1832.

                                                                                                        | 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>de Kootwijkse boeren dit bos extra zorgvuldig hebben beheerd, omdat het van belang was als barrière
tegen het stuifzand.
Tegenwoordig kenmerkt het bos zich nog steeds door duintjes begroeid met eiken die voortkomen uit
het vroegere hakhout. Dit hout is door Rövekamp en Maes gekenmerkt als oud inheems materiaal
(toevoeging H). Alleen centraal in dit gebied is een klein perceeltje later door naaldhout vervangen.

                                                                              Links op deze kaart uit
                                                                              1850 het bos van de
                                                                              Boschberg.




Opgaand bos op de duinen van de Boschberg, met eikjes die voortkomen uit het hakhout. Onder de duintjes
liggen waarschijnlijk de rijkere moderpodzolgronden van voor de verstuiving (foto Overland 188).




50 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Jonge droge bossen

27     Jonge bossen op voormalige droge heide (hd2a)
De bebossing van de uitgestrekte droge heidegebieden in de gemeente Barneveld werd mogelijk
doordat, dankzij de komst van kunstmest en andere meststoffen, de heide als beweidingsgebied voor
schapen overbodig werd. Waar in de Gelderse Vallei nagenoeg alle heide werd omgezet in
landbouwgrond, gebeurde dat op de hoge delen van de Veluwe slechts spaarzaam. Het overgrote deel
werd bos. Deze eenheid komt vooral voor op de voormalige heidevelden ten westen van Garderen.
Rond Kootwijk beslaan deze jonge bossen een kleiner areaal. Ze geven een beeld van de beperkte
stukken heide die nog tussen het uitgestrekte stuifzand bleven bestaan. De heide rond Kootwijk is laat
bebost, vaak later dan 1930. Waarschijnlijk komt dat omdat men hier prioriteit gaf aan de te bebossen
stuifzanden.
De inrichting van de bossen was afhankelijk van het doel. Meestal stond houtproductie voorop. Dan
werd het bos door paden verdeeld in vierkante of rechthoekige blokken. Hier werd meestal naaldhout
geplant. Grove den was het best bestand tegen de droge, arme en zure heidegrond. Bovendien
bestond er vanuit de mijnbouw vraag naar dennenhout. De dennen werden zowel gezaaid als
opgekweekt en geplant. Vanwege het brandgevaar in het dennenbos bestond de rand van een
bosperceel, langs de bospaden, vaak uit een strook berken. De minder brandbare berken remden de
uitbreiding van de brand.
De meeste jonge bossen zijn wat betreft hun wegenstructuur na hun aanleg niet veel veranderd. Soms
zijn de oorspronkelijke padenpatronen vervaagd. De opstanden zijn vaak al weer aan een tweede of
derde generatie toe. In sommige jonge bossen zijn in de tweede helft van de 20e eeuw villaparken en
campings aangelegd.
De jonge naaldhoutbossen worden landschappelijk en ecologisch meestal laag gewaardeerd. Ze staan
bekend als weinig afwisselende ‘dennenakkers’. In hun grootschaligheid en monotonie herinneren ze
echter nog aan de zeer uitgestrekte en als monotoon ervaren heide van vroeger. Grote
terreinbeheerders en particuliere terreineigenaren vormen de naaldbossen nu vaak om tot loof- of
gemengd bos. Een breder scala aan boomsoorten is nu mogelijk doordat, onder andere door een dikke
strooisellaag, de bodemvruchtbaarheid hoger is dan vroeger op de heide.
In de jonge bossen op voormalige droge heide zijn soms nog restanten van de vroegere heide te
herkennen. Op open plekken kan nog heidevegetatie aanwezig zijn. Landschapselementen van de
heide zoals karrensporen, grafheuvels en Celtic fields, kunnen in jonge bossen zijn te ontwaren. Waar
bij het planten of herplanten van het bos de grond diep is bewerkt en geëgaliseerd, zijn deze sporen
meestal vernietigd. Dat hoeft echter niet per definitie zo te zijn, omdat veel naaldbos is gezaaid.
Jonge bossen kunnen oude bomen herbergen. Dat kunnen oude solitaire bomen zijn die ooit op de
heide stonden. De bomen onderscheiden zich van de andere bomen doordat ze veel breder en vaak
ook kronkeliger zijn uitgegroeid. Bij de aanleg van het nieuwe bos kan hakhout op de heide zijn
gespaard. Die hakhoutvormen kunnen nog in het jonge bos zijn terug te vinden (zie toevoeging H). In
of langs jonge bossen kunnen landschapselementen liggen die te maken hebben met de aanleg van
het bos: aarden wallen die schapen en wild vanuit de overgebleven heide moesten tegenhouden of
resten van dennenkampjes om zelf zaad te kweken. Soms zijn ook berkenstroken te ontwaren.




                                                                                                 | 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Op deze kapvlakte, net ten oosten van de Stroesche Bergen en ten westen van Vogelenzang, is het verschil te
zien tussen twee bostypen. Links op de foto jonge droge heidebebossingen (kaartcode 27) met naaldhout.
Rechts op de foto niet in cultuur gebrachte droge heide met spontaan bos (kaartcode 30), met daarin veel
eiken die zijn voorgekomen uit kreupelhout of eikenstruiken op de heide (foto Overland 189).

Op het AHN-beeld (onder) is het verschil ook te zien. Links op het beeld heeft de bosbodem nog het oude
heide-reliëf. Rechts (de heidebebossing) is te zien hoe de heidegrond is bewerkt, met om de 20 meter een
ondiepe droge greppel.




52 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Het bos op de Bemelerberg bij Garderen is een heel bijzondere vorm van een heidebebossing. De Bemelerberg
is een pleistocene zandrug boven op de stuwwal. In 1832 en 1850 was dit duintje begroeid met heide en
omgeven door de akkers van de Garderense Enk. Al in de Merovingische tijd moet dit landschapscontrast
                 18
hebben bestaan . Het feit dat op het duintje niet kon worden geakkerd, moet het geschikt hebben gemaakt
als begraafplaats. Op het duintje is namelijk een Merovingisch en mogelijk Romeins grafveld gevonden. In de
tweede helft van de negentiende eeuw werd het duintje beplant met hakhout. De eiken op het duintje zijn uit
dit hakhout voortgekomen. Het bos wordt door Rövekamp en Maes (2002) beschouwd als oud inheems
(toevoeging H). Het vormt door de hogere ligging en de bosbegroeiing nog altijd een contrast met de
omgeving (foto Overland 1553, genomen in 2006).



28          Jonge droge bossen op voormalig stuifzand (hd2b)
De bebossing van het enorme Kootwijkerzand is een van de grootste bebossingscampagnes geweest
die ons land heeft gekend. Al in de negentiende eeuw werd door het provinciaal bestuur een start
gemaakt met de bebossing. Toen werden een aantal bosstroken met grove dennen aangelegd die het
stuifzand moesten beteugelen en schade aan de bouwlanden van Kootwijk en Essen moesten
voorkomen. Ze stonden bekend als de Zanderdennen, de Essenerdennen en de Harskamperdennen.
Omstreeks 1900 kreeg de bebossing een nieuwe impuls. In 1899 werd Staatsbosbeheer opgericht en
het vastleggen van de stuifzanden was naast de houtproductie een belangrijk doel. De boerderijen
Groot- en Klein Vogelenzand en de Grote Hoef werden aangekocht en gebruikt om vele miljoenen
dennetjes op te kweken.
Op het droge, arme stuifzand werden voornamelijk naaldbossen aangeplant omdat alleen deze bomen
hier konden overleven. De bossen werden zowel op duinen als op meer vlakke, door stuifzand
overdekte of juist uitgestoven terreinen geplant.



18
     Zie ook Neefjes en Spek, 2014.

                                                                                                      | 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Het uitgestrekte Loobosch bij Kootwijk bestaat vrijwel geheel uit duinen. Het was niet gemakkelijk
dergelijke duinen te bebossen, gezien de extreem arme bodem, de extreme temperaturen en de
extreme droogte. Vaak gebeurde dat in fasen, waarbij eerst de meest geschikte delen (afhankelijk van
lemigheid, aanwezigheid van een overstoven bodem, steilheid en richting van de helling) werden
beplant. Nadat het eerste bos was opgekomen, werden de omstandigheden minder extreem, en
breidde het bos (door natuurlijke uitzaaiing of door bosaanleg) zich uit over de rest van het
stuifzandgebied (Neefjes, Cultuurhistorische Atlas van Nunspeet, in publicatie). In het Loobosch lijkt
het, afgaande op kaartenreeksen uit de eerste helft van de 20e eeuw, in een keer te zijn gelukt om
vlakdekkend bos te creëren. Op de kaarten is te zien dat steeds nieuw bosvakken werden gerealiseerd,
en dat in de bestaande vakken niet of nauwelijks gaten vielen. Dat leverde een vrij uniform bos op,
met bomen van gelijke leeftijd en grootte. De stuifzandbebossingen waren meestal in eerste instantie
arm, met weinig bijgroei, en zonder gesloten boomkronen. Maar net als bij de heidebebossingen is de
bodemvruchtbaarheid, mede door de strooiselopbouw, gestegen en wordt zwaarder bos mogelijk.
Stuifzandbebossingen in gebieden met duinen, zoals het Loobosch, hebben een kronkelig
padenpatroon. De paden lopen rond de, nu met bos beplante, stuifduinen die enkele meters hoog
zijn.
In stuifzandbebossingen met weinig reliëf, zoals het Stroesche Zand, zijn de wegen rechter. Soms zijn
er geen wegen te herkennen. Mogelijk zijn die nooit aangelegd omdat van het stuifzandbos nooit veel
oogst werd verwacht.




Met bos begroeide stuifduinen in het Loobosch (foto Overland 195).




54 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Niet gecultiveerde gebieden in het Veluws natuurgebied

In de 19e eeuw bestond het hoge deel van de gemeente Barneveld grotendeels uit zogenaamde
‘woeste gronden’: heide en stuifzanden. Dat is niet altijd zo geweest. In de duizenden jaren die
volgden op de laatste ijstijd was het grondgebied van Barneveld vrijwel geheel bedekt met bos. Het
verdwijnen van dat bos hangt direct samen met landbouw. Al in de Prehistorie verdween bos door
aanleg van akkers, door houtkap, door branden en door begrazing. Aan het eind van de Romeinse tijd
nam het bosareaal weer toe, waarna het vanaf de Vroege Middeleeuwen weer afnam onder invloed
van bevolkingsgroei en intensivering van de landbouw. De maalschappen van Garderen en Kootwijk
zijn waarschijnlijk in eerste instantie ontstaan om dit bos te beschermen.
De term ‘woeste gronden’ waarmee in de negentiende eeuw de heidegebieden werden aangeduid, is
onterecht, gezien vanuit de gebruikers van de heide, de boeren. Tot ongeveer 1850 was de heide een
onmisbaar element in het landbouwsysteem van de kampontginningen. Het vee dat er graasde –
voornamelijk schapen – leverde, behalve vlees en wol, mest voor de akkers. Vanaf de Middeleeuwen
ontstond het systeem van plaggenlandbouw. De mest en urine van het vee werd opgevangen op
plaggen die op de heide waren gestoken. Het mengsel van mest en plaggen werd gebruikt om de
akkers mee te bemesten. In tijden van grote vraag naar wol (zoals in de 16e eeuw) of naar mest
ontstond er een grote gebruiksdruk op de heide. Daar waar te intensief werd begraasd en geplagd,
ontstonden stuifzanden. De maalschappen van Kootwijk en Garderen ontwikkelden gebruiksregels om
te intensief gebruik van de heide te voorkomen. Dat de regulering vaak niet lukte, bewijst het grote
areaal aan (voormalige) stuifzanden. De komst van nieuwe meststoffen zoals guano en kunstmest was
een keerpunt in de geschiedenis van de heide en de stuifzanden. De heide werd overbodig voor de
landbouw. Aan het intensieve plaggen en begrazen kwam een eind.


Droge heidegebieden

29     Niet ontgonnen droge heide, nog open (nd1a)
Van de enorme oppervlaktes aan droge heide die de gemeente in 1850 nog telde, is een relatief klein
deel nooit ontgonnen tot landbouwgebied of bos. Het grootste heiderestant wordt gevormd door het
Kootwijkseveld en de Stroese Heide, ten oosten van Stroe.

Historisch beeld
In 1850 waren de hooggelegen zandgronden van Barneveld nog grotendeels met heide bedekt. Het
landschap was desolaat: open, zeer uitgestrekt en onbewoond. Landschapselementen als grafheuvels,
karrensporen en grenswallen waren goed te zien. Aan de horizon waren de witte toppen van de
stuifzanden te zien. De heide werd doorkruist door enkele doorgaande zandwegen, die vaak moeilijk
begaanbaar waren. Paden of wegen waren, met uitzondering van de grote doorgaande wegen, vaak
bochtig. Het tracé kon zich in de loop van tientallen jaren wijzigen. Een deel van de heide was niet
open. Hier kwam kreupelhout voor, dat soms wel werd gebruikt als hakhout. Dergelijke gebieden
werden aangeduid als heide met struiken. Soms stonden deze struiken op rijkere gronden, waar het
bos relatief laat was verdwenen. Soms stonden ze ook in de buurt van nederzettingen of oude bossen.
Vogels verspreidden de eikels over de heide vanaf deze plekken. Die jonge eikenscheuten konden
door intensieve begrazing niet uitgroeien tot bos, maar wel tot kreupelhout of tot een enkele solitaire
eik.




                                                                                                   | 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Tegenwoordig beeld
In de gemeente Barneveld bestaan nog twee grote heideterreinen. Het Kootwijkseveld en de
Stroesche Heide hebben nog steeds het uitgestrekte, open en verlaten aanzien van vroeger. Verschil is
dat er nu bos aan de horizon te zien is. Verder bestaat deze eenheid uit kleinere heiderestanten
temidden van heidebebossingen. Op de heideterreinen is het bijzondere reliëf vaak nog goed
zichtbaar, zoals karrensporen, grafheuvels of natuurlijk reliëf. Terreinbeheerders, zoals
Natuurmonumenten, Gelders Landschap of het Ministerie van Defensie, houden de heide nu open
door het historische beheer toe te passen: plaggen (nu vaak machinaal) en vee inscharen.




De uitgestrekte Stroesche Heide, gezien vanaf de Houtbeekweg (foto Overland 222).




Grafheuvels op de Bergsham (foto Overland 1, genomen in 2006).




56 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>30     Niet in cultuur gebrachte heide, nu met (spontaan) bos (nd1b)
Een deel van de voormalige heideterreinen is spontaan met bos begroeid geraakt. Op topografische
kaarten is op de heidevelden het ontstaan van plukjes bos te zien, die langzamerhand aaneen groeien.
Door deze bossen lopen hooguit enkele paden. Ze zijn niet systematisch verdeeld in percelen. Open
plekken en bosjes wisselen elkaar op grillige wijze af. Spontane bossen kunnen allerlei bomen in zich
herbergen, afhankelijk van de nabijheid van zaadbronnen. Eiken en dennen komen het meeste voor.
De eiken komen voort uit kreupelhout of hakhout dat ooit op de heide stond. Het hakhout is
uitgegroeid tot vaak grillige bomen, die zich door uitzaaiing verder verspreidden. De eiken kunnen ook
door uitzaaiing vanuit hakhoutplantages, houtwallen rond kampontginningen of oude bossen zijn
verspreid. In dergelijk bos zijn vaak zeer fraaie eikenkringen zichtbaar. Spontaan bos met naaldhout of
berken komt vaak voort door uitzaaiing vanuit aangrenzende heide- en stuifzandbebossingen.

In spontaan bos komen vaak bomen voor van verschillende leeftijden en verschillende soorten. De
oudste bomen – ooit solitairen op de heide – groeien zeer breed en grillig uit. Daartussen staan
jongere bomen die in bos zijn opgegroeid en rechter en smaller zijn. Het meeste spontane bos heeft
een natuurlijk karakter, vanwege het leeftijdsverschil tussen de bomen, de afwezigheid van een
monocultuur, de grillige overgangen tussen open plekken en bos en de afwezigheid van een
systematisch wegenpatroon. De wegen die er liggen waren vaak al doorgaande wegen of paden in de
tijd dat er nog heide was en zijn niet aangelegd om nieuwe bos te ontsluiten. Net als op open
heideterreinen zijn er vaak nog karrensporen, grafheuvels of Celtic fields zichtbaar. Spontaan bos is
soms nog maar enkele jaren oud. Zodra heideonderhoud in de vorm van maaien, plaggen, begrazen of
branden wordt beëindigd, komt bosopslag op.

Vrijwel al het bos van deze eenheid bestaat voor een groot gedeelte uit eiken voorgekomen uit
eikenhakhout en kreupelhout dat verspreid op de heide stond (op de kaart met toevoeging H). Grote
arealen liggen rond De Bergsham en de Stroesche Bergen.



                                                                                     Spontaan bos met
                                                                                     eikenkringen die
                                                                                     voortkomen uit
                                                                                     vroeger hak- of
                                                                                     kreupelhout op de
                                                                                     heide, iets ten
                                                                                     oosten van de
                                                                                     Stroesche Bergen
                                                                                     (foto Overland
                                                                                     187).




                                                                                                       | 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Kadertekst eikenkringen


Vooral in de gemeente Barneveld komen veel eikenkringen voor. Deze bijzondere bomen geven het bos of de
heide bijzonder, soms bijna sprookjesachtig aanzicht. Over de Veluwse eikenkringen is veel te doen geweest.
Rövekamp en Maes (2002) beschouwden de kringen als resultaat van vele eeuwen hakhoutcultuur. Telkens als de
bomen werden gekapt, werd de hakhoutstoof groter. De bomen in een eikenkring zouden via de ondergrondse
stoof nog met elkaar verbonden zijn en feitelijk één individu zijn. Ze schatten de ouderdom van de grootste
kringen op zo’n 1500 jaar. Later werd deze hypothese weerlegd door nader onderzoek in de Wildekamp, bij
            19
Garderen . De eiken bleken hier te zijn kort gehouden door schapenvraat en niet (of hooguit in de laatste fase)
door hakhoutcultuur. Dendrologisch onderzoek en 14C datering wees uit dat het hout niet ouder was dan de 19e
eeuw. Op grond van dit onderzoek werd aannemelijk dat veel eikenkringen zijn ontstaan uit eikenkreupelhout.
Door de hoge begrazingsdruk bleven de eiken klein en konden alleen lage takken (soms in of maar net boven het
                                                                                              e
strooisel) naar buiten uitgroeien. Pas toen de begrazingsdruk afnam – vaak pas in de 20 eeuw - kon het
kreupelhout naar boven uitgroeien. Door lichtconcurrentie konden alleen de buitenste afleggers, die in een kring
lijken te staan, tot hogere bomen uitgroeien. Die bomen zijn vaak nog een of enkele malen geoogst als hakhout.
Met deze weerlegging kregen de boomkringen een minder spectaculaire ouderdom. Toch zijn er redenen om er
grote waarde aan toe te kennen. Ten eerste kunnen de boomkringen een hoge leeftijd vertegenwoordigen.
Immers, ze zijn mogelijk vele eeuwen lang alleen vegetatief vermeerderd (niet door eikels). De ontstaanswijze van
de vorm kan meerdere eeuwen in beslag hebben genomen. Ten tweede zijn de boomkringen van ecologische
waarde. Ze worden gezien als bron van inheems genetisch materiaal; niet alleen de boomkringen zelf, maar ook
de eventuele ondergroei. Ten derde vertellen de boomkringen het verhaal van het aftakelende bos, de
opkomende heide, de grazende schapen en de hakhoutcultuur van de 19e en begin 20e eeuw. Ten slotte zijn de
boomkringen zeer fraai om te zien.




Stuifzandgebieden

31         Niet ontgonnen stuifzand, open of laag begroeid (nd2a)
Al in de Middeleeuwen was door grondwaterdaling, boskap, overbegrazing of te veel plaggen en
branden de druk op de heide dermate groot dat op de armste bodems, vaak dekzanden met
humuspodzolen, stuifzanden konden ontstaan. Na het plaggen of afbranden, of nadat grote kuddes
schapen de zode hadden stukgetrapt, kon de heidevegetatie zich op de uitgeputte droge zandgrond
niet meer herstellen. De wind kreeg vat op het kale zand en er ontstond een verstuivingsplek. Waar
deze plekken aaneengroeiden, werd het proces van verschraling en verstuiving versterkt. De
verstuivingplekken groeiden aaneen tot stuifzandcellen en op deze manier gingen hele delen van de
oorspronkelijke heide verloren. Voor de omliggende nederzettingen betekende dit een ramp. Niet
alleen verdween de heide en daarmee het graasgebied van het vee; ook akkers, soms zelfs hele
dorpsgebieden, verdwenen onder het stuifzand. De door Heidinga (1984) onderzochte middeleeuws
nederzettingen in het Kootwijkse Zand zijn hiervan Nederlands bekendste voorbeeld. Vanaf de Late
Middeleeuwen verenigden boeren zich in maalschappen en marken en ontwikkelden ze gebruiksregels
om te intensief gebruik van de heide te voorkomen. Ook de Staten van Gelderland vaardigden regels
uit. Dat de regelgeving vaak tekortschoot, bewijst het grote areaal aan (voormalige) stuifzanden. Toch
waren er ook successen. Vanaf de 16e eeuw nam men maatregelen, zoals het planten van

19
     De tekst is een zeer beknopte samenvatting van de bevindingen van Den Ouden en Spek (2007).

58 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>eikenwallen, om de stuifzanden te beteugelen. Vrij veel Veluwse stuifzanden waren op deze wijze al
voor 1850 vastgelegd, in de zin dat ze zich niet uitbreidden (Lascaris, 1999). Een aantal stuifzanden
was ook al begroeid geraakt met mossen, heide of bos. Bij Kootwijk en Stroe hadden deze
maatregelen minder succes. Op de oudste historische kaarten is te zien het Stroesche Zand en het
Kootwijksche Zand toen bestonden uit enorme arealen van onbegroeide zandheuvels.
In 1850 was het actieve stuifzandgebied nog desolater dan de heide. Bewoning was er niet en veel
wegen waren overstoven. In het levende stuifzand konden duinen zich voortbewegen, waardoor de
toch al moeilijk begaanbare routes overstoven konden worden. In uitgestoven lage vlakten en
kommen, waar de uitstuiving het grondwater had bereikt, lagen soms plaatselijk natte plekken in de
vorm van kleine vennen of moerasjes. De duinen bestonden uit kaal en arm zand. Soms waren de
toppen van de duinen begroeid met eiken of dennen. Deze bomen waren sinds het ontstaan met de
duinen meegegroeid. De komst van nieuwe meststoffen zoals guano en kunstmest in de tweede helft
van de negentiende eeuw betekende uiteindelijk het keerpunt in de geschiedenis van de heide en de
stuifzanden. Doordat aan het intensieve plaggen en begrazen een eind kwam, stopte de teloorgang
van heide naar stuifzand. Grote delen van het stuifzand werden bebost, maar al in 1928 realiseerde
men zich dat het stuifzand belangrijke landschappelijke en natuurwaarden vertegenwoordigt. Toen
werd een deel van het zand aangewezen als natuurreservaat en niet verder bebost (Crebolder e.a.
2000).

Deze eenheid bestaat zowel uit nog open stuifzand als uit zanden met een lage begroeiing. Hier en
daar zijn nog hoge duinen met dennen of eiken te zien. Het levend stuifzand beslaat nog maar een
klein deel van deze eenheid. Het kan alleen voortbestaan door beheer dat er op is gericht het zand
open en bereikbaar voor de wind te houden. Op de stuifzanden met lage begroeiing zijn allerlei stadia
van de successie te zien. Buntgras en zandzegge zijn de eerste pioniers; alleen die kunnen de
afwisseling van extreem hoge en lage temperaturen aan het oppervlak van het stuifzand verdragen.
Daarna vestigen zich tal van mos- en korstmossoorten, die worden opgevolgd door struisgrassen en
schapengras. Uiteindelijk kan zich spontaan bos gaan vormen (kaartcode 32).




Het Kootwijkerzand met open en laag begroeid zand (foto Overland 168).




                                                                                                  | 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>32      Niet ontgonnen stuifzand, nu met (spontaan) bos (nd2b)
Een deel van de voormalige stuifzanden is met bos begroeid geraakt. Op de topografische kaart is
echter geen bosontginningsstructuur te zien. Waarschijnlijk is een groot deel van deze bossen
ontstaan door spontane opslag. Bos vormt hier het laatste stadium in het proces van successie. Door
deze bossen lopen hooguit enkele paden. Ze zijn niet systematisch verdeeld in percelen. De spontane
bossen zijn vaak erg armetierig. Open plekken en bosjes wisselen elkaar op grillige wijze af. Hier en
daar ligt nog open stuifzand. Net als op de heide komen in spontaan bos vaak bomen voor van
verschillende leeftijden en verschillende soorten. De oudste bomen – ooit solitair – groeien zeer breed
en grillig uit. Daartussen staan jongere bomen die in bos zijn opgegroeid. De jonge bomen zijn rechter
en smaller. Het meeste spontane bos heeft een natuurlijk karakter, vanwege het leeftijdsverschil
tussen de bomen, de afwezigheid van een monocultuur, de grillige overgangen tussen open plekken
en bos en de afwezigheid van een systematisch wegenpatroon. In de gemeente Barneveld bestaat het
grootste deel van het spontane bos uit naaldhout, maar er komt ook eik voor. Zo staan er, daar waar
het Kootwijkerzand grenst aan de bouwlanden van Kootwijk, ook eiken tussen de dennen. Deze zijn
waarschijnlijk door vogels verspreid vanuit de houtwallen rondom de bouwlanden van Kootwijk.
Enkele spontane bossen, waar de eik overheerst, zijn door Rövekamp en Maes (2002) als inheems
betitelt. De eiken komen waarschijnlijk voort uit kreupelhout en hakhout dat met de duinen was
meegegroeid en verspreid over het stuifzandgebied stond. Deze bosjes staan op de kaart met de
toevoeging H. Ze kunnen lijken op de oude bossen op stuifzand (kaartcode 26). Er komen ook
boomkringen voor.




Spontaan bos met duinen begroeid met dennen van verschillende leeftijden, en met open plekken, aan de
noordrand van het Kootwijkerzand (foto Overland 166).


60 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Spontaan bos op stuifzand
dicht bij de grens van de
kampontginning Kootwijk.
Behalve vliegdennen zijn hier
ook eiken te zien (foto
Overland 171).




Spontaan bos met
boomkringen op stuifduintjes
bij Maanschoten (foto
Overland 35, genomen in
2006).




Open stuifzandgebied met
fort met eikenkring (foto
Overland 34, genomen in
2006).




                         | 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Boven: de ontwikkeling van spontaan bos op stuifzand ten zuidoosten van Kootwijk. Op de eerste afbeelding
(linksboven), een kaart van omstreeks 1900, is op de grens van stuifzand en heide een houtsingel wal te zien,
die uitbreiding van het zand en instuiving op de Kootwijkse akkers moet voorkomen. Deze wal is
waarschijnlijk één van de door Crebolder (2000) genoemde stroken met grove dennen die omstreeks 1850 zijn
aangelegd op initiatief van het provinciaal bestuur. Op deze kaart bestaat de wal al zo’n 50 jaar en het blijkt
dat de aanleg zijn vruchten afwerpt. Het stuifzand heeft zich niet verder uitgebreid richting Kootwijk en
bovendien zijn er aan de stuifzandzijde bosjes ontstaan. Mogelijk zijn deze uitgezaaid vanuit de wal, maar het
AHN-beeld (rechtsboven) lijkt er op te wijzen dat de mens hier ook de hand in heeft gehad. Rechts van de wal
is een structuur van kleine walletjes te zien, die mogelijk te maken hebben met bosaanleg en
stuifzandbeteugeling. Op de derde afbeelding (midden-onder) een luchtfoto met verschillende
landschapstypen. In het zuiden niet ontgonnen stuifzand met spontaan bos (kaartcode 32). Centraal een
heidebebossing die vanaf ongeveer 1920 is aangelegd (kaartcode 27) en links bebost cultuurland (kaartcode
22).




62 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>4       Toevoegingen, bijzonderheden binnen de Histland-eenheden
Alle vlakken op de kaart zijn ingedeeld in de legenda-eenheden van Histland. Soms kunnen
landschappelijke bijzonderheden optreden, die niet binnen zo’n eenheid te vangen zijn. Die
bijzonderheden zijn aangegeven met een op de kaart toegevoegde code. Per vlak kunnen dan één of
meerdere codes aan de legenda-eenheid zijn toegevoegd.




Overzicht gebieden met toevoegingen. Deze staan in groter detail op kaartbladen K1, K2 en K3 met
lettercodes aangegeven.




Hakhoutrestanten / oude bomen / oud inheems-genetisch materiaal (toevoeging H)
In bosgebieden met de toevoeging H komen oude bomen en hakhoutrestanten voor volgens de
inventarisatie van Rövekamp en Maes. Hun inventarisatie was er op gericht om bomen op het spoor te
komen die als inheems kunnen worden beschouwd. Rövekamp en Maes baseerden hun conclusies op
kaartonderzoek en uitgebreid veldonderzoek waarbij ze uit de boomvorm (die vaak is beïnvloed door
vroegere hakhoutcultuur) de ouderdom bepalen. Hun theorie over de relatie tussen boomvorm en
ouderdom is omstreden (zie kadertekst over boomkringen bij eenheid 31) maar hun kartering geeft
een indicatie van de aanwezigheid van oude bomen in bossen, en daarmee ook van bijhorende oud-
bosvegetatie. Hun inventarisatie is gecontroleerd met luchtfoto’s en (zeer beperkt) veldonderzoek.
In bossen met de toevoeging H zijn bomen te zien die voortkomen uit vroegere hakhoutcultuur. Soms
staat er een nieuwe generatie bomen in het bos, maar liggen de oude stammetjes en stoofjes nog op
de bosbodem. Soms zijn de hakhoutstoven na de laatste keer dat er is gehakt – dat gebeurde tot in de
jaren ’50 – ‘op enen gezet’, waarbij de best groeiende uitloper is gespaard. Aan de voet van de eiken is


                                                                                                   | 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>hun hakhoutverleden dan nog te zien. Soms hebben de bomen nog duidelijk het uiterlijk van
hakhoutstoven met meerder uitlopers. De toevoeging H heeft ook betrekking op hakhout op wallen en
duinen. Hier hadden de eiken ook een functie voor het invangen van zand of het weren van vee en
wild (samen met doornige struiken). Deze eiken werden daarnaast als hakhout geëxploiteerd.
De toevoeging H kan ook betrekking hebben op gebieden die op 19e-eeuwse kaarten nog als heide
zijn aangeduid. Hier stonden dan lage struiken die nauwelijks hoger waren dan de heidestruiken en
niet als bos door de karteerders zijn herkend. Ook op kan de toevoeging H betrekking hebben op
akkers waarop hakhoutbos is aangelegd. De oude bomen betreffen volgens Rövekamp en Maes
meestal zomereiken, maar daarnaast ook wintereiken, beuken, en berken. Andere boomsoorten die er
kunnen voorkomen zijn: Ruwe en Zachte berk, Sporkehout, Wilde lijsterbes, Gewone Vlier. Vaak
komen ook oude bossoorten voor. Indicatoren zijn: Adelaarsvaren, Gewone eikvaren, Lelietjes der
dalen, Gewone salomonszegel, Dubbelloof, Dalkruid, Grote muur, Hengel, Kleine Maagdenpalm.

Landgoedkarakter (toevoeging L) (alleen in Gelderse Vallei)
Landgoederen zijn gebieden waar, naast agrarische productie, de esthetiek van het landschap van
belang was. Bij de inrichting van het landschap werd rekening gehouden met de schoonheid ervan.
Gebieden met landgoedkarakter hadden een productiedoelstelling en daarmee onderscheiden ze zich
in Histland van buitenplaatsen (kaartcode 6), waar de esthetiek doorslaggevend was, en de agrarische
productie niet of veel minder van belang.
Landgoederen waren in eerste instantie agrarische gebieden. en meestal lagen er ook boerderijen op
het landgoed. Een landgoed hoeft zich daardoor niet altijd landschappelijk van ‘gewone’ agrarisch
gebruikte gebieden te onderscheiden. De landschappen van deze landgoederen zijn daarom ingedeeld
naar de gewone landschapstypen (kampontginningen, oude of jonge bossen, etc.) waar ze in zijn
ontstaan. Vaak is op landgoederen dit oude landschap bijzonder goed bewaard gebleven. Daarnaast is
aan deze gebieden vaak af te lezen dat hier bewust aan de esthetiek van het landschap is gewerkt.
Binnen de oude structuren die te maken hebben met agrarisch gebruik of bosbouw is sprake van
lanen, zichtassen, een oriëntatie op het huis, bijzondere boomgroepen, of een fraaie afwisseling van
bos en open gebied. Die afwisseling van bos en open gebied was ook belangrijk voor de jacht.
Het zal duidelijk zijn dat de toekenning van de toevoeging L enigszins subjectief is en als een indicatie
moet worden gezien. Het is toegekend op basis van topografische kaarten, luchtfoto’s, en zeer
beperkte veldwaarnemingen. Op basis van deze topografische kenmerken kunnen ook gronden buiten
landgoederen de toevoeging L hebben, zoals het ook mogelijk is dat onderdelen van landgoederen de
toevoeging niet hebben.

Gebieden met landgoedkarakter liggen vooral ten westen van Barneveld, met het gebied Bylaer -
Kallenbroek als grootste aaneengesloten gebied. De relatie tussen aardkunde (geprononceerde
zandruggen, tussenliggende laagtes, beken) en historisch landschap (kampontginningen, akkertjes op
ruggen, oude bossen, broekgebieden, jonge bossen, jonge ontginningen, beboste kampontinningen) is
hier nog duidelijk aanwezig. De illustratie bij eenheid 3 geeft een beeld van de landschappelijke
rijkdom die hier behouden is gebleven.

Ook in de jonge ontginningen en jonge bossen ten oosten van Voorthuizen heeft het landschap een
landgoedkarakter. Mogelijk houdt de afwisseling tussen bos en open gebied hier verband met de
antroposofische gemeenschap die hier in de eerste helft van de 20e eeuw landbouwbedrijfjes stichtte
en woningen en boerderijen liet bouwen. Dat zou betekenen dat deze gemeenschap behalve
antroposofische bouwkunst (zie Crebolder e.a., 2009) ook landschappelijke sporen heeft nagelaten.




64 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Op het bosrijke Veluwemassief onderscheiden landgoederen zich minder duidelijk van de omgeving en
is de toevoeging L niet toegekend.




Een fraaie afwisseling van bos en open gebied ten oosten van Voorthuizen, voetpad van Apeldoornsestraat
naar Harremaatweg (foto Overland 162).


Droge kampontginning gecompartimenteerd karakter (toevoeging C)
Zie toelichting bij kaartcode 1 (zowel in onderdeel Gelderse Vallei als Veluwemassief).

Droge kampontginning, open field karakter (toevoeging F)
Zie toelichting bij kaartcode 1 (zowel in onderdeel Gelderse Vallei als Veluwemassief).

Kampontginningen in doodijsgat (toevoeging IJ)
Zie toelichting bij kaartcode 1.

Zichtbare drift (toevoeging D)
Zie toelichting bij kaartcode 22.




                                                                                                      | 65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>66 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>5          Waardering
Het buitengebied van de gemeente Barneveld is verdeeld in ruim 600 vlakken. Elk vlak is toegedeeld
naar een historisch landschapstype. Daarnaast heeft elk vlak een waardering op de schaal 1-10
gekregen die is vereenvoudigd naar een schaal 1-5 of 1-3. In bijlage W1, W2 en W3 is de waardering 1-
5 te zien. Het GIS biedt de mogelijkheid ook andere waarderingsschalen te bekijken.

Bij een waardering van het landschap passen altijd kanttekeningen. De waardering hangt af van de bril
waardoor je naar het landschap kijkt. Jonge landschappen, zoals de jonge ontginningen, hebben
meestal een wat lagere waardering. Ze lijken immers niet meer op de heide van 1850. Maar wie
waarde hecht aan de gaafheid van de 20e-eeuwse ontginningsstructuur zou uitkomen op een hogere
waardering. Daarnaast hoeft een hoge waardering van de historische waarden niet altijd te betekenen
dat we dit landschap ook mooier vinden. Iemand die houdt van bossen zal een laag gewaardeerd jong
bos wellicht mooier vinden dat een hoog gewaardeerd open essenlandschap.

Criteria
Bij de waardering is gekeken naar de onderstaande drie aspecten:
 Verandering van de topografische structuur (weging 40%): in hoeverre is het landschap sinds de
     19e eeuw veranderd wat betreft perceelsindeling, perceelsgrenzen, sloten- beken-, en
     wegenpatroon?
 Verandering van de fysiognomie (weging 30%): in hoeverre is het landschap veranderd wat betreft
     de (spreiding van) verticale elementen in het landschap (bos, houtwallen, bebouwing)?
 Bijzondere kenmerken (weging 30%): staat voor de aanwezigheid van een bijzondere waarde die
     niet in de veranderingscriteria is te vangen (zeldzaamheid, historische zeggingskracht van een
     gebied, aanwezigheid bijzondere fenomenen). Omdat dit criterium enigszins subjectief is, bestaat
     er voor elk gebiedje een korte toelichting in steekwoorden (alleen zichtbaar in de tabel in het GIS).

Jonge landschappen (jonge landbouwontginningen, jonge bossen) zijn per definitie sterk veranderd
ten opzichte van de 19e eeuw. De jonge ontginningen lijken immers geheel niet op de vroegere heide.
Ze hebben daarom een lagere waarde, die in principe niet hoger wordt dan 2 of 3. Die waarde kan
weer stijgen als zich een uitzonderlijke situatie voordoet. Eén en ander is dan toegelicht in de
database van het GIS. Voor de jonge landschappen is een vergelijking gemaakt met de situatie van
omstreeks 1930.

Betekenis van de waarden op 1-5 schaal

1 Basiswaarde (waarde 3, 4, 5 uit 1-10 schaal)    Het landschap is sterk veranderd ten opzichte van 1850 of
                                                  1930. Historisch karakter moeilijk herkenbaar.
2 Middenwaarde (waarde 6 uit 1-10 schaal)         Historisch landschap nog te herkennen, enige mate van
                                                  historische zeggingskracht.
3 Middenwaarde+ (waarde 7 uit 1-10 schaal)        Historisch landschap redelijk herkenbaar, zekere mate van
                                                  historische zeggingskracht.
4 Hoge waarde (waarde 8 uit 1-10 schaal)          Landschap lijkt sterk op situatie in 1850 en heeft veel
                                                  zeggingskracht.
5 Zeer hoge waarde (waarde 9, 10)                 Landschap lijkt sterk op situatie in 1850 en heeft bijzonder
                                                  grote zeggingskracht. Ook op nationale schaal is sprake
                                                  van een bijzonder en zeldzaam landschap.


                                                                                                            | 67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Betekenis van de waarden op 1-3 schaal (niet op de kaart, wel te raadplegen via het GIS)

1 Basiswaarde (waarde 3, 4, 5 uit 1-10 schaal)    Het landschap is sterk veranderd ten opzichte van 1850 of
                                                  1930. Historisch karakter moeilijk herkenbaar.
2 Middenwaarde (waarde 6, 7 uit 1-10 schaal)      Historisch landschap redelijk herkenbaar, zekere mate van
                                                  historische zeggingskracht.
3 Hoge waarde (waarde 8, 9, 10 uit 1-10 schaal)   Landschap lijkt sterk op situatie in 1850 en heeft grote
                                                  zeggingskracht.



Waardering op internationale en nationale schaal
Bij de bovenstaande waardering moeten we ons realiseren dat de waardering van het Barneveldse
landschap ook op nationale of internationale schaal kan worden bekeken, en daarbij anders uit kan
vallen.
Het Veluws natuurgebied zou zowel op nationale- als op West-Europese schaal in zijn geheel zeer
hoog gewaardeerd worden. Het gebied hoort tot de grootste nauwelijks bewoonde gebieden van
West-Europa, en is daarmee de landschappelijke weerslag van historisch-demografische processen die
al vanaf de Prehistorie optreden. Landschapsvormende processen als vorming van heide, stuifzand, en
de wijze waarop de mens zich hier kon handhaven, zijn goed in het landschap te herkennen. De
verlatenheid van het Veluws natuurgebied is bepalend voor deze internationale waarde.

Op nationale schaal zijn ook delen van het agrarisch buitengebied van belang. Het Barneveldse
landschap is voor een deel vrij sterk bebouwd geraakt met veehouderijen. Er is zo een specifiek soort
‘intensieve-veehouderijlandschap’ binnen het veel oudere landschap ontstaan. Dergelijke
landschappen worden op dit moment nog niet gewaardeerd als historisch, maar zouden zo’n
waardering kunnen verdienen, omdat ze staan voor een type landbouw dat specifiek bij deze regio
hoort.
Bijzondere deelgebieden die op nationaal niveau een hoge waardering zouden krijgen zijn de engen,
enkele nog gave beekdalen (beekbegeleidende broeken), het landgoederenlandschap rond de Bylaer
en de markante overgang met zandruggen van de kampontginningen naar de Appelsche Heide.




68 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>6      Toelichting op de geleverde digitale data
Naast dit rapport zijn digitale data opgeleverd die het mogelijk maken om in een geografisch
informatiesysteem (GIS) kaarten weer te geven. In het GIS kunnen verschillende kaartlagen op elkaar
worden gelegd. In de achterliggende databases is meer informatie over de elementen en gebieden.
Voor de meeste elementen en gebiedjes bestaat een toelichting in enkele woorden. De meeste
kaartlagen (shapefiles) kunnen in meerdere vormen (kenmerken, waardering, mate van detaillering)
worden vormgegeven.


GIS-bestanden

Histland Barneveld.shp
Indeling van het de gemeente Barneveld in landschapstypen. Deze kaart kan op verschillende
manieren, met verschillende legenda’s worden getoond.

Histland Barneveld.mif
Bestand vergelijkbaar met Histland Barneveld.shp, maar te gebruiken in het GIS-programma MAP-
INFO.

Relevante kolommen:
In de database in het GIS zijn de volgende kolommen te onderscheiden.

Kolommen die iets zeggen over kenmerken van het historische landschap:
Nr:           Code van het landschapstype op de kaart, kaartlegenda, en in de toelichting.
Naam:         Naam van het landschapstype in woorden (in de kaartlegenda en in de toelichting).
CodeBarn:     Indeling in universele codes Histland (kn1a, hd1, etc)
Codenieuw:    Idem, codes op provinciaal niveau, Histland Gelderland (soms iets minder uitgesplitst).
Opmerkinge: Opmerkingen over het gebied en motivatie van waardering bijzondere kenmerken.
Accenten:     Codes van de toevoegingen.

Kolommen die iets zeggen over de waardering van een gebiedje (zie hoofdstuk 5)
Gaafheid:     waarde 1 tot 3 voor gaafheid topografie
Fysiognomie: waarde 1 tot 3 voor gaafheid verticale dimensie
Byz_ken:      waarde 1 tot 4 voor bijzondere kenmerken
Totwaarde:    Optelling waardoor waarde 3 tot 10 ontstaat
Waarde 1_5: Vereenvoudiging tot waardering in vijf klassen
Waarde 1_3: Vereenvoudiging tot waardering in die klassen

Legenda’s voor Histland Barneveld
Door kaartlagen van Histland op elkaar te leggen, waaraan steeds de volgende legenda’s (layers)
worden gekoppeld, kan in GIS dezelfde kaart worden gemaakt als de geleverde papieren- en pdf-
versie.




                                                                                                  | 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Agrarisch buitengebied:
•       Kampontginningen.lyr
•       Buitenplaatsen en oude bossen.lyr
•       Broekontginningen.lyr
•       Veenontginningen.lyr
•       Jonge ontginnningen.lyr
•       Niet of deels ontgonnen terreinen.lyr
•       Niet in kaart gebracht.lyr

Veluwemassief:
•     Agrarische- en gebruikslandschappen.lyr
•     Oude droge bossen.lyr
•     Jonge droge bossen.lyr
•     Niet ontgonnen terreinen.lyr
•     Niet in kaart gebracht.lyr

Waardering:
•     Waardering 1-3 schaal.lyr
•     Waardering 1-5 schaal.lyr



Foto’s

Bij het veldwerk zijn zo’n 230 foto’s gemaakt. Ze zijn in jpg-formaat geleverd.

Fotos Barneveld.shp / Fotos Barneveld.mif
Shapefile / MapInfobestand met alle locaties van de foto’s, soms met korte toelichting. Tenzij anders
vermeld zijn alle foto’s van Overland, 2014.




70 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>7       Literatuur en bronnen
Aardoom, L., 1989
Caart der limitten van de hooge en vrije heerlijckhijdt van Het Loo. Boek met kaart.

Albers, L., 2010
Bijzondere boomvormen in historische parken. Arbor Vitae | 3-20 | 2010.

Boer, L. de en A. van den Berg , 2014
Nijkerkse waterlopen; een bewerkte voorpublicatie van Landschapsjuwelen deel 2. De Wijerd
35(2014)-1.

Born, H van den, P. van den Born, G. Crebolder, G. de Graaff, J. Manssen, D. Veldhuizen, H. van der
Vlist, 2001
Garderen, Baken in het Groen, De Geschiedenis van een Veluws Dorp, Barneveld.

Born, P. van den, G. Crebolder, G. de Graaff, A. van de Ham, T. van de Kuilen, J. Manssen, D.
Veldhuizen, 2004
Zwartebroek & Terschuur. Tussen stuwwal en heuvelrug. De geschiedenis van twee dorpen in de
Gelderse Vallei. Barneveld.

Brons, J., G.J.Crebolder, G. de Graaf, A. van der Horst, G. Kuijt, W. Meijer, F. Rozemond, P. Schut, D.
Veldhuizen, 2012
Kootwijkerbroek, ’n veerkrachtige gemeenschap. De geschiedenis van een dorp op de Veluwe.
Barneveld.

Copini, P., J. Buiteveld, U. Sass-Klaassen & J. den Ouden, 2006
Eikenclusters op de Veluwe. Vakblad Natuur, bos en landschap, november 2006.

Crebolder, G.J., G. de Graaf, J. Manssen, F. Rozemond, D. Veldhuizen, 2000
Kootwijk, een parel in het zand. De geschiedenis van een Veluws dorpje. Barneveld.

Crebolder, G.J., G. de Graaf, J. Manssen, D. Veldhuizen, 2005
Stroe, ‘een kleine oasis’. De geschiedenis van een Veluws dorp.

Crebolder, G.J., G. de Graaf, J. Manssen, D. Veldhuizen, 2007
De Glind, gewonnen uit weerspannig woud. De geschiedenis van een dorp in de Gelderse Vallei.
Barneveld

Crebolder, G., G. Donkersteeg, G. de Graaf, J. Manssen, F. Rozemond, D. Veldhuizen, 2009
Voorthuizen, veel vertier en eenen tamelijken bloei. De geschiedenis van een dorp aan de rand van de
Veluwe. Barneveld.

Grift, J. 2014
Landschapselementen van waarde, landschappelijke ontwikkeling en waardevolle landschappelijke
elementen in Barneveld en Voorthuizen (1000- 1832). Stageverslag Universiteit Groningen, gemeente
Barneveld.


                                                                                                      | 71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Haartsen, 2009
Ontgonnen verleden. Regiobeschrijvingen provincie Gelderland.

Hacke-Oudemans, J.J., 1969
Bijdragen tot de geschiedenis van de Veluwe en andere onderwerpen.

Heidinga, H.A., 1984
De Veluwe in de Vroege Middeleeuwen, Aspecten van de nederzettingsarcheologie van Kootwijk en
zijn buren.

Kroes, J., 1998
De middeleeuwse kampontginningen in de Gelderse Vallei. in: Bijdragen en Mededelingen Vereniging
Gelre, 1998, jrg. 89, p. 24-49.

Lascaris, M, 1999
Zandverstuivingen op de Noordwestelijke Veluwe: in Historisch-Geografisch Tijdschrift, 1999-1.

Menke, H., H. Renes, G. Smit & P. Stork, 2007
Veluwse beken en sprengen: een uniek landschap. Utrecht.

NAIRAC, C.A. 1878
Een oud hoekje der Veluwe door een plattelands burgemeester, Barneveld. (herdruk 1974)

NAIRAC, C.A. (1882)
Nog een oud hoekje der Veluwe, Barneveld. (herdruk 1974)

Neefjes. J., 2006
Oerbos, leefbos, heide en cultuurland: landschapsgeschiedenis van de stuwwal Ermelo-Garderen:
historisch-geografische kartering van het landschap. Rapportage West-Veluweonderzoek. (online op
www.overland.nl)

Neefjes, J. en T. Spek, 2014
Van hoog naar laag: dynamiek van het nederzettingspatroon op de Noordwest-Veluwe van de Late
Prehistorie tot de Volle Middeleeuwen. In: Historisch-Geografisch Tijdschrift.

Oosten Slingeland, J.F. van, 1958
De Sijsselt, een bijdrage tot de kennis van de Veluwse bosgeschiedenis.

Rijk, J.H. de, 1985
De geschiedenis van het Edese Bos; vijf eeuwen beheer en gebruik van een Veluws malebos (scriptie).

Rövekamp, C.J.A & N.C.M. Maes, 2002
Inheemse bomen en struiken op de Veluwe, Autochtone genenbronnen en oude bosplaatsen, WCL
Veluwe. Voor de inventarisatie van Wageningen zijn ook de achterliggende digitale (concept)-GIS-data
gebruikt.




72 |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Schut, P., 2012
De invloed van historische wallen op de moderne topografie in de gemeente Barneveld, Gelderland .
In: Historische wallen in het Nederlandse landschap. De stand van kennis. Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed, Amersfoort, hoofdstuk 16 (blz. 265-281).

Schut, P., 2014
Harselaar West-West: duizenden jaren van bedrijvigheid. Gemeente Barneveld.

Ouden, J. den en Th. Spek (ed.), 2007
Ontstaanswijze van eikenclusters in het natuurterrein de Wilde Kamp bij Garderen:
Landschapsgeschiedenis, bodemontwikkeling en vegetatiegeschiedenis.



Kaarten

Huidige topografische en aardkundige situatie
 Topografische kaart: 1:25.000
 Recente luchtfoto’s (gemeente, Google Earth)
 Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN2)
 Bodemkaart van Nederland (1:50.000)

Historische situatie
 Topographische Militaire Kaart van het Koninkrijk der Nederlanden (1850 – 1864)
 Chromo-topographische Kaarten (Bonnebladen) (1867 – 1935)
 Kaart van de Eerste Bosstatistiek (1938 – 1942; bron: Bosdata)
 Minuutplans eerste kadasterkaarten (omstreeks 1832) (incidenteel)
 Gelders Archief, 0012-K238 Caerten van de tiendens onder 't Hoogh Voorthuijser block, Passavant,
    20 november 1697
 Caart der Limitten van de Hooge en Vrije Heerlijckhijdt van Het Loo, 1762 (gepubliceerd door
    Aardoom, 1989)




                                                                                               | 73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>