<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Regioarrangement
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Samenvatting                                                            3

1. Wat is een Regioarrangement en waarom maken we het?                  9

2. Wat voor regio zijn we?                                              12

3. Sturende principes                                                   13
   3.1. Ruimtelijke kwaliteit als doelstelling                          13
   3.2 Bodem en water sturend                                           14
   3.3 Brede welvaart                                                   15

4. Ruimtelijke samenhang: drie verhaallijnen                            17
   4.1 Eerste verhaallijn: Perspectief natuur en landbouw               17
        4.1.1 Elf denklijnen Groene Metropoolregio                      17
        4.1.2 Klimaatadaptatie                                          25
   4.2 Tweede verhaallijn:
   Ordenende netwerken voor klimaat, energie en (circulaire) economie   28
        4.2.1 Klimaat                                                   28
        4.2.2 Energienetwerk                                            31
        4.2.3 (Circulaire) economie                                     32
   4.3 Derde verhaallijn: Leefbare dorpen en steden                     37
        4.3.1 Wonen                                                     37
        4.3.2 Mobiliteit                                                40
        4.3.3 Recreatie en toerisme                                     42
        4.3.4 Veiligheid, gezondheid en overige voorzieningen           43
        4.3.5 Erfgoed                                                   44

5. De afwegingen met elkaar                                              47
   5.1. Welke leidende principes zijn er?                                47
   5.2. Hoe wegen we ruimteclaims tegen elkaar af                       47

6. De regio in 2030 met doorkijk naar 2050 en verder                     51
   6.1 Regionaal perspectief                                            51
   6.2 Onze regio in Gelderland                                         52

7. Hoe worden we deze regio?                                             53
   7.1 Hoe bereiken we onze doelen?                                     53
   7.2 Mijlpalen en planning                                            53
   7.3 Inzet van instrumenten                                           53

8. Hoe werken we samen?                                                 55
   8.1 Samen werken aan het regioarrangement                            55
   8.2 Samen werken met andere regio’s                                  55
   8.3 Wat is daarvoor nodig?                                           56
   8.4 Samenwerking en overleg met betrokkenen in gebied                 56


Bijlagen                                                                57
Bijlage 1 Kaarten gebiedsuitwerkingen                                   58
Bijlage 2 Link naar rapporten                                           61
Bijlage 3 Woningbouw en bovenlokale mobiliteitsmaatregelen              62




2    Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>            Samenvatting
            Inleiding
            De Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen (hierna: Groene Metropoolregio)
            ontwikkelde zich de afgelopen jaren tot een goed samenwerkende stedelijke regio
            in een groene omgeving. Vanaf 2021 is de hernieuwde samenwerking in de regio
            opgebouwd. Noodzakelijk, door de groei van de verstedelijking. De onderlinge
            relaties tussen steden, groeikernen, dorpen en buurtschappen zijn sindsdien
            sterk toegenomen. Inmiddels is onze regio een van de grotere stedelijke regio’s
            van het land met goede verbindingen naar de economische gebieden om ons
            heen, een bruisende cultuur, levendige centra, goede voorzieningen,
            hoogwaardige kennisinstellingen en innovatieve werklocaties. Ook heeft de
            Groene Metropoolregio aantrekkelijke dorpen en steden, een fijn woonklimaat en
            mooie, bijzondere landschappen, natuurgebieden en agrarische gebieden. Al die
            elementen zijn van belang, want juist de slimme combinatie van functies bepaalt
            de kracht van een stedelijk netwerk.

            De Groene Metropoolregio krijgt de komende jaren te maken met een forse groei
            van het aantal inwoners. Tussen 2020 en 2040 zijn er naar verwachting 60.000
            extra woningen nodig. Tegelijkertijd willen we onze regio goed bereikbaar
            houden, de economie nog sterker maken, de meest circulaire regio van Europa
            zijn, een bijdrage leveren aan nationale klimaatdoelstellingen en de kwaliteit
            van onze leefomgeving, cultuur(historie), natuur en landschappen behouden.
            Dat vraagt om een nauwe samenwerking en gezamenlijke voorbereiding voor het
            maken van ruimtelijke keuzes. Ook moeten we onze investeringen goed op elkaar
            afstemmen en in balans brengen. Meer woningen en meer inwoners kan alleen
            als we óók investeren in bereikbaarheid, economie, natuur, landschap, recreatie
            en toerisme. Het een kan niet zonder het ander.

            Wat is een regioarrangement?
            Het Rijk wil eind 2023 met alle provincies afspraken maken over hoe wij opgaven
            op het gebied van wonen, bereikbaarheid, energie, economie, landbouw en
            natuur, goed ruimtelijk kunnen inpassen. Het Rijk vraagt hiervoor een ruimtelijk
            voorstel van de provincie. De provincie Gelderland heeft besloten haar ruimtelijk
            voorstel vanuit haar zeven regio’s op te bouwen via regioarrangementen.
            Het regioarrangement Groene Metropoolregio beschrijft de ambities, doelen en
            opgaven voor de fysieke leefomgeving rondom de hoofdopgaven energie/economie,
            verstedelijking/wonen (incl. mobiliteit) en landelijk gebied.

            Drie verhaallijnen
            We werken dit regioarrangement uit langs drie perspectieven, omdat deze ook
            als indeling zijn gebruikt in de Nationale Omgevingsvisie. In deze perspectieven
            agenderen we bepaalde keuzes, prioriteiten en benodigde investeringen.

            1. Landbouw en natuur
            We gaan voor aantrekkelijke landschappen die bewoners een mooi uitloopgebied
            bieden, waarin ruimte is voor agrariërs, biodiversiteit en waterberging en waarin
            we kwetsbare natuurgebieden ontzien. Er ligt een opgave om de landbouw te
            verduurzamen en te zoeken naar aanvullende verdienmodellen. Ook gaan we
            voor een toekomstbestendig rivierengebied dat als systeem goed functioneert en
            meervoudig bruikbaar is. We zoeken hierbij naar een optimale balans tussen de
            verschillende functies van het rivierengebied en willen een riviersysteem dat
            duurzaam te beheren is. Door het natuurlijk systeem robuuster te maken,
            kunnen we de negatieve effecten van klimaatverandering verminderen.
            De opgaven ‘meer landschap’ en ‘meer stad’ zijn gelijkwaardig en even belangrijk.

            In het groen-blauw raamwerk staan de kansen en dilemma’s voor versterking
            van groen en blauw beschreven, verrijkt met de uitgangspunten en doelstellingen
            van het programma Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG). Dit heeft elf


3   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>            denklijnen opgeleverd voor de verdere ontwikkeling van natuur en landschap in
            de Groene Metropoolregio. Deze denklijnen krijgen een concrete vertaling naar
            een maatregelenpakket waarmee de denklijnen gerealiseerd kunnen worden in
            de landelijke gebieden. Het maatregelenpakket is ook bedoeld om bekostiging
            te organiseren om onze doelen te bereiken.

            Wat is hiervoor nodig?
            ^ We brengen de effecten van de realisatie van de doelstellingen van het VLGG,
              waaronder die om te komen tot een reductie in stikstofdepositie, in beeld.
            ^ Aan de hand van de elf denklijnen werken we toe naar gebiedsprojecten met
              aandacht voor ruimtelijke effecten, draagvlak, (financiële) mogelijkheden en
              financiële bekostiging. We kijken hierbij ook naar de binnenstedelijke groene
              opgave in samenhang met de klimaatopgave.
            ^ Gezien de integraliteit van de opgaven kijken we voor de bekostiging
              uitdrukkelijk naar het combineren met andere Rijks- en provinciale
              programma’s.
            ^ Afspraken over regionale ruimtelijke doorwerking van maatregelen verlopen
              via gebiedsprocessen, met de betrokken partijen, waaronder
              vertegenwoordigers van de landbouw en de natuur. Deze opgaven vragen
              ruimte en ‘niet alles kan overal’. We gaan op zoek naar ‘wat wel kan’, en we
              faciliteren het keuzeproces.
            ^ We starten gebiedsprocessen op (of versterken deze). Onder andere in vier
              gebieden waar we als eerste starten:
              a. Programmatische Aanpak Grote Wateren en Gelderse Poort.
              b. Beekherstel en de omliggende beekdalen in de Veluwezoom.
              c. Landschap Berg en Dal/Heumen-Ooijpolder-stuwwal-Heumen.
              d. Versterking landschap Overbetuwe en Lingewaard - doorontwikkeling
                 Lingezegen.
              In een volgende fase komen daar andere gebiedsprocessen bij.
            ^ We stellen een catalogus op over klimaatadaptatie; met maatregelen voor
              gezonde, circulaire, biodiverse en klimaatadaptieve verstedelijking. De kosten
              voor de uitvoering schatten we op 150 miljoen euro.
            ^ De inzichten en gemaakte analyses uit het onderzoek van het programma
              Aanpak droogte Achterhoek ã Liemers gebruiken we voor de gebiedsprocessen,
              om te komen tot uitvoeringsplannen.
            ^ Om te komen tot verkleining en/of verdere invulling van de
              drinkwaterreserveringsgebieden (locatiekeuze, ontwerp en inpassing van
              de uiteindelijke drinkwaterwinning) maken we een integrale afweging met
              andere gebruiksfuncties en kijken we naar mogelijkheden van
              functiecombinaties.
            ^ We controleren of de potentiële verstedelijkingslocaties (wonen en werken)
              uit de Verstedelijkingsstrategie niet schuren met de ruimtevraag voor
              dijkversterking en waterberging en of we ze -gezien de ligging in het
              landschap- in de toekomst wel veilig en droog kunnen houden.

            2. Klimaat, energie en (circulaire) economie
            Er speelt momenteel veel op het gebied van klimaat, energie en (circulaire)
            economie. Al deze ontwikkelingen hebben impact op de ruimte en het
            ruimtegebruik. De Groene Metropoolregio levert op verschillende manieren een
            bijdrage aan deze opgaven, onder andere via de Regionale Energie Strategie (RES).
            De geringe capaciteit op het elektriciteitsnet is een beperkende factor voor
            ruimtelijke ontwikkelingen en vormt een ernstige bedreiging voor het behalen
            van onze doelen.
            We hebben een stedelijk netwerk met een ondernemend en innovatief
            ecosysteem voor het midden- en kleinbedrijf (mkb) en willen ons verder
            ontwikkelen als Groene Metropoolregio van nationale én internationale
            betekenis. Om dat te bereiken werken we aan toekomstbestendige en duurzame
            werklocaties (herstructurering, circulariteit en logistiek), investeren we in
            campussen en gaan we een nieuw, toekomstbestendig Regionaal Programma
            Werklocaties (RPW) maken.



4   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>            Wat is hiervoor nodig?
            ^ We herijken de RES om een betere verhouding te krijgen in de opwek van
              windenergie en zonne-energie, waardoor het energienet minder belast wordt.
            ^ We zorgen voor structurele financiering van RES-taken.
            ^ We verankeren de RES in omgevingsbeleid en nemen gezamenlijk
              verantwoordelijkheid voor het realiseren van de RES-doelen.
            ^ We werken aan een regionale programmering van de energie-infrastructuur,
              in samenhang met de programmering op Gelderse schaal. Dat vormt de input
              voor het programma GEIS, waarin de verbinding wordt gelegd met de
              programmering van het landelijk netwerk.
            ^ We versnellen ruimtelijke procedures om de aanleg van energie-infrastructuur
              mogelijk te maken.
            ^ Samen met de netbeheerder verkennen we de kansen voor het gebruik van
              waterstof in industrie die niet makkelijk kan elektrificeren (cluster 6).
              Ook brengen we in kaart wat met de bestaande restcapaciteit van de onder-
              stations mogelijk is en hoe zich dat verhoudt tot onze plannen tot 2030.
              Op basis hiervan maken we lokale maatwerkoplossingen en
              financieringsafspraken.
            ^ We zorgen voor afwegingsruimte voor de provincie en netbeheerder, om te
              kunnen prioriteren bij aansluitingen op het energienet.
            ^ We vertalen de uitgangspunten voor de ‘Economie van de toekomst’ in een
              nieuw RPW.
            ^ We sturen op slimme combinaties van regionale en landelijke logistiek.
            ^ We ontwikkelen een visie op onze circulaire economie, passend bij onze
              regionale kracht en behoefte. Dit doen we in het kader van het nieuwe
              RPW-onderzoek naar de vestigingseisen voor circulaire bedrijvigheid in onder
              andere de hoge milieucategorieën en de mogelijkheden om deze te huisvesten.
            ^ We brengen de ruimtevraag voor onze circulaire economie in kaart.

            3. Leefbare dorpen en steden
            De woonopgave tot 2030 ligt vast in de Woondeals. Voor de periode na 203o
            is de opgave in de Verstedelijkingsstrategie benoemd, zonder dat al definitief
            locatiekeuzes zijn vastgelegd. Wel zijn de randvoorwaarden benoemd,
            zoals voldoende netcapaciteit op het elektriciteitsnet, voldoende stikstofruimte
            en goede voorzieningen voor o.a. zorg en onderwijs. Een belangrijke voorwaarde
            om bij te dragen aan het oplossen van het woningtekort is verbetering van de
            bereikbaarheid met slimme en schone mobiliteit. We willen mensen in de
            Groene Metropool op de slimste en schoonste manier laten reizen. Dit is nodig
            om te anticiperen op de groei van mobiliteit (mede door de woningbouw en de
            groei van de economie) en te werken aan de klimaatopgave, stikstofopgave en het
            verbeteren van de luchtkwaliteit. Zonder extra investeringen in bereikbaarheid
            zijn nieuwe woningen niet haalbaar.
            Voor de leefbaarheid in steden en dorpen is het belangrijk dat er voldoende
            ruimte is voor recreatie, zeker als er meer woningen en inwoners bij komen.
            Daarom is het belangrijk om goed te kijken waar we welke recreatiemogelijkheden
            willen versterken en creëren. En hoe we deze mogelijkheden goed over de regio
            kunnen spreiden. De Groene Metropoolregio heeft een bloeiende culturele sector
            die we willen behouden en versterken. We willen onze culture instellingen
            toegankelijk houden voor iedereen en koesteren ons erfgoed. Daarom koppelen
            we erfgoedopgaven in gebiedsontwikkelingen aan ruimtelijke opgaven.

            Wat is hiervoor nodig?
            * Afdekken van onrendabele toppen woningbouw, ongeveer «350 miljoen tot 2040.
            ^ Verbeteren van de ov-fietsverbindingen voor een bereikbare regio:
              - «100 miljoen voor de prioritaire mobiliteitsprojecten < 2030;
              - «600 miljoen voor het totale mobiliteitspakket > 2030.
            ^ Uitwerken van een ondersteunend mobiliteitspakket voor de A15/A12.
            ^ Starten van het proces voor een netwerkanalyse 2030-2040.
            ^ Uitvoeren van eerder gemaakte afspraken uit:
              - Aanpak A15/A12 en de A50;
              - RegioExpres van en naar de Achterhoek;


5   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>              - MIRT-onderzoek naar de corridor Utrecht-Arnhem-Duitse grens (A12 en
                 spoor);
              - MIRT-onderzoek naar de inpassing van de vrije kruising Spoorzone
                 Arnhem-Oost (is gestart);
              - Het nut en noodzaak-onderzoek voor GNOE in Oost-Nederland.
            ^ We investeren in de recreatieve infrastructuur, in aanvulling op de
              investeringen voor natuur- en landschapsontwikkeling (o.a beleving toevoegen
              met verhaallijnen en routestructuren). Wat hiervoor nodig is en hoeveel dat
              kost, brengen we in kaart. We (blijven) investeren in de bovenregionale
              infrastructuur via de culturele basisinfrastructuur (BIS) en fondsen.
            ^ We investeren in innovatie, cultuureducatie en de opleiding van professionals
              en amateurkunst.
            ^ In gebiedsontwikkelingen koppelen we erfgoedopgaven aan ruimtelijke
              opgaven.

            Uitdagingen
            De Groene Metropoolregio kampt met een aantal zeer grote uitdagingen en
            transitieopgaven. In het zoeken naar ruimtelijke oplossingen proberen we zoveel
            mogelijk functies te integreren en te combineren. Soms is het echter nodig om
            bepaalde functies uit te sluiten en een duidelijke keuze te maken. Want voor een
            toekomstbestendige ruimtelijke structuur moeten we keuzes maken.

            Het afwegen van ruimteclaims is een cyclisch proces, waarin we de bouwstenen
            steeds verder uitwerken, verdiepen en op de kaart zetten. Ook werken we vanuit
            de verschillende deelgebieden binnen de regio. Hiervoor zijn inmiddels gebieds-
            programma’s opgesteld.
            Doordat we al enkele jaren samenwerken in de Verstedelijkingsstrategie
            (maar ook bijvoorbeeld via de Woondeal en de gebiedsuitwerkingen) hebben we
            inmiddels een behoorlijk goed beeld van de toekomstige opgaven in regio tot 2040
            en verder. Onze woningbouwlocaties (zeker tot 2030) zijn grotendeels in beeld,
            als ook de benodigde infrastructuur en ons beeld om het landschap te versterken
            (groen-blauw raamwerk). Onze energiebehoefte hebben we ook steeds scherper
            in beeld, evenals onze economische ambities.

            In 2023 hebben we dit samen met provincie Gelderland op de kaart gezet.
            Als we de drie eerdergenoemde verhaallijnen op elkaar leggen, zien we dat er
            gebieden zijn waar de ruimte(druk) gaat knellen. Deze gebieden vragen een
            aanpak (gebiedsproces) om met belanghebbenden/partners keuzes en of
            combinaties van opgaven in beeld te brengen. De verschillende ruimteclaims
            leggen we op elkaar en we kijken waar kunnen combineren en waar we moeten
            kiezen. Om vervolgens met elkaar deze keuzes weloverwogen te maken. En deze
            door te vertalen naar lokaal of provinciaal omgevingsbeleid én begrotingen.




6   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>K A A RT R EG I ū AR R ANGEME NT


          VI




                                                                                                      mhcffi ii p im

                                   Drie verhaallijnen op elkaar


                                   De gebieden waar we een gebiedsproces voor willen starten zijn (zie ook de
                                   afbeelding):
                                   ^ Ring rondom Nijmegen, in het bijzonder het gebied tussen Nijmegen-West,
                                      Beuningen en Wijchen;
                                   ^ Het Duivense Broek, inclusief Arnhem-Oost;
                                   ^ Veluwezoom (valt samen met het gebiedsprogramma Veluwezoom);
                                   ^ Landbouwgebieden in Overbetuwe, Druten, Land van Maas en Waal,
                                      als ook ten zuiden van Duiven/Zevenaar;
                                   ^ De A15-zone.

                                   Een volgende stap is om per gebied een plan van aanpak te ontwikkelen en
                                   uit te voeren. We bepalen samen wie de trekker is binnen de gebiedsprocessen.
                                   De gebieden waar we de ruimteclaims prima kunnen combineren en waar
                                   zich geen conflicterende ruimtevragen voordoen, brengen we onder in het
                                   verstedelijkings^NOVEX uitvoeringsprogramma.




                 7      Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>           Voorgestelde gebieden voor een gebiedsproces




8   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>    1. Wat is een regioarrangement
       en waarom maken we het?
            Wat is een regioarrangement?
            Het Rijk wil eind 2023 met alle provincies afspraken maken over hoe zij opgaven
            op het gebied van wonen, bereikbaarheid, energie, economie, landbouw en
            natuur, goed ruimtelijk kunnen inpassen. Het Rijk vraagt hiervoor een ruimtelijk
            voorstel van de provincie. De provincie Gelderland heeft besloten het ruimtelijk
            voorstel vanuit de zeven regio’s op te bouwen op basis van een regioarrangement
            per regio. Eén van de regio’s is onze Groene Metropoolregio. In het regio-
            arrangement geven we als provincie, regio’s, gemeenten en waterschappen ons
            gezamenlijke perspectief op hoe wij al deze opgaven de komende 20 tot 30 jaar in
            samenhang gaan aanpakken. Waar in dit document “we” en “wij” staat, gaat het
            dan ook over provincie, regio en de 18 regiogemeenten van de Groene
            Metropoolregio en de 3 waterschappen die hierin actief zijn (voor de onderdelen
            die de waterschappen raken).

            In het regioarrangement werken we horizontaal samen in de geest van de
            omgevingswet. De bedoeling is dat de overheden een overeenkomst aangaan
            voor een langjarige samenwerking en dat via een cyclisch proces de
            regioarrangementen worden geactualiseerd en nader uitgewerkt. Hoe dat proces
            er precies uit ziet, is afhankelijk van ontwikkelingen in de regio, de provincie en
            heel Nederland. We bekijken dit ook in samenhang met alle andere ruimtelijke
            trajecten die er lopen en werken zo toe naar een uitvoeringsprogramma.

            Waarom maken we het regioarrangement?
            Groei in balans: meer landschap, meer stad. Dát is de kern van de visie van de
            Groene Metropoolregio. We groeien niet alleen in woningen, inwoners, economie
            en bereikbaarheid, maar zorgen ook dat onze leefkwaliteit en leefomgeving
            meegroeit en dat we die versterken.

            In de Groene Metropoolregio en de Regio Foodvalley neemt het aantal inwoners
            de komende jaren fors toe: tussen 2020 en 2040 zijn er naar verwachting
            100.000 extra woningen nodig, waarvan 60.000 in de Groene Metropoolregio.
            Tegelijkertijd willen we onze regio goed bereikbaar houden, de economie nog
            sterker maken, de meest circulaire regio van Europa zijn, een bijdrage leveren aan
            nationale klimaatdoelstellingen, onze leefomgeving gezond en kwalitatief goed
            houden en de kwaliteit van onze cultuur, cultuurhistorie, natuur en landschap
            behouden. Onze opgave is daarom groei in balans: hoe kunnen we als regio het
            hybride karakter van landschap en stad op een kwalitatieve manier in stand
            houden en verbeteren als de behoefte aan ruimte verder toeneemt? Met andere
            woorden: hoe zorgen we voor een goede “brede welvaart’?

            Dat vraagt nauwe samenwerking en een gezamenlijke voorbereiding van
            ruimtelijke keuzes. We moeten onze gezamenlijke investeringen goed op elkaar
            afstemmen en in balans brengen. Meer woningen en meer inwoners kan alleen
            als we ook investeren in bereikbaarheid, economie, natuur, landschap, recreatie
            en toerisme. Het een kan niet zonder het ander. Dit regioarrangement is een
            van de instrumenten om die ruimtelijke keuzes als provincie en als Groene
            Metropoolregio gezamenlijk voor te bereiden.

            Relatie tussen het regioarrangement en andere ruimtelijke trajecten
            Bij het maken van dit regioarrangement gaan we uit van wat we over ruimtelijke
            opgaven al met elkaar hebben afgesproken en gezamenlijk uitvoeren. Om te
            beginnen vormen de Verstedelijkings-strategie met bijbehorende afspraken een
            belangrijke basis voor dit regioarrangement. Het regioarrangement kent drie
            belangrijke verdiepingen op de Verstedelijkingsstrategie. Te weten: Natuur en


9   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>             landbouw, dat wordt opgenomen in het programma Vitaal Landelijk Gebied
             Gelderland (VLGG), energie-infrastructuur en -transitie en circulaire economie.
             Hieronder lichten we een aantal ruimtelijke trajecten en het verband tussen
             deze trajecten en het regioarrangement toe.

             Sinds 2019 werken we aan een gezamenlijke strategie voor de verstedelijking in
             de periode tot 2040. We doen dit samen met de Regio Foodvalley. Onze strategie
             hebben we uitgewerkt in de Verstedelijkings-strategie “Meer landschap.
             Meer stad.” Deze is in 2022 vastgesteld door alle gemeenteraden in onze regio en
             met het Rijk in het BO MIRT vastgesteld onder de noemer Verstedelijkingsafspraken.

             De Verstedelijkingsstrategie gaat uit van een integrale benadering van de regio’s
             op basis van kwalitatief hoogwaardige ontwerpprincipes (zie hoofdstuk 5), die zijn
             uitgewerkt voor de bouwstenen Leefomgeving, Economie, Mobiliteit en Wonen.
             Daarnaast hebben de provincies, gemeenten en waterschappen per deelgebied
             de opgaven uitgewerkt en een onderzoeksagenda vastgesteld.

             In het verlengde van de Verstedelijkingsstrategie hebben we, vanuit de gedachte
             ‘groei in balans’, met elkaar gewerkt aan het inzichtelijk maken van kansen voor
             de versterking natuur, landschap en cultuurhistorie. Daarnaast hebben we
             nagedacht over onze economie en een mobiliteitsagenda gemaakt. We willen op
             een duurzame wijze in onze energiebehoefte voorzien. Hoe we dit doen hebben
             we uitgewerkt in onze Regionale Energiestrategie (RES). We werken aan de
             herijking van onze RES naar een RES 2.0. Daarvoor hebben we een milieueffect-
             rapportage gemaakt, waarmee we nog beter in staat zijn om ruimtelijke
             afwegingen te maken. Het huidige elektriciteitsnetwerk heeft onvoldoende
             capaciteit (netcongestie) om aan de toekomstige vraag naar elektriciteit te
             voldoen, of om alle zonne- en windenergieparken aan te sluiten. Daarmee is
             netcongestie een beperkende factor geworden voor ruimtelijke ontwikkelingen.
             We werken samen aan een Gelderse energie-infrastructuur (GEIS) van de
             toekomst. Daarvoor maakt de provincie een Energievisie in nauwe samenwerking
             met gemeenten in de Groene Metropoolregio en netbeheerders. Hierin staat hoe
             en waar de regio’s energie kunnen besparen, duurzame energie kunnen
             opwekken en de infrastructuur kunnen aanpassen.

             In de Groene Metropoolregio en Regio Foodvalley stapelen de vele ruimtelijke
             opgaven zich op. Daarom is een gebiedsgerichte ordening en prioritering
             noodzakelijk. Ook het Rijk ziet deze opgaven en heeft daarom de Groene
             Metropoolregio en Regio Foodvalley aangewezen als een van de NOVEX-gebieden.
             In deze gebieden werken de vier overheden (Rijk, provincie, gemeenten en
             waterschappen) samen om de executiekracht te vergroten, zodat de opgaven ook
             daadwerkelijk uitgevoerd worden. Onze Verstedelijkingsstrategie vormt de basis
             voor het ontwikkelperspectief en is daarmee - aangevuld met de opgaven in het
             landelijk gebied, energie en circulaire economie - de basis voor strategische
             samenwerking en besluiten in dit gebied.

             Daarnaast heeft het kabinet Nijmegen Stationsgebied, Nijmegen Kanaalzone
             en Spoorzone Arnhem-Oost als grootschalige woningbouwlocaties aangewezen.
             In deze zogenaamde NOVEX-locaties kunnen tot 2040 met name woningen
             worden toegevoegd in bestaand stedelijk gebied dat goed per openbaar vervoer te
             bereiken is. Voor deze grootschalige woningbouwlocaties zijn ruimtelijke plannen
             uitgewerkt.




10   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Meer tandschap, meer
De hgļļľnļ1 van Arnhem-ttijmeŗun-Foadvnlieir
midden In foei Staddļfk Heiwerk Nederland
de ownfrinitj# van werke weden «n viiale kernen
in «n aantrekkelijke groene leefHngcvfiig ĩgrgţ
e*VŮŌŕ dflt. d'l M*' ŗelg»ņ »İ w-Wir mŗitMin ątļļ#
wanavi en warhen. Dn-groei diu enen koml. kuipt
ons- om de regio   ook vlteler,    groener en sterker te
maken. Wřļ Oflţvrikkflùn OM ŴOf W                      ,poİY-
centrische ūroafie ÍMqml. Las itonie inwt'!




               - WMKī**»* !ņ4iţv^-h                  rí ŕAfrļą JfhliM
                 •u* InnMļwfHi.

                                  ■ P--'*#- rtvŝ-ļ




               İtm**i* M4 i-irt Ti* #1 liiMnhļl
               ' KBŕurwM-aJri daw tarļ miivn m
                   m4H     K*rnU *tr, jnkHfvwN* taiwi
                                      jrrfVnŗw’- jTm*Wi
                 4W- b-*»*s*srr-4.í
               - (■.ľniiMm-ÄiriiH'pjiwrįŕ
                            rtíí lÄ’í'i.rt" ť « T*ŕrf*;iļ '.Mî-r




                   ťC#0 ř«i T#l rrť'm-. wfci*. WJmtřįÊīu
               1 tat^iwubtfncE'uVnirtii’M nauM*
                 ļltwM itáa ww'^rļ cp UáUiMi A«nu.
               - 1"ÍT* PP rwPi.Ujŗ Ualpi-ţvvv-ļ- rliT»i mnm
                   «« 'iwd.uji rr l-i iihŭniJurafKviAar




                                                                Afbeelding 1: Kaart Verstedelijkingsstrategie Arnhem Nijmegen Foodvalley




                            11            Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>     2. Wat voor regio zijn we?
             De Groene Metropoolregio heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld tot een
             samenhangende stedelijke regio in een groene omgeving. Vanaf 2021 is de
             hernieuwde samenwerking in de regio opgebouwd. Noodzakelijk, gezien de
             groei van de verstedelijking. De onderlinge relaties tussen steden, groeikernen,
             dorpen en buurtschappen zijn sindsdien sterk toegenomen.

             Inmiddels is onze regio een van de grotere stedelijke regio’s van het land.
             We zijn een volwassen stedelijk netwerk met alle relaties en kwaliteiten die
             we daar tegenwoordig van verwachten. Zo zijn we een verstedelijkte regio met
             contrastrijke natuurlijke landschappen, natuurgebieden en agrarische gebieden
             die zorgen voor ruimte, voedsel en recreatie. Goede verbindingen leiden naar de
             economische gebieden om ons heen en goede voorzieningen zoals levendige
             centra, hoogwaardige kennisinstellingen en innovatieve werklocaties. Daarnaast
             hebben we aantrekkelijke dorpen en kleine kernen met mooie woonmilieus.
             Voor het functioneren van ons stedelijk netwerk zijn al die elementen van belang.
             Er is geen rangorde, want juist de slimme combinatie van kwaliteiten bepaalt de
             kracht van het stedelijk netwerk.

             In de regio wordt ook goed samengewerkt binnen de zogenaamde subregio’s.
             Bijvoorbeeld de gemeenten in de Liemers, het Rijk van Nijmegen en het
             Middengebied. De gemeenten in de Veluwezoom werken samen met de gemeente
             Arnhem, bijvoorbeeld als werkorganisatie. Deze samenwerkingsverbanden
             vormen een belangrijke kracht in de regio.




12   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>     3. Sturende principes
             We onderscheiden drie algemene sturende principes die ons helpen bij het
             maken van keuzes in de opgaven waar we voor staan. Ruimtelijke kwaliteit en
             bodem en water zijn vanuit het Rijk aangedragen als sturende principes.
             Vanuit de provincie is daar “brede welvaart’ aan toegevoegd. Deze principes
             liggen in lijn met de principes uit onze Verstedelijkingsstrategie (zie hoofdstuk 5).

     3.1.   Ruimtelijke kwaliteit als doelstelling
             Onze Verstedelijkingsstrategie “Meer landschap. Meer stad.”, past goed bij de
             ruimtelijke kwaliteitsinclusieve benadering van de provincie: bij alle ruimtelijke
             ontwikkelingen moet aandacht zijn voor de kwaliteit van de ruimte,
             het landschap en het erfgoed. Dit betekent niet dat het bestaande landschap altijd
             onveranderd moet blijven. Het betekent wel dat we ruimtelijke kwaliteit in alle
             afwegingen meenemen en dat verandering van het landschap samengaat met
             een kwaliteitsimpuls. Of een project nu een doelstelling heeft voor water,
             natuur of verstedelijking; het heeft altijd de dubbele doelstelling om de
             ruimtelijke kwaliteit te versterken. Om dit te bereiken is integraal, gebiedsgericht
             werken van belang. Daarbij worden zowel het water- en bodemsysteem als de
             historisch gegroeide landschappelijke identiteit als onderlegger voor ruimtelijke
             ordening en inrichting gebruikt.

             Zoals in hoofdstuk 2 naar voren kwam, is de Groene Metropoolregio een
             verstedelijkte regio in een groene omgeving. De twee grote steden, Arnhem en
             Nijmegen, ontwikkelen zich. Ieder met hun eigen karakter. Datzelfde geldt voor
             de dorpskernen. Het landelijk gebied van de Groene Metropoolregio heeft veel
             variatie in het landschap en waardevolle natuurgebieden, zoals Nationaal
             Landschap Gelderse Poort en het Nationaal Park Veluwezoom. Het landschap
             bestaat uit de hoge droge stuwwallen van de Veluwe, Montferland en het Rijk
             van Nijmegen, de grote rivieren met dijken en uiterwaarden en het binnendijks
             rivierengebied met karakteristieke oeverwallen, kommen, rivierduinen en
             weteringen. Daarbij kent de Groene Metropoolregio een rijke cultuurhistorie,
             die zich ook in het landschap laat zien. Denk aan Gelders Arcadië, de militaire
             verdedigingslinies uit verschillende perioden die door het gebied lopen
             (de Romeinse Limes, de Mauritslinie uit de Tachtigjarige Oorlog, het i9e-eeuwse
             fort Pannerden de vooruitgeschoven post van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en
             de IJssellinie), de overblijfselen van de Tweede Wereldoorlog, het water- en
             industrieel erfgoed langs de grote rivieren en de archeologie.

             In het groen-blauw raamwerk, dat is verbeeld en verwoord in het rapport
             “Vervlochten regio’, hebben we de kansen om natuur, landschap en
             cultuurhistorie te versterken in kaart gebracht. Door te investeren in de
             “dynamische rivieren’, “gradiëntbossen’ en “water- en broeklanden’ kan er een
             robuust landschappelijk raamwerk komen in een stedelijke omgeving. Dat maakt
             niet alleen de regio aantrekkelijker voor bewoners en bezoekers, maar versterkt
             ook de biodiversiteit. In het groen-blauw raamwerk worden nog geen keuzes
             gemaakt. We gebruiken het wel om keuzes voor te leggen en te maken:
             we werken het groen-blauw raamwerk samen uit in concrete voorstellen voor
             versterking van de ruimtelijke kwaliteit in de leefomgeving (zie paragraaf 4.2).




13   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>      3.2   Water en bodem sturend
             In de Kamerbrief “Water en bodem sturend” (november 2022) introduceert het
             Rijk de toetsing van ruimtelijke keuzes op de invloed op natuur, waterveiligheid,
             klimaatadaptatie (droogte, hitte en wateroverlast) en waterbeschikbaarheid.

             De Groene Metropoolregio heeft door de grote diversiteit van de ondergrond veel
             verschillende water- en bodemsystemen. De regio bestaat uit stuwwalcomplexen
             (zuidelijke Veluwezoom, Montferland en Rijk van Nijmegen), grote rivieren
             (Bovenrijn, Waal, Pannerdensch Kanaal en Nederrijn) en het binnendijks
             rivierengebied (Betuwe, Land van Maas en Waal en de lage delen van de Liemers).
             Het sturende principe ‘water en bodem sturend’ bestaat door de diverse land­
             schappelijke opbouw van de regio uit veel aspecten. Al deze aspecten werken op
             een eigen manier door in de ruimtelijke keuzes die er in het gebied te maken zijn.

             Voor de stuwwallen betekent inzetten op een duurzaam water- en bodemsysteem:
             werken aan het verminderen van verdamping, het beperken van grondwater­
             onttrekkingen en het vasthouden en laten infiltreren van water om het
             waterreservoir in de stuwwal te blijven vullen en kwelsystemen te voeden. In het
             binnendijks gebied liggen kansen voor het vastenhouden en zuiveren van water
             en voor waterberging, vooral in de komgronden. In de Betuwe biedt herinrichting
             van de Boven-Linge met brede oeverzones en overstromingsvlakten kansen voor
             een duurzamer waterbeheer. In de Liemers is versterking van de weteringen
             tussen de kernen van belang, samen met het benutten van de lage ligging van
             het Duivense Broek.
             Ook in het Land van Maas en Waal is vernatting van de weteringen en
             broeklanden een belangrijke strategie voor een duurzaam systeem. De gradiënten
             naar de rivierduinen zijn een specifieke kwaliteit van het Land van Maas en Waal.

             Het gebied van de Rijnstrangen neemt een bijzondere positie in.
             Het heeft een Barro-reservering voor waterberging voor de grote rivieren.
             Daarnaast heeft de landbouw afgelopen jaren met de streek gewerkt aan een
             duurzaam watersysteem en de natuur. Dit zal zich doorontwikkelen voor de
             Natura 2000-opgave.

             In de Gelderse Poort gaat de Programmatische Aanpak Grote Wateren de
             natuurwaarden verhogen, aansluitend op de bodem- en watersysteemkenmerken.
             De Kaderrichtlijn Water gaat met diverse projecten zorgen voor verbetering van
             de waterkwaliteit. De grote rivieren bieden ook kansen voor oeverwaterwinning.

             In het buitendijks rivierengebied vraagt de delfstoffenwinning om een
             zorgvuldige aanpak. Afgravingen in de uiterwaarden die zijn afgestemd op de
             patronen van de ondergrond, kunnen nieuwe natuur en ruimtelijke kwaliteit
             opleveren. Delfstoffenwinning in het zomerbed van de rivier moet worden
             voorkomen; de rivierbodemerosieproblematiek vraagt juist om ophoging van
             de bodem. In het Panorama Gelderse Rivieren is het integraal provinciaal
             handelingsperspectief voor de grote rivieren verder uitgewerkt.

             Ook het behoud van waardevol bodemarchief met aardkundige waarden en
             archeologische sites, zoals grafheuvels en celtic fields, is belangrijk.

             Door water en bodem sturend te laten zijn, kunnen we in de Groene
             Metropoolregio ook in de toekomst met een ander en grillig klimaat blijven leven,
             wonen en werken. In een veilige omgeving, een gezonde bodem, voldoende en
             schoon drinkwater.

             In het groen-blauw raamwerk hebben we deze verschillende aspecten van het
             principe ‘water en bodem sturend’ zo goed mogelijk in beeld gebracht en als
             onderlegger gebruikt. Wij brengen voor de ruimtelijke keuzes binnen de drie
             verhaallijnen in beeld of deze samengaan of schuren met de structurerende
             keuzes en uitgangspunten van ‘water en bodem sturend’.


14   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>            Afbeelding 2: Groen-blauw raamwerk uit rapport Vervlochten regio



      3.3   Brede welvaart
             Onze opgave is ‘groei in balans’: hoe kan de regio het hybride karakter van
             landschap en stad op een kwalitatieve manier in standhouden en verbeteren als
             de ruimtebehoefte verder toeneemt? Met andere woorden: hoe zorgen we voor
             een goede “brede welvaart’?

             Brede welvaart gaat over het welzijn van mensen en omvat alles wat mensen van
             waarde vinden. Naast materiële welvaart gaat het ook om zaken als gezondheid,
             onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en
             (on)veiligheid. Het Nationale Programma Arnhem Oost is hier een voorbeeld van.
             Bovendien gaat het niet alleen om de kwaliteit van leven in het hier en nu.
             Maar ook om de effecten van onze manier van leven op het welzijn van mensen
             buiten de regio en toekomstige generaties (later). Omdat het leven van mensen
             zich in belangrijke mate op regionaal niveau afspeelt, zijn de omstandigheden
             binnen de regio van grote invloed op hun welzijn.

             Brede welvaart hier en nu
             Uit studies blijkt dat de Groene Metropoolregio, net als meer stedelijke regio’s,
             lager scoort op brede welvaart. Net als andere stedelijke regio’s kent de Groene
             Metropoolregio (groot) stedelijke problematiek. Dit soort regio’s zijn gemiddeld
             genomen minder veilig, scoren slechter op milieukwaliteit en ervaren gezondheid.
             Vaak zijn werk en privé ook minder goed in balans en is de woontevredenheid
             lager. Deze effecten komen het meest duidelijk naar voren in de steden.

             In de laatste uitgebrachte Brede Welvaartsindicator (BWI) uit 2019 van de
             Universiteit Utrecht en de Rabobank scoort de Groene Metropoolregio onder het
             nationaal gemiddelde. Dit wordt nogmaals bevestigd in het essay “Brede Welvaart
             in Oost-Nederland” (als onderdeel van de Kracht van Oost 2.0.). Ook een recente
             rapportage (maart 2023, provincie Gelderland), over de brede welvaart in de
             Gelderse regio’s, bevestigt het beeld van de Groene Metropoolregio.

             Verstedelijking heeft ook positieve effecten op de brede welvaart: meer banen,
             draagvlak voor voorzieningen, cultuur en (H)OV, toegang tot een betaalbare
             woning. Het zorgt bovendien voor extra ontplooiingskansen voor inwoners
             en we gaan zuinig om met onze ruimte/toegang tot groen en landschap.


15   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>             In vergelijking met andere regio’s scoort Arnhem-Nijmegen bovengemiddeld op
             het gebied van sociale contacten, privé-werkbalans en onderwijs. De score voor
             sociale contacten met vrienden en familie behoort zelfs tot een van de hoogste
             van Nederland. Wat betreft de ontwikkeling tussen 2013 en 2020 is de woonsituatie
             verslechterd. De regio telt het hoogste percentage bebouwd terrein per inwoner.
             En het aantal vierkante meters groen-blauwe ruimte per inwoner is verder
             afgenomen en scoort het laagst van de Gelderse regio’s. De materiële welvaart
             en de balans tussen arbeid en vrije tijd zijn verbeterd. De regio heeft het hoogste
             aandeel hoogopgeleiden van de Gelderse regio’s maar scoort ook het hoogst op
             werkloosheid.

             Deze resultaten uit de provinciale rapportage betekenen niet dat er binnen
             de regio geen grote verschillen bestaan in brede welvaart tussen verschillende
             bevolkingsgroepen. Een aantal (delen van) wijken in de twee stedelijke gemeenten
             Arnhem en Nijmegen scoort het laagst; de verschillen binnen deze gemeenten
             zijn groot. Leefbaarheid scoort op buurt- en wijkniveau wisselend: van zeer
             onvoldoende tot zeer goed. In Nijmegen staat in de stadsdelen Dukenburg en
             Lindenholt en de wijken Neerbosch-Oost en Hatert de leefbaarheid onder druk.
             Ditzelfde geldt in Arnhem voor de wijken Geitenkamp, Klarendal, Presikhaaf,
             het Broek en Malburgen (Nationaal Programma Arnhem-Oost). De lage score op
             het gebied van leefbaarheid in deze wijken komt voornamelijk door een grote
             negatieve bijdrage van een gevoel van overlast en onveiligheid. Een grote
             negatieve bijdrage komt daarnaast door gebrek aan sociale samenhang en
             beschikbaarheid van woningen.

             Denken in termen van “brede welvaart’ vraagt telkens om het maken van
             beleidskeuzes. De regio zal de komende tijd nog verder groeien; in inwoners,
             werkgelegenheid en mobiliteit. We zien dat het nodig is om te sturen op de
             groei die op ons afkomt. We werken aan een goede balans tussen stedelijke
             ontwikkeling en ontspannen leefkwaliteit in de regio. Aan voldoende groen en
             voorzieningen in onze dorpen en steden. We gaan de komende tijd met elkaar
             in gesprek over wat het betekent als we onze acties langs de lat van de brede
             welvaart leggen.




16   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>     4. Ruimtelijke samenhang:
        drie verhaallijnen
             We werken de ruimtelijke samenhang uit langs drie verhaallijnen, omdat deze
             ook als indeling zijn gebruikt in de Nationale Omgevingsvisie. In elke verhaallijn
             benoemen we ambities, keuzes en prioriteiten als die al gemaakt zijn,
             denkrichtingen en (benodigde) investeringen.

             Aan het einde van elke verhaallijn hebben we een kader opgenomen. Daarin staat
             een samenvatting en wat we nodig hebben om onze ambities waar te maken.
             Daar waar we onze inspanningen kunnen onderbouwen met cijfers, hebben we
             dit in de kaders opgenomen. We kunnen samen met onze partners investeren in
             het realiseren van onze ambities, ieder vanuit zijn eigen rol. In het verstedelijkings-
             programma, de gebiedsprogramma’s, het NOVEX ontwikkelperspectief en het
             bijbehorende uitvoeringsprogramma werken we dit verder uit en maken we
             hierover afspraken. Ook met het Rijk.

      4.1    Eerste verhaallijn: Perspectief natuur en landbouw
             We gaan de steden en dorpen zoveel mogelijk verdichten en het ruimtegebruik
             intensiveren. De kwaliteit van natuur, water en landschap wordt hierdoor steeds
             belangrijker voor bewoners. Tegelijk zien we dat er een opgave ligt om landbouw
             te verduurzamen en te zoeken naar aanvullende verdienmodellen. Samenwerking
             moet leiden tot aantrekkelijke landschappen voor bewoners, die ecologisch
             waardevol en biodivers zijn. En waarin voldoende ruimte is voor agrariërs en
             waterberging. Door het natuurlijke systeem robuuster te maken, kunnen we de
             negatieve effecten van klimaatverandering verminderen.

             We zetten daarom in op het versterken van de groene en blauwe kwaliteiten van
             de regio. We gaan de verschillende gebieden met elkaar verbinden. Met als doel
             een goede verspreiding van recreatie, robuuste groene buffers, aandacht voor
             verduurzaming van landbouw en ruimte voor klimaatadaptatie en de
             energietransitie.

             In Gelderland wordt het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG)
             uitgewerkt in het VLGG. Daarin staat een brede doelstelling over water, natuur,
             klimaat en landbouw centraal. De provincie Gelderland geeft dit vorm via het
             VLGG in 2 stappen. Stap 1 is het wettelijk bepaalde gebiedsplan (Wet stikstof en
             natuur) als verplicht onderdeel in juli 2023. Stap 2 is het integrale programma
             VLGG met doelstellingen voor natuur en stikstof, water, klimaat en landbouw
             in het najaar van 2023.

             Zo ontwikkelen we samen een perspectief voor natuur en landbouw, dat bijdraagt
             aan doelstellingen voor natuur, water, klimaat en de transitie van de landbouw.
             In gebiedsprocessen werken we verder uit wat hiervoor nodig is. Door dit te doen,
             kunnen we ervoor zorgen dat instrumenten en middelen beschikbaar komen, die
             nodig zijn om onze ambities waar te maken.

     4.1.1   Elf denklijnen Groene Metropoolregio
             Zoals eerder aangegeven, hebben we een groen-blauw raamwerk ontwikkeld
             waarin de kansen en de dilemma’s voor versterking van groen en blauw zijn
             vastgelegd. Dit is verbeeld en verwoord in het rapport “Vervlochten regio”.
             Daarbij gaan we uit van een innige vervlechting van de stad en het landelijk gebied.
             Deze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De verschillende ecosystemen
             versterken elkaar. Daarmee neemt de biodiversiteit toe en kunnen mens en dier
             zich gemakkelijk bewegen door het groen en blauw. We hebben het rapport
             “Vervlochten regio” verder uitgewerkt en verrijkt met de uitgangspunten en


17   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>             doelstellingen van het VLGG. Dit heeft elf denklijnen opgeleverd voor verdere
             ontwikkeling van natuur en landschap in de Groene Metropoolregio.

             De denklijnen vormen samen een aanzet tot een maatregelenpakket,
             waarmee via het VLGG en het regioarrangement het landelijke gebied in de
             Groene Metropoolregio verder verbonden en versterkt kan worden. We hebben
             daarbij gekeken hoe deze toekomstige maatregelen een bijdrage kunnen leveren
             aan de brede doelstellingen van het VLGG: groen-blauwe dooradering,
             klimaatadaptatie, landbouwtransitie en stikstofreductie.

             Stikstofreductie is overigens niet alleen belangrijk in het licht van ontwikkeling
             en versterking van het groen en blauw. Uit onderzoek blijkt dat in bepaalde
             kritieke gebieden in de Groene Metropool­ regio de woningbouwopgave zeer
             waarschijnlijk gaat botsen met benodigde stikstofruimte, in verband met
             vergunningverlening. Dit speelt met name in de Veluwezoom (gemeenten
             Arnhem, Renkum, Rheden, Rozendaal), omdat dit naast Natura 2000-gebied
             Veluwe ligt.

             Hieronder staan de elf denklijnen met een toelichting. In het kader van het
             provinciale programma VLGG onderzoeken we waar de Groene Metropoolregio
             kan bijdragen. Ook vastgesteld beleid - waarvan de uitvoering nog doorloopt -
             betrekken we hierbij, zoals het Natuurpact, het Programma Natuur, de Natura
             2000-beheerplannen en het Waterprogramma Gelderland. Daarnaast werken
             we verder aan de uitvoeringsagenda Gelderse Maatregelen Stikstof.




             1. Omvorming en extensivering landbouwgebieden in Natura 2000-gebied
             Rijntakken
             In de Groene Metropoolregio bevinden zich een aantal Natura 2000-gebieden,
             waaronder De Bruuk, de Sint Jansberg (gedeeltelijk), de Veluwe en de Rijntakken.
             In dit laatste omvangrijke rivierengebied is er een grote wateropgave die we
             samen met het Rijk oppakken. Hierbij zien wij kansen voor meer natuurinclusieve,
             en eventueel extensivering van de landbouw. Dit past bij het principe ‘water- en
             bodem sturend’ en kan bijdragen aan de doelen van de Vogel- en Habitatrichtlijn
             voor de Rijntakken en aan de VLGG-doelen voor areaaluitbreiding, hydrologie en
             stikstofreductie. Dat laatste is van extra van belang voor de kwetsbare Natura
             2000-gebieden.

             Deze denklijn sluit aan bij de doelen van het Integraal Rivier Management (IRM).
             In dit nationale programma wordt ingezet op een toekomstbestendig rivierengebied
             wat als systeem goed functioneert en meervoudig bruikbaar is. Binnen het IRM is
             de Rijntakken aangewezen tot een prioritair gebied. Ook bestaat er een verband
             met het Programma Aanpak Grote Wateren (PAGW) vanuit Rijkswaterstaat.



18   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>             2. Ontwikkeling Ecologische Verbindingszones (EVZ's)
             Op meerdere plekken in de regio liggen kansen voor de ontwikkeling van EVZ’s.
             Het maakt het natuurnetwerk robuuster en versterkt de biodiversiteit. Want door
             de verbindingszones vindt er meer uitwisseling van flora en fauna tussen de
             natuurgebieden plaats. Deze zones staan al langer op beleidskaarten en op een
             aantal plekken hebben de waterschappen, gemeenten en provincie hier al veel
             werk in verzet. Maar we kunnen de EVZ’s’ nog actiever oppakken en verder
             realiseren. Het uiteindelijke doel is het landschappelijk verbinden van grotere
             natuurgebieden om het algemene natuur-, water- en bodemsysteem in
             Nederland robuuster te maken. De EVZ’s’ waar we met het VLGG in de regio
             op in willen zetten zijn onder andere:
             ^ de verbindingszone tussen Heumen en Horssen, langs de Hatertse en
                Overasseltse Vennen (Heumen-Horssen/Overasseltse Vennen-Hernen-Noord-
                Brabant) en Malden-Noord (Teerse Sluispolder);
             ^ de verbindingszone tussen Park Lingezegen en de Drielse Rijndijk
                (Overbetuwe-KAN/uiterwaarden Rijn-Waal);
             ^ de verbindingszones tussen de Veluwe en de Ilssel, de voormalige poorten: het
                Soerens Beekdal, de verbinding tussen Veluwezoom en het Bergherbos in de
                Liemers en Duitsland (Montferland Noord/ Montferland-Slangenburg) en de
                verbinding Veluwezoom-IJssel langs Velp en Rheden;
             ^ de verbindingszone tussen Malden en Nijmegen die de bossen van Berg en Dal
                verbindt met de Hatertse vennen;
             ^ de verbindingszone de Bekken van Groesbeek. Deze loopt langs de Leigraaf en
                verbindt onder andere De Bruuk met Duitsland.

             Een EVZ die nog niet formeel op de kaart staat, maar wel gewenst is en dus
             wordt meegenomen in het plan, is de verbinding van de Duivelsberg via het
             Wylerbergmeer naar de Millingerwaard en de uiterwaardennatuur langs de Waal.

             Per verbindingszone kijken we naar de gewenste invulling van de investering: nat
             en/of droog, wat past er binnen het landschap en in het water- en bodemsysteem
             en voor welke dier- en plantensoorten is het bedoeld? Met de landschappelijk
             inrichting van de EVZ’s’ dragen we bij aan de doelstelling van 10^ groen-blauwe
             dooradering in het landelijk gebied. Ook zijn er meerdere koppelkansen met de
             invulling van de bossenstrategie binnen en buiten het Gelders Natuurnetwerk
             (GNN), het verbeteren van de zoetwaterkwaliteit via blauwe dooradering en het
             tegengaan van droogte (bijvoorbeeld in de EVZ door het Broek in de Liemers).

             3. Ontwikkeling Groene Ontwikkelingszones (GO)
             Aangrenzend aan Natura 2000-gebieden, zoals de Veluwe, ligt een GO. Er is
             onderscheid gemaakt tussen de EVZ’s’ en de GO’s’ omdat ze een verschillende rol
             en status hebben in het provinciale natuurnetwerk. De EVZ’s’ zijn op een grotere
             schaal bedoeld als landschappelijke verbinders tussen natuurgebieden, de GO’s
             vormen een schil om deze natuurgebieden heen.

             In de GO’s zien we mogelijkheden voor een groen-blauw dooraderd landschap,
             ten minste deels gefinancierd vanuit het VLGG. Dit geeft de terreinbeheerders een
             perspectief op de natuurgebieden en een schil om de kwetsbare natuurwaarden
             te beschermen. Zo kan het vergroten van het aantal landschapselementen een
             ecologische impuls geven aan de landgoederen in het Gelders Arcadië aan de
             zuidkant van de Veluwe, terwijl hun halfopen cultuurhistorische karakter
             behouden blijft Rondom het weteringenstelsel bij Wijchen, in de Ooijpolder
             en in de Veluwezoom liggen grote zones van het GO, waar een groen-blauwe
             dooradering een waardevolle invulling kan bieden aan het klimaatadaptieve
             vermogen en de biodiversiteit in het landschap. Bovendien kan een recreatieve
             ontsluiting gekoppeld aan de groen-blauwe dooradering (bijvoorbeeld wandel­
             en fietspaden of toeristenknooppunten) helpen met de spreiding van de
             recreatiedruk en zo het ontlasten van de kwetsbare Natura 2000-gebieden.

             Een groen-blauwe dooradering in de GO’s draagt bij aan de VLGG-doelen van
             10^ groen-blauwe dooradering, overgangsgebieden en extra natuur en landschap


19   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>             voor systeemherstel. Ook biedt het een mogelijk perspectief aan agrariërs in de
             overgangsgebieden met een ander, maar dekkend en langjarig verdienmodel.

             4. Strategie herstel natuur en hydrologie beekdalen Veluwezoom en Berg en Dal
             Als provincie, waterschappen en gemeenten willen we de verdroging van de
             beekdalen structureel aanpakken aan de zuidkant van de Veluwe en bij de
             stuwwal van Berg en Dal. Als we het landgebruik in het stroomgebied op basis
             van de ondergrond en hydrologie slim indelen, kunnen we het beekdalensysteem
             meer klimaatadaptief en toekomstbestendig maken. Dit sluit aan bij de
             beheerplannen voor de delen van de beken in het Natura 2000-gebied van de
             Veluwe. Met gebiedsprocessen en een generiek maatregelenpakket, waarbij we
             ook de bedrijfslocaties en hun milieu-impacts meenemen, kunnen we dit via
             het VLGG cyclisch oppakken.

             De beekdalenstrategie draagt bij aan de VLGG-doelen voor waterberging, een
             goede toestand van de grondwaterlichamen, toekomstbestendige landbouw die
             past in het natuurlijke systeem en eventueel de natuurdoelen in en grenzend
             aan Natura 2000-gebieden, het GNN en de GO’s. Beekdalen lopen langs en door
             stedelijk gebied en maken hier verbinding met de parken en stadsbossen.
             Hiermee verbinden we mens, dier en leefomgeving op alle schaalniveaus,
             zoals bijvoorbeeld de Groene Wig Spoorpark Arnhem Oost.

             5. Klimaatadaptatie op de hoge zandgronden en in de komgronden
             Als breder thema is klimaatadaptatie van belang voor de gehele Groene
             Metropoolregio. In het landelijke gebied is het voornamelijk urgent op de
             stuwwallen en in de laaggelegen komgronden in het rivierengebied.

             Op de hogere zandgronden bij Nijmegen en de Veluwezoom speelt de
             problematiek van verdroging en de bijkomende natuurbrandrisico’s, wateroverlast
             en -veiligheid bij piekbuien en grondwater-onttrekking en bodemkwaliteit en
             beeksystemen van de Veluwe. Hier kunnen we inzetten op verloving van de
             begroeiing in de bossen (zie ook denklijn 6), het verminderen van
             grondwater-onttrekkingen en het vergroten van de waterberging. Onttrekking
             van het grondwater voor drinkwater, landbouw of industrie, zorgt voor een
             (lokale) daling van de grondwaterstand en zou op de stuwwallen zoveel mogelijk
             beperkt moeten worden (zie denklijn 4). Ook moeten we goed kijken welke
             onttrekkingen we voorrang willen geven op de stuwwallen.

             In de komgebieden van de Groene Metropoolregio, zoals bijvoorbeeld het Broek
             in de Liemers en de weteringenstelsels bij de Boven-Linge en tussen Wijchen en
             Beuningen, kijken we naar maatregelen om het (grond)water langer in het gebied
             te houden. Daarbij zoeken we naar verbetering van de bodemkwaliteit in de
             komgronden om zo het waterbergende vermogen, de sponswerking, van de
             bodem te vergroten. Ook het vergroten van de waterberging in de weteringen
             door bijvoorbeeld aanpassing van het profiel of aanleg van natuurvriendelijke
             oevers draagt daar aan bij. Zo werken we aan de kwantiteit, maar ook aan de
             kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater.

             Door het bergen en vasthouden van water en bodemverbetering dragen we bij
             aan een klimaat-bestendig landelijk gebied. Het watersysteem is dan ook beter
             in staat periodes van extreme droogte en wateroverlast op te vangen en de
             zoetwaterbeschikbaarheid op peil te houden.

             Deze denklijn kan bijdragen aan de VLGG-doelen voor koolstofvastlegging,
             de Kader Richtlijn Water (KRW) en andere hydrologische doelen. Ook wordt het
             landelijk gebied, inclusief de landbouw en de bosgebieden op de stuwwallen,
             ingericht volgens het principe ‘water en bodem sturend’.




20   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>             6. Realisatie bossenstrategie
             Met de bossenstrategie kunnen we in samenwerking met de terreinbeherende
             organisaties de bossen op de stuwwallen revitaliseren met meer structuur,
             biodiversiteit en meer loofhout in plaats van naaldhout. Naaldbossen dragen
             namelijk bij aan extra verdroging van de zandgronden. Ook zien we kansen om
             rondom en in de kernen en steden nieuwe bossen aan te leggen en bestaande
             bossen en parken vitaler te maken en om te vormen, voor de doelrealisatie van
             3.000 hectare recreatief uitloopgebied in de Groene Metropoolregio (zie ook
             denklijn 9). De Groene corridor in Nijmegen en het programma Radicaal
             Vergroenen Arnhem bieden hier kansen voor. Kansrijke gebieden hiervoor liggen
             verder tussen de kernen van Westervoort, Duiven en Zevenaar. Ook de Danenberg
             bij Slijk-Ewijk en landschapszone Knoop 38 zijn kansrijk om het groen te
             behouden en uit te breiden rondom de verstedelijkte gebieden. Op andere plekken
             in het landelijk gebied (binnen en buiten het Gelders Natuur Netwerk) kunnen we
             landschapselementen, zoals bosjes en lijnvormige groenblauwe dooradering,
             aanleggen. De doelstelling voor de bossenstrategie is om in de Groene
             Metropoolregio binnen het Gelders Natuurnetwerk 155 hectare bos toe te voegen.

             De revitalisatie en de aanleg van bossen en landschapselementen dragen onder
             andere bij aan de VLGG-doelen van natuuruitbreiding en aan hydrologische
             doelen. Ook zorgt het voor CO2-opslag en stikstofreductie omdat delen van het
             landbouwareaal uit productie worden gehaald.

             7. Beschouwing specifieke bedrijfslocaties met impact op het milieu
             Een aantal bedrijven in de regio heeft door hun ligging, uitstoot en
             wateronttrekking een negatieve impact op het omliggende natuurlijke systeem.
             Hier kunnen we kijken naar de mogelijkheden voor een aanpassing in de
             bedrijfsvoering of een meer passende locatie voor deze bedrijven om de impact
             tegen te gaan. Dit is nodig om te komen tot een duurzame grondwaterbalans
             die het mogelijk maakt te voldoen aan de verplichtingen vanuit de Europese
             regelgeving. Deze regelgeving sluit aan bij de uitgangspunten van water en
             bodem sturend.

             Denklijn 7 draagt bijvoorbeeld bij aan de KRW- en Vogel- en Habitat Richtlijn
             (VHR)-doelen. Omdat het helpt de emissies van schadelijke stoffen en de
             onttrekking uit het grondwatersysteem bij de bron tegen te gaan. Daarmee
             worden de blokkades op het natuurlijke en ruimtelijke systeem opgeheven.




21   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>             8. Gedifferentieerde aanpak verduurzaming landbouw
             De transitie van het landelijke gebied en de rol van alle betrokkenen,
             waaronder die van de Groene Metropoolregio, zal de komende periode
             onderwerp van gesprek zijn.

             De transitie van het landelijke gebied in de Groene Metropoolregio is volop
             gaande. De omvang van de landbouw en het grondgebruik zijn de afgelopen
             decennia flink veranderd. Dit zal in de toekomst niet anders zijn. De regio heeft
             unieke landschappelijke kwaliteiten onder andere door de variatie. Tegelijkertijd
             is het ook een uitdaging deze variatie te behouden; de verstedelijking drukt zijn
             stempel op de regio. Ook heeft het landelijk gebied in de regio grote
             maatschappelijke opgaven, zoals verdroging van de Liemers en het Middengebied,
             en herstel van de natuurkwaliteit van de grote rivieren en de Veluwe.

             In de regio bestaan veel initiatieven voor duurzame kringlooplandbouw,
             bijvoorbeeld in Malden-Noord en in de landbouwenclaves in de Veluwezoom.
             Daarnaast bestaan er enkele gebieden waar meer intensieve landbouw bedreven
             wordt. Deze ‘landbouwhubs’ liggen in het Broek in de Liemers, het westelijke
             komgebied in de Betuwe en in het Rijk van Nijmegen bij Wijchen. We zien hier
             2 mogelijke aanvliegroutes die elkaar kunnen aanvullen. Enerzijds kunnen we
             de kringlooplandbouw ondersteunen op de plekken waar daar energie voor is.
             Anderzijds zien we kansen om gebiedsprocessen te faciliteren in de
             landbouwhubs. Dit helpt agrariërs en andere betrokkenen hier korte ketens
             en groen-blauwe dooradering te realiseren via een dekkend en langdurig
             verdienmodel. De kwaliteit van het landschap is hierbij een belangrijk
             aandachtspunt. We zoeken naar verbreding van de agrarische bedrijfsvoering
             en alternatieve verdienmodellen waarbij de ecologische en landschappelijke
             kwaliteiten op die plekken worden versterkt en/of behouden.

             Grenzend aan de Natura 2000-gebieden Veluwe, De Bruuk en de St. Jansberg
             (bevoegdheid Limburg) liggen zogenaamde overgangsgebieden, waarin het
             overwegend agrarisch grondgebruik en het watersysteem invloed heeft op
             de natuurwaarden binnen de Natura 2000-gebieden. Voor de Rijntakken,
             zie denklijn 1.

             De provincie laat onderzoeken welke maatregelen het meest bijdragen aan
             natuurherstel. In die focusgebieden kunnen we met de betrokken partijen
             uitzoeken welke maatregelen en/of veranderingen in de bedrijfsvoering
             hieraan kunnen bijdragen.

             Denklijn 8 draagt bij aan een toekomstbestendig perspectief voor de land­
             en tuinbouw. Daarnaast helpt het bij de doelstellingen voor groen-blauwe
             dooradering en het water- en bodemsturende principe. Met een passende
             stimulering van een meer natuurinclusieve landbouw kan ook de verdere
             uitspoeling van nutriënten en de uitstoot van schadelijke stoffen worden
             tegengegaan.

             9. Uitbreiden van het stedelijk uitloopgebied
             In de Verstedelijkingsstrategie staat dat verstedelijking samen moet gaan
             met een ontwikkeling van het omliggende landschap om zo een gezonde
             leefomgeving voor de inwoners te creëren. Het doel is 5.000 hectare aan
             recreatieve uitloopgebieden te realiseren in de Groene Metropoolregio en de
             Regio Foodvalley. Dit kan gekoppeld worden aan doelen voor klimaatadaptatie,
             natuurinclusieve (stads)landbouw, de bossenstrategie en 10^ groen-blauwe
             dooradering. Voorbeelden van kansrijke gebieden hiervoor zijn de mantels
             rondom Nijmegen en Arnhem, maar ook de gebieden rondom de snelgroeiende
             kernen zoals Duiven, Westervoort en Zevenaar. Via bijvoorbeeld snelfietspaden
             en toeristische overstappunten kan het stedelijk uitloopgebied verder worden
             uitgestrekt, voorbij de direct aangrenzende omgeving.




22   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>             In de Veluwezoom speelt het Gelders Arcadië een belangrijke rol. De landgoederen
             zijn in dit gebied de primaire locaties voor recreatie en de verschillende VLGG-
             doelen, zoals waterberging en duurzame landbouw. Lettend op de gevolgen van
             recreatie op natuurwaarden, moet het creëren van uitloopgebieden via een
             genuanceerde aanpak verlopen. We moeten vragen stellen als: waar stellen we
             het landschap open voor onze inwoners? Waar geven we juist dieren de ruimte?
             Zo kunnen we echt groeien in balans.

             Het doel voor de uitbreiding van uitloopgebieden sluit aan bij de ambities uit
             de Verstedelijkings-strategie. De vervlechting van steden en het omliggende
             landschap moet hierbij realiteit worden. De stad wordt als ecosysteem gezien,
             dat in verbinding moet staan met de omgeving voor een robuust natuursysteem.

             De ontwikkeling van het stedelijk uitloopgebied draagt bij aan verschillende
             natuurdoelen, CO2-opslag, groen-blauwe dooradering (ook een maatregel) en
             klimaatadaptatie (bijvoorbeeld voor waterberging en tegen hittestress en
             natuurbrandrisico’s).

             10. Impuls geven aan lopende projecten
             In de regio zijn er meerdere projecten, waarvan de planvorming al is uitgewerkt
             en die richting uitvoering gaan, maar daarbij nog (financiële) hobbels kennen.
             Enkele voorbeelden zijn:
             ^ Park Lingezegen, een icoonproject en een belangrijke regionale Noord-
                Zuidverbinding met een functie voor VHR-doelsoorten (Rijntakken Natura
                2000). De basisuitrusting hiervan is gereed. Maar er is een kans dit verder te
                ontwikkelen langs de Bovenlinge en via de EVZ richting de Drielse Rijndijk en
                de uiterwaarden van de Nederrijn.
             ^ Renkums en Heelsums Beekdal, waar - in een gebiedsproces met verschillende
                grondeigenaren, inwoners en overheden - ontwikkelingen met elkaar worden
                verbonden. Daardoor kunnen natuur, landschap, water, recreatie en lokale
                economie versterkt worden. Er zijn kansen voor natuurontwikkeling,
                verbetering van het watersysteem, transities in de landbouw en klimaatmitigatie.
             ^ Daarnaast ligt er een MIRT-onderzoek voor de IJsseluiterwaarden
                Havikerwaard, Bemmelerwaard, Fraterwaard en Olburgerwaard. Waarbij
                natuur, landbouwtransitie en duurzame delfstoffenwinning samen kunnen
                worden opgepakt mits er financiële ondersteuning wordt geleverd. Ook het
                rivierklimaatpark IJssel is hier een voorbeeld van.
             ^ De stuwwal van Berg en Dal, waar een kans ligt voor de Blauwe Motor. Hier ligt
                een wens om de verdroging van de stuwwal tegen te gaan en de kwelstromen
                richting de Ooijpolder en Millingerwaard te herstellen. Het project vindt
                grotendeels plaats in het GO en het GNN. En het draagt daarnaast bij aan de
                ecologische verbinding tussen de stuwwal en de uiterwaarden van de Waal
                (zie ook denklijn 2).


23   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>             Gezien de uiteenlopende thema’s binnen deze projecten, draagt hun ondersteuning
             bij aan een reeks verschillende VLGG-doelen voor onder andere groen-blauwe
             dooradering, natuurherstel, duurzame landbouw, en hydrologische doelen.

             11. Areaaluitbreiding Natuur in de Gelderse Poort
             In het kader van de PAGW ligt er een ambitie voor natuurherstel, -versterking en
             -uitbreiding in de Gelderse Poort, waardoor ook de waterkwaliteit wordt
             verbeterd. Hierbij wordt uitgegaan van een zgn. systeembenadering, waardoor
             natuurlijke processen weer op gang komen. Op de lange termijn (2050) gaat het
             om een areaal van ca. 7.500 hectare, voornamelijk buitendijks maar deels ook
             binnendijks te realiseren. Het Rijnstrangengebied is hier onderdeel van. In de
             PAGW wordt ingezet op een optimaal samengaan van doelen voor natuur, in
             samenhang met een krachtige economie. Aspecten van waterveiligheid (hoog-
             en laagwater), natuurinclusieve landbouw, natuur en duurzame delfstofwinning
             met maatschappelijke meerwaarde komen hier samen.

             Via de 3e tranche PAGW zijn recent Rijksmiddelen voor de Gelderse Poort
             gereserveerd ter waarde van «20 miljoen. De middelen gaan over de
             uitvoeringsperiode 2030-2033. Het doel is om een vliegwiel op gang te brengen
             voor de grote systeemingrepen die nodig zijn voor de uiteindelijke PAGW-ambitie.
             Deze geplande uitvoering loopt gelijk met de lopende projecten in de Groene
             Metropoolregio. De bedoeling is dat deze uitvoering de projecten versterkt,
             waarmee de korte termijn (Natura 2000, GNN) als groeikristal dient voor de
             lange termijn (PAGW). De financiën vanuit PAGW kunnen we dan koppelen
             aan middelen uit de andere kaders.

             In de Groene Metropoolregio kan de areaaluitbreiding in samenhang met
             Natura 2000, het GNN, het PAGW en het IRM bijdragen aan de VLGG-doelen
             van areaaluitbreiding van: natuur, landbouw passend bij het water- en
             bodemsysteem, de realisatie van de bossenstrategie en doelen voor hydrologie.
             Een koppeling met landbouw en de scheepvaart is daarbij ook van belang.

             Vier mogelijke koplopers
             Vanuit de elf denklijnen, de criteria vanuit het VLGG en de gebiedsprocessen die
             lopen in de regio bij de provincie, gemeenten en waterschappen, zien wij een
             aantal gebieden als kansrijk voor programmering in het VLGG. Deze gebieden of
             delen daarvan, zijn in een dermate fase van ontwikkeling dat ze mogelijk als
             eerste koplopers kunnen fungeren binnen het VLGG. Het gaat om de volgende
             gebieden of gebiedsontwikkelingen:
             ^ Projecten in de Gelderse Poort (waaraan de zgn. derde tranche middelen
                vanuit PAGW kunnen worden gekoppeld);
             ^ Beekherstel en de omliggende beekdalen in de Veluwezoom;
             ^ Landschap Berg en Dal/Heumen - Ooijpolder-stuwwal-Heumen;
             ^ Versterking landschap Overbetuwe en Lingewaard - doorontwikkeling
                Lingezegen.

             Met elkaar bekijken we de komende maanden of dit inderdaad de koploper-
             gebieden zijn en of deze ook daadwerkelijk in het VLGG kunnen worden
             geprogrammeerd. Dit betekent niet dat de andere denklijnen en de andere kansen
             en ontwikkelingen die we in het groen-blauw raamwerk zien, niet of minder
             belangrijk zijn. Het betekent ook niet dat deze koplopergebieden in beton gegoten
             zijn; er kunnen gebieden afgaan en erbij komen. Het betekent alleen dat we ons
             de komende maanden focussen op deze gebieden, omdat deze het verst ontwikkeld
             lijken te zijn en daarmee meest kansrijk om op korte termijn te realiseren.




24   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>     4.1.2   Klimaatadaptatie
             Door klimaatverandering valt er in de winter steeds meer regen en zijn er vaker
             en langere periodes van droogte. Het drainerende effect van de uitgesleten
             rivierbeddingen telt daar nog bij op. De opgaven zijn gericht op: water beter
             vasthouden, grondwaterstanden verhogen, verbeteren van de waterkwaliteit,
             beekherstel en waterberging. Verdergaande klimaatverandering vraagt de
             komende decennia om meer ruimte voor waterberging en meer sponswerking
             van het bodem- en watersysteem.

             In lijn met de nationale aanpak richten we ons op de vier belangrijke gevolgen
             van klimaat-verandering:
             ^ Waterveiligheid, zeespiegelstijging en hoog water
             ^ Droogte, inclusief laag water in de rivieren en de gevolgen voor de
                waterkwaliteit
             ^ Wateroverlast door extreme of langdurige regenval
             ^ Hitte door langdurige hittegolven




             Waterveiligheid
             Het water- en bodemsysteem van de grote rivieren bevat opgaven voor
             hoogwaterveiligheid, waterkwaliteit en een duurzame rivierbodemligging.
             Het Hoogwaterbeschermingsprogramma heeft een grote opgave voor
             dijkversterkingen in deze regio. De versterking van de noordelijke Waaldijk is in
             uitvoering en zal komende periode worden doorgezet van Nijmegen tot aan het
             Pannerdensch Kanaal. Ook de dijken op de zuidoever van de Waal, de noordoever
             van de Maas, langs het Pannerdensch Kanaal, de Bovenrijn en de Nederrijn
             moeten voor 2050 worden versterkt.

             Droogte
             Op veel plekken ondervinden we de consequenties van droogte, de risico’s van
             extreme buien en extremere waterstanden in de grote rivieren. Voor de Achterhoek
             en de Liemers is een analyse gemaakt van het probleem, de opgave en de
             handelingsperspectieven. Daaruit blijkt dat ongeveer 100 mm extra watervoorraad
             nodig is om 10^ van de droogste jaren te overbruggen en voorbereid te zijn op de
             gemiddelde zomers in 2050. Met deze verdiepende analyses hebben we zicht op
             een mogelijk handelingsperspectief en inzicht in de mogelijke kosten van deze
             opgave en eventueel de transitieopgave. In gebiedsprocessen zullen we dit in
             verkenningen en planuitwerkingen in samenhang met andere opgaven en mede
             gebaseerd op de Regionale Adaptatie Strategieën (RAS) verder uit moeten werken
             tot concrete uitvoeringsplannen.


25   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                    Vergroening: wateroverlast en hitte tegengaan
                    Vanuit de Verstedelijkingsstrategie werken we bovendien aan een catalogus
                    op het gebied van klimaatadaptatie met maatregelen voor gezonde, circulaire,
                    biodiverse en klimaatadaptieve verstedelijking, inclusief normen. Uitgangspunt
                    is de nationale Maatlat Klimaatadaptief Bouwen. De kernopgave bestaat uit het
                    uitbreiden van groen in de bebouwde omgeving. Met deze opgave worden,
                    naast het uitbreiden van het groen, ook de ingrepen voor klimaatadaptatie in
                    de bestaande steden en dorpskernen bedoeld. Het gaat om ingrepen voor het
                    toevoegen en verbeteren van groen in de openbare ruimte, het tegengaan van
                    hittestress, het realiseren van waterberging en het realiseren van groene daken.
                    Denk bijvoorbeeld aan de Arnhemse aanpak klimaat en vergroenen met
                    programma Radicaal Vergroenen en de Nijmeegse aanpak klimaatadaptatie
                    en biodiversteitsplan.

                    Wat kosten voor het vergroenen van bestaande steden en dorpen betreft, gaan we
                    uit van «40 per m2 bebouwde omgeving. Deze kostprijs is een gemiddelde tussen
                    kosten voor het aanleggen en verbeteren van groen in de openbare ruimte,
                    ingrepen om hittestress tegen te gaan, ingrepen voor waterberging en het
                    realiseren van groene daken. Voor de Groene Metropoolregio en Regio Foodvalley
                    komt dit uit op een totaal bedrag van «250 miljoen euro. Op basis van een 60/40-
                    verdeling zal het grofweg om een bedrag van «150 miljoen gaan voor de Groene
                    Metropoolregio. Daarnaast staan gemeenten gesteld voor hogere onderhouds­
                    kosten de komende jaren voor de groene en klimaatadaptieve leefomgeving.

                    Tot slot benoemen we in dit kader de drinkwatervoorziening. Niet alleen
                    verandert het klimaat en gebruiken we de bodem steeds intensiever; door
                    bevolkingsgroei en economische groei stijgt de komende jaren de vraag naar
                    drinkwater. Het veiligstellen van de drinkwatervoorziening is een provinciale
                    taak. Door (inter)nationale afspraken met betrekking tot water en natuurherstel
                    zijn de uitbreidingsmogelijkheden van grondwateronttrekkingen beperkt. Met
                    het aanwijzen van Aanvullende Strategische Voorraden voor drinkwater, probeert
                    de provincie de grondwatervoorraden, die in de toekomst mogelijk nodig zijn voor
                    drinkwaterwinning, te beschermen. Daarnaast is het ook nodig om in te zetten
                    op het beperken van het (grond)water-verbruik en de inzet van alternatieve
                    bronnen voor drinkwater.

      PfltSPEDĪIEF LANDELIJK GE3I EU
      UIXMUVWUMMEJU
     i ■■■mi




        » -------
      HOPtOffftífSiFDfN
       mm      ——




                                                                                           Cîtfcíri 11 lUffl
                    Afbeelding 4: Verhaallijn 1; perspectief landelijk gebied



26      Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>     Samenvatting
     Meer landschap, meer stad. Tegelijkertijd met de ontwikkeling van nieuwe woningen,
     bereikbaarheid en economie, zorgen we ervoor dat we onze waardevolle natuur, landschap en
     cultuurhistorie behouden en versterken. Op hetzelfde moment zien we dat er een opgave ligt
     om landbouw te verduurzamen en te zoeken naar aanvullende verdienmodellen. We gaan voor
     aantrekkelijke landschappen die bewoners een aantrekkelijk uitloopgebied bieden, waarin ruimte
     is voor agrariërs, biodiversiteit en waterberging en waarbij we kwetsbare natuurgebieden ontzien.
     Ook gaan we voor een toekomstbestendig rivierengebied dat als systeem goed functioneert en
     meervoudig bruikbaar is. We zoeken hierbij naar een optimale balans tussen de verschillende
     functies van het rivierengebied en streven naar een aantrekkelijk riviersysteem dat duurzaam te
     beheren is. Door het natuurlijk systeem robuuster te maken, kunnen we de negatieve effecten van
     klimaatverandering minimaliseren.

     In het groen-blauw raamwerk staan de kansen en de dilemma’s voor versterking van groen en
     blauw beschreven en verrijkt met de uitgangspunten en doelstellingen van het programma Vitaal
     Landelijk Gebied Gelderland (VLGG). Dit heeft elf denklijnen opgeleverd, voor verdere ontwikkeling
     van natuur en landschap in de Groene Metropoolregio. De denklijnen vormen samen een opmaat
     voor onder andere een maatregelpakket waarmee via het VLGG en het regioarrangement het
     landelijke gebied in de Groene Metropoolregio verder verbonden en versterkt kan worden.
     Maar hiervoor kijken we ook naar andere (financiële) mogelijkheden om onze doelen te realiseren.

     Wat is hiervoor nodig?
     ^ We brengen de effecten van de realisatie van de doelstellingen van het VLGG, waaronder die om
       te komen tot een reductie in stikstofdepositie, (ruimtelijk) in beeld (provincie, regio, waterschap
       en sector).
     ^ Aan de hand van de elf denklijnen werken we toe naar gebiedsprojecten met aandacht voor
       ruimtelijke effecten, draagvlak en (financiële) mogelijkheden en financiële bekostiging voor
       realisatie (voor 2024 en verder). Dit wordt nader berekend. We kijken hierbij ook naar de
       binnenstedelijke groene opgave in samenhang met de Klimaatopgave.
     ^ Gezien de integraliteit van de opgave kijken we voor de financiering uitdrukkelijk naar het
       combineren van andere Rijks- en provinciale programma’s. Programma’s hebben verschillende
       tijdshorizons. Integrale gebiedsfinanciering is zeer wenselijk.
     ^ Afspraken over regionale ruimtelijke doorwerking van maatregelen voor natuur inclusief
       stikstof, water, klimaat en landbouw maken we via gebiedsprocessen. Dit doen we samen met
       de partners, waaronder vertegenwoordigers van de landbouw en de natuur en in samenhang
       met het ruimtelijk voorstel. Alle opgaven vragen ruimte en niet alles kan overal. We gaan op
       zoek naar wat wel kan, we zoeken slimme combinaties en we maken keuzes.
     ^ We starten gebiedsprocessen op of versterken deze voor de initiatieven van de vier mogelijke
       koplopersgebieden: PAGW en Gelderse Poort, beekherstel en de omliggende beekdalen in de
       Veluwezoom, landschap Berg en Dal/Heumen - Ooijpolder-stuwwal-Heumen, landschap
       Overbetuwe en Lingewaard - doorontwikkeling Lingezegen. In een volgende fase komen
       daar andere gebiedsprocessen bij.
     ^ We stellen een catalogus over klimaatadaptatie op met maatregelen voor gezonde, circulaire,
       biodiverse en klimaatadaptieve verstedelijking. Kosten voor uitvoering worden geschat op
       C150 miljoen.
     ^ De inzichten uit het feitenonderzoek en de gemaakte analyses van het handelingsperspectief
       in het programma Aanpak droogte Achterhoek â. Liemers gebruiken we in gebiedsprocessen
       om te komen tot uitvoeringsplannen.
     ^ In het proces om te komen tot een verkleining en/of verdere invulling van de
       drinkwater-reserverings-gebieden (locatiekeuze, ontwerp en inpassing van de
       drinkwaterwinning) maken we een integrale afweging met andere gebruiksfuncties.
     ^ We doen een check op alle potentiële keuzes uit de drie verhaallijnen. We willen weten of deze
       schuren met ruimtevraag voor dijkversterking en waterberging, en of we ze in de toekomst zelf
       wel veilig en droog kunnen houden, gezien het structurerende principe van water en bodem
       sturend. We realiseren ons dat we met name voor de zachte plancapaciteit (en waar de exacte
       locatie nog niet bepaald is) ruimte hebben om op basis van dit inzicht keuzes te maken.




27    Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>      4.2    Tweede verhaallijn: Ordenende netwerken voor klimaat, energie
             en (circulaire) economie
             We werken samen om de energietransitie in de regio vorm te geven. We doen dit
             door
             ^ Zonne- en windenergieprojecten te realiseren.
             ^ Het versnellen van de warmtetransitie in de regio. Hiermee dragen we bij aan
               het verminderen van de CO2 uitstoot en (inter-) nationale klimaatafspraken.
             ^ Uitbreidingen van het elektriciteitsnet in beeld brengen en deze
               ‘programmeren’ met andere ontwikkelingen.
             Daarmee dragen we bij aan het verkleinen van de netcongestie-problematiek en
             het versterken van het energienetwerk.

     4.2.1   Klimaat
             Het nationale Klimaatakkoord is een belangrijk pakket van maatregelen om
             de stijging van de gemiddelde wereldtemperatuur te beperken tot ruim onder de
             2 graden Celsius. Hiermee geeft een groot aantal partijen invulling aan het
             Klimaatverdrag van Parijs. De Groene Metropoolregio levert op diverse manieren
             een bijdrage aan het terugdringen van de CO2-uitstoot. Vaak hebben deze
             maatregelen een stevige impact op ons ruimtegebruik. Hieronder beschrijven
             we hoe we binnen de regio werken aan de RES, warmte en waterstof.

             Regionale Energie Strategie
             In de Groene Metropoolregio werken 16 gemeenten, provincie Gelderland,
             3 waterschappen en netbeheerder Liander samen aan de RES. In de RES werken
             we toe naar de volgende doelen:
             ^ We realiseren de RES 1.0-afspraak van 1,62 TWh in 2030 en streven naar een
                betere verdeling tussen zon en wind.
             ^ We verankeren de RES in omgevingsbeleid. Daarbij streven we naar minimaal
                50^ lokaal eigendom.
             ^ We stellen een voorstel op voor het prioriteren en faseren van opwek- en
                warmteprojecten en -ontwikkelingen in de regio, in samenhang met de
                beschikbare en geplande netcapaciteit.
             ^ We geven inzicht in de voortgang en bereikte resultaten via monitoring en
                verantwoording.
             In de RES 1.0 is nog sprake van een flinke onbalans tussen de opwek van zonne­
             en windenergie: 89^ zon en 11^ wind. Gezien de beperkte capaciteit op het
             elektriciteitsnet, streven we in een herijking van de RES-afspraken naar een
             50^-50^ verhouding tussen zonne- en windenergie.

             Afspraken voor de toekomst uit de RES 1.0
             In de RES zijn 6 richtinggevende ruimtelijke afspraken gemaakt over de
             ruimtelijke kwaliteit. Hiervan worden er 3 uitgelicht:
             ^ Ruimtelijke kwaliteit: we combineren de ontwikkeling van windturbines en
                zonnevelden altijd met de ruimtelijke kwaliteit en samenhang van het totale
                gebied. We houden daarbij rekening met het gebruik van de ruimte door lokale
                partijen, stakeholders en inwoners.
             ^ Voorkeursvolgorde zon: grootschalige zonnevelden worden mede beoordeeld
                op: (1) De mate van aantasting van karakteristieke kenmerken van het
                landschap; (2) De samenhang met andere functies in het gebied, (zoals
                landbouw, biodiversiteit, cultuurhistorie); (3) De landschappelijke samenhang
                en (4) Dubbel ruimtegebruik. Er wordt daarbij zoveel mogelijk ingezet op de
                plaatsing van zonnepanelen op daken van gebouwen.
             ^ Combineer zon/wind: we combineren windturbines zoveel mogelijk met
                zonnevelden en vice versa. Dit zorgt voor een betere inpassing in de
                elektriciteitsinfrastructuur. We streven naar een 50^-50^ verhouding
                tussen zon en wind. Zowel regiobreed, als per elektriciteitsstation.




28   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>             In de RES zijn ook afspraken gemaakt over het doorwerken van het omgevings-
             instrumentarium en de MER:
             ^ In het afgelopen jaar is een milieueffectonderzoek (planMER) uitgevoerd naar
                de geschikte en geschikt te maken gebieden voor de ontwikkeling van ten
                minste 1,62 TWh duurzame elektriciteit. Deze planMER is belangrijke input
                voor het herijken van de RES 1.0 naar een RES 2.0. We gaan in gesprek met de
                gemeenten over mogelijkheden voor windenergie en over het vervolgproces.
             ^ In december 2022 hebben Gedeputeerde Staten besloten windturbines op de
                Veluwe +1 km daaromheen uit te sluiten om de wespendief te beschermen.
                In de zone van 1-8 km is er beperkt ruimte voor nieuwe windparken onder
                voorwaarden. De provincie legt dit besluit vast in haar beleidslijn windenergie
                en de omgevingsverordening. Daarvoor stelt de provincie een planMER
                windenergie Veluwe-wespendief op.

             In de RES zijn ook afspraken gemaakt voor een optimaal warmtesysteem:
             ^ Vanuit regionaal perspectief maakt het verschil welke bron wordt gebruikt
                op welke plek; we willen voorkomen dat een bron al door de ene gemeente
                is ingezet, terwijl hij voor een andere gemeente van vitaal belang zou zijn
                geweest. In de RES is beschreven hoe we gezamenlijk kijken waar welke
                bovenlokale bron wordt ingezet.
             ^ Binnen de relevante warmteclusters waar dit verdelingsvraagstuk aan de
                orde is, is een structureel overleg ingericht om daarover in gesprek te zijn
                en te blijven.
             ^ Gemeenten zetten daarbij verschillende instrumenten in, die binnen de kaders
                van de Warmtewet, de Omgevingswet en andere beleidsruimten passen om de
                bovenlokale warmte afspraken te borgen.
             ^ Als regio doen we een gezamenlijke oproep aan het Rijk om de benodigde
                regie te voeren op de warmtetransitie. Dat kan door te zorgen voor beter
                aansluitende wet- en regelgeving voor het uitrollen van warmtenetten, hogere
                en structurele financiële ondersteuning voor alternatieve warmtevarianten
                (waaronder warmtenetten) via subsidies of Rijksbijdragen en een structurele
                Rijksbijdrage voor het ambtenarenapparaat om de warmtetransitie ook
                daadwerkelijk in goede banen te leiden.




29   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>             Programma Opwek Energie op Rijksgronden (OER)
             Om de energietransitie te versnellen en de RES-ambities van regio’s te
             ondersteunen, stelt het Rijk een deel van haar gronden en kunstwerken
             beschikbaar voor de opwek van duurzame elektriciteit met wind-, water- en
             zonne-energie. Via het programma Opwek van Energie op Rijksgronden (OER)
             geeft het Ministerie van Economische Zaken (EZK) hier uitvoering aan.
             De ontwikkeling van zonne-energie langs de Ais/Betuwelijn is een OER-project
             binnen onze regio. De betrokken gemeenten hebben de provincie verzocht een
             inpassingsplan te maken voor de inpassing van duurzame energie langs de Ais.
             De provincie is daartoe bereid en heeft de intentie uitgesproken dit op te pakken
             als het zover is. Er loopt binnen de regio een uitvraag aan de gemeenten voor
             nieuwe projecten binnen het OER-programma.

             Regionaal Expertiseteam Energie (REE)
             In 2023 is het REE van start gegaan. Het expertiseteam ondersteunt bedrijven bij
             het verlagen van hun CO2-footprint en kan bijdragen aan de RES-doelstelling om
             zon op dak te realiseren. Vanuit de regio monitoren we op welke locaties er veel
             potentieel is voor zon op dak en ruimte op het net, zodat het REE gericht
             bedrijven kan benaderen. Daarnaast delen we informatie en kennis over
             onder andere wet- en regelgeving en nationale subsidies.

             Waterstof
             De toekomstige waterstof backbone van Gasunie loopt door de regio heen.
             Onder andere de keramische industrie in de regio (Brick Valley) kan met een
             aftakking van de waterstof backbone van het aardgas af komen. Een regionale
             aftakking is mogelijk ook kansrijk voor woonkernen en andere functies in de
             nabijheid van een aftakking.

             Hoewel er nog weinig informatie beschikbaar is, kan worden aangenomen dat
             ook de aanleg van waterstof-infrastructuur een onrendabele top zal hebben.
             Dat betreft zowel de waterstofbelevering van bedrijven op industrieterreinen
             als het gebruik van waterstof voor verwarming van woningen. Dat laatste kan
             incidenteel wenselijk zijn. Ook hier zal een verkenning nodig zijn, die dezelfde
             stappen volgt als die bij warmtenetten. In de loop van 2023 wordt ook van de
             waterstofinfra een globale verkenning gemaakt van de onrendabele top en
             voor welke specifieke situaties waterstof-infrastructuur een optie is.




30   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>     4.2.2   Energienetwerk
             Netwerkcongestie is inmiddels een beperkende factor geworden voor ruimtelijke
             ontwikkelingen. Aansluiting op de bestaande energie-infrastructuur is niet
             meer vanzelfsprekend bij de ontwikkeling van projecten en moet vroegtijdig
             meegenomen worden als randvoorwaarde in ruimtelijke ontwikkeling.
             Wij moeten verder vooruitkijken naar de energievraag en het energieaanbod na
             2030 en de benodigde energie-infrastructuur. Hiermee worden knelpunten
             voorkomen en kunnen we slimme keuzes maken om woningbouw, werklocaties
             en mobiliteit slim te combineren in het energiesysteem van de toekomst.

             Voorlopig houden we rekening met het ‘first come, first serve’-principe.
             Met de aankomende aanpassing van de ACM-regulering, verwachten we dat er
             afgeweken kan en gaat worden van dit principe. Maatschappelijke afwegingen
             gaan bepalender worden in de volgorde van aansluiten. De netbeheerder
             verwacht daarbij een sturende rol en een helder afwegingskader van overheden.

             Op kortere termijn, tot 2030, zijn de meeste uitbreidingen in het elektriciteits-
             netwerk al gepland. Voor alle grote verstedelijkingslocaties (wonen, werken en
             mobiliteit) maken wij daarom een risicoanalyse:
             ^ of die woningbouw- of werklocatie op het gewenste moment aangesloten kan
               worden op het netwerk onder twee verschillende scenario’s: ‘all electric’ en
                ‘warmtenet’;
             ^ hoe groot risico’s zijn van mogelijke andere ontwikkelingen die de aansluiting
               alsnog in gevaar zouden kunnen brengen; en
             ^ hoe de mobiliteitstransitie past in deze verstedelijkingslocaties.
             Daarna volgt een verkenning van mogelijke oplossingsrichtingen.
             Voor werklocaties kunnen tot 2030 aansluitingen op het elektriciteitsnet alleen
             gerealiseerd worden als er lokale oplossingen met een 0-netcapaciteit gerealiseerd
             worden (energievragers en aanbieders bij elkaar te clusteren) of door een lokale
             energieopslag te realiseren.

             GEIS-samenwerking in de provincie.
             Binnen de samenwerking GEIS biedt de provincie een platform om de opgaven
             rondom het energiesysteem te bespreken (zie beleidskader provincie voor een
             onderbouwing van GEIS). Binnen GEIS zijn drie sporen te onderscheiden die
             parallel lopen aan de gezamenlijke ambitie “Een toekomstbestendig
             energiesysteem in 2050”:
             1 Versnellen van realisatie
             2 Prioriteren ã programmeren
             3 Beter benutten ã slimme oplossingen

             In de periode tot 2030 is er veel schaarste in het energiesysteem en is er weinig
             ruimte voor nieuwe initiatieven. De infrastructuuruitbreidingen zijn al concreet
             gepland en opgenomen in het investeringsplan van de netbeheerders en worden
             zo snel mogelijk uitgevoerd. In spoor 1 worden deze projecten gemonitord en
             worden acties ondernomen om zo nodig ruimtelijke procedures te versnellen
             (vertraging voorkomen) of barrières weg te nemen. Daarnaast worden in spoor 3
             alle mogelijke slimme oplossingen geïnventariseerd voor het beter benutten van
             de huidige capaciteit.

             In de periode na 2030 is er meer ruimte om vooruit te plannen en projecten in
             de tijd te programmeren (faseren). En ook de ruimtelijke puzzel te leggen voor de
             benodigde energie-infrastructuur. We moeten nu al keuzes maken over deze
             toekomstige periode, zodat er op tijd voldoende capaciteit gerealiseerd kan
             worden om alle ontwikkelingen mogelijk te maken. In spoor 2 wordt gewerkt
             aan het proces Integraal Programmeren, met onder andere de volgende vragen:
             ^ Hoe zien de wijken van de toekomst eruit?
             ^ Waar willen we inzetten op warmtenetten, geothermie, hydrothermie en
                waterstof?
             ^ Waar moeten de nieuwe onderstations komen?



31   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>             ^ Waar komen de mobiliteitsknooppunten en hoe combineren we deze met
                werklocaties, duurzame opwek en laadvoorzieningen (ook voor industrieel
                verkeer)?
             ^ Hoe ziet de typologie van onze bedrijven eruit; hoeveel energie vragen en
                leveren zij en hoe kunnen we dit in kaart brengen?
             ^ Waar en hoe kunnen we ruimte reserveren op (indien mogelijk) bestaande en
                nieuwe werklocaties voor collectieve laadvoorzieningen?
             » Welke rol kunnen Smart Energy Hubs (SEH’s) vervullen bij deze ontwikkelingen?
             Dit proces levert een energievisie op het energiesysteem 2040-2050, inzicht in de
             energievraag en het energieaanbod van alle sectoren en opgaven gecombineerd
             met de benodigde energie-infrastructuur (capaciteit en ruimteclaim). En een
             prioriteitenlijst met belangrijke energie-infrastructuurprojecten (provinciaal
             MIEK). Het provinciaal MIEK komt tot stand door een brede maatschappelijke
             afweging en wordt door de netbeheerders opgenomen in hun
             investeringsplannen.

     4.2.3   (Circulaire) economie
              De Groene Metropoolregio is een stedelijk knooppunt met een ondernemend en
             innovatief ecosysteem voor het mkb. De ambitie van de regio is zich nog verder
             te ontwikkelen als Groene Metropoolregio van nationale én internationale
             betekenis, als circulaire topregio van ons land en Europa. Alleen is er momenteel
             in de regio sprake van een enorme krapte op de arbeidsmarkt, met name in onze
             innovatieve topsectoren energy, health en hightech. Hiervoor hebben we een
             breed gedragen Human Capital Akkoord opgesteld en werken we nu aan de
             lange termijn borging en de uitvoering hiervan.

             De topsectoren zijn momenteel, samen met logistiek, goed voor ongeveer 30% van
             de bedrijven en 50% van de banen. Onze regio kent ook een meer dan gemiddelde
             werkgelegenheid in de zorg en overheidssector. Met name in de zorg is de
             arbeidsmarkt krap; innovaties binnen deze sector moeten helpen om op termijn
             de krapte op te lossen. Deze sectoren zijn belangrijk en leggen niet altijd een
             ruimtelijke claim op werklocaties.
             De Groene Metropoolregio heeft een groeiende bevolking. We zetten in op het
             meer in balans brengen van wonen en werken (wat op een positieve manier ook
             bijdraagt aan onze mobiliteits­ opgave) en meer ruimte voor economische
             activiteiten en arbeidsplaatsen. Concreet: de ruimtevraag van werken moeten
             we ook meenemen bij de ruimtevraag van onze groeiende bevolking.
             Dit zorgt voor een betere balans tussen wonen en werken en hierdoor kunnen
             de huidige en toekomstige bewoners ook werken binnen de eigen regio.
             Om zo ook de pendel naar andere regio’s te verminderen.

             Goede, toekomstbestendige werklocaties zijn belangrijk voor de economie in
             de Groene Metropoolregio. Het is daarom belangrijk dat werklocaties zo zijn
             ingericht dat bedrijven er goed kunnen ondernemen, nu en in de toekomst.
             Daarnaast zien we dat werklocaties een belangrijke rol spelen in het behalen
             van onze doelstellingen ten aanzien van de energietransitie, circulariteit,
             klimaatadaptatie en biodiversiteit.

             De Groene Metropoolregio heeft onlangs - op basis van onderzoek - bouwstenen
             verzameld voor een nieuwe economische koers, die moeten leiden tot een
             toekomstbestendige economie in 2040 (Economie van de Toekomst). We doen
             daarin een voorstel voor 5 à 6 thema’s, die samen invulling geven aan de gewenste
             ontwikkelingsrichting van de economie, binnen de ambities en contouren van de
             huidige Regionale Agenda. Zie daarvoor onderstaand figuur. Aanvullend op het
             thema Netcongestie (zie paragraaf 4.3.2) lichten we de 6 thema’s in deze paragraaf
             toe.




32   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>               NļUoninlIt    ÇJrcul*nlrit    LoĮltlItk    (jmputiín Hffit ruclurtrmg Wonf-n - *er tŕn
            Afbeelding 5: Zes thema’s binnen Economie van de Toekomst


             Algemene uitgangspunten Economie van de Toekomst
             In onze economische koers is een aantal uitgangspunten van belang:
             1 Economische ontwikkeling concentreert zich met name op onze topsectoren
                health (zorg), hightech, energy en het brede mkb. Logistiek is
                randvoorwaardelijk voor alle sectoren en we blijven daarop inzetten.
             2 Economische ontwikkeling is zoveel mogelijk circulair.
             3 De ontwikkeling van de regionale economie is gebaseerd op de principes
                van “brede welvaart’.
             4 De Groene Metropoolregio gaat voor gebalanceerde economische groei.
                Regionaal inkomen (materiële welvaart) is hierbij niet meer dominant, maar
                onderdeel van een breder geheel. Ook de impact op mens (welzijn van
                inwoners) en omgeving (milieu) worden meegewogen en afgewogen in de
                ontwikkeling van de economie.
             5 Economische ontwikkeling vraagt om ruimte. Het gebruik hiervan is slim en
                duurzaam. Dat betekent: eerst kijken naar bestaande ruimte; en dan pas naar
                nieuwe ruimte. Waar mogelijk is het ruimtegebruik zoveel mogelijk
                meervoudig.
             6 Ruimtelijke kwaliteit staat voorop in de (door- of her)ontwikkeling van
                werklocaties.


             Op basis van deze uitgangspunten hebben wij de economische koers uitgewerkt
             in onderstaande thema’s.

             Herstructurering en verdichting
             Zorgvuldig ruimtegebruik ligt aan de basis van de groene groei-ambities van de
             Groene Metropoolregio. Behoud van de werklocatiefunctie en optimalisatie van
             het ruimtegebruik van onze bestaande werklocaties is hierbij belangrijk.
             Zo zorgen we ervoor dat het juiste bedrijf zich op de juiste plek kan vestigen en
             ontwikkelen we nieuwe locaties alleen als dat echt nodig is. Het heeft de voorkeur
             dat toekomstige ruimtevraag eerst op bestaande terreinen wordt gefaciliteerd en
             pas als dat niet mogelijk is, er nieuwe (uitleg)locaties in beeld komen.
             Voor herstructurering is schuifruimte nodig om bestaande bedrijven naar andere
             terreinen te verplaatsen om de achtergebleven locaties te kunnen herstructureren
             en intensiveren. Herstructurering en intensivering moeten daarom gelijktijdig
             worden opgepakt. Integraal onderdeel van deze opgave is een kwaliteitsverbetering
             van de werklocaties.

             Samengevat willen we inzetten op:
             ^ Behoud en groei van het aantal banen passend bij de bevolking in de regio.
               Dit vraagt niet per direct om compensatie van meters op werklocaties,
               omdat de doelstelling is bestaande terreinen te intensiveren.
             ^ Regionale afspraken over herstructurering van bestaande voorraad,
               zodat niet alle ruimtevraag bij nieuwbouw terechtkomt.
             ^ Ruimtewinst behalen op nieuw aan te leggen terreinen en herstructurering
               van werklocaties door gezamenlijke faciliteiten en planologische sturing.


33   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>             ^ De juiste bedrijven naar de juiste plaats brengen; strijdig gebruik op
               werklocaties tegen gaan om zo ruimte voor bedrijven te creëren en informele
               werklocaties inzetten om schuifruimte te creëren.
             ^ Herstructurering van bestaande voorraad opnemen in een nieuw RPW.

             Circulariteit
             Ruimte voor circulaire activiteiten is belangrijk en nodig om onze ambities
             als circulaire topregio waar te kunnen maken en optimaal te kunnen bijdragen
             aan deze maatschappelijke opgave. Een deel van de circulaire activiteiten zijn
             al onderdeel van de reguliere bedrijvigheid in de regio.
             Ruimte voor hogere milieucategorieën (hmc: milieucategorie 4.1 en hoger)
             is nodig om bedrijven die hinder veroorzaken voor hun omgeving, te kunnen
             huisvesten of te verplaatsen. Omdat de ruimte voor hmc-activiteiten beperkt is,
             is selectiviteit in type bedrijf en locatie noodzakelijk.

             Rijk, provincies en enkele gemeenten werken aan het opstellen van een beleidslijn
             voor grote ruimtevragers, onder de noemer, Grip op grote bedrijfsvestigingen
             (GRIP). Provincies hebben van het Rijk de opdracht gekregen om zoekgebieden
             te identificeren voor grootschalige ruimtevragers vanaf vijf hectare, waaronder
             logistiek en hoge milieucategorie bedrijvigheid. In het kader van Economie van
             de Toekomst zijn lijnen uitgezet ten aanzien van transformatie van werklocaties
             (naast grote ruimtevragers gaan we in op hoge milieucategorie en watergebonden
             bedrijvigheid). Deze zullen nader worden uitgewerkt in het RPW.

             Samengevat willen we inzetten op:
             ^ Koesteren en behouden van hmc-locaties. Hiervoor maken wij regionale
               afspraken in het volgende RPW. Inzet is een inspanningsplicht voor gemeenten
               om hmc-locaties te behouden bij transformatie.
             ^ Meer inzicht in de ruimtevraag circulair: welke bedrijven zijn hier gevestigd,
               welke locatie-eigenschappen hebben zij en welke toekomstige ruimtebehoefte
               valt er hierbij te verwachten?
             ^ Prioritering van de circulaire opgave; welke type circulaire activiteiten willen
               we faciliteren in de regio?

             Logistiek
             Logistiek is een basisvoorwaarde voor een economisch vitale en leefbare regio.
             De logistieke sector is tenslotte noodzakelijk om alle sectoren effectief en efficiënt
             te laten functioneren en ervoor te zorgen dat bedrijven en consumenten hun
             producten en diensten ontvangen. Een feit is dat de logistieke opgave groeit en
             daarnaast speelt logistiek een belangrijke randvoorwaardelijke rol bij andere
             opgaven in de regio zoals de energietransitie, verstedelijking, groene groei
             en bewuster gebruik van ruimte. Ruimte voor logistiek is dus noodzakelijk,
             maar dit moet echt slimmer en duurzamer en daar waar mogelijk bijdragen
             aan verbetering van de ruimtelijke kwaliteit.

             Samengevat willen we inzetten op:
             ^ Lokale logistiek; wij zetten in op de ontwikkeling van stadsdistributiehubs
               (cityhubs) aan de rand van de stad.
             ^ Lokale en regionale logistiek; wij creëren ruimte voor regionaal gevestigde
               logistieke bedrijven, waardoor schuifruimte ontstaat op bestaande werklocaties
               voor onder andere cityhubs. Voor de uitbreidingsruimte kijken we naar locaties
               geclusterd rondom bestaande werklocaties en nabij de snelwegen.
             ^ Bovenregionale logistiek; wij blijven ruimte bieden voor de activiteiten van
               bestaande logistieke ondernemers. Voor ondernemers buiten de regio bieden
               we alleen ruimte als zij aantoonbare ondersteunende (logistieke) opgaven
               vervullen ten behoeve van de topsectoren health, hightech en energy. Nieuwe
               uitbreiding voor bovenregionale logistiek positioneren we binnen de bestaande
               logistieke knooppunten (Knoop EMZ en Knoop 38). Hoeveel ruimte daarvoor
               nodig is, onderzoeken we in het traject rondom het nieuwe RPW. Het Rijk
               vraag provincies ook om ruimte voor grootschalige ruimtevragers (GRIP).
             ^ Uitgifte logistieke kavels vraagt ook om voorzieningen.


34   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                   ^ Nieuwe ruimte zetten we zo efficiënt mogelijk in (ruimtewinst in de uitgifte
                     van nieuwe logistieke kavels).
                   ^ Bovenstaande punten worden verder uitgewerkt en hier worden regionale
                     afspraken over gemaakt in een nieuw RPW.

                   Investeren in ruimte voor campussen en innovatiemilieus
                   De campussen in de Groene Metropoolregio zijn een magneet voor talent,
                   ondernemerschap en investeerders. Dit zorgt voor innovatieve bedrijvigheid op
                   deze bijzondere werklocaties. Het zijn ook dé plekken waar (jong) talent wordt
                   opgeleid en waar onderzoek en valorisatie leidt tot innovaties met
                   maatschappelijke impact. Voor een duurzame economische ontwikkeling en
                   het innovatieve vermogen van de regio is het van belang dat de positie van de
                   campussen verder wordt versterkt in zowel economisch als ruimtelijk opzicht.
                   Dat betekent dat er regionaal aandacht nodig is voor het faciliteren van voldoende
                   ruimte voor innovatieve bedrijvigheid in onze health-, hightech- en energy-
                   ecosystemen én dat er op de bestaande campussen samen met het Rijk en de
                   provincie (meer) geïnvesteerd moet worden.

                   Samengevat willen we inzetten op:
                   ^ Ruimte voor ontwikkeling is cruciaal voor de verder groei van het innovatieve
                     ecosysteem op en rond de bestaande campussen en op innovatieve werklocaties
                     in de regio. Daarom moeten we bestaande ruimte op campussen en
                     werklocaties slim benutten en waar mogelijk uitbreiden.
                   ^ Een optimale en duurzame bereikbaarheid van de campussen op fiets en met
                     openbaar vervoer is noodzakelijk.
                   ^ Voorzieningen zijn nodig om de levendigheid en aantrekkelijkheid van de
                     campussen en de ruimte daaromheen te versterken.

                   Tot slot: Naar een nieuw RPW
                   De uitgangspunten uit het onderzoek Economie van de Toekomst vertalen we
                   door in een nieuw RPW. In een integrale afweging maken we eerst een opdracht
                   voor de nieuwe RPW. Op 1 januari 2025 moet er een nieuw RPW liggen.
a*o




                                                                                                          CŬHHH IUÏ.İHH
                  Afbeelding 6: Verhaallijn 2; Ordenende netwerken voor klimaat, energie en (circulaire) economie



      35   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>     Samenvatting
     Rond de thema’s klimaat, energie en (circulaire) economie is op dit moment veel in beweging.
     En alle ontwikkelingen hebben een impact op de ruimte en het ruimtegebruik. Wat betreft klimaat
     levert de Groene Metropoolregio op diverse manieren een bijdrage aan het terugdringen van de
     CO2-uitstoot. Vaak hebben deze maatregelen een stevige impact op het ruimtegebruik. We werken
     hier onder meer aan via de RES. De geringe capaciteit op het elektriciteitsnet (Netwerkcongestie) is
     inmiddels een beperkende factor geworden voor ruimtelijke ontwikkelingen en vormt een ernstige
     bedreiging voor het behalen van onze doelen.

     We hebben als stedelijk knooppunt een mooie uitgangspositie met een ondernemend en innovatief
     ecosysteem voor het mkb. De ambitie van de regio is zich nog verder te ontwikkelen als Groene
     Metropoolregio van nationale én internationale betekenis, als circulaire topregio van ons land en
     Europa. Om dat te bereiken werken we aan toekomstbestendige en duurzame werklocaties
     (herstructurering, circulariteit en logistiek), investeren we in campussen en gaan we een nieuw,
     toekomstbestendig RPW maken.

     Wat is hiervoor nodig?
     Klimaat/energie
     ^ Herijking van de RES met als doel een betere verhouding in de opwek van energie door zon en
        wind waardoor het energienet minder belast wordt.
     ^ Structurele financiering van RES-taken.
     ^ Verankering van de RES in het omgevingsbeleid en gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het
        realiseren van de RES-doelen.
     ^ We werken aan een regionale programmering van de energie-infrastructuur. De programmering
        doen we in samenhang met de programmering op Gelderse schaal en vormt daarmee de input
        voor het programma GEIS. Vanuit dit programma wordt ook de verbinding gelegd met de
        programmering van het landelijk netwerk.
     ^ Versnellen van ruimtelijke procedures om aanleg van energie-infrastructuur mogelijk te maken.
     ^ Samen met de netbeheerder worden de kansen voor het gebruik van waterstof in de industrie
        die niet makkelijk kan elektrificeren (cluster 6) verkend. We brengen in beeld wat er nog wel aan
        ontwikkelingen mogelijk is met de bestaande restcapaciteit van de onderstations en hoe zich dat
        verhoudt tot onze plannen tot 2030. Op basis hiervan gaan we lokale maatwerkoplossingen
        ontwerpen, financieringsafspraken maken, programmeren en uitvoeren.
     ^ Afwegingsruimte voor de provincie en netbeheerder is nodig om te kunnen prioriteren bij
        aansluitingen op het energienet.

     (Circulaire) economie
     ^ We vertalen de uitgangspunten voor de Economie van de Toekomst in een nieuw RPW. In het
        nieuwe RPW zullen net als in het huidige RPW afspraken worden opgenomen over de
        ontwikkeling van kantoren en detailhandel.
     ^ Bij de realisatie van terreinen voor logistieke activiteiten onderzoeken we de mogelijkheden om
        daarbij lokale, regionale en bovenregionale logistiek slim te combineren.
     ^ We ontwikkelen een visie op onze circulaire economie, passend bij onze regionale kracht en
        behoefte. We doen in het kader van het nieuwe RPW onderzoek naar de vestigingseisen voor
        circulaire bedrijvigheid in onder andere de hoge milieucategorieën en naar mogelijkheden om
        deze te huisvesten.




36    Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>      4.3    Derde verhaallijn: Leefbare dorpen en steden
             Zorgvuldig ruimtegebruik ligt aan de basis van de groene groei-ambities van de
             Groene Metropoolregio. In dit perspectief gaan we in op:
             1 Woonopgave
             2 Mobiliteitsopgave
             3 Recreatie en toerisme
             4 Voorzieningen zoals scholen, zorg en cultuur
             5 Erfgoed

     4.3.1   Wonen
             De woonopgave tot 2030 ligt vast in de Woondeals. De opgave voor de periode
             daarna hebben we in de Verstedelijkingsstrategie ook al benoemd, zonder al
             definitief locatiekeuzes vast te leggen. Dit geeft ons de gelegenheid om de
             zoekgebieden nog goed af te wegen, bijvoorbeeld op de effecten voor water
             en bodem.

             Woondeal 2.0
             In 2020 zijn gemeenten binnen de Groene Metropoolregio, provincie Gelderland
             en het Rijk een langjarig partnerschap aangegaan voor een beter werkende
             woningmarkt. Aanleiding was het feit dat de Groene Metropoolregio in de top 3
             van regio’s in Nederland stond met het hoogste woningtekort, de woonopgaven
             bovengemiddeld waren en de uitvoering onder druk stond.
             Concrete resultaten van Woondeal 1.0 zijn: een regionale woningmarktmonitor,
             uitbreiding van plancapaciteit, toevoeging van nieuwe locaties en gebieden,
             ombuiging naar meer betaalbare programma’s, een circulaire impactladder,
             extra handen en expertise via flexpools en aanjagers. Alle partijen hebben extra
             middelen beschikbaar gesteld voor toevoeging van nieuwe woningen en
             gebiedsontwikkelingen. De Rijksbijdragen aan woningbouw in deze regio tellen
             in afgelopen drie jaar op naar ongeveer «400 miljoen. Dit betreft cofinanciering
             voor gebiedsontwikkelingen en de bouw van 19.320 woningen. Lokale en
             regionale overheden, marktpartijen en corporaties investeren een veelvoud.

             We zijn er nog niet. Het in 2022 uitgevoerde regionale woningbehoefteonderzoek
             herbevestigt dat de woonopgave het lokale niveau overstijgt; versterkte
             samenwerking tussen regio(gemeenten), provincie en Rijk is nodig voor een
             passende bijdrage van iedere gemeente aan deze opgave.
             Voor het langjarig toevoegen van voldoende woningen, ruimtelijk goed ingepast
             binnen het concept ‘meer landschap, meer stad’ blijft ieders inzet en
             betrokkenheid noodzakelijk.
             Rijk, provincie en gemeenten hebben in de Woondeal 2.0 onder andere
             afgesproken dat we gaan voor:
             ^ Realisatie van de woningbouwopgave als bouwsteen en binnen de kaders
                van de Verstedelijkingsstrategie.
             ^ Een woningtekort van 2^ wordt door overheden als gezond beschouwd.
                Daarom zetten we in op de bouw van zo’n 55.000 woningen richting 2040.
                Conform de Woondeal moeten er minimaal 33.000 woningen tot en met 2030
                gerealiseerd worden. We sturen daarbij echter op 38.000 woningen tot en met
                2030. Zo vullen we de behoefte van 42.000 woningen grotendeels in, die blijkt
                uit recent woonbehoefteonderzoek. We zetten waar mogelijk in op realisatie
                en versnelling. Daarvoor is invulling van bredere randvoorwaarden voor
                gebiedsontwikkeling noodzakelijk. Als dit niet gebeurt zal het woningtekort
                op een (te) hoog niveau blijven.
             ^ Realisatie van ongeveer 20.000 van deze woningen in drie grootschalige
                NOVEX-woningbouwlocaties: Nijmegen Stationsgebied, Nijmegen Kanaalzone
                en Spoorzone Arnhem-Oost en 17.000 woningen in de zeventien andere
                focusgebieden.
             ^ Ophoging van de woningproductie van 3.300 naar zo’n 3.700 woningen per
                jaar, onder andere door inzet op flexwoningen en ruimte voor alternatieve
                woonvormen.



37   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>             ^ In lijn met de nationale doelstelling (vergroting van de beschikbaarheid van
               woningen voor mensen met lage en middeninkomens, waaronder veel starters)
               zorgen voor voldoende betaalbare woningen voor aandachtsgroepen en een
               evenwichtige spreiding daarvan over de gemeenten (bron: Woondeal 2.0
               Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen); 30% sociale huur, 2/3 betaalbaar.
             ^ Realisatie van circulaire ambities: 50% circulair bouwen in 2030, loo% in 2050.
               Daarnaast voldoen aan de klimaatambities van het Parijsakkoord.

             Momenteel telt de Groene Metropoolregio tot en met 2030 een voldoende
             omvangrijke harde en zachte planvoorraad. Op grond hiervan is het realiseren
             van 33.000 woningen tot en met 2030 haalbaar. Het vraagt een blijvende intensieve
             samenwerking van Rijk, provincie en gemeenten, samen met corporaties en
             marktpartijen. Per opgave zijn de hoofdactiviteiten voor de uitvoering door Rijk,
             provincie en gemeenten aangegeven. In lijn met de Verstedelijkingsstrategie is
             het overgrote deel van de planvoorraad binnen steden of dorpen voorzien.

             Totale inzet is randvoorwaardelijk voor slagen Woondeal
             Bij de Woondeal zien partijen in dat het realiseren van de doelstellingen
             ambitieus is, afhankelijk is van veel factoren en in het huidige tijdsgewricht
             onder druk staat. In de Verstedelijkingsstrategie en bijbehorende bestuurlijke
             afspraken (van november 2022) zijn bij de ambities randvoorwaarden benoemd
             over het toevoegen van 100.000 woningen in beide regio’s tot 2040. Ook in het
             provinciale bod (per brief aan de minister) zijn randvoorwaarden benoemd,
             als voorloper op de afspraken met het Rijk. Deze randvoorwaarden gelden
             ook voor de realisatie van deze Woondeal (en breder):
             ^ Investeringen in bereikbaarheid
             ^ Financiering van onrendabele toppen
             ^ Voldoende ambtelijke capaciteit
             ^ Voldoende stikstofruimte
             ^ Voldoende netcapaciteit op het elektriciteitsnet

             Met de Woondeal 2.0 zien de partijen het belang in van het invullen van deze
             randvoorwaarden voor het effectief uitvoeren van de afspraken. Daarbij is
             continuïteit en versterking van de uitvoeringsorganisatie essentieel om de
             gewenste ontwikkelingen uit deze Woondeal te realiseren.

             Onderzoek naar onrendabele toppen
             De realisatie van de woonambitie kan alleen als we (Rijk, provincie, gemeenten)
             gezamenlijk de onrendabele top financieren. De ontwikkeling van betaalbare
             woningen is namelijk complex door de verschillende ambities die samenkomen,
             uitdagingen op het vlak van infrastructuur en parkeren etc. Bovendien hebben
             we met elkaar een aantal ambities afgesproken: betaalbaar, groen, duurzaam met
             aandacht voor leefbaarheid.

             We hebben aan Fakton gevraagd om een eerste beeld van de investeringskosten
             op te stellen die gemoeid zijn met het integraal realiseren van de Verstedelijkings-
             strategie. Op basis van referentieprojecten en kengetallen is een inschatting
             gemaakt van verwachte investeringskosten.

             De kosten voor het realiseren van woningen drukken wij uit als een tekort per
             woning. Dit tekort per woning omvat de kosten voor de realisatie van de
             gebiedsontwikkeling en nadrukkelijk niet de kosten voor bijvoorbeeld een
             schaalsprong in de infrastructuur op provinciaal niveau (onderdeel van
             bouwsteen Mobiliteit).

             Voor het bepalen van de gemiddelde onrendabele top per woning beschouwen wij
             de kosten en opbrengsten die optreden bij de gebiedsontwikkeling. Hierbij wordt
             voornamelijk binnen het plangebied gekeken en spelen de traditionele grond-
             exploitatiekosten voor de gebiedsontwikkeling een belangrijke rol als het gaat
             om de te maken kosten.



38   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>               Om te komen tot een gemiddelde onrendabele top per woning zijn diverse
               bronnen meegenomen, waarbij rekening is gehouden met toerekenbaarheid.
               Op basis van deze aannames komt het totale tekort op ongeveer «700 miljoen
               bij 60.000 woningen. Een deel is hiervan recentelijk door het Rijk gefinancierd
               (onder andere Woningbouwimpuls (WBI) en investeringen in grootschalige
               woningbouwgebieden).

               Investering ambtelijke capaciteit woningbouw en gebiedsontwikkeling
               Een groter bouwvolume betekent dat gemeenten meer plannen moeten
               ontwikkelen. Dit kost ambtelijke capaciteit waaraan het in veel gemeenten
               ontbreekt. De Groene Metropoolregio heeft in april 2023 een eerste inventarisatie
               uitgevoerd onder de 18 gemeenten. Daaruit blijkt een behoefte aan ongeveer
               50-60 fte extra. Als je dit kapitaliseert, betekent dit een financiële behoefte van
               ongeveer «4-5 miljoen aan extra capaciteit om bouwplannen verder te
               ontwikkelen. Het gaat dan om diverse vacatures, zoals planeconomen,
               projectleiders, verkeerskundigen en stedenbouwkundigen.



     De Woondeal 2.0 voor de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen is op 8 maart 2023
     ondertekend. Hiermee bestendigen Rijk, provincie en regio(gemeenten) de samenwerking voor
     een gezondere woningmarkt. Met deze afspraken draagt de regio bij aan een derde deel van de
     Gelderlandse woningbouwopgave. Uniek aan de Woondeal in Arnhem-Nijmegen is dat deze niet
     alleen gaat over woningen bouwen. Het gaat ook over het beter benutten van bestaande woningen,
     circulariteit en wonen met welzijn en zorg.

     33.000 woningen toevoegen
     Tot en met 2030 komen er in de regio minimaal 33.000 woningen bij. Een belangrijk deel van deze
     woningen komt op de grootschalige woningbouwlocaties Arnhem Spoorknoop-Oost, Stationsgebied
     Nijmegen en Kanaalzone-Zuid in Nijmegen. Ook in de andere gemeenten komt er extra inzet voor
     verschillende woningbouwlocaties. Met corporaties en marktpartijen onderzoekt de regio kansen
     in de bestaande woningvoorraad om snel meer woningen te krijgen.

     30^ sociale huur in elke gemeente
     Belangrijk in de nieuwe Woondeal-afspraken is de overeenkomst tussen de gemeenten dat elke
     gemeente een gelijke bijdrage levert aan de huisvesting van aandachtsgroepen. Dan gaat het
     bijvoorbeeld om mensen met een zorgvraag of mensen die dakloos dreigen te worden. Iedere
     gemeente zet zich daarom in voor 30^ sociale huur bij nieuwbouw. Ook is de regio landelijke
     koploperregio ‘Een thuis voor iedereen’. Dit houdt in dat wordt gewerkt aan wijken en buurten
     waar ook mensen met een zorg- of ondersteuningsvraag lang zelfstandig kunnen wonen.

     Bovengemiddelde inzet nodig
     De bouw van meer woningen en van meer betaalbare woningen vraagt een stevige inzet van alle
     partijen. Er zijn voldoende bouwmogelijkheden. Maar; de bouwkosten stijgen, stikstof belemmert
     bouwmogelijkheden, personeelstekorten spelen op veel plaatsen. Rijk, provincie en gemeenten
     bundelen hun krachten om deze problemen op te lossen. De Woondeal helpt om dan belemmerende
     regelgeving op te lossen.

     Ondersteuning van corporaties en bouwbedrijven
     De woningcorporaties en bouwers in de regio ondersteunen de ambities zoals vastgelegd in de
     Woondeal.




39    Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>     4.3.2   Mobiliteit
             De regio heeft de keuze gemaakt om mensen in de Groene Metropool te laten
             reizen op de slimste en schoonste manier. Dit is nodig om te anticiperen op de
             groei van mobiliteit (mede door de woningbouw en de groei van de economie)
             en te werken aan de klimaatopgave, stikstofopgave en het verbeteren van de
             luchtkwaliteit. In november 2022 maakten het Rijk, de provincies Gelderland
             en Utrecht, 3 waterschappen en de Groene Metropoolregio en Regio Foodvalley
             bij het BO MIRT verstedelijkingsafspraken voor de bouw van 100.000 woningen
             tot 2040.

             Wij benutten en versterken bij het bouwen van nieuwe woningen de groene
             kwaliteiten van de regio’s, bijvoorbeeld door vooral binnenstedelijk en bij
             OV-knooppunten te bouwen. Meer woningen, meer inwoners én meer bedrijvigheid
             betekent ook een (forse) groei van de mobiliteit. Een belangrijke voorwaarde om
             bij te dragen aan het oplossen van het woningtekort is verbetering van de
             bereikbaarheid, met focus op slimme en schone mobiliteit. Zonder extra
             investeringen zijn de nieuwe woningen letterlijk en figuurlijk onbereikbaar.
             Dat blijkt ook uit de Mobiliteitsanalyse Verstedelijkings-strategie die in opdracht
             van het Rijk, de provincies Gelderland en Utrecht en beide regio’s is uitgevoerd.




             De conclusies zijn:
             ^ De woningbouwopgave heeft grote gevolgen voor de bereikbaarheid
               van de Groene Metropoolregio en Regio Foodvalley.
             ^ De huidige infrastructuur staat nú al onder druk en kan deze
               woningbouwopgave (en toename van bedrijvigheid) niet aan.
             ^ De wegen lopen vast en de huidige capaciteit voor fietsverbindingen en
               openbaar vervoer is (ook) niet toereikend.
             ^ Voor deze woningbouwopgave is een forse bereikbaarheidsambitie nodig,
               die is te vergelijken met die in de Randstad of Brainport Eindhoven.
             ^ Om de groei van het aantal verplaatsingen aan te kunnen, is op vele fronten
               een schaalsprong nodig voor openbaar vervoer, fiets en in sommige gevallen
               voor weg. Hierbij gaat het om verbindingen tussen stedelijke netwerken,
               internationaal met Arnhem Centraal en om ontsluiting van deze stedelijke
               netwerken op regionale schaal. Uit de analyses blijkt dat het stedelijke wegennet
               vastloopt door de toevoeging van nieuwe woningen en de autonome groei van
               het verkeer. Om dit te voorkomen, zijn investeringen nodig in met name
               openbaar vervoer, fiets en hubs en flankerend beleid van lagere overheden.
               Een belangrijk punt is dat openbaar vervoer, fiets en hubs ook moeten worden
               versterkt, in termen van capaciteit en kwaliteit. Er is een forse investering in
               de infrastructuur voor het openbaar vervoer nodig. Daarnaast kan slechts van


40   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>               hoogwaardig openbaar vervoer - gericht op ontsluiting van bestaande en
               nieuwe woongebieden - sprake zijn als de frequentie van het openbaar
               vervoer op stedelijke corridors wordt vergroot door te investeren in duurzame
               modaliteiten. Dit kan uitvoering krijgen via het stimuleren en investeren in
               lopen, de fiets (SFR), hoogwaardig openbaar vervoer, (regionaal) spoor én door
               in te zetten op aanvullende (flankerende) mobiliteitsopgaven. Door bijvoorbeeld
               de realisatie van (stadsrand)hubs, deelmobiliteit, strenger parkeerbeleid,
               verlagen snelheid en verminderen van rijstroken, belasten we het wegennet
               minder en verminderen we het ruimtebeslag in steden en dorpen.
               Zo zijn en blijven bestaande en nieuwe woningen bereikbaar. Een belangrijk
               aandachtspunt is dat het afschalen van het autogebruik alleen kan als er
               alternatieven zijn gerealiseerd.
             ^ Aandachtspunt zijn de specifieke OV-maatregelen en fietsverbindingen die
               nodig zijn. Wij willen meer inzetten op goede fietsverbindingen (SFR) in onze
               regio, goede openbaar vervoersverbindingen en goede (inter)nationale en
               regionale spoorverbindingen (personen) en stadsrandhubs. Samen met de
               gemeenten willen we vooral inzetten op aanvullende mobiliteitsmaatregelen
               zoals parkeerbeleid, aanpassen snelheid en verminderen rijstroken, realisatie
               van (stadsrand)hubs, deelmobiliteit, fietsvoorzieningen (parkeren) en loopbeleid.

             De consequenties voor het mobiliteitsnetwerk zijn nog niet volledig in beeld
             voor wat betreft bedrijvigheid, werklocaties en bedrijfsverplaatsingen. Dit moet
             in samenhang met de bouwsteen Economie nader worden uitgewerkt.
             Hierbij leggen wij de verbinding met het RPW.

             Investeringen nodig
             In het BO MIRT 2022 maakten wij al een aantal goede afspraken over
             bereikbaarheidsinvesteringen voor met name de ontsluiting van de grootschalige
             woningbouwlocaties. Maar er is meer nodig. De afgelopen jaren hebben we op
             basis van de Mobiliteitsanalyse Verstedelijkingsstrategie een scherp beeld
             gekregen wat daarvoor nodig is, inclusief bijbehorende investeringen.
             De volgende prioritaire mobiliteitsmaatregelen komen naar voren:
             ^ Aanleg doorfietsroute VeluweWaalpad tussen Arnhem, Elst en Nijmegen;
                een hoogwaardige doorgaande fietsroute noord-zuid stedelijk gebied Arnhem-
                Elst-Nijmegen, inclusief extra fietsbrug over de Rijn.
             ^ Aanleg doorfietsroute Arnhem-Huissen; doorfietsroutes tussen Arnhem en
                Huissen en tussen Huissen en Kronenburg.
             ^ Verbetering van de hoogwaardig openbaar vervoersverbinding tussen
                Nijmegen en Druten, onder andere door kwaliteitsimpulsen van openbaar
                vervoersknooppunten en het verbeteren van openbaar vervoershaltes.
             ^ Een uitgewerkt pakket aan regionale mobiliteitsmaatregelen, die nodig zijn
                voor het realiseren van ruimtelijke plannen en om de regio bereikbaar te
                houden. In de komende periode hopen we verregaande afspraken te kunnen
                maken over het pakket aan overige noodzakelijke maatregelen.
             ^ Wij houden vast aan eerder gemaakte Verstedelijkingsafspraken:
                - A15/A12: doortrekking van de A15 en verbreding A12. Hierbij is ook een
                   bijbehorend mobiliteitspakket essentieel. Een mobiliteitspakket om meer
                   inzicht te krijgen in de mogelijke mobiliteitsmaatregelen rondom de
                   A15/A12, met name als deze niet doorgaat of als er forse vertraging in de
                   realisatie ontstaat. Een aantal projecten/processen gaan door, los van het
                   project VIA15. De primaire vraag is welke extra projecten er nodig zijn of
                   welke projecten we sneller kunnen realiseren. In overleg met Rijk en
                   provincie willen we zoeken naar een nadere (extra) invulling van mogelijke
                   maatregelen die bijdragen aan een betere bereikbaarheid van het gebied.
                - A50: aanpassen/verbreden Paalgraven-Bankhoef-Ewijk en een strategische
                   agenda met gebiedsgerichte mobiliteitsaanpak voor de corridor A50
                   Nijmegen-Eindhoven.
                - RegioExpres van en naar de Achterhoek.
                - MIRT-onderzoek naar de corridor Utrecht-Arnhem-Duitse grens (A12).
                - MIRT-onderzoek naar de inpassing van de vrije kruising Spoorzone
                   Arnhem-Oost (is in voorbereiding).


41   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                - Goederen Routering Noord Oost Europa. Het Nut en Noodzaak-onderzoek
                  voor GNOE in Oost-Nederland start medio mei 2023 (afspraak met
                  staatssecretaris 14 november 2022).

             Vanuit de verstedelijkingsopgave is een samenhang te zien tussen wonen,
             werken en het mobiliteitsnetwerk (Rijk-provincie-gemeenten/regio).
             De Integrale Mobiliteitsanalyse (IMA) van het Rijk heeft duidelijk gemaakt
             dat er nog gezamenlijke uitdagingen liggen in de regio. Hierbij spelen de
             mobiliteitstransitie en verduurzaming een belangrijke rol. Rijk en regio spreken
             af om samen het proces te starten om te komen tot een netwerkanalyse
             2030-2040 voor de Groene Metropoolregio en Regio Foodvalley. De analyse kan
             plaatsvinden na de afronding van een of meer onderzoeken van Rijk en regio
             naar emplacement, vrije spoorkruising in Arnhem-Oost en spoorcorridor
             Utrecht-Arnhem. Tussen Rijk en regio vindt in 2023 alvast afstemming plaats
             over het bereik en de methode, waarbij in ieder geval wordt meegenomen:
             ^ de brede, multimodale bereikbaarheidsopgave;
             ^ de verstedelijkingsopgave van de Groene Metropoolregio en Regio Foodvalley;
             ^ de effecten van de groei van het aantal woningen en de economie op de
                bereikbaarheid van de regio en de samenhang met regionale en nationale
                mobiliteitsnetwerken.




     4.3.3   Recreatie en toerisme
             Voor de leefbaarheid in steden en dorpen is het belangrijk dat inwoners op een
             duurzame manier recreëren, zeker als er meer woningen en meer inwoners bij
             komen. Een goede recreatieve infrastructuur trekt toeristen van buiten wat de
             vitaliteit van de toeristische sector en de economie van en voorzieningen in
             steden en dorpen ten goede komt. Het versterken van natuur en landschap,
             zoals beschreven in hoofdstuk 3, draagt bij aan de recreatiemogelijkheden.
             Dit gaat niet vanzelf. Recreatie en vooral intensieve recreatie en natuur(herstel)
             staan soms op gespannen voet met elkaar. Een belangrijke randvoorwaarde voor
             groei in balans is daarom dat we goed kijken waar we welke recreatiemogelijkheden
             willen versterken en creëren, en hoe we deze mogelijkheden goed over de regio
             kunnen spreiden.

             We willen daarom het huidige recreatieve gebruik in de Groene Metropoolregio
             in beeld brengen en dit vergelijken met de behoefte in de toekomst, ook in
             combinatie met nieuwe woningen en meer inwoners. Dan wordt helder welke
             (combinatie) kansen er zijn om recreatie te versterken. Daarbij denken we
             concreet aan het versterken en verbinden van recreatieve routestructuren en
             verhaallijnen. Vooral voor de verhaallijnen Romeinen, Tweede Wereldoorlog en


42   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>             Leven met het water zien we kansen om deze op regionaal en provinciaal niveau
             verder te brengen. Daarnaast hebben we in de Groene Metropoolregio relatief
             veel korte (voedsel)ketens. Dat is ook vanuit recreatief oogpunt interessant:
             streekproducten en fiets- en wandelroutes langs allerlei soorten voedselproductie.
             We willen deze korte ketens in kaart brengen en kijken hoe we dit als recreatief
             product beter in de markt kunnen zetten.

             Dit vraagt, boven op de investeringen die nodig zijn voor de versterking van
             natuur en landschap, om een extra investering. Ten eerste om in beeld te
             brengen waar wat nodig en handig is. Ten tweede om natuur en landschap ook
             daadwerkelijk zo in te richten dat inwoners en bezoekers op een passende manier
             kunnen recreëren, met respect voor natuur en landschap en herstel daarvan.

     4.3.4   Veiligheid, gezondheid en overige voorzieningen
             Bij een groeiende bevolking is het belangrijk dat er genoeg ruimte is voor
             meegroeien van voorzieningen die onze steden en dorpen leefbaar houden.
             Ook veiligheid en een gezonde leefomgeving zijn een continu aandachtspunt.
             Een goed leefmilieu, met onder andere de aspecten geluid en luchtkwaliteit,
             is dan ook een belangrijke afweging bij het maken van ruimtelijke keuzes.
             Provincie en gemeenten pakken deze opgave, op verschillende manieren,
             gezamenlijk op. Deels doen we dat onder de vlag ‘Bruisende binnensteden,
             krachtige kernen’ dat bij verschillende opgaven van de Groene Metropoolregio,
             in samenwerking met de provincie is belegd. Op het gebied van voorzieningen
             op cultureel gebied hebben we inmiddels ook een stevige samenwerking opgezet
             tussen regio en provincie.

             Cultuur
             In de Groene Metropoolregio hebben we een bloeiende culturele keten.
             Cultuurregio 025 is een sterk en hecht netwerk van opleiding, productie
             en presentatie voor alle kunstvormen: theater, muziek, dans, film, letteren,
             beeldende kunst, vormgeving en mode. Iedere keten is zo sterk als de zwakste
             schakel; zonder (cultuur)educatie, geen cultuurminnend publiek en geen
             kweekvijver voor talent. Zonder talent, geen aansprekende, vernieuwende
             culturele uitingen. En zonder dit alles geen excellentie. Wij willen dat
             amateurgezelschappen onze dorpskernen en steden leefbaar en levendig houden.
             We vinden het belangrijk dat elk Gelders kind zich kan ontplooien. We willen dat
             makers kunst kunnen blijven maken en cultuur, ons erfgoed en onze culture
             instellingen toegankelijk houden voor iedereen.

             Op dit moment zetten we met de uitvoering van het Transformatievoorstel
             Cultuur, samen in op:
             ^ Investeren in de lokale, bovenlokale en regionale infrastructuur
               De 18 gemeenten investeren elk in hun culturele infrastructuur.
               Bijvoorbeeld als het gaat om cultuureducatie en amateurkunst als belangrijke
               voedingsbodem voor het topsegment. De gemeenten Arnhem en Nijmegen
               hebben hierin een bijzondere rol: zij investeren fors in de grote culturele
               voorzieningen die een regionale en bovenregionale uitstraling hebben.
               Denk daarbij aan investeringen in de rijksgezelschappen Phion, Introdans en
               Oostpool en de grote theaters en concertzalen. Waar onze ‘eigen’ makers,
               waar we trots op zijn, zich kunnen presenteren en waar ook het landelijk
               aanbod aan voorstellingen, tentoonstellingen en presentaties te zien is.
             ^ Stimuleren innovatie
               We ondersteunen initiatieven die de culturele sector wezenlijk transformeren
               en ervoor zorgen dat oud en nieuw publiek van cultuur kan blijven genieten.
             ^ Opleiden van professionals
               We zorgen dat het opleidingsaanbod voor professionals in de kunst up-to-date
               blijft en afgestemd is op de vraag die de professionals hebben.
             ^ Versterken cultuureducatie
               We hebben de ambitie dat ieder kind in Cultuurregio 025 in aanraking komt
               met het brede en hoogwaardige kunst- en cultuuraanbod in onze regio.
               Voldoende, goed opgeleide kunstvakdocenten zijn daarbij essentieel.


43   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>               Om dat te realiseren, versterken we de regionale cultuurknooppunten
               en zetten we in op meer en beter geschoolde kunstvakdocenten.
             ^ Ondersteunen amateurkunst
               We gaan de amateurkunstverenigingen ondersteunen. Dat doen we gericht,
               met een steunpunt dat voorziet in waar zij behoefte aan hebben.

             Vanuit cultureel perspectief zetten we ons ook in voor de eerder genoemde
             verhaallijnen: Romeinen, Tweede wereldoorlog en Leven met het Water. In de
             komende periode blijven we samenwerken, stemmen we onze ambities op elkaar
             af en maken we afspraken over waar we, ieder vanuit onze eigen rol, in (blijven)
             investeren. Daarnaast is het ook belangrijk ruimte te bieden voor betaalbare
             werkruimtes en culturele broedplaatsen.




     4.3.5   Erfgoed
             Binnen de Groene Metropoolregio zijn de ruimtelijke aspecten van erfgoed een
             belangrijk onderdeel van het groen-blauw raamwerk en de elf denklijnen.

             Belangrijke uitgangspunten daarbij zijn:
             ^ Behoud, koesteren en versterken van de cultuurhistorische landgoederen en
               andere waarden.
             ^ Verankering en versterking van de landschappelijke context van de
               cultuurhistorische elementen.
             ^ Ontwikkeling, zichtbaar en beleefbaar maken van de verschillende
               cultuurhistorische lagen uit het verleden om de identiteit van het gebied
               (beter) beleefbaar en leesbaar te maken.

             Samen zetten we in op het koppelen van erfgoedopgaven aan ruimtelijke opgaven
             in gebiedsontwikkelingen. Denk hierbij aan de kansen die de landgoederenzones
             met hun rijke uitstraling bieden voor klimaatadaptatie, natuur-, water-, en
             recreatieopgaven. Bij de linies en het militair erfgoed, zoals IJssel linie,
             kazerneterreinen en restanten WO2, liggen kansen op het gebied van
             transformatie, toerisme en beleving. De rivieren vormen belangrijke recreatieve
             dragers.

             Het watererfgoed zoals steenfabrieken en het verhaal van water als grens,
             bieden handvaten voor verbinding met onder andere de water- en recreatieve
             opgave. De historische steden en dorpen en historische structuren, zoals oude
             wegen, zijn relevant voor de verstedelijkingopgave, afgestemd op de historisch
             gegroeide identiteit. De historisch gegroeide landschappelijke patronen en
             structuren zijn ook van belang om te gebruiken bij transities in het landelijk


44   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>             gebied, zoals realisatie van natuur- en bosgebieden, wateropgaven en de
             landbouwtransitie. De Romeinse limes, UNESCO werelderfgoed, biedt kansen
             voor toeristische en recreatieve versterking.

             Daarnaast werken we, zoals bij 4.3 Recreatie en toerisme en 4.3.4 onder cultuur al
             aangegeven, aan het versterken van onze verhaallijnen.




            Afbeelding 7: Verhaallijn 3; leefbare steden en dorpen




45   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>     Samenvatting
     De groene groei-ambities van de Groene Metropoolregio zijn groot en hebben allen een ruimtelijke
     impact. Dit perspectief gaat in op de woonopgave, de mobiliteitsopgave, recreatie en toerisme, en
     voorzieningen zoals cultuur en erfgoed.
     De woonopgave tot 2030 ligt vast in de Woondeal. De opgave voor de periode daarna staat in
     de Verstedelijkings-strategie, zonder al definitief locatiekeuzes vast te leggen. Wel zijn
     randvoorwaarden benoemd voor het toevoegen van de woningen. Dit zijn investeringen in
     bereikbaarheid, financiering van onrendabele toppen, voldoende goede ambtelijke capaciteit,
     voldoende netcapaciteit op het elektriciteitsnet en voldoende stikstofruimte.

     Een belangrijke voorwaarde om bij te dragen aan het oplossen van het woningtekort is verbetering
     van de bereikbaarheid, met focus op slimme en schone mobiliteit. De regio heeft de keuze gemaakt
     om mensen in de Groene Metropool te laten reizen op de slimste en schoonste manier. Dit is nodig
     om te anticiperen op de groei van mobiliteit (mede door de woningbouw en de groei van de
     economie) en te werken aan de klimaatopgave, stikstofopgave en het verbeteren van de
     luchtkwaliteit. Zonder extra investeringen zijn de nieuwe woningen letterlijk en figuurlijk
     onbereikbaar.

     Voor de leefbaarheid in steden en dorpen is het belangrijk er voldoende ruimte is voor recreatie.
     Zeker als er meer woningen en meer inwoners bijkomen. Een belangrijke randvoorwaarde voor
     groei in balans is daarom dat we goed kijken waar we welke recreatiemogelijkheden willen
     versterken en creëren, en hoe we deze mogelijkheden goed over de regio kunnen spreiden.
     Een goed voorzieningenniveau, zoals zorg, scholen en culturele voorzieningen, is een andere
     belangrijke randvoorwaarde voor groei van het aantal woningen en inwoners.

     In de Groene Metropoolregio is er een bloeiende culturele keten en deze willen we behouden en
     versterken. We willen dat makers kunst kunnen blijven maken en cultuur en ons erfgoed en onze
     culture instellingen toegankelijk houden voor iedereen. Ons erfgoed koesteren we en daarom gaan
     we voor het koppelen van erfgoedopgaven aan ruimtelijke opgaven in gebiedsontwikkelingen.

     Wat hebben wij nodig?
     Wonen
     *    Afdekken onrendabele toppen: ongeveer C350 miljoen tot 2040.

     Mobiliteit
     *    Verbeteren openbaar vervoer-fiets verbindingen voor een bereikbare regio:
          - C100 miljoen voor de prioritaire mobiliteitsprojecten < 2030.
          - C600 miljoen voor het totale mobiliteitspakket í 2030.
     *    Uitwerken ondersteunend mobiliteitspakket rondom de A15/A12.
     *    Starten van het proces om te komen tot een netwerkanalyse 2030-2040.
     *    Uitvoeren van eerder gemaakte afspraken:
          - A15/A12 en de A50.
          - RegioExpres van en naar de Achterhoek.
          - MIRT-onderzoek naar de corridor Utrecht-Arnhem-Duitse grens (A12 en spoor).
          - MIRT-onderzoek naar de inpassing van de vrije kruising Spoorzone Arnhem-Oost (is gestart).
          - Het Nut en Noodzaak-onderzoek voor GNOE in Oost-Nederland.

     Recreatie en toerisme
     *    Aanvullend op de investeringen voor natuur- en landschapsontwikkeling is investeren in
          de recreatieve infrastructuur noodzakelijk, waaronder beleving toevoegen met verhaallijnen,
          routestructuren en korte ketens. Wat hiervoor nodig is en hoeveel dat kost, brengen we
          gezamenlijk (Rijk, provincie, waterschappen) in kaart in het verstedelijkings-ZNOVEX
          programma.

     Cultuur en erfgoed
     *    Blijven) investeren in bovenregionale infrastructuur via BIS en fondsen.
     *    Als provincie en regio de samenwerking en investeringen in middensegment, innovatie,
          cultuureducatie, opleiding professionals en amateurkunst voortzetten en borgen.
     *    Koppelen van erfgoedopgaven aan ruimtelijke opgaven in gebiedsontwikkelingen.




46       Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>     5. De afwegingen met elkaar
             De Groene Metropoolregio kampt met een aantal zeer grote uitdagingen en
             transitieopgaven. Keuzes zijn nodig voor een toekomstbestendige ruimtelijke
             structuur voor onze regio. Keuzes die zorgen voor aanpassing waar dat moet en
             die ons zoveel mogelijk behoeden voor doodlopende paden.

             In het zoeken naar ruimtelijke oplossingen proberen we zoveel mogelijk functies
             te integreren en te combineren. Soms zal het ook nodig zijn bepaalde functies uit
             te sluiten en een duidelijke keuze te maken tussen functie(combinaties) in de
             ruimte. Bij het maken van de keuzes is het van belang dat gemeenten, regio,
             provincie, waterschappen en Rijk toewijding tonen op de doelen en de realisatie
             daarvan, maar ook gezamenlijk de noodzakelijke keuzes maken.

     5.1.    Welke leidende principes zijn er?
             De afwegingen die we maken, baseren we op:
             ^ De lokale omgevingsvisies en de mede daarop gebaseerde visie ‘groei in balans’
               en het uitgangspunt van de Verstedelijkingsstrategie “Meer landschap. Meer
               stad.”
             ^ De bouwstenen en ontwerpprincipes van de Verstedelijkingsstrategie.
             ^ De uitgangspunten zoals vastgesteld in het VLGG. Deze zijn leidend,
               waaronder ‘water en bodem sturend’.
             ^ De afspraken voor de toekomst zoals vastgelegd in de RES 1.0.
             ^ De studie van de WUR naar onze regio in 2120 op basis van het veranderende
               klimaat.
             ^ Diverse onderzoeken die we komende tijd met elkaar gaan doen of afronden,
               onder andere in het kader van:
               - Energietransitie (plan MER RES 2.0, GEIS, pilot integraal programmeren)
               - RPW

     5.2.    Hoe wegen we ruimteclaims tegen elkaar af
             Het afwegen van ruimteclaims is een cyclisch proces, waarin we de bouwstenen
             steeds verder uitwerken, verdiepen en op de kaart zetten. We benoemen kansen
             en schuurpunten op basis waarvan we bestuurlijke afwegingen kunnen maken.
             Zo proberen we ook de lange termijn vraagstukken en oplossingen goed in het
             oog te houden, zodat we vandaag en morgen de goede richting kiezen met het
             langetermijnperspectief in beeld. Ook werken we vanuit verschillende deelgebieden
             binnen de regio om in te kunnen zoomen. Hiervoor worden gebiedsprogramma’s
             opgesteld (zie bijlage 1 voor de kaarten van de gebiedsuitwerkingen).

             Verhaallijnen op elkaar leggen brengen ‘drukke' gebieden in beeld
             Doordat we al enkele jaren samenwerken in de Verstedelijkingsstrategie
             (maar ook bijvoorbeeld via de RES, de Woondeal en de gebiedsuitwerkingen)
             hebben we inmiddels een gedeeld toekomstbeeld van de regio in 2040 en
             verder. Onze woningbouwlocaties zijn grotendeels in beeld, 60^ van de
             woningbouwopgave realiseren we in binnenstedelijke gebieden en de overige
             locaties sluiten nauw aan op het stedelijk gebied. Hierdoor versterken we onze
             voorzieningen zoals openbaar vervoer, fietsnetwerk, publieke instellingen en
             culturele voorzieningen. We stimuleren hierdoor ook onze economie.
             Het intensiveren van het stedelijk gebied kan niet zonder een mobiliteitstransitie.
             Door te intensiveren in de stedelijke gebieden behouden en versterken we onze
             landschappen (het groen-blauw raamwerk). Dit laatste is hard nodig om de
             klimaatverandering te kunnen opvangen en teruggang van biodiversiteit af te
             remmen, maar ook om nieuwe ruimteclaims in het landelijk gebied te kunnen
             accomoderen zoals bijvoorbeeld voor de energietransitie, waterbeschikbaarheid,
             klimaatbuffers, productie van biobased bouwmaterialen en extensivering van de
             landbouw.


47   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>             In 2023 hebben we al deze ambities (feitelijk de drie verhaallijnen uit hoofdstuk 4)
             op kaart gezet. Zo krijgen we inzicht in de gebieden waar de ruimte(druk) gaat
             knellen. Deze gebieden vragen een aanpak (gebiedsproces) om met
             belanghebbenden/ partners keuzes en of combinaties van opgaven in beeld te
             brengen. De verschillende ruimteclaims leggen we op elkaar om te kijken waar
             we kunnen combineren en of waar we moeten kiezen. Om vervolgens met elkaar
             deze keuzes weloverwogen te maken en door te vertalen naar lokaal of provinciaal
             omgevingsbeleid én begrotingen. In onderstaande kaart treft u de gebieden aan
             waar een dergelijk gebiedsproces nodig is om te bepalen welke ambities te
             realiseren zijn. Het is dus een start van een gesprek tussen verschillende
             belanghebbenden, denk aan gemeenten, waterschappen, terreinbeheerders,
             agrariërs etc. De gebieden die we onderscheiden zijn:
             ^ Ring rondom Nijmegen, in het bijzonder het gebied tussen Nijmegen-West,
                Beuningen en Wijchen;
             ^ Het Duivense Broek, inclusief Arnhem-Oost;
             ^ Veluwezoom (valt samen met het gebiedsprogramma Veluwezoom);
             ^ Landbouwgebieden in Overbetuwe, Druten, Land van Maas en Waal,
                als ook ten zuiden van Duiven/Zevenaar;
             ^ De A15-zone.




            Afbeelding 8: Concept-kaart met drie verhaallijnen gecombineerd




48   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>            Afbeelding 9: Kaart uit te werken gebieden


             Een volgende stap is om per gebied een plan van aanpak te ontwikkelen en uit
             te voeren. We bepalen samen wie de trekker is binnen dit gebiedsproces.
             Soms kan dat een gemeente zijn, soms een provincie, soms een ander.
             Ook de Groene Metropoolregio kan bepaalde gebiedsprocessen faciliteren.
             Dit zal per gebied verschillend zijn. In de regio hebben we een bestuurlijke
             structuur waarmee we de inhoud en voortgang van dergelijke processen met
             alle gemeenten kunnen afstemmen.

             NOVEX programma
             De gebieden waar we de ruimteclaims prima kunnen combineren en waar zich
             geen conflicterende ruimtevragen voordoen, proberen we in het Verstedelijkings-/
             NOVEX programma tot uitvoering te brengen. We maken voor de uitvoering van
             de Verstedelijkingsstrategie een programma en verbreden en verdiepen dit met
             de thema’s landelijk gebied, klimaat en (circulaire)economie tot een NOVEX
             programma. In dit programma werken we onze visie van ‘meer landschap,
             meer stad’ uit. De afgelopen jaren hebben we hiervoor diverse maatregelen in
             beeld gebracht die nu richting uitvoering gebracht kunnen worden. Dit zijn
             dus eigenlijk zogenaamde ‘no-regret maatregelen’ of randvoorwaarden voor
             de ruimtelijke opgaven van de Groene Metropoolregio (en Regio Foodvalley).
             De maatregelen in de Groene Metropoolregio hebben we op onderstaande kaart
             gezet. In het kort gaat het om de volgende projecten:

             ^ Woningbouwopgave tot 2030, waaronder de grootschalige woningbouwgebieden.
             » Diverse mobiliteitsmaatregelen zoals aanpak corridor N325 (inclusief
               snelfietsroute VeluweWaalpad, brug Arnhem-Huissen), opwaardering van OV
               lijnen en onderzoeken naar corridors zoals Utrecht-Arnhem-Duitse grens.
             » Uitvoering groen-blauw raamwerk, inclusief 4 koplopers landelijk gebied:
               PAGW Gelderse Poort, Beekherstel Veluwezoom, Groene Mantel Rijk van
               Nijmegen, doorontwikkeling Park Lingezegen.
             » Diverse maatregelen voor ons energiesysteem.


49   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>               Transitie werklocaties.
               Economie hubs.




            Afbeelding 10: Inbreng verstedelijkings-7NOVEX programma


             We ontwikkelen deze programma’s verder in het NOVEX ontwikkelperspectief en
             het bijbehorende uitvoeringsprogramma. De uitgangspunten en kaders die we
             hierin met elkaar afspreken, worden uiteindelijk vertaald naar en vastgesteld
             in ruimtelijke plannen van Rijk, provincie en gemeenten. De omgevingsvisies
             (van de verschillende overheden) zijn hier een cruciaal instrument in.




50   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>     6. De regio in 2030 met
        doorkijk naar 2050 en verder
             In hoofdstuk 4 en 5 hebben we onze ambities voor onze regio verwoord en ook
             wat er nodig is om deze te realiseren. We werken met verschillende tijdvakken:
             ^ 2030 (concreet uitvoering);
             ^ van 2030 tot 2050 (richting bepalen richting uitvoering);
             ^ en doorkijk na 2050 (inzicht in bepalende keuzes voor toekomst).

             Deze drie tijdvakken grijpen op elkaar in. Keuzes op de korte termijn beïnvloeden
             de situatie in 2050. En doelstellingen en opgaven op de langere termijn
             beïnvloeden onze mogelijkheden nu.

      6.1   Regionaal perspectief
             Van nu tot 2030
             Veel plannen en maatregelen zijn in belangrijke mate al bekend. Veel nieuwe
             woon- en werklocaties zijn al gepland, net als de grote aanpassingen aan de
             energienetwerken. De focus ligt op het realiseren van deze plannen door
             randvoorwaarden in te vullen, knelpunten weg te nemen en de definitieve
             inrichting volgens onze principes (zoals water en bodem sturend) te ontwerpen.

             Van 2030 tot 2050
             Voor deze periode kunnen nog strategische keuzes gemaakt worden. We hebben
             inzichtelijk gemaakt in onder andere Groene Metropool 2120 wat verdergaande
             verdroging door klimaatverandering, mede in combinatie met de drainerende
             werking van de uitgesleten grote rivieren, voor het landgebruik betekent.
             Deze inzichten willen we toepassen op onze potentiële verstedelijkingslocaties
             en samen met de netwerkbedrijven onderzoeken we de energie-oplossing van
             die verschillende locaties. Ook duiden we bij de verdere uitwerking van het
             groen-blauw raamwerk op welke locaties we ons groen-blauw raamwerk/
             recreatieve uitloopgebieden ontwikkelen in combinatie met waterbergings-
             locaties. Daarbij nemen we mee hoe de economie van het landelijk gebied
             zich ontwikkelt.

             Onze regio na 2050
             Het klimaat verandert. Dit alles vraagt om flinke aanpassingen waarbij het
             niet alleen gaat over klimaatverandering. In de Groene Metropoolregio van de
             toekomst spelen allerlei ruimtelijke vraagstukken tegelijkertijd. Hoe zorgen we
             voor voldoende groen in stedelijke gebieden, zodat het aantrekkelijk wonen is?
             Op welke manier geven we ruimte aan de rivier? Hoe zorgen we dat er genoeg
             werkgelegenheid is? En hoeveel ruimte krijgt de landbouw - en in welke vorm?
             De oplossingen op al deze thematische vraagstukken nemen ruimte in. En de
             ruimte in de regio Arnhem-Nijmegen is beperkt. Dat betekent dat we slimme
             oplossingen moeten bedenken, zodat meerdere vraagstukken op elkaar ingrijpen.
             Een toekomstvisie als een stip op de horizon helpt om vandaag betere plannen te
             maken. Om deze reden is er met de WUR gewerkt aan een toekomstverkenning
             Groene Metropoolregio 2120. Daarin doet de WUR een aantal aanbevelingen aan
             de regio.




51   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>im ^
 a
 a ir e *
 «fr
 u tn       LiíļK)*




   2120 NBB TOEKOMSTVISIE
   GROENEMĽTRŨPOOLREGIQ
              WAEENINQEN

                                  Afbeelding 11: Toekomstvisie 2120 voor Groene Metropoolregio


                           6.2    Onze regio in Gelderland
                                   Het Rijk heeft aan de provincie een gebiedsgerichte uitwerking voor de grote
                                   opgaven voor ons land gevraagd. In het ruimtelijk voorstel van Gelderland maakt
                                   de provincie een vertaling van de nationale, provinciale en regionale opgaven.
                                   Hiervoor baseert de provincie zich op de 7 regioarrangementen, de bovenregionale
                                   opgave zoals beschreven in het startpakket van het Rijk en de provinciale agenda.
                                   De provinciale agenda is een bundeling van de beleidsdoelen en -kaders van de
                                   provincie Gelderland. Het is dus geen nieuw beleidskader. In het ruimtelijk
                                   voorstel worden dilemma’s, kansen en knelpunten uitgelicht die vanuit een
                                   integrale blik naar voren komen. En wat is er nodig om deze te verzilveren of
                                   op te lossen? Welke ontwikkelingen zien we voor ons waar we richting moeten
                                   bepalen? Daarbij is het de vraag of de opgave bijsturing vraagt of bijvoorbeeld
                                   prioritering. Maar ook de vraag of we alles in beeld hebben of dat nader onderzoek
                                   nodig is.
                                   Het ruimtelijk voorstel is agenderend voor eventueel nieuw beleid. Het ruimtelijk
                                   voorstel kent een groeimodel in 3 stappen:
                                   ^ 2030 (concreet uitvoering),
                                   ^ 2030+ (richting bepalen richting uitvoering)
                                   ^ en doorkijk 2050 (inzicht in bepalende keuzes voor toekomst)

                                   Op basis van het ruimtelijk voorstel maakt de provincie afspraken met het Rijk.
                                   Het NOVEX ontwikkelperspectief, waaraan regio, provincie(s), waterschappen en
                                   Rijk samen werken, wordt hierin verwerkt.




                      52   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>     7. Hoe worden we deze regio?
      7.1     Hoe bereiken we onze doelen?
             In hoofdstuk vier zijn in de groene kaders onze inspanningen samengevat
             per verhaallijn. Voor alle verhaallijnen is invulling van de randvoorwaarden
             (bouwstenen) essentieel. In bovenstaande hoofdstukken hebben we voor de
             bouwstenen mobiliteit en wonen al concreet aangegeven welke maatregelen
             en bedragen daarvoor nodig zijn. Voor de andere opgaven worden we daarin
             ook steeds concreter. In hoofdstuk 5 hebben we benoemd welke kansen en
             schuurpunten we daar nu bij zien. In de gebieden werken we dit verder uit.
             Uiteindelijk moet dit alles zijn plek krijgen in het omgevingsbeleid, als ook i
             n de investeringen van de verschillende overheidslagen.

      7.2    Mijlpalen en planning
             De planning voor deze versie van het regioarrangement is dat het voor de zomer
             van 2023 naar provincie, waterschappen en gemeenten wordt gestuurd voor
             consultatie en/of besluitvorming in de tweede helft van 2023. Daarna zal het
             regioarrangement een vervolg krijgen en cyclisch worden bijgesteld. Hoe we dit
             doen, of we dit blijven doen in een regioarrangement of dat we daar de andere
             lopende trajecten (Verstedelijkingsstrategie, NOVEX ontwikkelperspectief met
             uitvoeringsagenda etc.) voor gebruiken, hangt af van de ontwikkeling binnen deze
             trajecten en andere ontwikkelingen binnen Rijk, provincie en waterschappen.
             We nemen daarom in deze paragraaf bewust geen gedetailleerde planning op.
             Zo kunnen we flexibel blijven inspelen op wat zich voordoet en dubbel werk
             zoveel mogelijk voorkomen.

      7.3     Inzet van instrumenten
             Er zijn verschillende instrumenten die we inzetten om onze doelen te halen.
             Bijvoorbeeld het NOVEX ontwikkelperspectief met het bijbehorende (NOVEX)
             programma, de gebiedsprogramma’s en de Verstedelijkingsafspraken.
             Daarnaast gaan we in 2023 een Regio Deal sluiten met het Rijk.
             Hieronder lichten we dit toe.

     7.3.1   Regio Deal
              Regio Deals zijn er om regio’s te versterken door het Rijk samen te laten werken
              met regionale, publieke en private partijen. Het Rijk heeft in februari 2023 bekend
              gemaakt 15 miljoen euro beschikbaar te stellen voor een Regio Deal in deze regio.
              Rijk, regio, provincie en The Economic Board werken met het opstellen van deze
              Regio Deal samen aan het terugdringen van kwetsbaarheden en het vergroten
              van de veerkracht van mensen, bedrijven en omgeving. Het doel is Gezonde
              Groene Groei door gebruik van de uitgebreide kennis, innovatiekracht, het talent
              en de ecosystemen in de regio op het vlak van met name health, hightech, energy,
              circulariteit en klimaatadaptie, en versterking van de uitvoeringskracht om
              opgaven sneller, integraler en grootschaliger aan te pakken. Het voorstel bestaat
              uit 5 programmalijnen gericht op gezond leven, toekomstbestendig wonen,
              sterke bedrijvigheid, werkende arbeidsmarkt en grenzeloos samenwerken.

             De bedoeling is op enkele terreinen transities te stimuleren door vernieuwende
             oplossingen te ontwikkelen, de uitvoeringskracht te versterken en initiatieven te
             versnellen, te verbinden en op te schalen. De regio wil - aanvullend op andere
             programma’s - met de Regio Deal versneld en meer samenhangend enkele grote
             en urgente opgaven aanpakken, zoals:
             ^ het terugdringen van de grote sociaaleconomische verschillen met forse
               achterstanden in onder andere gezondheid, armoede, participatie en
               huisvesting in bepaalde wijken;



53   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>             ^ het borgen van een goede balans tussen de geplande stedelijke groei om het
               omvangrijke woningtekort terug te dringen enerzijds en het behoud van de
               bijzonder aantrekkelijke natuurlijke omgeving van rivieren, stuwwallen en
               bossen anderzijds;
             ^ het tegengaan van de achterblijvende groei in regionaal product en
               arbeidsproductiviteit en het toekomstbestendig maken van werklocaties
               (klimaatadaptief en energieneutraal);
             ^ het verminderen van de grote kwantitatieve en kwalitatieve mismatches op de
               arbeidsmarkt;
             ^ het beter benutten van de kansen die de ligging aan de grens met Duitsland
               biedt.




54   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>     8 . Hoe werken we samen?
      8.1    Samen werken aan het regioarrangement
             We sluiten voor de samenwerking binnen dit regioarrangement aan bij de al
             bestaande samenwerkingen in het gebied. Dit betreft de samenwerking op de
             opgaven binnen de Groene Metropoolregio en de Verstedelijkingsstrategie die
             wordt doorontwikkeld naar een NOVEX ontwikkelperspectief.
             De Verstedelijkingsstrategie en het NOVEX ontwikkelperspectief worden
             uitgewerkt in een Verstedelijkings-/NOVEX programma. Ook verbreden en
             verdiepen we de diverse gebiedsprogramma’s en vindt jaarlijks een actualisatie
             van de diverse programma’s plaats. Via BO MIRT en BO Leefomgeving wordt dit
             ook bestuurlijk besproken.

             Daarnaast is samenwerking tussen regio, provincie en The Economic Board in
             2021 verstevigd via een Bestuursakkoord. Hierin hebben de partijen aangegeven
             dat zij een gezamenlijk belang zien om de Groene Metropoolregio te versterken en
             dat zij hun krachten willen bundelen om deze ambities invulling en uitvoering te
             geven. Dit heeft bijvoorbeeld in de Regio Deal een nadere uitwerking gekregen.

             Werken aan het regioarrangement doen we langs de structuren en lijnen die we
             hebben opgebouwd voor de Verstedelijkingsafspraken, die worden doorontwikkeld
             naar een NOVEX ontwikkelperspectief. We gebruiken dus de organisatie die we
             daarvoor hebben opgebouwd. We zorgen dat in die organisatie de verdiepingen
             en uitbreidingen op het gebied van (circulaire) economie, RES, GEIS en landelijk
             gebied een goede plek krijgen. Daarbij hebben we bijzondere aandacht voor het
             betrekken van niet-overheidspartners, waaronder The Economic Board.

     8.2     Samen werken met andere regio’s
             De Groene Metropoolregio werkt samen met andere regio’s. Om te beginnen
             met Regio Foodvalley en de provincie Utrecht aan de Verstedelijkingsstrategie,
             die wordt doorontwikkeld richting een NOVEX ontwikkelperspectief.
             Daarnaast grenst de regio aan de regio Rivierenland. Er wordt onder andere
             samengewerkt aan de Corridorontwikkeling langs de grote rivieren en de A15
             via Logistic Valley, en uiteraard het gedeelde riviersysteem. De Gelderse Corridor
             ligt tussen de Rotterdamse haven en Noordrijn-Westfalen, aan de A15,
             de Betuweroute, de Waal en de Rijn. Dit biedt economische kansen.
             Logistics Valley verbindt ondernemers, overheid en kenniscentra voor een
             krachtig, duurzaam en innovatief logistiek Gelderland. Regio Rivierenland,
             regio Nijmegen en Regio Liemers Achterhoek vormen samen Logistics Valley
             en hebben hier per regio een samenwerking van ondernemers, overheden en
             onderwijsinstellingen voor opgericht. Iedere regio heeft zijn eigen unieke
             kenmerken en dynamiek, maar er zijn vragen en thema’s die alle regio’s
             bezighouden, over de grenzen van onze regio’s heen, waarop ze samenwerken.
             Daarnaast is er een watertafel voor het Rivierengebied die tot doel heeft om
             met de fruitteelt- en laanboomsector te komen tot een robuust watersysteem
             in het Rivierengebied, waardoor deze sector ook de komende 50 tot 100 jaar
             een toekomst heeft.

             Met de Achterhoek wordt al samengewerkt aan de aanpak Droogte Achterhoek-
             Liemers, maar ook verdere kansen worden verkend. Daarnaast maakt de noordkant
             van de groene Metropoolregio deel uit van de Veluwe en wordt met vele partners
             gewerkt aan het programma Veluwe op 1. Ook grenst de regio aan de provincie
             Limburg. De Limburgse gemeente Mook en Middelaar maakt zelfs onderdeel uit
             van de Groene Metropoolregio. Ook delen we de Duitse grens met Limburg.
             De grens met Duitsland is geen natuurlijke, belemmerende grens. Dit betekent
             dat we samen met onze Duitse buren de uitdagingen rond bodem, water en
             ondergrond, natuur en milieu, landbouw, industrie en energie aan de grens met


55   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>             elkaar delen. Keuzes die wij over en weer aan de grens maken, beïnvloeden
             eikaars gebied. Een planmatige intensivering van onze directe relaties over de
             grens via de Euregio en de Regio Deal moet een stabiele basis gaan bieden om op
             deze terreinen ook tot gezamenlijke en elkaar versterkende grensoverschrijdende
             oplossingen te komen.

     8.2.1   Hoe sturen we op de voortgang
              Sturen op de voortgang doen we in de bestaande structuren van onder andere de
             Verstedelijkingsstrategie, het NOVEX ontwikkelperspectief, de RES en het RPW.
              Het regioarrangement krijgt daarin een plek in lijn met andere ruimtelijke
             trajecten.

      8.3    Wat is daarvoor nodig?
             Om te sturen op de voortgang binnen de bestaande structuren, is het van belang
             dat binnen die structuren monitoringsindicatoren en instrumenten worden
             ontwikkeld. Zo worden bijvoorbeeld binnen het Verstedelijkingsprogramma
             ontwerpprincipes en maatregelen voorzien van meetbare doelstellingen zodat
             we de realisatie kunnen monitoren. We werken een systematiek uit om te
             rapporteren over de uitvoering en om de resultaten van de uitvoering te
             monitoren. Bij de monitoring maken we waar mogelijk gebruik van bestaande
             monitorinstrumenten. De monitor- en rapportagesystematiek sluit aan op
             de behoefte aan landelijke rapportage en monitoring van de Verstedelijkings-
             afspraken en op de behoefte aan inzicht in voortgang van de uitvoering en
             resultaten daarvan in de regio. Op basis daarvan kunnen we continue bijsturen
             als dat nodig is.

     8.4     Samenwerking en overleg met betrokkenen in gebied
             Het regioarrangement is een gezamenlijk product van regio, provincie en water­
             schappen. De wijze waarop over het regioarrangement wordt gecommuniceerd
             richting achterban en andere stakeholders stemmen we gezamenlijk af.
             Het informeren van gemeenten over het regioarrangement en hiermee
             samenhangende documenten wordt verzorgd door de Groene Metropoolregio.
             Dit doen we via de diverse communicatiekanalen die er met de gemeenten zijn,
             maar ook via bijeenkomsten waar wij de benodigde informatie presenteren.

             De participatie wordt vormgegeven door de overheden die voor dat gebied
             verantwoordelijk zijn. Daar waar er meerdere overheden betrokken zijn, zal de
             participatie in onderling overleg worden vormgegeven. Uiteindelijk landen alle
             producten in een gebiedsprogramma per regionaal deelgebied en in de afzonderlijke
             omgevingsvisies en omgevingsprogramma’s van de gemeenten of provincie.
             Op het niveau van gebiedsprocessen en -projecten zal het overgrote deel van
             de participatie plaatsvinden.

             Daar waar het gaat over opgaven in een specifiek gebied, zullen zorgvuldige
             gebiedsprocessen worden uitgevoerd met de betrokken partijen in het gebied.
             We zijn ons ervan bewust dat vanuit deze gebiedsprocessen resultaten kunnen
             komen die afwijken van de oorspronkelijke ambities. Deze afwijkingen zijn input
             voor de jaarlijkse afweging en actualisatie van de diverse programma’s.




56   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>             Bijlagen
             Bijlage 1: Kaarten gebiedsuitwerkingen
             Bijlage 2: Link naar rapporten
             Bijlage 3: Woningbouw en mobiliteitsmaatregelen




57   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>             Bijlage 1: Kaarten gebiedsuitwerkingen




58   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>59   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>60   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>             Bijlage 2: Links naar rapporten

             Economie van de toekomst

             Groen-blauw raamwerk ļ Vervlochten Regio




61   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>             Bijlage 3: Woningbouw en bovenlokale
             mobiliteitsmaatregelen
             Mobiliteitsnetwerk loopt vast door woningbouw, bovenlokale en
             regionale maatregelen nodig
             In de verstedelijkingsregio Arnhem Nijmegen Foodvalley wordt een groot aantal
             woningen gebouwd tot 2030. Noodzakelijk, want iedereen heeft een betaalbaar
             huis nodig! Behalve een huis moet iedereen ook kunnen reizen, naar werk, school,
             vrienden en recreatiemogelijkheden. Dit komt in gevaar, want voor mobiliteit
             komt een ernstig beeld naar voren. De extra woningen zorgen voor een zeer
             grote toename van verplaatsingen, waardoor de mobiliteitsnetwerken vastlopen.
             Dit blijkt uit de Integrale mobiliteitsanalyse en uit een Mobiliteitsanalyse en
             Stresstest Verstedelijkingsstrategie Arnhem Nijmegen Foodvalley die in opdracht
             BZK, IenW, provincie Gelderland, regio en gemeenten zijn gemaakt. Er zijn flinke
             investeringen nodig om de bestaande en nieuwe woningen bereikbaar te maken
             per fiets, OV en auto. Daarbij gaat het zowel om maatregelen binnen de
             Grootschalige Woningbouwlocaties (zie business cases) als om maatregelen ter
             ontsluiting van deze locaties en op de corridors. Omdat mensen niet binnen hun
             woongebied blijven, maar uiteraard ook daarbuiten reizen. Alle maatregelen zijn
             noodzakelijk voor de woningbouw in de Verstedelijkingsstrategie als geheel.
             Ook na 2030 wordt er nog volop doorgebouwd en al die mensen (nieuwe en
             huidige bewoners) moeten kunnen wonen, reizen en dus leven!

             In deze notitie treft u het volgende aan:
             1 Noodzakelijke bovenlokale en regionale mobiliteitsmaatregelen.
             2 Onderbouwing bovenlokale en regionale mobiliteitsmaatregelen.

             1. Noodzakelijke bovenlokale en regionale mobiliteitsmaatregelen
             Uit de Integrale mobiliteitsanalyse, de Mobiliteitsanalyses en stresstest
             Verstedelijkingsstrategie (zie onderstaande toelichting bij punt 2) komt naar
             voren dat de mobiliteitsmaatregelen in tabel 1 nodig zijn om Grootschalige
             Woningbouwlocaties te ontsluiten. Aansluitend op Ring 1 maatregelen uit
             business cases. Versterkend en nodig voor de regionale afwikkeling van de
             mobiliteitsvraag. Deze maatregelen dragen ook bij aan het bereikbaar maken van
             woningbouwlocaties in de omgeving van de Grootschalige woningbouwlocaties.
             Hieronder staat de verdeling van de woningbouwopgave. Indien gewenst kunnen
             we per maatregel aangeven hoeveel woningen mogelijk worden gemaakt door de
             betreffende maatregel.


              De verdeling van de woningbouwopgave            2020-2030
              Foodvalley Zuid                                    18.500
              Foodvalley Noord                                    6.500
              Totaal Foodvalley                                  25.000
              Arnhem                                              9.000
              Nijmegen                                            11.100
              Veluwe                                                900
              De Liemers                                          4.600
              Middengebied                                        3.600
              Rijk van Nijmegen                                   5.800
              Totaal Groene Metropoolregio                       35.000
              Totaal Arnhem Nijmegen Foodvalley                  60.000




62   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>                Tabel 1. Noodzakelijke bovenlokale/regionale maatregelen
                (dus exclusief business case maatregelen!)

                                                                                                            Investering
                                                                                                            Mln. euro
                                                                                                            Prijspeil
Grootschalige                                                                                               2022, excl.
woonlocatie          Maatregel                   Noodzaak                                                   BTW
Arnhem               Spoorknoop Oost/vrije       Vrije kruising maakt capaciteitsuitbreiding op het         160
                     kruising en station         spoor (regionaal, nationaal en internationaal) mogelijk.
                     Presikhaaf                  2x per uur een RegioExpres en (mogelijk) een verhoging
                                                 van de frequentie naar station Arnhem Presikhaaf
                                                 naar 4X per uur. Duidelijkheid over het (toekomstige)
                                                 ruimtebeslag van het spoor en de vrije kruising.
Arnhem               RegioExpres                 De RegioExpres maakt woningbouwlocaties ten oosten         150
                                                 van Arnhem tot in de Achterhoek duurzaam bereikbaar
                                                 per spoor. De RegioExpres is een extra sneltrein tussen
                                                 Arnhem en Doetinchem en gaat vervolgens verder
                                                 als stoptrein tussen Doetinchem en Winterswijk.
                                                 Hiermee kunnen alle extra reizigers als gevolg van de
                                                 verstedelijkingsopgave ook in de toekomst mee met
                                                 de trein. Spoorverdubbeling nodig tussen Didam en
                                                 Doetinchem De Huet.
Arnhem               Stadsrandhub                Voorkomen dat stedelijke wegennet wordt overbelast,        20
                     Arnhem-Noord en             fiets en OV stimuleren.
                     hub Arnhem-Zuid (station)
Arnhem               HOV maatregelen Arnhem-     Voorkomen dat stedelijke wegennet wordt overbelast,        5
                     buiten buca                 fiets en OV stimuleren.
Arnhem               Stedelijke maatregelen      Voorkomen dat stedelijke wegennet wordt overbelast,        5
                     Fiets-buiten buca           fiets stimuleren.
Arnhem               HOV maatregelen Arnhem-     Doorstroming HOV t.o.v. autoverkeer.                       10
                     Wageningen.
Arnhem               Verbinding Zevenaar-A12     Ontlasten woonkernen en A12.                               17
                     Witte Kruis.
Nijmegen             Doorfietsroutes (o.a.       Voorkomen dat stedelijk wegennet wordt overbelast,         10
                     Oostkanaaldijk,             fiets en OV stimuleren.
                     Ubbergseweg)
Nijmegen             HOV-maatregelen (lijnen     Voorkomen dat stedelijke wegennet wordt overbelast,        10
                     tussen Nijmegen en          fiets en OV stimuleren.
                     omliggende kernen)
Nijmegen             Hubs/transferia (net        Voorkomen dat stedelijke wegennet wordt overbelast,        5
                     buiten Nijmegen:            fiets en OV stimuleren.
                     o.a. Nijmegen-Noord,
                     Beuningen, Malden
Nijmegen             Stedelijke maatregelen      Voorkomen dat stedelijke wegennet wordt overbelast,        10
                     Fiets - buiten buca         fiets stimuleren.
Nijmegen             N322 verbreden t.b.v. HOV   Doorstroming HOV, stimuleren HOV gebruik t.b.v. West       15
                     in combinatie met hub       Nijmegen.
                     Druten
Nijmegen             S100                        Opvangen en doseren autoverkeer van/naar nieuwe            3
                     doorstromingsmaatregelen    woningen.
                     en DRIP’s
Nijmegen             Invalswegen:                Opvangen en doseren autoverkeer van/naar nieuwe            3
                     doseerpunten, busbanen      woningen.
Nijmegen             Optimaliseren               Opvangen veranderde verkeersstromen van/naar nieuwe        2
                     kruispunten/VRI’s           woningen.
Nijmegen             HOV schaalsprong lijn 10    Onderzoek nut/noodzaak schaalsprong HOV naar               0,2
                     (onderzoek)                 BRT-systeem.




                63      Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>                                                                                                               Investering
                                                                                                               Mln. euro
                                                                                                               Prijspeil
Grootschalige                                                                                                  2022, excl.
woonlocatie          Maatregel                     Noodzaak                                                    BTW
Arnhem               Hoogwaardig Openbaar          Voorkomen dat stedelijke wegennet en A325ZPleijroute        4
Nijmegen             Vervoer A325                  wordt overbelast, fiets en OV stimuleren.
Arnhem               Hoogwaardige fietsroute en    Voorkomen dat stedelijke wegennet en A325ZPleijroute        35
Nijmegen             brug Arnhem-Huissen           wordt overbelast, fiets en OV stimuleren.
Arnhem               Doorstroming OV en auto       I.v.m. bereikbaarheid NEXTgarden.                           6
Nijmegen             Bemmel-Huissen-Arnhem
Arnhem               Hoogwaardige fietsroute       Voorkomen dat stedelijke wegennet en A325ZPleijroute        44
Nijmegen             VeluweWaalpad                 wordt overbelast, fiets en OV stimuleren.
Arnhem               LingekruisingZA325,           Voorkomen dat stedelijke wegennet en A325ZPleijroute        15
Nijmegen             Lingekruising op poten        wordt overbelast, fiets en OV stimuleren.
                     voor hoogwater en
                     oostwestverbindingen voor
                     fiets in Middengebied
Arnhem               Mogelijkheden voor            Voorkomen dat stedelijke wegennet en A325ZPleijroute        50
Nijmegen             doelgroepstrook langs A325    wordt overbelast, fiets en OV stimuleren.
                     voor openbaar vervoer
Totaal A-N                                                                                                     579,2


Foodvalley       Verbreding Rijnbrug               Voorkomen dat filevorming op Rijnbrug zodanig lang          150
                                                   wordt dat file terugslaat op A15 in zowel de ochtend als
                                                   avondspits en garanderen bereikbaarheid Foodvalley
                                                   Zuid en Rivierenland.


Foodvalley samenvattend overzicht voorstel GWG en totaal
Foodvalley           Het OV-pakket zoals           Faciliteren mobiliteitstransitie om de groei van            48,8 + PM
                     opgenomen in de factsheet     knelpunten op regionale en nationale infra (A1, A30, A12)
                     bevatten de minimale          af te remmen
                     maatregelen voor de           - Het totale benodigde OV-pakket voor de
                     GWG-deelgebieden.               Verstedelijkingsstrategie is breder.
                     Hierbij zijn keuzes gemaakt     Enkele belangrijke pijlers en denkrichtingen voor
                     gericht op het realiseren       nader te bepalen maatregelen zijn (mede afhankelijk
                     van de belangrijkste            van de onderzoeken zoals hieronder benoemd):
                     verbindingen:                   bediening IC stations Ede-Wageningen (investeringen
                     ^ HOV lijn Ede - Veenendaal     nodig) en Veenendaal De Klomp, Verhogen frequentie
                     « HOV lijn Ede - Wageningen     Veenendaal-lijn met nieuw station ten zuiden van
                     ^ Aanpak kwaliteit station      Veenendaal, HOV Foodvalley Zuid (Rondje WERV).
                       de Klomp                    - Kwartiersdienst Valleilijn (nu opgenomen voor na 2030,
                     ^ Bereikbaarheid IC station     maatregel is eventueel wel voor 2030 te realiseren,
                       De Klomp                      Realiseren bediening station Barneveld Noord.

Foodvalley           Het fietspakket en hubs       Faciliteren mobiliteitstransitie om de groei van            42 + PM
                     Opgenomen in de factsheet     knelpunten op regionale en nationale infra (A1, A30, A12)
                     bevatten de minimale          af te remmen.
                     verbindingen nodig voor
                     de GWG-deelgebieden           Aanvullend hierop zijn diverse bovenregionale
                     en ontsluiten direct          verbindingen nodig zoals het snelfietspad Arnhem-
                     ook enkele andere             Wageningen en de verbinding Veenendaal-USP/Utrecht.
                     woningbouwlocaties:
                     ^ Fietsverbinding Ede -
                       Barneveld
                     ^ Fietsroute Kernhem -
                       KennisAs (Wageningen)
                     ^ Fietspad de Klomp -
                       Veenendaal Centrum
                     ^ Fietspad de Klomp -
                       KennisAs (Wageningen)




                64     Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>                                                                                                           Investering
                                                                                                           Mln. euro
                                                                                                           Prijspeil
Grootschalige                                                                                              2022, excl.
woonlocatie          Maatregel                     Noodzaak                                                BTW
Foodvalley           In het Autopakket is één      In het totale noodzakelijke pakket voor de woningbouw   12 + PM
                     maatregel opgenomen           opgave in Foodvalley zijn meer maatregelen en meer
                     noodzakelijk om de            kennis noodzakelijk. Hieronder wordt daartoe het
                     structuur rondom de A12 in    integrale onderzoek benoemd voor bereikbaarheid
                     Ede structureel               van de gehele verstedelijkingsregio.
                     te optimaliseren:
                     ^ Auto ontvlechten + HUB      Duidelijk is al dat aanpak in Hoevelaken en Nijkerk
                       Gelders vallei ziekenhuis   noodzakelijk is (deels in combinatie met A1/A30/A28).
                                                   Ook de lokale hoofdontsluitingswegen/provinciale
                                                   wegen vragen op diverse plekken in regio Foodvalley
                                                   om nader te bepalen maatregelen.
Totaal                                                                                                     102,8 + PM
Foodvalley


Totaal                                                                                                     832


Overige maatregelen:
^ MIRT onderzoek spoor Utrecht-Arnhem, voor meerdere Grootschalige woonlocaties noodzakelijk om
  spoor te verbeteren (OAO notitie UAD), investering: PM
^ MIRT Onderzoek bereikbaarheid 2030-2040 Arnhem Nijmegen Foodvalley
^ Bewonersaanpak, Stimuleren duurzaam vervoer bij verhuizing en nieuwvestiging, investering: 1 mln.
^ Onderzoek A73 knooppunt Neerbosch, capaciteit verhogen, doorstroming hoofdwegennet, voorkomen terugslag
  op regionale net, investering: PM
^ Onderzoek spoorverbinding Nijmegen-Eindhoven verbeteren, te beperkte capaciteit op deze verbinding, investering: PM
^ Station Nijmegen Centrumzijde, Realisatie upgrade station Centrumzijde, Ivm indexatie en kostprijsstijgingen
  meerkosten 40 mln.
^ Mobiliteitsmanagement multimodaal assen Foodvalley Zuid: PM




                65     Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>             2. Onderbouwing bovenlokale en regionale mobiliteitsmaatregelen

             Conclusies IMA en mobiliteitsanalyse Verstedelijkingstrategie

             Uit de IMA blijkt:
             » In toenemende mate doen zich in WLO-Hoog potentiële capaciteitsknelpunten
                voor op de oostwestverbindingen langs de A1 en A12. Ontwikkelingen voor weg
                en spoor stapelen en komen samen op deze oost-westverbindingen.
             » In WLO-Hoog heeft de congestie op een deel van het wegennet een negatieve
                impact op de ontwikkeling van de bereikbaarheid in delen van Overijssel en
                Gelderland. Deze zijn onder andere te vinden op de A12 (Arnhem-Utrecht),
                A1 (Apeldoorn-Amersfoort), A30, de A28 en A50.
             » In het hoge scenario is ook sprake van een capaciteitsopgave in de trein.
                Dit geldt voor spoor Achterhoek-Arnhem en Foodvalley-Utrecht.

             Uit de mobiliteitsanalyse en mobiliteitsscan Verstedelijkingsstrategie Arnhem Nijmegen
             Foodvalley blijkt:
             » We moeten uitgaan van een hogere groei van mobiliteit dan in landelijke
                modellen is opgenomen. De mobiliteit neemt toe met ^ tot 2^, terwijl in
                landelijke modellen wordt uitgegaan van l8%. Dat de groei door de
                Verstedelijkingsstrategie boven de hoge grens van de bandbreedte uitkomt
                betekent dat investeren in multimodale bereikbaarheid randvoorwaardelijk
                is voor het realiseren van de Verstedelijkingsstrategie Arnhem Nijmegen
                Foodvalley (waarbij 100.000 extra woningen worden geprogrammeerd).
             » De druk op het mobiliteitsnetwerk in Arnhem Nijmegen Foodvalley is
                vergelijkbaar met de Randstad. De wegen lopen vast tussen stedelijke
                netwerken en binnen stedelijke netwerken. Dit is hier zichtbaar
                (paars staat vast):




             » In onderstaande plaatjes, het effect Intensiteit/capaciteit snelwegen
               (prognose 2040 en inclusief verstedelijking). Alles ROOD is reeds kritiek,
               PAARS past feitelijk niet. Met de ontwikkelingen erbij wordt de maximale
               capaciteit bereikt op een groot aantal snelwegen (>loo%): A50, A73, A12, A1 en A30




66   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>^ Stresstest voor Arnhem-Oost, in de nabijheid veel potentiële knelpunten op onderliggend
  wegennet:




^ Stresstest voor Nijmegen Winkelsteeg en Kanaalzone, zeer veel ritten, relatief hoge
  ritgeneratie en er ontstaan relatief veel nieuwe knelpunten in nabijheid wegennet:




67   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>             ^ Om de groei van het aantal verplaatsingen aan te kunnen is op vele fronten
               een schaalsprong nodig voor OV, fiets (en in sommige gevallen voor weg).
               Hierbij gaat het om verbindingen tussen stedelijke netwerken en om
               ontsluiting van deze stedelijke netwerken op regionale schaal.
               Uit de analyses blijkt dat het stedelijke wegennet vastloopt door woningbouw.
               Om dit te voorkomen, zijn investeringen nodig in met name openbaar vervoer,
               fiets en hubs. Hiermee worden nieuwe woningen bereikbaar gemaakt.
               Belangrijk punt is dat openbaar vervoer, fiets en hubs ook moet worden
               versterkt, in termen van capaciteit en kwaliteit. Door de grote woonopgave
               lopen deze vervoerswijzen ook tegen de grenzen aan. Niet alleen is een forse
               investering in de infrastructuur voor het openbaar vervoer nodig.
               Er kan slechts van hoogwaardig openbaar vervoer - gericht op ontsluiting van
               bestaande en nieuwe woongebieden - sprake zijn als ook de frequentie van het
               OV op stedelijke corridors wordt versterkt. In deze tijd van extra hoge kosten
               voor het OV (personeelskosten, brandstofkosten) is dat zonder hulp van het
               Rijk moeilijk te realiseren. Dit zet extra druk op onze doelen om de groei
               van mobiliteit op een duurzame manier te laten plaatsvinden.
             ^ Vanuit deze conclusies komen uit de Mobiliteitsanalyse Verstedelijkings-
               strategie de volgende no regret mobiliteitsmaatregelen naar voren:
               - Multimodale corridor A12: verstedelijkingsopgave vergroot knelpunt voor
                  auto en/of OV. Oplossingsrichtingen uit OAO notitie spoor Utrecht-Arnhem-
                  Duitse grens:
                      - RegioExpres, vrije kruising Arnhem-oost en station Presikhaaf
                      - Spoor Utrecht-Arnhem
             ^ Hoofdwegennet westkant Nijmegen: verstedelijkingsopgave vergroot
               knelpunten voor de auto in alle gevallen vanwege grote concentratie van
               de opgave in deze omgeving in alle scenario’s. Oplossingsrichtingen die
               onderzocht moeten worden zijn autoverkeer uit Rijk van Nijmegen en
               Rivierenland opvangen met P&R en treinhubs en verbeteren fietsverbindingen.
               Stedelijke infrastructuur Arnhem en Nijmegen: deze steden lopen tegen hun
               grenzen aan als middelgrote/grote stad. Voor verdere groei is in alle scenario’s
               een systeemsprong nodig. De ruimte is beperkt in de stad. Ook voor slimme en
               schone mobiliteit, bijvoorbeeld uitbreiding van het fietsnetwerk.
               Om de nieuwe woningen bereikbaar te maken, zal onderzocht moeten
               worden wat de effecten zijn van autoluw beleid, mobiliteitsmanagement om
               autogebruik te reduceren en mijden en spreiden te stimuleren en uitbreiden
               aanbod P&R en transferia. En welke capaciteitsuitbreiding nodig en mogelijk is.
             ^ Intraregionale ontsluiting Foodvalley Zuid: dit stedelijke gebied loopt tegen
               haar grenzen aan. Anders dan de middelgrote/grote steden Arnhem en
               Nijmegen is Foodvalley Zuid een stedelijk weefsel van kleine en middelgrote
               kernen. De steden in deze regio hebben zeer veel onderlinge samenhang die in
               alle scenario’s sterk toeneemt. De vierkant die Veenendaal, Ede, Wageningen
               en Rhenen verbindt is als het ware een ringweg van de stedelijke regio.
               De steden hebben een sterke regionale functie voor Foodvalley Noord,
             ^ wat vanwege het landelijke karakter grotendeels is aangewezen op de auto.
               De ontsluiting richting het zuiden (Rivierenland, Nijmegen, Brabant) is zeer
               beperkt. Oplossingsrichtingen die onderzocht moeten worden zijn verdere
               intensivering autoluw beleid, mobiliteitsmanagement, meer vrij OV aanbod
               langs de assen van de vierkant (HOV Foodvalley Zuid/WERV) en meer vrij
               fietsaanbod, met nieuwe routes door het Binnenveld, vrije fietsinfra langs
               de assen van de vierkant.




68   Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>23 6oo 310
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>