<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>REGIONALE AGENDA 2025-2028
& BEGROTING 2025-2028




                   Versie 11.2 - CONCEPT   ￼
                   27 maart 2024           ￼
                   RCO
                                           ￼
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>De Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen (GMR)

        • als organisatie
Wij zijn een samenwerkingsverband van zeventien gemeenten op basis van een gemeenschappelijke
regeling. De organisatie houdt zich hoofdzakelijk bezig met uitdagingen in het ruimtelijke domein.

        • als gebied
Het gebied kent meerdere aanduidingen als het gaat om de naam. De afbakening is, dat wij hieronder
de Groene Metropoolregio en het geografisch gebied regio Arnhem-Nijmegen verstaan en gebruiken.
We voegen altijd ‘regio’ toe. We benadrukken daarmee dat het een groter geografisch gebied is, een
regio, en niet alleen een stedelijk gebied.


Wat doet de GMR
Tot de GMR behoren de gemeenten Arnhem, Berg en Dal, Beuningen, Doesburg, Druten, Duiven,
Heumen, Lingewaard, Mook en Middelaar, Nijmegen, Overbetuwe, Renkum, Rheden, Rozendaal,
Westervoort, Wijchen en Zevenaar.
De regio grenst aan Duitsland en ligt grotendeels in de provincie Gelderland. De gemeente Mook en
Middelaar ligt in het uiterste noorden van de provincie Limburg.

De opgaven van de GMR zijn:
• Groene groeiregio (verbinden van ruimtelijke opgaven en woningbouw)
• Productieve regio (economie en arbeidsmarkt)
• Ontspannen regio (leefbaarheid, natuur en landschap, cultuur en erfgoed)
• Verbonden regio (mobiliteit en bereikbaarheid)
• Circulaire regio (circulariteit, duurzaamheid, klimaat en energie)


Wat kenmerkt onze regio

Diversiteit
De diversiteit van het stadse, het dorpse en het groen. Wil je de drukte in, dan ga je zo de stad in. Wil
je de rust in, dan kan dat ook: binnen vijf minuten ben je in een bos en kun je heerlijk wandelen.
Ons groene profiel komt door zowel het groen in de steden als de omgeving daarbuiten en onze
prachtige natuur met rivieren, bossen en komgebieden.

Rivierengebied en stuwwallen
Ons rivierengebied zorgt voor een spectaculaire natuur van rivieren. De grote dynamische rivieren van
ons land, de Waal, IJssel, Rijn en Maas stromen allemaal door onze regio. Deze rivieren zijn krachtige
ecosystemen omdat ze altijd te maken hebben met verschillende waterstanden en sterk veranderende
seizoensinvloeden. Langs deze rivieren liggen stuwwallen uit de ijstijd, op de Veluwezoom en in het
Rijk van Nijmegen. Deze stuwwallen kennen een bijzondere natuur met heuvels, bossen, beken,
heide en belangrijke drinkwatervoorraden.

Ligging
Onze ligging in Europa is bijzonder gunstig en we zijn een grensregio. We zijn een belangrijk
knooppunt op het Europese vervoersnetwerk, dat Nederland en de Randstad verbindt met o.a.
Duitsland.

Innovatieve organisaties
De regio blinkt vooral uit in innovatieve organisaties op het gebied van energie, hoogwaardige
techniek en gezondheid. De kracht van deze organisaties, in combinatie met campus, universiteit,
hogeschool en diverse ROC’s, maakt deze regio interessant. Denk aan ConnectR, Noviotech


Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   1/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Campus, Radboudumc, Radboud universiteit, HAN University of Applied Sciences en Hogeschool Van
Hall Larenstein.


Onze uitdagingen
Er is een enorme druk op de regio om te wonen, te werken, te bezoeken, te studeren en te
ontspannen. En tegelijkertijd is er de zorg voor onze natuurlijke omgeving, die daarbij voor eco-
systeemdiensten als drinkwater zorgt. Daarom moeten we investeren in woningbouw, bereikbaarheid,
economie, duurzaamheid, natuur, landschap, recreatie en toerisme.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   2/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave


Voorwoord                                                                                             5

1. Inleiding                                                                                          6

2. Groene groeiregio                                                                                 11
   2.1   Verbinden van de ruimtelijke opgaven                                                        11
   2.2   Wonen in balans: versnellen van de woningbouw                                               13
   Speerpunt continuïteit en versnelling van de bouwproductie                                        13
   Speerpunt betaalbare woningen voor lage en middeninkomens                                         14
   Speerpunt voldoende huisvesting voor aandachtsgroepen                                             15
   Speerpunt klimaatadaptieve, conceptuele en circulaire woningbouw                                  15
   Speerpunt wijk- en dorpsgericht werken (leefbare wijken)                                          16

3. Productieve regio                                                                                 17
   Speerpunt toekomstbestendige werklocaties                                                         18
   Speerpunt verbeteren van de dienstverlening aan het mkb                                           19
   Speerpunt slimmere en schonere logistiek                                                          19

4. Ontspannen regio                                                                                  21
   Speerpunt groen-blauw raamwerk en landelijk gebied                                                23
   Speerpunt recreatie en toerisme                                                                   23
   Speerpunt cultuur                                                                                 24

5. Verbonden regio                                                                                   25
   Speerpunt voorzieningen en infrastructuur                                                         27
   Speerpunt duurzame mobiliteit en gedrag                                                           28

6. Circulaire regio                                                                                  30
   Speerpunt grondstoffen en ketens                                                                  31
   Speerpunt circulaire bouw en infra                                                                32
   Speerpunt water en klimaatadaptatie                                                               32
   Speerpunt energietransitie                                                                        33

7. Begroting 2025-2028                                                                               35
   7.1   Het regiobureau                                                                             35
   7.2   De vijf opgaven                                                                             37
   7.3   Totaaloverzicht baten en lasten begroting per taakveld                                      43
   7.4   Geprognosticeerde balans                                                                    44




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   3/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>8. Bedrag heffing vennootschapsbelasting                                                             45

9. Paragrafen                                                                                        46
   9.1   Paragraaf 1: Risico’s en weerstandsvermogen                                                 46
   9.2   Paragraaf 2: Financiering                                                                   47
   9.3   Paragraaf 3: Bedrijfsvoering                                                                47
   9.4   Paragraaf 4: Verbonden partijen                                                             49
   9.5   Paragraaf 5: Ontwikkeling van het EMU saldo                                                 49

BIJLAGEN                                                                                             50
   Bijlage 1: Kerngegevens                                                                           50
   Bijlage 2: Deelnemende gemeenten                                                                  51
   Bijlage 3: Inwoneraantallen per gemeente                                                          52




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   4/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Voorwoord
Voor u ligt de regionale agenda 2025-2028 en bijbehorende begroting.
De afgelopen jaren hebben we nagedacht over hoe we ons moeten gaan voorbereiden op de nabije
toekomst. We hebben in diverse plannen, zoals het regioarrangement en NOVEX ontwikkel-
perspectief, samen met andere overheden, uitgebreid bepaald wat nodig is om op de toekomst
voorbereid te zijn.

Heel kort samengevat gaat het over maatregelen om bijvoorbeeld drinkwatervoorraden veilig te
stellen, onze rivieren in toom te houden maar eveneens verdroging aan te pakken. Zowel in het
rivierengebied als op de stuwwallen. Het zuiniger en slimmer omgaan met energie, grondstoffen en
producten. Circulaire economie is een transitievraagstuk waar de hele samenleving mee te maken
heeft. We willen verspilling voorkomen, anders ontwerpen en de levensduur van producten verlengen
om grondstoffen te sparen. En het huidige energienetwerk stelt ons voor grote uitdagingen die om
slimme keuzes vragen. Er is ruimte nodig voor bedrijven, het bouwen van 60.000 woningen en ruimte
om de bereikbaarheid te garanderen.
Er zijn gebieden in de regio waar nog niet duidelijk is hoe concurrerende ambities op elkaar kunnen
worden afgestemd. Maar er zijn ook gebieden waar we gewoon aan de slag kunnen. Daar is de
opgave helder en is het een kwestie van uitwerken en budget organiseren. Met alle plannen die we
hebben gemaakt en de Regio Deal die is gesloten met het Rijk, de provincie Gelderland en The
Economic Board kunnen we verder.

Alle ontwikkelingen die nodig zijn, hebben ruimte nodig. Keuzes maken is onvermijdelijk om tot
uitvoering te komen. Dit vraagt om een manier van werken die we niet gewend zijn; het verdelen van
schaarste, van ruimte en van financiële middelen. De samenwerking zal behoorlijk op de proef worden
gesteld. Tegelijkertijd is samenwerken de enige weg om hieruit te komen. De komende jaren zal
blijken hoe succesvol wij deze problemen kunnen oplossen. Ik heb er alle vertrouwen in, maar het zal
zeker niet makkelijk zijn.

We kijken verwachtingsvol naar de toekomst. We gaan ervan uit dat wat de afgelopen jaren in gang is
gezet, doorgezet kan worden. Dat we aan het werk kunnen met alle plannen die zijn gemaakt. Dit
vergt veel van de samenwerking, maar ik geloof daarin!


Namens het algemeen bestuur van de Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen,

Hubert Bruls
Voorzitter




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   5/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>1.        Inleiding
De Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen (GMR) is, als opvolger van het gemeenschappelijk
orgaan Regio Arnhem-Nijmegen, op 1 januari 2021 van start gegaan. De GMR is een samenwerkings-
verband van zeventien gemeenten. De regio is een van de vijf metropoolregio’s van het land.
Dit is de derde regionale agenda van de GMR. De eerste agenda ging over 2022, de tweede over
2023-2024. Deze derde agenda gaat over vier jaar: 2025-2028.


Opgaven 2025-2028
De GMR krijgt de komende jaren te maken met een enorme groei van het aantal inwoners. Tussen
2020 en 2040 zijn er naar verwachting 60.000 extra woningen nodig. Deze woningen moeten
betaalbaar en duurzaam zijn en aansluiten bij de woonwensen van verschillende doelgroepen. Om dit
voor elkaar te krijgen is regionale samenwerking belangrijk. Mede door de verwachte groei van het
aantal inwoners neemt de druk op bereikbaarheid van werk en voorzieningen nog verder toe. Ook
hiervoor zijn forse investeringen nodig die om een gezamenlijke aanpak vragen. Meer inwoners leidt
tot een grotere behoefte aan banen. We werken regionaal samen aan een stabiele economische
infrastructuur waarbij er in de toekomst voldoende geschikte banen zijn. Naast werk, zijn voor onze
inwoners recreatieve en culturele voorzieningen en natuur rondom de steden en dorpskernen
belangrijk. De druk op het landschap en de voorzieningen neemt toe en ook hier is een regionale
aanpak vereist om slim en efficiënt in deze behoefte te voorzien. We moeten hierbij scherpe keuzes
maken; niet alle ambities passen in de ruimte die in onze regio beschikbaar is. Daarnaast moeten we
onze CO₂-footprint fors verkleinen, hebben we steeds vaker te maken met tekorten aan grondstoffen
en materialen en kan ons energiesysteem de toenemende vraag naar elektriciteit niet aan. Deze
thema’s vragen om een regionale aanpak, aanvullend op die van gemeenten, provincie en Rijk.

We staan voor de uitdaging om de groei van wonen, werken en mobiliteit zo te realiseren dat we een
balans vinden tussen levendige stedelijkheid en ontspannen leefkwaliteit, we noemen dat groene
groei.
Om dit te bereiken, werken we met de gemeenten aan vijf opgaven:
• Groene groeiregio (verbinden van ruimtelijke opgaven en woningbouw)
• Productieve regio (economie en arbeidsmarkt)
• Ontspannen regio (leefbaarheid, natuur en landschap, cultuur en erfgoed)
• Verbonden regio (mobiliteit en bereikbaarheid)
• Circulaire regio (circulariteit, duurzaamheid, klimaat en energie)

Op deze opgaven is regionale samenwerking om verschillende redenen van belang, te weten:

Slim omgaan met de ruimte
Er is sprake van schaarse ruimte en veel opgaven. We kijken samen waar we welke functies willen en
kunnen realiseren en hoe functies slim gecombineerd kunnen worden. We hebben hiervoor een
goede regionale visie op de ruimtelijk inrichting nodig, die doorwerkt in lokaal omgevingsbeleid.

Opgaven overstijgen de gemeentegrenzen
De opgaven zijn te veel omvattend om op gemeentelijk niveau aan te pakken. Veel maatregelen die in
de ene gemeente genomen worden, zijn direct van invloed op opgaven in andere gemeenten. Voor de
meest optimale oplossingen is samenwerking nodig.

Financiering van bovenlokale maatregelen
We hebben te maken met bovenlokale opgaven met hoge kosten. Denk aan bovenlokale mobiliteits-
opgaven, natuurherstel, een robuust watersysteem en de energietransitie. Een regionale aanpak geeft
ons meer slagkracht richting diverse ministeries, de provincie en Europa.



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   6/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Verplichting provincie en Rijk om opgaven regionaal op te pakken
Provincie en Rijk verplichten gemeenten om opgaven in regionaal verband op te pakken. Voorbeelden
van verplichte programma’s zijn de Woondeal, de Regionale woonzorgvisie, het regioarrangement,
het NOVEX ontwikkelperspectief, de aanpak voor het landelijk gebied, het Regionaal Programma
Werklocaties (RPW) en de Regionale Energie Strategie (RES). De GMR vervult bij deze programma’s
een verbindende en coördinerende rol.

Efficiency en kostenvoordelen
Door samen op te trekken kan met dezelfde mensen en middelen meer bereikt worden. Bijvoorbeeld
door kostenvoordelen bij gezamenlijke inkoop, het delen van kennis en het samen uitvoeren van
projecten, waardoor minder menskracht nodig is.


Focus op uitvoering
In deze regionale agenda staan dezelfde vijf opgaven centraal als in de voorgaande agenda’s. Onze
opgaven zijn niet veranderd. Dit betekent niet dat we hetzelfde blijven doen. We komen in een nieuwe
fase. In de eerste jaren van het bestaan van de GMR is gebouwd aan een gezamenlijk beeld van de
toekomst van de regio. Daarom lag in de regionale agenda’s voorheen de focus op beleids-
ontwikkeling, onderzoek en planvorming. Dit is vastgelegd in o.a. het regioarrangement.
Voor de periode 2025-2028 ligt onze focus op uitvoering. Dat doen we als regio niet zelf, de uitvoering
gebeurt door gemeenten en andere partners. Wij ondersteunen die uitvoering wel. Door betrokkenen
bij elkaar te brengen, samenwerking te organiseren, gebiedsprocessen te helpen organiseren,
financieringsstrategieën te ontwikkelen en middelen te helpen organiseren, te lobbyen, ons verhaal in
te brengen in het programma NOVEX en andere samenwerkingen. Bovendien zorgen we dat we onze
aanpak, samen met alle betrokkenen, aanpassen op nieuwe kansen en ontwikkelingen.


Integratietafel voor samenhang tussen opgaven
Afgelopen jaren bleek er steeds vaker de behoefte te zijn om (ruimtelijke) vraagstukken integraal aan
te vliegen, denk aan het groen-blauw raamwerk, maar ook bijvoorbeeld onderwerpen als logistiek en
circulair bouwen. In aanloop naar deze agenda wordt geoefend met een werkwijze hiervoor. Een
zogenaamde integratietafel om zo de transparantie van processen en besluitvorming te vergroten en
faciliterend te zijn aan de verschillende opgaven.

De werkwijze is bedoeld om bij de start op de integratietafel een onderwerp van alle kanten te
belichten. Op deze manier kunnen we de opgaventeams gericht opdrachten meegeven en het te
doorlopen proces op voorhand goed uitlijnen. Deze werkwijze moet ertoe leiden, dat in een aantal
stappen een integraal advies wordt gegeven richting de verschillende opgaven en uiteindelijk het
algemeen bestuur. De integratietafel kan zich ontwikkelen tot een logische plek voor de inbreng van
externe partners.
Voor de integratietafel maken de bestuurlijke opdrachtgevers samen met het dagelijks bestuur een
jaarkalender, wat meer structuur geeft. Het algemeen bestuur bespreekt deze kalender.


Uitvoeringskracht gemeenten
Veel uitvoering ligt op het bordje van de deelnemende gemeenten. In heel Nederland en eveneens in
onze regio kampen gemeenten met personele krapte. Door meerdere oorzaken, waaronder personele
capaciteit, netcongestie en stikstof, komt de uitvoering van plannen in het gedrang. Daarnaast zien we
dat de complexiteit van de leefomgeving toeneemt. Er is een toenemende inhoudelijke en ruimtelijke
afhankelijkheid tussen de opgaven.

Binnen de GMR adviseren de gemeentesecretarissen, verenigd in de Netwerkdirectie, over de haal-
baarheid van de plannen, op basis van o.a. de beschikbare capaciteit. Voor de uitvoering van de


Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   7/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>regionale agenda is, voor zover mogelijk, geïnventariseerd welke personele capaciteit gemeenten
nodig hebben om de agenda uit te voeren. Een tekort aan personele capaciteit is geconstateerd voor
met name:
• de uitvoering van de Woondeal, met name projectleiders, plantoetsers en verkeersdeskundigen
• de energietransitie, de hiervoor vereiste capaciteit is vaak alleen extern verkrijgbaar
• projectleiders en verkeersdeskundigen voor de planvoorbereiding van mobiliteitsmaatregelen
• begeleiders van ruimtelijke gebiedsprocessen en de uitwerking daarvan in uitvoeringsplannen
Geen enkele gemeente in onze regio is in staat om, in de huidige arbeidsmarkt, de geschetste
personele knelpunten zelfstandig op te lossen. Juist samenwerking op de schaal van de GMR maakt
het mogelijk om met elkaar oplossingen te genereren.

Naar aanleiding van de inventarisatie zijn de volgende maatregelen genomen of in voorbereiding om
dit capaciteitsvraagstuk aan te pakken:
1. Startersprogramma Werken in Gelderland
    Met een provinciale bijdrage draait het startersprogramma Werken in Gelderland, dat is toegespitst
    op woningbouw. Hier maken meerdere gemeenten in de regio gebruik van.
2. Flexpool met specialisten
    Met provinciale bijdrage draait een Flexpool van specialisten in de GMR, die specifiek voor de
    versnelling van de woningbouwopgave wordt ingezet. Het regiobureau coördineert dit. Er wordt
    door meerdere gemeenten in onze regio gebruik gemaakt van deze specialisten. De Flexpool
    bestaat uit ingehuurde adviseurs die tijdelijk worden ondergebracht bij de gemeenten voor
    afgebakende klussen en opdrachten. De Flexpool werkt goed, maar is duur en er is onvoldoende
    borging van kennis in de regio.
3. Inrichten projectleiderspool
    Samen met het P&O-Netwerk Arnhem-Nijmegen is inmiddels een opzet gemaakt, met gebruik van
    de expertise van de Regio West-Brabant. Het is de bedoeling om te starten met het in dienst
    nemen van vijftien projectleiders, die door gemeenten kunnen worden ingehuurd voor specifieke
    werkzaamheden of als aanvulling op de Flexpool. Het profiel van de projectleiders wordt
    gerelateerd aan de opgaven van de GMR. Op deze manier verwachten we goedkoper te kunnen
    werken en blijft de kennis in de regio. Het projectvoorstel is nagenoeg afgerond. We verwachten
    dat de projectleiderspool in 2025 operationeel is. De financiële dekking voor het aanstellen van
    bijvoorbeeld de vijftien projectleiders, zit niet in de regionale begroting. Dit kan gefinancierd worden
    uit de huidige vacatureruimte bij de deelnemende gemeenten.
4. Verder uitbouwen gezamenlijke inkoop
    Gezamenlijke inkoop van goederen en diensten, zoals nu al gebeurt voor de inkoop van elektriciteit
    en gas kan worden uitgebreid. Dit kan voor de inkoop van bijvoorbeeld bepaalde specialistische
    adviezen, zoals voor de uitvoering van het Nationaal Isolatieprogramma.

De Netwerkdirectie gaat, in samenwerking met de opgavemanagers, periodiek monitoren en
rapporteren hoe de realisatie van de uitvoering loopt, met name vanuit het oogpunt van beschikbare
personele capaciteit en financiële ruimte. Deze inzichten worden in de bestuurlijke opgaveteams
(BOT's) gedeeld. Op basis van deze inzichten (vooruitkijkend, forecasting) draagt de netwerkdirectie
oplossingsrichtingen aan om de uitvoering te bevorderen.


Monitoren regionale opgaven
Afgelopen jaren zijn diverse monitoringsinstrumenten ingezet, zoals de monitor verbonden aan de
Woondeal, de Economische Monitor en een monitor over CO₂-reductie. Uit de evaluatie van de GMR
kwam de vraag om de uitvoering van de regionale agenda te monitoren. Komende jaren gaan we aan
de slag om verschillende meetmethoden op een praktische wijze te bundelen tot een overzichtelijk
instrument.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024    8/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Samenwerkingsverbanden
De GMR werkt met veel partijen samen. Voor de GMR zijn de belangrijkste samenwerkingen die met
Regio Foodvalley via het gezamenlijke NOVEX gebied, provincie Gelderland en The Economic Board.
Daarnaast zijn er tal van andere partners waarmee vanuit de opgaven wordt samengewerkt. Zo
werken we samen met partners in Europa, het bedrijfsleven, onderwijs- en onderzoeksinstellingen.

NOVEX gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley
In het gebied Arnhem-Nijmegen-Foodvalley komt een aantal grote nationale opgaven samen:
• het realiseren van een schaalsprong in verstedelijking (wonen, economie, mobiliteit, leefomgeving
    en energietransitie)
• een forse herstelopgave van natuur- en watersystemen
• de landbouwtransitie
Om deze opgaven integraal te bekijken en aan te pakken, is het gebied door het Rijk aangemerkt als
een van de NOVEX gebieden in Nederland. In de NOVEX gebieden werken Rijk, provincies,
waterschappen en gemeenten als partners nauw samen: gebieds- en opgavegericht. In het NOVEX
ontwikkelperspectief Arnhem-Nijmegen-Foodvalley 2023 zijn de ambities en keuzes geformuleerd. Dit
ontwikkelperspectief is een uitbreiding van en verdieping op de Verstedelijkingsstrategie “Meer
landschap, meer stad”.
Een samenwerking met zoveel partijen is een ingewikkeld proces. Afgelopen jaren is hiervoor een
structuur ontwikkeld, waarbinnen we de gezamenlijke afspraken voorbereiden. Via deze structuur
werken de overheden aan de programmering (wanneer voeren we wat uit) en uitvoering (o.a. invulling
van randvoorwaarden en financiering) van de afspraken.
Op gebiedsniveau worden de afspraken verder uitgewerkt in gebiedsprogramma’s. De GMR is
opgedeeld in vier gebieden: Veluwezoom, Middengebied, Liemers en Rijk van Nijmegen. De door het
Rijk aangewezen grootschalige NOVEX woningbouwlocaties in Arnhem en Nijmegen hebben daarbij
een aparte relatie met het Rijk. Naast de landelijk gemaakte afspraken levert het regioarrangement
van de GMR input voor de gebiedsprogramma's. De uitvoering van de gebiedsprogramma's vraagt
vaak bijdragen van andere overheden. De ‘NOVEX structuur’ wordt gebruikt om hierover afspraken te
maken met Rijk, provincie en waterschappen.

Provincie Gelderland
Beleidsontwikkeling en belangenbehartiging gebeurt deels op provinciaal niveau. We werken daarom
nauw samen met de provincie Gelderland. De GMR is binnen Gelderland een stedelijke regio met een
grote en ingewikkelde ruimtelijke opgave. Het is belangrijk dat de (ruimtelijke) ambities van onze regio
een goede plek krijgen in de provinciale agenda’s. Bijvoorbeeld in de provinciale Omgevingsvisie, de
bijbehorende verordening en andere meer sectorale programma’s, zoals voor het landelijk gebied,
mobiliteit, economie en wonen. Ons regioarrangement, dat is vastgesteld door de gemeenteraden van
de GMR en opgesteld in opdracht van en in samenwerking met de provincie, is de basis waarop wordt
samengewerkt.

The Economic Board (TEB)
TEB is een netwerk van ondernemers, kennis- en onderwijsinstellingen, overheden en
maatschappelijke organisaties. Zij stimuleert samenwerking voor een gezond en duurzaam leven
onder de merknaam Lifeport. Voor meer informatie: www.lifeport.nl.
Samen met hun partners en uitvoeringsorganisaties werken zij aan de innovaties in de topsectoren
van onze regio: energy, health en hightech. Voorbeelden waar TEB aan werkt, zijn het vinden van
oplossingen voor aansluiting op het energienetwerk (smart energy hubs), innovatie in de
gezondheidszorg, AI (kunstmatige intelligentie), ontwikkeling van onze arbeidsmarkt en CO2-reductie.
TEB en de GMR werken veel samen. We hebben bijvoorbeeld met de provincie het initiatief genomen
voor de Regio Deal en voeren deze samen uit.
Onze opgaven raken elkaar op meerdere terreinen en hierover maken we werkafspraken. De
taakverdeling is grofweg dat TEB oppakt wat triple helix (overheid, ondernemers en onderwijs) moet
worden georganiseerd, zoals de arbeidsmarkt bij het Human Capital Akkoord, campusontwikkeling


Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   9/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>(Noviotech campus en Arnhems Buiten) of innovaties voor gezondheid of schaarse grondstoffen. De
GMR pakt zaken op die vooral betrekking hebben op de samenwerking met andere overheden zoals
wetgeving, financiering en de ruimtelijke vraagstukken.
De twee organisaties zijn bestuurlijk aan elkaar gekoppeld. Vanuit de GMR zit een vertegenwoordiger
in de Board en vanuit TEB sluit de directeur aan bij het bestuurlijk overleg van de Productieve regio.


Regio Deal Arnhem-Nijmegen
De Regio Deal Arnhem-Nijmegen, Gezonde groene groei, is op 1 november 2023 gesloten tussen het
Rijk, de provincie Gelderland, TEB en de GMR. De Regio Deal geldt voor de periode 2024-2027. Meer
dan honderd private en publieke partijen werken samen aan zes programmalijnen:
• gezond leven
• toekomstbestendig wonen
• sterke bedrijvigheid
• werkende arbeidsmarkt
• grenzeloos samenwerken
• wijk- en dorpsgericht werken
Door het Rijk is vijftien miljoen euro beschikbaar gesteld voor deze Regio Deal en daar staat minstens
zoveel cofinanciering van de deelnemende partijen tegenover. Dit betekent dat met de uitvoering van
deze Regio Deal minstens dertig miljoen euro in de regio wordt geïnvesteerd.
Bij een aantal projecten binnen de Regio Deal is de GMR inhoudelijk betrokken. Dit is opgenomen bij
de uitwerking van de vijf opgaven in hoofdstuk 2 tot en met 6. We zijn bijvoorbeeld betrokken bij
meerdere projecten in de programmalijn “toekomstbestendig wonen”. Deze projecten vallen onder de
Circulaire regio. De financiële bijdrage aan de Regio Deal-projecten is verwerkt in de betreffende
opgave.
De GMR is de coördinator van de hele Regio Deal. In de begroting van het regiobureau zijn deze
kosten verwerkt. Een deel is voor eigen rekening en een deel wordt bekostigd uit de toegekende
rijksbijdrage. De provincie Gelderland is kassier voor de Regio Deal.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   10/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>2.        Groene groeiregio
De opgave Groene groeiregio bestaat uit twee delen:
• verbinden van de ruimtelijke opgaven
• wonen in balans, versnellen van de woningbouwopgave



2.1       Verbinden van de ruimtelijke opgaven

Toelichting op de opgave
In de GMR hebben we te maken met veel ruimtelijke opgaven. In deze regionale agenda zijn de
verschillende opgaven uitgewerkt. De verschillende opgaven kunnen niet los van elkaar gezien
worden. De ruimte in onze regio is schaars, onze middelen zijn beperkt en de verschillende opgaven
hebben effect op elkaar. Het integraal bekijken en waar mogelijk verbinden van de verschillende
opgaven is nodig om tot goede keuzes en maximale resultaten te komen. Daarover gaat deze opgave.

Als basis hiervoor hebben de gemeenten in de GMR in de vastgestelde Verstedelijkingstrategie
(2022) een ambitie uitgesproken voor “Meer landschap meer stad”. Een gebalanceerde groei waarbij
stedelijke ontwikkeling wordt gecombineerd met natuur, landschap en klimaat, economie en
bereikbaarheid. In daaropvolgende documenten, zoals het regioarrangement (2023) en het NOVEX
ontwikkelperspectief (2023), is deze lijn doorgezet en verder uitgewerkt. Deze documenten helpen
gemeenten bij het maken van hun lokale omgevingsbeleid.

Voor het realiseren van de regie op de ruimtelijke opgaven is een aanpak uitgewerkt die uit vier
onderdelen bestaat:
1. Afstemming tussen de vijf opgaven en de daaruit voortkomende ruimtelijke doelstellingen
2. Nadenken over de toekomst om nu de juiste keuze te maken
3. Ondersteuning bij de uitvoering van gebiedsprogramma’s
4. Kansen en knelpunten programmeren en agenderen bij provincie, Rijk en andere partners


Afstemming tussen de vijf opgaven en de daaruit voortkomende ruimtelijke doelstellingen
We zorgen voor regie en verbinding op inhoud, proces en uitvoering voor de ruimtelijke doelstellingen
uit de verschillende opgaven. We faciliteren het inhoudelijke gesprek over de ruimtelijke thema’s door
middel van eerdergenoemde integratietafel. Hieraan bespreken we met bestuurders en stakeholders
onderwerpen die meerdere opgaven van de GMR raken en die afstemming en eventuele keuzes
vergen. Vraagstukken die op de agenda staan zijn onder meer: netcongestie, inpassingen duurzame
energieopwekking, bereikbaarheid, robuust watersysteem en natuur versterken, stikstofreductie,
ruimte voor bedrijven, GMR 2120 (water en bodem sturend) en de verduurzaming van onze
woningbouw.
We gebruiken 2024 om te oefenen met deze integratietafel. Als hulpmiddel voor deze gesprekken
brengen we de ruimtelijke consequenties van onze opgaven in kaart en bouwen dit uit tot een
ruimtelijke monitor. Hiermee bieden we overzicht aan gemeenten en andere partijen over de stand
van de ruimtelijke ontwikkeling in de regio. Dit helpt om de (integrale) ruimtelijke vraagstukken te
verbeelden, te bespreken en te programmeren.


Nadenken over de toekomst om nu de juiste keuze te maken
In 2023 heeft de GMR samen met de Wageningen University & Research een toekomstbeeld van de
regio voor 2120 opgesteld. Deze toekomstvisie laat zien hoe wij over honderd jaar zouden kunnen
leven in deze regio. In de toekomstvisie worden de belangrijkste thema’s die spelen aangestipt; nu én
in het jaar 2120. Het natuurlijke systeem (rivier, natuur en landbouw) is als basis genomen. Dit



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   11/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>toekomstbeeld is geen blauwdruk. Het is bedoeld om ons gezamenlijke gesprek over de toekomst te
voeden, zodat we nu de juiste keuzes maken.
In Nederland en in onze regio spelen grote maatschappelijke en ecologische uitdagingen die ons
allemaal raken, zoals huisvesting, (drink)water en verdrogingsproblemen, energietransitie en sociale
rechtvaardigheid. De oplossingen voor deze uitdagingen zijn niet eenvoudig en vragen langetermijn-
denken. Om tot oplossingen te komen, helpt het om eerst te kijken naar het langetermijnperspectief
voor de regio en vandaaruit terug te redeneren naar wat we nu moeten doen. De toekomstvisie van de
GMR 2120 wordt als achtergronddocument gebruikt om de nu te maken ruimtelijke keuzes tegen het
licht te houden.


Ondersteunen uitvoering gebiedsprogramma’s
De afgelopen jaren is gewerkt aan de ambitie, ontwerpprincipes en agenda’s voor onze regionale
ruimtelijke ontwikkeling: verstedelijkingsstrategie, regioarrangement, NOVEX ontwikkelperspectief. In
2024 is de stap richting programmeren en uitvoering gemaakt. Gemeenten, provincie, regio, water-
schappen en andere partners in het gebied hebben samen ruimtelijke gebiedsprogramma’s opgesteld
voor vier gebieden: Liemers, Middengebied, Veluwezoom (incl. Arnhem) en Rijk van Nijmegen (incl.
Nijmegen). Deze gebiedsprogramma’s vormen een kapstok voor lokaal- en provinciaal omgevings-
beleid en geven zicht op de randvoorwaarden die nodig zijn voor gebalanceerde groei van het gebied.
In de periode 2025-2028 is het gebiedsprogramma het ‘spoorboekje’ voor de bovenlokale ruimtelijke
ontwikkeling in deze gebieden. Gemeenten zijn primair verantwoordelijk voor de uitvoering van de
maatregelen die daarin benoemd zijn en kunnen voor ondersteuning terecht bij de GMR. Deze onder-
steuning kan bestaan uit coördinatie tussen de gebieden, kennis en het leveren van aanvullende
capaciteit. Om daadwerkelijk uitvoering te geven aan de ruimtelijke opgaven, is het nodig dat
randvoorwaarden op orde zijn. Aandachtspunten zijn onder meer netcongestie, natuurherstel (stikstof)
en mobiliteit. Via de vijf opgaven wordt hier invulling en uitvoering aan gegeven.
Vanaf 2025 scherpen we de gebiedsprogramma’s, samen met de gemeenten, verder aan en kijken
we welke actualisatie(s) nodig zijn in aanverwante ruimtelijke trajecten. We agenderen benodigde
financiële bijdragen voor bovenlokale maatregelen bij onze partners in NOVEX-verband en bij de
bestuurlijke overleggen zoals het BO MIRT en BO Leefomgeving.


Kansen en knelpunten programmeren en agenderen bij Provincie, Rijk en andere partners
De uitvoering van de ambities van de GMR is mede afhankelijk van beleid en middelen van Rijk en
provincie. We faciliteren de samenwerking en agenderen de ambities van GRM.
• NOVEX uitvoeringsagenda
   Met het NOVEX ontwikkelperspectief hebben we voor de periode tot 2040 richting gegeven aan de
   ruimtelijke keuzes die nodig zijn. Dit vormt de basis voor de strategische besluiten en uitvoerings-
   afspraken tussen alle overheidspartijen. De uitvoering van maatregelen wordt geprogrammeerd en
   gemonitord via de gezamenlijke NOVEX uitvoeringsagenda. De gebiedsprogramma’s van de GMR
   en de ervaringen met de uitvoering daarvan, vormen een belangrijke grondslag voor het adaptief
   bijstellen van deze uitvoeringsagenda.
• ambities van de GMR verbinden aan provinciale plannen
   Het is belangrijk dat de ambities van de GMR een goede plek krijgen in de provinciale agenda’s,
   bijvoorbeeld in de provinciale Omgevingsvisie, de bijbehorende verordening en andere meer
   sectorale programma’s, zoals voor het landelijke gebied, mobiliteit, economie en wonen. In 2025
   actualiseren wij samen met de provincie het regioarrangement. Enerzijds aan de hand van de
   nieuwste inzichten vanuit het Rijk (Nota Ruimte Rijk, landelijk coalitieakkoord 2024-2027) en
   provincie en anderzijds gevoed door de gebiedsprocessen in de regio. Wij agenderen onze groen-
   blauwe maatregelen via het provinciale programma Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG).




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   12/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>2.2       Wonen in balans: versnellen van de woningbouw

Toelichting op de opgave
Sinds 2020 werken de gemeenten in de GMR samen met het Rijk en de provincie aan de
woningbouwopgave. Dit is vastgelegd in de Woondeal 2.0. In de regio is het tekort aan betaalbare
woningen onverminderd hoog. Samenwerking op woonbeleid is nodig om de snelheid van realisatie te
vergroten, betaalbare woningen te bouwen en de huisvesting voor specifieke doelgroepen te
realiseren. Een regionale aanpak helpt in het slim toevoegen van woonruimte in de bestaande
voorraad.
Begin 2025 is een actualisatie van de tweede Woondeal afgerond: de Woondeal 2.1. De belangrijkste
aanpassingen in deze tweede Woondeal zijn:
• aanscherping van de woningbouwopgave rond wonen en zorg
• actualisatie van de woningbouwambitie

De GMR heeft de ambitie om te wonen in balans. In de woningbouwopgave spelen verschillende
vraagstukken tegelijkertijd, die in samenhang aangepakt moeten worden. Continuïteit en versnelling
van de bouwproductie heeft prioriteit. Waarbij voldoende betaalbare woningen voor lage en midden-
inkomens gerealiseerd moeten worden. Daarbij komt de opdracht om te voorzien in voldoende huis-
vesting voor ouderen en andere aandachtsgroepen. Maar deze vragen over beschikbaarheid van
woningen, is slechts een deel van wonen in balans. Even belangrijk zijn vraagstukken over klimaat-
adaptie en circulariteit in de woningbouw, het realiseren van leefbare wijken met voldoende mogelijk-
heden voor recreatie en werkgelegenheid en samenhang tussen verstedelijking en gebieds-
ontwikkeling.


Onze doelen
De doelen voor de opgave wonen in balans zijn:
• continuïteit en versnelling in de bouwproductie:
   - realiseren van minimaal 26.500 woningen van 2025 tot en met 2030, waarvan minimaal 34.500
       woningen zijn opgenomen in plannen
   - beter benutten van bestaande voorraad
• betaalbare woningen voor lage en middeninkomens; nieuwbouw in de regio bestaat vanaf 2025 in
   alle gemeenten uit minimaal 30% sociale huur en twee derde deel betaalbare woningen
• voldoende huisvesting voor aandachtsgroepen:
   - ouderen en aandachtsgroepen die afhankelijk zijn van specifiek passende woningen kunnen in
       alle gemeenten van de GMR een woning vinden
   - in antwoord op de groeiende behoefte aan gezonde en veilige woonplekken voor arbeids-
       migranten realiseren van meer aanbod
• klimaatadaptieve, conceptuele en circulaire woningbouw
• leefbare wijken


Onze activiteiten
Voor het realiseren van onze doelen werken we aan vijf speerpunten.


Speerpunt continuïteit en versnelling van de bouwproductie

De ambitie in de Woondeal is de realisatie van minimaal 33.000 woningen van 2022 tot en met 2030,
en waar mogelijk meer. Richting 2040 gaat het om zo’n 55.000 woningen. Ons doel is een gezonde
woningmarkt met een woningtekort van 2%. Circa 20.000 van deze woningen worden gerealiseerd in
drie grootschalige NOVEX woningbouwlocaties: Nijmegen Stationsgebied, Nijmegen Kanaalzone en



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   13/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>de Spoorzone Arnhem-Oost. Op zeventien andere versnellingslocaties worden 17.000 woningen
gebouwd. In de periode van deze regionale agenda gaat het om gemiddeld 4.300 woningen per jaar.
De GMR stimuleert de woningbouw op verschillende manieren:
• woningmarktmonitor
   Jaarlijks actualiseren we de woningmarktmonitor, zodat we een scherp beeld van realisatie en
   plancapaciteit hebben. En we voeren periodiek een woningbehoefteonderzoek uit.
• hulp bij generieke vraagstukken
   Via tempotafels organiseren we gesprekken met marktpartijen en woningcorporaties over
   randvoorwaarden voor realisatie. We identificeren samen generieke kansen en knelpunten. We
   bieden hulp om generieke vraagstukken bij verschillende gemeenten te helpen oplossen, door
   voorbeeldaanpakken voor alle gemeenten te ontwikkelen. Vanuit de regio is menskracht
   beschikbaar om deze aanpakken te implementeren. Daarnaast is er vanuit de Flexpool een
   hulpbrigade om specifieke vraagstukken vanuit projecten te helpen oplossen: zowel inhoudelijke
   expertise, projectleiders als mediators.
• lobby voor adequate financiële ondersteuning
   Deze ondersteuning is nodig voor (ruimtelijke inpassing van) betaalbare woningen. De afgelopen
   periode is de GMR samen met gemeenten succesvol geweest in het naar de regio halen van
   schaarse rijksmiddelen vanuit de Woningbouwimpuls, de regeling huisvesting aandachtsgroepen,
   de stimuleringsregeling ontmoetingsruimten in ouderenhuisvesting, het Mobiliteitsfonds
   (versnellingsafspraken en mobiliteitspakketten), het gebiedsbudget voor de grootschalige
   woningbouwlocaties en de Start Bouw Impuls. De komende periode zet de regio zich blijvend in
   voor het benutten van landelijke en provinciale middelen.
• personele capaciteit gemeenten
   Een belangrijke randvoorwaarde voor meer woningbouw is beschikbaarheid van voldoende
   personeel bij gemeenten. Dit staat bij gemeenten onder druk. Vanuit de regio bieden we mens-
   kracht via een Flexpool. Vanaf 2025 ontvangen wij hiervoor structurele financiering van de
   provincie en werken we aan een meer structurele inbedding van de Flexpool in de regio-
   organisatie. Tegelijkertijd neemt de Netwerkdirectie het initiatief om met oplossingen te komen,
   zoals de gezamenlijke projectleiderspool. Dit moet bijdragen aan een solide basis voor alle
   gemeenten in een steeds moeilijkere arbeidsmarkt.
• onderzoek planlocaties
   We doen samen met de gemeenten een onderzoek naar de planlocaties voor periode 2030-2035.
• organiseren van randvoorwaarden
   Voor voldoende woningbouw zijn de aanpak van stikstof en ruimte voor aansluitingen op het
   elektriciteitsnet belangrijke randvoorwaarden. Samenwerking vanuit de Woondeal met de regionale
   aanpak voor netcongestie is cruciaal en hier zetten we op in, samen met de Productie, Circulaire
   en Ontspannen regio.
• beter benutten bestaande voorraad
   Meer woonruimte creëren kan door de bestaande voorraad beter te benutten, bijvoorbeeld door
   optoppen en splitsen. Nu al vindt een substantieel deel (ca. 20%) van de toevoegingen plaats in de
   bestaande voorraad. De GMR heeft in 2023-2024 een aanpak voor het beter benutten van de
   bestaande voorraad ontwikkeld. We bouwen deze aanpak verder uit. Daarnaast werken we met
   woningcorporaties en marktpartijen werkwijzen uit voor betere benutting van de bestaande
   voorraad, zodat procedures op lokaal niveau verkort kunnen worden. Daarin betrekken we de
   (eventuele) mogelijkheden die instrumenten, zoals een leegstandverordening en de Wet goed
   verhuurderschap bieden, om binnen de bestaande voorraad meer woonruimte te realiseren.


Speerpunt betaalbare woningen voor lage en middeninkomens

In de Woondeal is afgesproken dat gemeenten bij nieuwbouw twee derde betaalbare en minimaal
30% sociale huur realiseren. Deze doelstelling vraagt, dat gemeenten de woningcorporaties maximaal



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   14/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>in positie brengen om hun aandeel in de woningbouwopgave te kunnen realiseren. De GMR
ondersteunt gemeenten hierbij.
• voorbeeld aanpakken ontwikkelen
    GMR, Woonkr8 (samenwerkende woningcorporaties) en Aedes werken met gemeenten en
    corporaties een aantal pilotaanpakken uit voor de realisatie van sociale huur binnen de woning-
    bouwprogramma’s. Deze pilotaanpakken rollen we in 2025 uit over de regio.
• monitoring realisatie
    De regio maakt inzichtelijk of er voldoende plannen voor sociale huur zijn. Via jaarlijkse monitoring
    houden we vinger aan de pols op de realisatie van de doelen. Via de Woondeal zorgen we voor
    uniforme definities.
• gemeentelijk grondbeleid
    We onderzoeken gemeentelijk grondbeleid en de waardering van grond. We bieden gemeenten
    instrumentarium met voorbeeldaanpakken om grondbeleid te voeren en ondersteunen vanuit de
    Flexpool met de implementatie hiervan. We helpen bij het verwerven van eventuele nieuwe
    subsidieregelingen van Rijk en/of provincie, die gericht zijn op het verminderen van de
    ‘onrendabele toppen’ en het realiseren van economisch uitvoerbare plannen. We lobbyen voor
    voldoende financiële mogelijkheden voor (sociale) woningbouw en trekken daarin samen op met
    Woonkr8 en Aedes.



Speerpunt voldoende huisvesting voor aandachtsgroepen

In het rijksprogramma Een thuis voor iedereen is de ambitie geformuleerd dat alle gemeenten hun fair-
share nemen in de huisvesting van specifieke aandachtsgroepen. Specifieke aandachtsgroepen zijn
bijvoorbeeld mensen die uitstromen uit instellingen, statushouders en arbeidsmigranten.
• implementatie woonzorgvisie
    Voor een deel van deze aandachtsgroepen is een combinatie van wonen en zorg noodzakelijk.
    Naast afspraken over beschikbaarheid van woningen, zijn dus afspraken over de bijbehorende
    welzijns- en zorgvoorzieningen nodig. In 2024 zijn deze afspraken uitgewerkt in de regionale
    woonzorgvisie. Deze wordt uitgewerkt in lokale woonzorgvisies of, als er sprake is van al
    bestaande lokale woonzorgvisies, - waar nodig - in lijn gebracht met deze regionale visie. Vanaf
    2025 wordt de woonzorgvisie geïmplementeerd. Deze implementatie bestaat uit nadere afspraken
    tussen de regio, gemeenten, corporaties en zorginstellingen over investeringen in de woonzorg-
    infrastructuur. Dit vraagt een stevige verbinding met het gemeentelijk sociaal domein.
• huisvesting arbeidsmigranten
    In alle gemeenten in de regio is een aanzienlijk deel van de arbeidsplaatsen ingevuld door
    arbeidsmigranten. De gemeenten in de GMR hebben uitgesproken zich gezamenlijk
    verantwoordelijk te voelen voor menswaardige leefomstandigheden voor arbeidsmigranten. In
    2024 is een onderzoek afgerond naar de huisvestingsopgave in relatie tot de economische
    sectoren. Op basis hiervan wordt een regionale aanpak geformuleerd. De GMR gaat de realisatie
    van deze aanpak coördineren, ondersteunen en monitoren. Dit gebeurt in samenwerking met de
    opgave Productieve regio.



Speerpunt klimaatadaptieve, conceptuele en circulaire woningbouw

In de Woondeal zijn doelstellingen opgenomen over de transitie naar conceptueel en circulair bouwen,
met als doel in 2030 te komen tot een halvering van de uitstoot van CO₂, stikstof en gebruik van
primaire grondstoffen bij het bouwproces van woningen. In 2023 is een programma Conceptueel en
Circulair Bouwen (CCB) gestart. We trekken hierin samen op met de opgave Circulaire regio; meer
informatie hierover is opgenomen in hoofdstuk 6.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   15/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Speerpunt wijk- en dorpsgericht werken (leefbare wijken)

Het realiseren van woningen zorgt niet automatisch voor een regio waar wonen in balans is. In de
GMR zetten we in op leefbare wijken en dorpen. Hieraan werken we door integraal te kijken naar onze
opgaven (zie paragraaf 2.1 Verbinden van ruimtelijke opgaven). Daarnaast werken we via twee
programma’s aan specifieke vraagstukken.
• programmalijn wijk- en dorpsgericht werken Regio Deal
   De energietransitie bestaande bouw, gezonder leven en verbeteren van de leefbaarheid in de wijk
   lukt alleen in samenspel met bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en lokale
   overheid. In deze programmalijn van de Regio Deal leren en onderzoeken we in vijf wijken in de
   gemeenten Rheden, Druten, Wijchen, Berg en Dal en Doesburg, welke aanpak in welk type wijk
   werkt en welke werkzame elementen kunnen worden gebruikt in andere wijken. Kennis wordt
   gedeeld via de leerkring Wijk en dorpsgericht werken. Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN)
   ondersteunt deze leerkring. De vijf gemeenten krijgen financiële ondersteuning, zodat daad-
   werkelijk resultaten geboekt kunnen worden op de inhoudelijke thema’s.
• het Nationale Programma Leefbaarheid en Veiligheid
   Hiervan maakt Arnhem-Oost onderdeel uit. Dit programma heeft als doel om de achterstanden in
   onderwijs, werk, inkomen, wonen, gezondheid, leefbaarheid en veiligheid in de vijf wijken
   (Klarendal, Geitenkamp, Presikhaaf-West, Malburgen en het Arnhemse Broek) aan te pakken. De
   geleerde lessen uit dit programma worden via de leerkring Wijk- en dorpsgericht werken gedeeld
   met de andere gemeenten in de regio.


Financieel overzicht
In onderstaand overzicht staat de begroting voor de Groene groeiregio voor de planperiode van deze
agenda en de realisatie van de begroting van 2023.

                               realisatie begroting                 meerjarenraming
                                 2023       2024         2025       2026       2027          2028
(bedragen x € 1.000)

Groene groeiregio
Lasten                             1.195         882       1.568       1.606       1.606       1.606
Baten                              1.195         882       1.568       1.606       1.606       1.606
Saldo baten en lasten                  -           -           -           -           -           -
Toevoeging aan reserve                 -           -           -           -           -           -
Onttrekking aan reserve                -           -           -           -           -           -
Saldo na reserves                      -           -           -           -           -           -




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024      16/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>3.        Productieve regio
Toelichting op de opgave
Een gezonde economie draagt bij aan de gezondheid, leefkwaliteit, het milieu, onderwijs, de sociale
cohesie en opgaven die we hebben op het gebied van energietransitie, circulariteit en klimaat-
adaptatie. Economie gaat over werk, aantallen bedrijven en banen. Maar dat niet alleen, het gaat ook
over onderwerpen als innoveren en verduurzamen, banen voor iedereen in een nieuwe steeds meer
digitale omgeving. Dit is het werkveld van de opgave Productieve regio.

Met de enorme woningbouwopgave in onze regio is er behoefte aan nieuwe werkplekken, zodat
mensen in hun directe omgeving kunnen werken en talent voor de regio wordt behouden. We zetten in
op het meer in balans brengen van wonen en werken. Dit vraagt om meer ruimte voor economische
activiteiten en arbeidsplaatsen. Onze ambitie is een toekomstbestendige economie in 2040. In onze
visie Economie van de Toekomst haken we aan bij actuele ontwikkelingen als de energietransitie, de
circulaire transitie en de grote woningbouwopgave. Dit document vormt samen met de afspraken in
het Verstedelijkingsakkoord de basis voor onze koers op economie.

We willen de kwaliteiten van onze regio steviger profileren en economische potenties beter benutten.
De regio blinkt vooral uit in de innovatieve topsectoren energy, health en hightech. De topsectoren zijn
momenteel samen met logistiek goed voor ongeveer 30% van de bedrijven en 50% van de banen. De
kracht van deze bedrijven, geflankeerd door een campus, universiteit, hogeschool en diverse ROC’s
maakt deze regio uitermate interessant. De topsectoren zijn belangrijk voor het innovatieve vermogen
in de regio. Voor deze sectoren moet voldoende ruimte voor doorontwikkeling in de regio zijn. TEB
heeft hierin de lead, is aanjager en verbinder vanuit de triple helix. Samen met het bedrijfsleven,
onderwijs- en kennisinstellingen en de overheden stimuleren zij innovaties in deze topsectoren. TEB
werkt daarbij samen met de provincie en de GMR. De GMR staat samen met TEB aan de lat voor een
goed vestigingsklimaat en beschikbare ruimte voor circulaire economie, de energietransitie
(onderstations, batterijopslag) en voor de topsectoren op (en rond) campussen.

Naast de topsectoren zien we dat deze regio de meest bereikbare en centraal gelegen Europese regio
is, waardoor ook de logistieke sector floreert. We hebben een sterk midden- en kleinbedrijf (mkb), veel
innovaties komen uit dit segment. Onze kracht zit in de combinatie van de topsectoren, een sterk mkb
en een logistieke sector die randvoorwaardelijk is voor ons economisch functioneren.

Human capital is een belangrijke randvoorwaarde om onze maatschappelijke doelen te kunnen
bereiken. Met succes is de afgelopen periode gewerkt aan een Human Capital Agenda en een Human
Capital Akkoord. Van strategie en beleid is het nu tijd voor uitvoering en projecten. Dit gebeurt in triple
helix verband, waarbij TEB de regie voert. Human capital is daarom geen speerpunt meer in deze
regionale agenda. We blijven er wel bij betrokken, aangezien het Human Capital Akkoord onderdeel is
van de Regio Deal en we als GMR vertegenwoordigd zijn in de board van TEB.


Onze doelen
• voldoende ruimte op toekomstbestendige werklocaties om onze ambities uit het RPW 2024 voor
  2025-2028 te realiseren:
  - herstructurering en verdichting van bestaande werklocaties
  - behoud van werklocatiefuncties voor het mkb
  - verduurzaming van werklocaties via herstructureringstrajecten: energietransitie, circulariteit en
     klimaatadaptie
  - ruimte voor circulaire economie en hoge milieucategorie bedrijven
  - ruimte voor de ontwikkeling van de campussen, op de campussen en in de omliggende
     gemeenten
• het stimuleren van ondernemerschap in het mkb



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   17/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>• het stimuleren van ontwikkeling naar een circulaire economie
• een schoon en slim logistiek ecosysteem om de leefbaarheid, economie en bereikbaarheid in de
  regio te verbeteren


Onze activiteiten
We richten ons op een toekomstbestendige economie. We willen behouden wat goed is, kansen
grijpen en versterken wat beter kan. We monitoren de economische ontwikkelingen jaarlijks met de
Economische Monitor. De basis hiervoor is gelegd in 2023. We bouwen dit uit tot een meer
uitgebreide monitor/dashboard. De Economische Monitor helpt om te bepalen waar de focus moet
liggen. Wat zijn de sterke punten in onze regio? Wat is kansrijk en wat niet? Waar schieten we tekort?
Met deze monitor kunnen we sturen op kengetallen en beleid maken op basis van feiten en
ontwikkelingen.

De activiteiten die we ondernemen om onze doelen te realiseren, zijn ingedeeld in drie speerpunten.



Speerpunt toekomstbestendige werklocaties

Goede, toekomstbestendige werklocaties zijn belangrijk voor de economie in de GMR. Deze
werklocaties moeten zo zijn ingericht dat bedrijven er goed kunnen ondernemen, nu en in de
toekomst. Daarnaast spelen werklocaties een belangrijke rol in het behalen van onze doelstellingen
voor de energietransitie, circulariteit, klimaatadaptatie en biodiversiteit.
• Regionaal Programma Werklocaties (RPW)
   Dit is operationeel op 1 januari 2025. Hierin hebben we afspraken gemaakt over hoe om te gaan
   met bedrijventerreinen, kantoorlocaties, perifere detailhandel en campussen. In dit RPW maken we
   een flinke kwalitatieve slag ten opzichte van het vorige RPW, waar het vooral ging over nieuwe
   ontwikkelingen op de juiste plek. Toekomstige uitbreidingen van werklocaties kunnen en willen we
   niet meer automatisch in uitleggebieden laten landen. Herstructurering, verdichting en
   verduurzaming van bestaande terreinen, door middel van sloop en nieuwbouw, is het nieuwe
   uitgangspunt in het RPW. Een ingewikkelde, kostbare en langjarige opgave waarvoor samen-
   werking tussen gemeenten, bedrijven, provincie en het Rijk nodig is. We onderzoeken de
   meerwaarde van de oprichting van een regionaal ontwikkelbedrijf. We stimuleren de ontwikkeling
   naar een circulaire economie en we nemen de ruimtevraag hiervoor mee in de regionale
   afspraken. Dit doen we in nauwe samenspraak met de Circulaire regio.
   Gedurende de uitvoeringsperiode van het RPW vindt binnen het Intergemeentelijk Overleg
   Werklocaties (IOW) toetsing aan het RPW van ingediende plannen plaats. Tevens worden de
   trajecten rondom herstructurering van werklocaties en omgaan met netcongestie verder
   geconcretiseerd en waar mogelijk tot uitvoering gebracht. We ondersteunen gemeenten daarbij.
   Om het jaar monitoren we of de gemaakte afspraken binnen het RPW overeenkomen met de
   feitelijke situatie op dat moment. We onderzoeken met de Verbonden regio waar, wat betreft
   mobiliteit, kansen en knelpunten kunnen ontstaan.
   In 2024 is onderzoek gedaan naar de benodigde personele capaciteit bij gemeenten in relatie tot
   het RPW. Deze input is medebepalend voor onze ondersteuning hierop richting gemeenten.
• klimaatadaptatie op werklocaties
   Werklocaties kunnen positief bijdragen aan onze ambitie om slimmer om te gaan met de gevolgen
   van klimaatverandering. De gevolgen van droogte, hitte, hevige regenbuien, hoog- en laagwater
   zijn namelijk ook op werklocaties merkbaar. De Ontspannen regio richt zich vooral op de ruimtelijke
   aspecten van klimaatadaptatie. Binnen de Productieve regio richten we ons vooral op kennisdeling,
   het organiseren van themabijeenkomsten en het delen van best practices voor meer
   klimaatadaptieve werklocaties.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   18/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>• Regio Deal programmalijn “sterke bedrijvigheid”
  In de Regio Deal is een van de benoemde urgente opgaven: het tegengaan van de achterblijvende
  economische groei. Onder de programmalijn “sterke bedrijvigheid” werken we een project uit dat is
  gericht op toekomstbestendigheid van werklocaties. Op zeven bedrijventerreinen in de regio, wordt
  gewerkt aan toekomstbestendigheid en daarmee aantrekkelijkheid. Dat gebeurt door een hogere
  organisatiegraad, grotere en duurzame beschikbaarheid van duurzame energie, betere
  leveringszekerheid van grondstoffen door hergebruik, recycling en kortere ketens, betere (digitale)
  bereikbaarheid en een goede balans tussen leefomgeving en industrie. Wij ondersteunen hierbij.



Speerpunt verbeteren van de dienstverlening aan het mkb

Mkb’ers in de regio hebben aangegeven dat de dienstverlening voor het mkb vaak niet naar wens
verloopt. Hierdoor worden kansen gemist en problemen niet opgelost. Dit wordt bevestigd door
betrokken stakeholders in de regio. De belangrijkste problemen zijn:
• er is veel aanbod maar er is onvoldoende inzicht in de behoefte van de ondernemers
• er is veel aanbod in ondersteuning in de regio maar dat is niet op elkaar afgestemd; de
   dienstverlening is daardoor minder efficiënt en doeltreffend
• mkb’ers zien door de bomen het bos niet meer qua aanbod; er is behoefte aan één loket

Om de dienstverlening aan het mkb te verbeteren zetten we in op de volgende vier punten:
1. We faciliteren de onderlinge samenwerking en afstemming tussen alle partijen in de regio, We
   brengen partijen bij elkaar, organiseren bijeenkomsten en initiëren werkgroepen.
2. We organiseren samen met de partners een “no wrong door systeem”. Dit betekent dat het niet
   uitmaakt waar een mkb’er aanklopt, we zorgen dat de ondernemer op de juiste plek terecht komt.
3. We hebben afgelopen periode enkele tools ontwikkeld voor het mkb zoals inzicht in het
   financieringslandschap mkb tot een miljoen. Deze tools worden ondergebracht in de
   dienstverlening. Daarbij nemen we thema’s als digitalisering en innovatie hierin mee.
4. Het delen van kennis door het verbinden en ontsluiten van landelijke, provinciale, regionale en
   lokale programma’s voor mkb’ers.
Onder leiding van het HAN lectoraat Kansrijk Ondernemen en de betrokken stakeholders werken we
jaarlijks aan een praktijkgericht onderzoeksvoorstel en dienen we deze in bij het subsidieprogramma
SIA-RAAK. Op deze manier ontwikkelen we stap voor stap passende dienstverlening voor onze
ondernemers.



Speerpunt slimmere en schonere logistiek

Met de groei van de regio zal het relatieve belang van logistiek in ieder geval de komende jaren
toenemen. Vanuit een Europees perspectief is deze regio een strategisch knooppunt van
transportcorridors naar elke windrichting. Dit geeft mogelijkheden en kansen, maar ook bedreigingen.
We willen de negatieve impact van transport en logistiek op de leefomgeving tot een minimum
beperken én onze groei in wonen en werken faciliteren.
• het speerpunt slimmere en schonere logistiek kent vier onderwerpen:
   - verslimmen aanpak laadinfrastructuur (Circulaire opgave)
   - versterken en verschonen multimodaliteit (Verbonden opgave)
   - signaleren externe ontwikkelingen (Verbonden opgave)
   - ruimtelijke inpassing (Productieve opgave)
   Het doel is om de inzet van duurzame logistiek in de regio te maximaliseren. De coördinatie van
   het speerpunt krijgt hierbij vorm vanuit de Productieve opgave. Een nadere toelichting per
   deelonderwerp volgt in deze agenda bij de genoemde opgaven.
• ruimtelijke inpassing



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   19/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>   We nemen logistiek mee in de ruimtelijke planningsvraagstukken. Dat doen we bijvoorbeeld in het
   RPW. Logistiek is namelijk niet alleen een verkeerskundig, maar ook een ruimtelijk vraagstuk. Het
   gaat daarbij om de realisatie van voorzieningen als (circulaire) bouwhubs, laadinfrastructuur, truck-
   parkings en/of stadshubs. We ondersteunen regiogemeenten met het ontwikkelen van hubs op
   kansrijke locaties.


Financieel overzicht
In onderstaand overzicht staat de begroting voor de Productieve regio voor de planperiode van deze
agenda en de realisatie van de begroting van 2023.

                               realisatie begroting                  meerjarenraming
                                 2023       2024         2025        2026       2027         2028
(bedragen x € 1.000)

Productieve regio
Lasten                              658          878         714         768         587            689
Baten                               658          843         714         768         587            689
Saldo baten en lasten                 -          -35           -           -           -              -
Toevoeging aan reserve                -            -           -           -           -              -
Onttrekking aan reserve               -           35           -           -           -              -
Saldo na reserves                     -            -           -           -           -              -




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024         20/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>4.        Ontspannen regio
Toelichting op de opgave
We willen als regio groeien in balans. Groei in inwoners, wegen, huizen, bedrijvigheid in balans met
groei van de kwaliteit van onze leefomgeving. Kwaliteit van de leefomgeving is een breed begrip. Het
gaat over een groene omgeving, met ruimte voor (rivier)natuur, waardevolle landschappen, land- en
tuinbouw, klimaatadaptatie, mogelijkheden om te recreëren, goede voorzieningen op het gebied van
cultuur, cultuurhistorie, recreatie, wonen, zorg, winkels, scholen, sportvoorzieningen, et cetera.

We heten niet voor niets de groene metropoolregio. We vinden het behouden en versterken van groen
en blauw van onze regio belangrijk. Onze verstedelijking is nauw verbonden en vervlochten met het
landelijk gebied en het groen en blauw in onze regio. Het landelijk gebied van GMR heeft veel variatie
in het landschap, waardevolle cultuurhistorie, natuurgebieden en grote rivieren. De hoofdopgave
“natuurherstel en robuust watersysteem” uit het NOVEX ontwikkelperspectief is in onze regio dan ook
van cruciaal belang. Een groot deel van het landelijk gebied van de GMR is agrarisch gebied. De land-
en tuinbouw in onze regio is divers van aard: intensievere land- en tuinbouw wordt afgewisseld door
meer natuurinclusieve land- en tuinbouw. Onze regio is rijk aan innovatieve initiatieven voor de
transitie van de land- en tuinbouw, die bijdragen aan onze doelen van natuur en het aantrekkelijker
maken van het landschap, o.a. voor recreatie. De hoofdopgave “Transitie van de landbouw” uit het
NOVEX ontwikkelperspectief is voor onze regio relevant.

Klimaatadaptatie is een belangrijke opgave in onze regio. Steeds vaker en heftiger merken we de
gevolgen van droogte, hitte, hevige regenbuien, hoog- en laagwater. Om een gezonde en leefbare
regio te blijven, is het noodzakelijk dat we ons aanpassen aan die veranderingen. Belangrijke leidraad
daarbij is de Kamerbrief “Water en Bodem sturend”. Daarbij moeten in 2027 alle EU-lidstaten voldoen
aan doelen uit de Kaderrichtlijn Water (KRW).

De GMR kent een rijke cultuurhistorie, die zich ook in het landschap laat zien. Deze waardevolle
landschappen, (rivier)natuur en cultuurhistorie willen we behouden en versterken. Dat willen we
vanwege de intrinsieke waarde van deze landschappen én zodat onze inwoners en bezoekers van
deze landschappen kunnen genieten.

De GMR wil een aantrekkelijke regio voor eigen inwoners en toeristen zijn, met toegankelijke
recreatieve en toeristische voorzieningen, die passen bij de vraag. We streven naar een goede
spreiding van recreanten over de regio. Dit is ten eerste belangrijk voor behoud en herstel van natuur,
landschap en cultuurhistorie. In bepaalde gebieden willen we niet te veel en soms zelfs geen
bezoekers, zodat natuur en landschap zich kunnen herstellen en ontwikkelen. Spreiding van recreatie
is belangrijk voor een goede beleving van natuur, landschap en cultuurhistorie en voor de leefbaarheid
van steden en dorpen.
In de afgelopen periode hebben we drie verhaallijnen gekozen die we op regionaal niveau verder
willen ontwikkelen. Deze verhaallijnen zijn: Romeins verleden, WOII en Leven met het water. Een
beleefbare regio met mooie verhalen draagt bij aan de identiteit van onze regio en aan een
aantrekkelijk en gezond woon- en leefklimaat. Met nieuwe, slimme verbindingen en samenwerkings-
verbanden verleiden we op termijn gasten om nieuwe plekken en producten te ontdekken. Zo draagt
toerisme bij aan welvaart en welzijn in de regio en het versterken van het regionale verdienvermogen.
Tegelijkertijd levert deze aanpak een bijdrage aan de (be)leefbaarheid van huidige hotspots.
Hiervoor is een goed routenetwerk en een goede herkenbaarheid, bekendheid, vindbaarheid en
bereikbaarheid van recreatieve locaties en routes voor zowel inwoners als toeristen belangrijk. We
doen dit in nauwe samenwerking met Toerisme Veluwe Arnhem Nijmegen (TVAN). Daarbij is de
vitaliteit van onze recreatief-toeristische sector van belang. Om te kunnen voldoen aan de groeiende
vraag naar recreatief-toeristische voorzieningen is een gezonde recreatief-toeristische sector, met een
gevarieerd aanbod, nodig.



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   21/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>In de GMR hebben we een bloeiend creatief klimaat en cultureel leven en kennen we een sterke
culturele infrastructuur. Kunst en cultuur dragen bij aan een aantrekkelijk woon- en werkklimaat, zijn
belangrijk voor het sociale klimaat en de leefbaarheid van de regio.
Cultuurregio 025 kent een eigen culturele signatuur en kracht. Bijzonder is dat nagenoeg de complete
culturele keten van opleiding, productie en presentatie in 025 aanwezig is voor alle kunstvormen:
toneel, muziek, dans, film, letteren, beeldende kunst, vormgeving en mode. De (inter)nationale top is
hier aanwezig, evenals een innovatief middensegment met makers, gezelschappen, kleine en
middelgrote podia, (kunst- en erfgoed) musea en festivals, expositieruimten, creatieve ondernemers,
broedplaatsen en productiehuizen. Daarnaast kent de regio bloeiende amateurkunstgezelschappen
die onze dorpskernen leefbaar en levendig houden. We vinden het belangrijk dat elk Gelders kind zich
kan ontplooien en we willen cultuur, ons erfgoed en (de voorstellingen in) onze culture instellingen
toegankelijk houden voor iedereen.

Wij concentreren ons op bovenstaande thema’s. Omdat het bij ieder van deze thema’s belangrijk is
om regionaal samen te werken. Dit betekent niet dat voorzieningen zoals scholen, winkels en sport
niet belangrijk zijn. Integendeel: die maken eveneens een belangrijk onderdeel uit van de
leefomgeving en leefkwaliteit. Maar dit zijn zaken die door gemeenten individueel of in andere,
bestaande bovenlokale verbanden worden opgepakt. Het thema bruisende binnensteden, krachtige
kernen komt in deze regionale agenda, in tegenstelling tot de vorige regionale agenda, dan ook niet
terug: datgene wat we regionaal op willen pakken is inmiddels belegd binnen verschillende andere
opgaven.


Onze doelen
• “Meer landschap, meer stad”; groen en blauw in stedelijk en landelijk gebied versterken:
  - behoud en herstel van natuur en biodiversiteit
  - een robuust water- en riviersysteem, dat past bij de veranderende klimaatomstandigheden
  - het creëren van drieduizend hectare extra uitloopgebied in onze regio, waarin inwoners en
     bezoekers kunnen recreëren
• een aantrekkelijke regio zijn voor bezoekers van binnen en buiten de regio:
  - goede en toegankelijke toeristische-recreatieve voorzieningen
  - een goede spreiding van recreatief-toeristische voorzieningen over de regio, o.a. met het oog
     op natuurbehoud en herstel
  - goede culturele voorzieningen en een actief cultureel netwerk van topinstellingen, midden-
     segment, amateurkunst, cultuureducatie en vrijwilligers


Onze activiteiten
We werken aan de realisatie van onze doelen via drie speerpunten. In de afgelopen jaren hebben we
gewerkt aan het concreet en uitvoerbaar maken van onze ambities. We zijn gestart met de uitvoering
van die plannen. Voor de periode 2025-2028 ligt onze focus op de uitvoering. Dat doen we als regio
niet zelf; de uitvoering gebeurt door gemeenten en andere partners. Wij ondersteunen die uitvoering
wel. Door betrokkenen bij elkaar te brengen, samenwerking te organiseren, gebiedsprocessen te
helpen organiseren, financieringsstrategieën te ontwikkelen en middelen te helpen organiseren, te
lobbyen en ons verhaal in te brengen in NOVEX en andere samenwerkingen. Daarnaast zorgen we
dat we onze aanpak, samen met alle betrokkenen, aanpassen op nieuwe kansen en ontwikkelingen.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   22/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Speerpunt groen-blauw raamwerk en landelijk gebied

• uitvoeringsprogramma groen-blauw raamwerk en landelijk gebied
  Uitvoeren van dit programma in nauwe samenhang met de gebiedsprocessen, zoals beschreven
  bij de Groene groeiregio in paragraaf 2.1. Dit betekent verdere uitwerking en uitvoering van het
  groen-blauw raamwerk, waarbij we ons focussen op regio-overstijgende thema’s en gebieden.
  Belangrijke thema’s zijn de invulling van water en bodem sturend en de bijdragen van land- en
  tuinbouw en de landbouwtransitie aan onze doelen in het groen en blauw. Voor de uitvoering van
  het groen-blauw raamwerk is capaciteit nodig bij gemeenten. Deze brengen we in kaart en we
  helpen gemeenten met het organiseren hiervan en het zoeken naar financiering hiervoor.
  De gebieden waarop we ons richten zijn:
  - het Liemerse Broek en de recreatieve uitloopgebieden in de Liemers
  - de doorontwikkeling en realisatie van Park Lingezegen en de Ambitie voor de Boven-Linge in
      het Middengebied
  - de Groene Mantel in het Rijk van Nijmegen, met daarbinnen o.a. de Blauwe motor, groen-
      blauwe dooradering en Kop Malden
  - natuur- en beekherstel in de Veluwezoom
  - Gelderse Poort in relatie tot de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW) en Integraal
      riviermanagement (IRM); binnen deze programma’s onderzoeken we of we onze doelen voor
      natuurherstel en een robuust watersysteem in samenhang en samenwerking kunnen realiseren
  - groen en blauw in de stad en daarmee een bijdrage leveren aan klimaatadaptatie; zie Circulaire
      regio
• lobby en organiseren financiering
  Provincie Gelderland en het Rijk zijn al belangrijke partners in de uitvoering van onze activiteiten,
  we blijven actief werken aan het realiseren van samenwerking, delen van kennis en verwerven van
  financiering. Op Europees vlak verkennen we de mogelijkheden voor het verkrijgen van
  financiering voor de uitvoering en het delen van kennis.



Speerpunt recreatie en toerisme

• voorbereiden ruimtelijke keuzes om recreatie en bezoekers beter te spreiden over de regio
  Waar we op veel onderwerpen de afgelopen jaren al een mooie basis hebben gelegd en ons nu op
  uitvoering kunnen richten, geldt dat niet voor de spreiding van recreatie. We moeten op basis van
  het groen-blauw raamwerk en het toeristisch-recreatieve aanbod in de regio nadenken over hoe
  spreiding van recreatie en toerisme over de regio kan worden gestimuleerd. Een belangrijk vraag
  hierbij is hoe recreatie en toerisme goed kan samengaan met andere functies, zoals natuur,
  landschap en landbouw. Samen met de Verbonden regio kijken we hoe hubs en toeristische
  overstappunten (TOP’s) hier een rol in kunnen spelen. In 2024 maken we hiermee een start, maar
  wij zullen dit verder moeten uitwerken en verfijnen in 2025 en daarna.
• uitvoeren ambitiedocument en uitvoeringsplan verhaallijnen
  In 2024 maken we een ambitiedocument en uitvoeringsplan voor de verhaallijnen. De uitwerking
  van de verhaallijnen WOII, Leven met het water en Romeinen maken hier in ieder geval onderdeel
  van uit. Vanaf 2025 gaan we werken aan de uitvoering van dit plan. Het (helpen) uitvoeren van het
  Masterplan Romeins verleden maakt hier onderdeel van uit.
• fiets- en wandelroutenetwerk verder uitbreiden en beleving toevoegen
  In samenwerking met de Verbonden regio werken we aan de verdere uitbreiding van fiets- en
  wandelroutenetwerken door bijvoorbeeld TOP’s te realiseren. Het beheer en onderhoud van de
  routenetwerken maakt vooralsnog geen onderdeel uit van de bijdrage en rol van de GMR. We zijn
  wel betrokken bij het nadenken en besluiten over de manier waarop dit wordt georganiseerd.
  Mocht in 2024 blijken dat we een rol hebben in beheer en onderhoud, dan doen we hiervoor een
  voorstel aan gemeenten, inclusief de benodigde randvoorwaarden in capaciteit en geld.



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   23/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>• profileren bezoekersmogelijkheden in de regio
  We gaan samen met o.a. TVAN de verschillende recreatie- en bezoekersmogelijkheden in de regio
  goed en in balans op de kaart zetten en profileren. We doen dit vanuit de uitgangspunten van de
  samenwerkende gemeenten, waar de drie verhaallijnen onderdeel van zijn.



Speerpunt cultuur

• uitvoeringsplan transformatievoorstel cultuur
  We richten ons op het afronden van de uitvoering van het uitvoeringsplan om onze culturele
  infrastructuur te versterken. Daarnaast zorgen we dat de resultaten van dit uitvoeringsplan een
  plek krijgen binnen de bestaande organisaties en initiatieven. We doen dit samen met de provincie.
  Het gaat hier om het borgen van de resultaten van vier van de vijf hoofdlijnen van het uitvoerings-
  plan: innovatie in de culturele sector, cultuureducatie, opleiding van professionals in de kunst en
  het versterken van de ondersteuning van amateurkunst en vrijwilligers. De hoofdlijn van het
  versterken van de verhaallijn Romeinen, wordt geborgd in het uitwerken van de drie verhaallijnen
  (zie speerpunt recreatie en toerisme).
• verkenning Nijmegen culturele hoofdstad
  Nijmegen verkent of zij een bod wil doen voor culturele hoofdstad 2033. We hebben afgesproken
  samen op te trekken in die verkenning en een eventueel vervolg daarop. We richten ons op het
  ontwikkelen van een bod dat bijdraagt aan onze regionale opgaven en vraagstukken in brede zin
  (dus niet alleen cultuur).
• aansluiten bij landelijke en provinciale ontwikkelingen
  Op landelijk niveau wordt steeds meer gekeken naar de (cultuur)regio’s als het gaat om cultuur en
  cultuurbeleid. We volgen deze ontwikkelingen en spelen daar op in. Ditzelfde geldt voor de
  ontwikkelingen op provinciaal niveau.


Financieel overzicht
In onderstaand overzicht staat de begroting voor de Ontspannen regio voor de planperiode van deze
agenda en de realisatie van de begroting van 2023. Voor 2024 wordt nog een begrotingswijziging
voorgelegd, die een direct gevolg is van de begrotingswijziging die in 2023 op het speerpunt
Duurzaam toerisme is geaccordeerd. Hiermee komt de totale begroting voor 2024 uit op € 770.000.

                               realisatie begroting                 meerjarenraming
                                 2023       2024         2025       2026       2027          2028
(bedragen x € 1.000)

Ontspannen regio
Lasten                              500          531         704         722         722            722
Baten                               500          531         704         722         722            722
Saldo baten en lasten                 -            -           -           -           -              -
Toevoeging aan reserve                -            -           -           -           -              -
Onttrekking aan reserve               -            -           -           -           -              -
Saldo na reserves                     -            -           -           -           -              -




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024         24/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>5.        Verbonden regio
Toelichting op de opgave
Deze opgave gaat over veilige en duurzame bereikbaarheid van onze regio. Onze mobiliteit verbindt
meer stad met meer landschap. We zetten daarom in op een mobiliteitskoers in evenwicht met de
andere opgaven in de regio. We werken vanuit een integraal perspectief, zodat de toekomstige
mobiliteitsmaatregelen niet alleen goed zijn voor onze bereikbaarheid, maar ook bijdragen aan een
prettige leef- en woonomgeving, gezondheid en natuur en recreatie.

De verstedelijkingsopgave in de regio is groot. Er zijn 60.000 extra woningen en extra werklocaties
nodig tot 2040. De mobiliteitsdruk neemt toe. Uitgaande van het huidige mobiliteitsgedrag, ontstaan
door 60.000 extra woningen alleen al zo’n 300.000 extra dagelijkse autoritten. Zonder extra
investeringen zijn de nieuwe woningen letterlijk en figuurlijk onbereikbaar. De locatie waar we bouwen,
maakt voor mobiliteit veel uit. De regio kiest bewust ervoor om de extra benodigde woningen zo veel
als mogelijk te bouwen in bestaand stedelijk gebied rondom OV-knooppunten. Dit leidt niet alleen tot
minder extra autoritten, maar geeft daarnaast een mobiliteitstransitie naar meer openbaar vervoer,
meer fietsgebruik en meer verplaatsingen te voet. Een groot aantal mobiliteitsmaatregelen zijn
essentieel voor onze woningbouwopgave. Zonder verbeterde ontsluiting en mobiliteitsmaatregelen is
het onmogelijk de afgesproken aantallen woningen en bijbehorende werklocaties te realiseren. We
signaleren in toenemende mate knelpunten in het mobiliteitsnetwerk, die alleen in samenhang op te
lossen zijn.

In het landelijk gebied stijgt het autogebruik en is alternatief vervoer te beperkt aanwezig.
Alternatieven voor autovervoer zijn nodig om het landelijk gebied voor iedereen duurzaam bereikbaar
te houden.
Het beter op elkaar laten aansluiten van verschillende modaliteiten is noodzakelijk voor de mobiliteits-
transitie en de bereikbaarheid van de regio. Regionale samenwerking is hiervoor een voorwaarde. De
mobiliteitstransitie geldt niet alleen voor de toekomstige inwoners. Ook de huidige inwoners in de regio
krijgen hiermee te maken. De transitie vraagt investeringen in onze infrastructuur en gedrags-
verandering van onze bewoners. Daarvoor is het nodig dat mensen minder gaan reizen, vaker buiten
de spits reizen of vaker kiezen voor een duurzaam alternatief.

Onze ambitie is duurzame bereikbaarheid voor inwoners en bedrijfsleven. Bereikbaarheid is voor
inwoners en bedrijfsleven cruciaal om mee te doen aan de maatschappij. We zetten meer in op
nabijheid en het voorkomen van bereikbaarheidsongelijkheid. Met de nieuwe OV-concessie voor de
regio op komst (2026) is er een reële kans op verschraling van het OV-aanbod. We vragen met klem
aandacht voor het behoud van het OV-aanbod. De in 2024 vastgestelde position paper en
bijbehorende ambitienetwerkkaart is leidraad voor onze verdere aanpak.

We zien steeds grotere verschillen tussen stad en ommeland. In het landelijk gebied neemt het
gebruik van OV en fiets af en stijgt het autobezit en autogebruik. Terwijl in de steden het autogebruik
stabiliseert, het OV-aandeel standhoudt en de fiets enorm groeit. De toenemende autoafhankelijkheid
leidt ertoe dat inwoners zonder rijbewijs of zonder auto in bepaalde kernen niet meer volwaardig mee
kunnen doen in de samenleving. En het draagt niet bij aan de gewenste verduurzaming van onze
mobiliteit.

Vanuit het klimaatakkoord zijn tussen Rijk, provincie en regio afspraken gemaakt om integrale
duurzame mobiliteitsmaatregelen uit te werken. Voor het verminderen van de CO₂-uitstoot zijn
concrete doelen afgesproken: 55% CO₂-reductie in 2030 (ten opzichte van 1990) en nagenoeg geen
CO₂-uitstoot meer in 2050. Deze doelen zijn breed omarmd en vragen om flinke ingrepen, niet in de
laatste plaats in onze mobiliteit. Immers, ruim 25% van de CO₂-uitstoot komt door onze mobiliteit. Om
de afgesproken CO₂-reductie te behalen, zijn duurzame mobiliteitsmaatregelen nodig. In 2024 zijn



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   25/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>hiervoor de koers en ambities uitgewerkt in een Regio Mobiliteitsprogramma (RMP). In de periode
2025-2028 maken we samen met de provincie en de gemeenten afspraken over de verdere
implementatie van het RMP. Wij onderzoeken of een eventueel regionaal mobiliteitsfonds van
toegevoegde waarde is en wat de consequenties daarvan zijn.

Vanuit Europa gezien vormt de GMR een strategisch knooppunt van transportcorridors. In Den Haag
worden plannen ontwikkeld voor oplossingen op de lange termijn, voor extra capaciteit voor
goederenvervoer via weg, water en spoor in Oost-Nederland. De GMR heeft hierin geografisch gezien
een strategische schakelrol. Deze goederencorridors concurreren in ruimte met andere opgaven in
onze regio, zoals de woningbouwopgave. Een verwachte toename in goederenvervoer heeft impact
op de bereikbaarheid en leefbaarheid in de regio zelf. En kan een toenemend gevoel van onveiligheid,
overlast en/of gezondheidsproblemen voor onze inwoners betekenen.

Het wordt steeds drukker op onze wegen. Met de toenemende verkeerdrukte wordt de kans op
ongelukken groter. Naast een goede bereikbaarheid is het vooral belangrijk dat het veilig is in het
verkeer. De oplossing daarvoor ligt niet alleen in een goede infrastructuur met veilige wegen en
fietspaden. Het gedrag van iedereen die aan het verkeer deelneemt, speelt hierin een belangrijke rol.
Om verkeersslachtoffers te voorkómen, pakken we de belangrijkste risico’s aan (risico-gestuurde
aanpak).


Onze doelen
Mobiliteit en bereikbaarheid staan niet op zichzelf, maar moeten in balans zijn met de andere doelen
rondom verstedelijking, klimaat, veiligheid en gezonde leefomgeving. We willen terughoudend zijn met
het uitbreiden van de ruimte die voor mobiliteit nodig is, omdat de schaarse ruimte ook nodig is voor
andere functies. We streven daarom niet naar maximalisatie van de bereikbaarheid, maar naar een
optimale bereikbaarheid in relatie tot de andere doelstellingen. Mobiliteit en bereikbaarheid zijn
integrale vraagstukken geworden. We willen bijdragen aan de doelen van brede welvaart en een
bijdrage leveren aan de afgesproken CO2-reductie.

• toekomstbestendig mobiliteitsnetwerk
  Een toekomstbestendig mobiliteitsnetwerk is een randvoorwaarde om de ambities van onze
  verstedelijkingsopgave tot 2040 uit te voeren. We willen de bereikbaarheid verbeteren en ons
  mobiliteitssysteem toekomstbestendig maken door:
  - het beter benutten van de beschikbare capaciteit van onze infrastructuur, door te stimuleren om
      minder, buiten de spits of op minder drukke dagen te gaan reizen
  - daar waar knelpunten blijven bestaan, streven we naar een vergroting van de capaciteit en
      doorstroming van het mobiliteitsnetwerk; dat geldt zowel voor fiets, bus, trein als auto
• toegang voor iedereen
  Iedereen heeft recht op bereikbaarheid, zodat iedereen kan meedoen in onze samenleving. Iedere
  inwoner in de GMR heeft in 2028 alternatieven voor de (eigen) auto beschikbaar binnen
  loopafstand (deelmobiliteit, (flexibel) OV) of korte fietsafstand (HOV). Bereikbaarheid wordt niet
  alleen bepaald door de afstand (nabijheid) en snelheid (reistijd), maar ook door de toegankelijkheid
  en betaalbaarheid van vervoermiddelen en het voorhanden zijn van alternatieven. We willen dat
  onze inwoners in 2028 meer ontplooiingsmogelijkheden hebben dan nu. Concreet willen we dat
  onze inwoners meer arbeidsplaatsen/voorzieningen binnen een acceptabele reistijd binnen bereik
  hebben.
• duurzame manier van reizen
  We streven naar een mobiliteitssysteem waarin het logischer en aantrekkelijker is om een bewuste
  keuze te maken voor een duurzame manier van reizen. Dat wil zeggen: niet of op een ander tijdstip
  reizen, of met een duurzaam vervoersmiddel of een ketenreis met een combinatie daarvan. Onze
  meetbare doelstelling is dat er eind 2026 zo’n 20.000 nieuwe ‘Slimme & Schone reizigers’ zijn ten
  opzichte van 2022.


Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   26/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>• veiligheid
  Onze ambitie is nul verkeersslachtoffers via een risico-gestuurde aanpak. Eind 2028 is het aantal
  verkeersdoden en -gewonden in elke gemeente ten opzichte van 2021 gedaald.
• gezondheid en aantrekkelijke leefomgeving
  We willen meer korte ritten met de fiets. In 2028 is de fiets en de e-bike het meest gekozen
  vervoermiddel in onze regio voor korte ritten. Daarmee verbeteren we enerzijds de vitaliteit van
  onze inwoners en zorgen anderzijds voor een gezondere luchtkwaliteit.


Onze activiteiten
Voor het realiseren van onze doelen werken we met twee speerpunten.



Speerpunt voorzieningen en infrastructuur

• uitwerken mobiliteitsafspraken met Rijk
  Investeringen in ons mobiliteitsnetwerk zijn noodzakelijk om de regio bereikbaar te houden.
  Hiervoor hebben we afspraken gemaakt met het Rijk en de provincie. We zetten in op het
  uitwerken hiervan. De afspraken hebben betrekking op:
  - verbreding A50
  - realisatie doortrekking A15/verbreding A12
  - spoor Utrecht-Arnhem-Duitse grens
  - vrije spoorkruising Arnhem-Oost
  - netwerkanalyse 2030-2040 Regio Foodvalley/GMR
  - RegioExpres: sneltrein op spoor Arnhem-Doetinchem-Winterswijk
• investeringen in spoor
  Op het spoor is en wordt fors geïnvesteerd. Door realisatie van het Programma Hoogfrequent
  Spoor (PHS), de aanpak van Station Nijmegen en elektrificatie van de Maaslijn.
  Belangrijke wensen voor ons zijn de frequentieverhoging van de sprinter tussen Nijmegen-
  Wijchen-Oss-Den Bosch en de Maaslijn, het verbeteren van de spoorlijn Tiel-Arnhem, het
  versterken van de ICE-verbinding tussen Arnhem en Frankfurt/Berlijn en het versnellen van de
  IJssellijn. Het knelpunt brug Ravenstein en de overwegveiligheid zijn hierbij aandachtspunten.
  Daarnaast speelt de discussie over de noordtak van de Betuweroute. Door deel te nemen aan alle
  (ambtelijke en bestuurlijke) relevante overleggen over goederenvervoer zorgen we ervoor dat we
  de belangen van de regio bewaken.
• gebiedsaanpakken
  In 2024 is toegewerkt naar een gericht maatregelenpakket voor drie gebiedsaanpakken: A325
  corridor, Zuid- en Westflank Nijmegen en Oostflank Arnhem. In de gebiedsaanpakken komen onze
  integrale mobiliteitsopgaven samen. Hierbij is een directe koppeling gelegd met de NOVEX
  uitvoeringsagenda. Dit concretiseren we in 2025 en verder.
• agenderen mobiliteitsprojecten op en rondom rijkswegen
  Naast de projecten waarover afspraken zijn gemaakt, zijn drie projecten gedefinieerd die we op de
  agenda willen zetten. Te weten:
  - rondom de A50 aandacht voor het onderliggend wegennet en de bijbehorende
      mobiliteitstransitie
  - mobiliteitspluspakket boven op de bestaande plannen van de A15/A12; een eerste aanzet is in
      2024 voorbereid
  - pré-verkenning naar de knelpunten rondom de A73
• actieve mobiliteit als speerpunt in transitie naar meer duurzame mobiliteit
  In de GMR is actieve mobiliteit (lopen en fiets) speerpunt in de transitie naar meer duurzame
  mobiliteit. In de regio zijn veel autoritten korter dan 7,5 kilometer. Een afstand die op de fiets en
  zeker op de e-bike voor veel inwoners, werknemers en bezoekers goed te doen is. Het stimuleren



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   27/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>  van de overstap van auto naar fiets op deze ritten, vraagt om een breed pakket aan maatregelen.
  De GMR is hier aanjager van en richt zich met name op projecten die gemeentegrenzen
  overschrijden. We blijven inzetten op het verder ontwikkelen en verbeteren van ons
  doorfietsroutenetwerk. Actiepunten hierbij zijn: uitbouwen van het netwerk, beter voeden van de
  woongebieden en naar OV-knooppunten met goede fietsparkeermogelijkheden, integreren van
  recreatieve fietsroutes in het doorfietsnetwerk en gerichte ingrepen om de verkeersveiligheid te
  waarborgen.
• regionaal mobiliteitsnetwerk
  Goede bereikbaarheid vraagt om het optimaal benutten van verschillende modaliteiten.
  Technologische ontwikkelingen maken het reizigers steeds makkelijker om goed geïnformeerd
  voor de meest handige vervoerwijze te kiezen. Dit betekent dat de verknoping van de mobiliteits-
  netwerken aandacht behoeft. Hubs en deelmobiliteit zijn hier onderdeel van, bijvoorbeeld via buurt-
  en stadrandhubs met overstapmogelijkheden op deelmobiliteit (deelfiets, deelscooter en deelauto).
  Onze rol is om zowel te inspireren als af te stemmen. Het gaat daarbij niet alleen om fysieke
  investeringen in bijvoorbeeld fietspaden, OV en hubs. Het gaat om aanvullende (flankerende)
  mobiliteitsmaatregelen zoals parkeernormen en deelmobiliteit, verlagen van snelheid, stringenter
  parkeerbeleid, verminderen van rijstroken en zero-emissiezones. Daar waar mogelijk willen we
  gebruik maken van financiële mogelijkheden bij het Rijk en de provincie.
• belangenbehartiging openbaar vervoer
  De GMR is niet zelf de opdrachtgever voor het openbaar vervoer. We zijn de vertolker van het
  regionale belang voor het openbaar vervoer namens de samenwerkende gemeenten. Of het nu
  gaat om versterking van het HOV-netwerk, de realisatie van stadsrandhubs, de lobby voor behoud
  van OV-aanbod, de wens tot integratie van het doelgroepenvervoer of de opstart van
  deelmobiliteit.
• verkeersveiligheidsbeleid
  De daling van het aantal verkeersdoden stagneert, terwijl het aantal verkeersgewonden toeneemt.
  De gemeenten in de regio hebben ieder hun eigen verantwoordelijkheid voor het uitvoeren van
  verkeersveiligheidsbeleid. Wij spelen een stimulerende en ondersteunende rol, door samen met de
  gemeenten toe te werken naar een integraal en uniform verkeersveiligheidsbeleid. De risico-
  gestuurde aanpak vormt de kern van onze aanpak.



Speerpunt duurzame mobiliteit en gedrag

• programma Slim & Schoon Onderweg
  Dit programma gaat om het stimuleren van duurzaam en slim reisgedrag. De maatregelen uit het
  programma helpen inwoners, forensen, bezoekers en (logistieke) ondernemers bewust te kiezen.
  Een gedragsaanpak op mobiliteit vergt een lange adem. We willen daarom in de periode 2025-
  2028 vasthouden aan de focus van de aanpak.
  De scherpere CO₂-regels maakt onze gedragsaanpak voor mobiliteit steeds minder vrijblijvend.
  Landelijk worden werkgevers verplicht onderzoek te doen naar de eigen CO₂-prestaties en de
  CO₂-uitstoot te verminderen. De werkgeversaanpak in het programma speelt hierop in.
• efficiënt gebruik beschikbare infrastructuur
  We ontwikkelen maatregelen die een efficiënt gebruik van de beschikbare infrastructuur
  stimuleren. We gebruiken hierbij technologie en werken data-gedreven. De regio heeft een
  coördinerende rol. Vanwege beperkte capaciteit bij gemeenten, kan de regio de gemeenten helpen
  met capaciteit of met praktische hulp, bijvoorbeeld via een toolbox. De regio deelt kennis over
  succesvolle aanpakken en kansen voor opschalen met partners. Bij efficiënt gebruik van
  infrastructuur hoort ook veilig gebruik. We stimuleren verkeersveiligheid door gerichte verkeers-
  educatie en gedragscampagnes.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   28/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>• duurzame logistiek
  Logistiek is een belangrijk onderdeel om CO₂ in mobiliteit te verminderen. Samen met de
  Productieve en Circulaire regio zetten we in op: het versnellen van de realisatie van de laad-
  infrastructuur, het versterken van multimodaliteit, het signaleren van externe ontwikkelingen en
  ruimtelijke inpassing van logistieke hubs en bouwlogistiek.
  We werken gericht aan drie opdrachten:
  - versnelde uitrol laadinfrastructuur
      Wij willen een brug slaan tussen de centrale aanpak vanuit het landsdeel Oost (Nationale
      Agenda Laadinfrastructuur-Oost) en de regiogemeenten. Via kennisdeling en pilotprojecten
      stimuleren we een tijdige realisatie van voldoende laadinfrastructuur voor personenvervoer,
      logistiek en OV, waarbij we oog hebben voor de problemen rondom netcongestie.
  - versterken en verschonen multimodaliteit
      We werken als ‘bovengemiddeld knooppunt’ samen met het ministerie van IenW via het MIRT
      (Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport) Programma Topcorridors, waarbij
      slim en schoon voor ons als regio centraal staat. De projecten met het Rijk zorgen ervoor dat
      we de meest duurzame schakel in het Europese TEN-T corridor-netwerk worden. En dat de
      bereikbaarheid in de regio niet verder onder druk komt te staan als gevolg van toenemend
      internationaal goederenvervoer. We willen meer duurzame logistiek met een groter aandeel
      binnenvaart en spoor. Hierdoor realiseren we een lagere CO₂-uitstoot, verbeterde luchtkwaliteit
      en minder congestie op de weg. Het verknopen van de verschillende modaliteiten is hiervoor
      noodzakelijk. De aanpak vanuit de GMR focust op het versterken van de samenwerking tussen
      binnenhavens, het stimuleren van een ‘modal shift’ bij het bedrijfsleven naar water en spoor en
      het verduurzamen van de binnenvaart.
  - signaleren externe ontwikkelingen
      We zijn de vertolker van het regionale belang bij landelijke goederenvervoer-vraagstukken,
      zoals Goederen corridor Noordoost Europa (GNOE). We streven daarbij naar betrouwbare,
      robuuste, duurzame en veilige goederenvervoercorridors en het voorkomen van conflicten met
      onze woningbouwlocaties en andere regionale afspraken. Daarnaast willen we zorgen dat
      externe veiligheid op de bestaande routes niet toeneemt en dat de normen voor geluids-
      grenswaardes en trillinghinder worden gerespecteerd.


Financieel overzicht
In onderstaand overzicht staat de begroting voor de Verbonden regio voor de planperiode van deze
agenda en de realisatie van de begroting van 2023.

                               realisatie begroting                 meerjarenraming
                                 2023       2024         2025       2026       2027          2028
(bedragen x € 1.000)

Verbonden regio
Lasten                             1.945       1.268       1.224       1.255       1.255       1.255
Baten                              1.945       1.268       1.224       1.255       1.255       1.255
Saldo baten en lasten                  -           -           -           -           -           -
Toevoeging aan reserve                 -           -           -           -           -           -
Onttrekking aan reserve                -           -           -           -           -           -
Saldo na reserves                      -           -           -           -           -           -




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024      29/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>6.        Circulaire regio
Toelichting op de opgave
Deze opgave gaat over het zuiniger en slimmer omgaan met energie, grondstoffen en producten. Hoe
kunnen we onze ecologische voetafdruk zo klein mogelijk maken en in balans houden met de andere
opgaven die we als regio nastreven, zoals het creëren van voldoende woonruimte, werkgelegenheid
en recreatievoorzieningen?

Circulaire economie is een transitievraagstuk waar de hele samenleving mee te maken heeft. We
willen verspilling voorkomen, anders ontwerpen, de levensduur van producten verlengen en producten
leasen, hergebruiken en recyclen. Dit is hard nodig, want er raken nog veel grondstoffen verloren,
omdat we ze bijvoorbeeld verbranden. In Nederland vond in 2023 al op 12 april de zogenaamde Earth
Overshoot Day plaats, de dag waarop Nederland de biocapaciteit heeft gebruikt die voor een jaar
beschikbaar is. De GMR wil voorsorteren op een toekomst, waarin materialen en grondstoffen steeds
schaarser worden en wil anticiperen op Rijks- en overheidsbeleid zoals het Nationaal Programma
Circulaire Economie.

Circulariteit, klimaat en energie worden in landelijk en Europees beleid steeds meer geïntegreerd
benaderd. Onder meer omdat circulariteit nodig is om klimaatdoelen te halen. Maar ook omdat het
verstandig is om de energietransitie zo circulair mogelijk te laten verlopen, aangezien materialen en
grondstoffen schaarser worden. We hebben de ambitie om uit te groeien tot circulaire topregio,
nationaal en internationaal bekend om inspirerende circulaire initiatieven en projecten. We willen dat
gemeenten, bedrijven en inwoners weten dat de GMR een circulaire topregio is en dat zij hier trots op
zijn. En dat onze regio bezoekers vanuit andere landen en regio’s inspireert.
Onze focus ligt bij het circulair ontwikkelen van de bouwketen, de grond-, weg- en waterbouwsector
(GWW) en een aantal productie-/reststoffenketens waar we als gezamenlijke overheden verschil
kunnen maken. Onze gezamenlijke inkoopkracht weten we goed te benutten om de circulaire transitie
in onze regio te versnellen.

De circulaire opgave draagt bij aan het slimmer omgaan met de gevolgen van klimaatverandering
door klimaatadaptatie. Onderwijsinstellingen en bedrijven in onze regio en daarbuiten bouwen veel
kennis op over thema's als hitte, droogte en extreme regenval. Die kennis kunnen we breed
toepassen bij projecten in onze gemeenten. Zo leren we om klimaatbestendig te bouwen, vergroenen
we stad en dorp, weten we beter om te gaan wateroverlast, hitte en droogte en gaan we steeds
slimmer om met het opvangen, vasthouden en hergebruiken van water.

Het realiseren van de klimaatdoelen van Parijs (2015) is nodig om verdere opwarming van de aarde
en de gevolgen daarvan te voorkomen. Het Rijk heeft als doel vastgelegd om de uitstoot van
broeikasgassen met tenminste 55% te verminderen in 2030 en met 95-100% in 2050. We stappen
daarom over van fossiele op duurzame energiebronnen, zoals zon en wind. In onze Regionale
Energiestrategie (RES) hebben we onze ambities en aanpak uitgewerkt. Tegelijkertijd staat ons
energiesysteem onder grote druk door de toegenomen vraag naar elektriciteit. Nieuwe en bestaande
woonwijken en bedrijven, duurzame mobiliteit en ook duurzame opwek van energie doen de behoefte
aan elektriciteit enorm stijgen. Netcongestie is in kort tijdsbestek een belangrijke belemmering
geworden voor het realiseren van onze opgaven. Dit vraagt om regionale afstemming en het
voorbereiden van keuzes door provincie en gemeenten.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   30/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Onze doelen
• de GMR ontwikkelt zich tot een nationaal en internationaal bekende circulaire topregio
• gemeenten kopen circulair in en gemeentelijke opdrachten worden circulair aanbesteed
• in 2030 is de bouwsector in onze regio minstens 50% circulair en 100% in 2050, deze ambitie is
  vastgelegd in de Woondeal 2.0
• de regio is klimaatbestendig
• bedrijven, inwoners en gemeenten gebruiken minder fossiele energie
• in 2030 is de opwek van 1,62 Twh duurzame elektriciteit in onze regio gerealiseerd
• ons energiesysteem is stabieler en er is er weer voldoende ruimte voor nieuwe aansluitingen


Onze activiteiten
Voor het realiseren van bovenstaande doelen, gaan we op meerdere manieren aan de slag. We
hebben onze activiteiten geordend in vier speerpunten.



Speerpunt grondstoffen en ketens

Onder dit speerpunten vallen activiteiten die bijdragen aan het ontwikkelen tot een circulaire topregio.
En natuurlijk hoort hierbij dat we als overheden dan zelf het goede voorbeeld geven en circulair
inkopen.
• circulaire projecten stimuleren en uitdragen
   We zorgen samen met onze partners voor een omgeving waarin circulaire projecten tot bloei
   kunnen komen. We werken hierbij samen met TEB (programma slimme duurzaamheid) en partijen
   als VNO-NCW, Kiemt, Lifeport@ en de regionale omgevingsdiensten. We participeren in een
   aantal nationale en internationale bijeenkomsten. Deze selecteren we op basis van waar we echt
   een meerwaarde kunnen leveren door ons verhaal te vertellen door onze (bestuurlijke)
   boegbeelden en/of kunnen leren van andere circulaire koplopers. We benutten de Regio Deal om
   de circulaire netwerken van bedrijven, kennisinstellingen en gemeenten rondom Arnhem en
   Nijmegen nog steviger met elkaar te verbinden. In samenwerking met de Productieve regio
   besteden we aandacht aan voldoende ruimte voor circulaire bedrijven.
• circulair inkopen door gemeenten
   Als circulaire topregio willen we zoveel mogelijk circulair inkopen. Hierdoor wordt de vraag naar
   circulaire producten en diensten aangewakkerd en bevorderen we duurzame logistiek. We
   ondersteunen de regiogemeenten bij het uitwisselen van kennis en ervaring. We brengen de
   voltooide circulaire inkoopprojecten in beeld om andere gemeenten te inspireren. We stimuleren en
   faciliteren dat gemeenten de circulaire economie en circulaire inkopen in het beleid verankeren.
   Indien gemeenten hiervoor het Manifest MVOI als middel willen gebruiken, ondersteunen we hen
   daarbij.
• grondstoffen- productieketens sluiten
   We dragen bij aan het circulair en/of biobased maken van een of twee regionale grondstoffen-
   ketens per jaar. Daarnaast streven we naar een regionaal ecosysteem waarin hergebruik van
   grondstoffen en materialen steeds verder toeneemt. Grondstoffen- en materialenhubs kunnen
   hieraan bijdragen. We houden hierbij de focus op grondstoffen en ketens waar we vanuit onze
   regio een verschil mee kunnen maken, zoals bijvoorbeeld luiers, incontinentiemateriaal, zorgafval,
   zonnepanelen, voedsel en textiel. We proberen hierin verbindingen te leggen om innovaties en
   samenwerking binnen ketens te versnellen. We werken intensief samen met de Productieve regio
   om bedrijven en bedrijventerreinen te helpen om zich circulair door te ontwikkelen.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   31/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Speerpunt circulaire bouw en infra

Eind 2023 bedraagt het aandeel circulair bouwen 10%. We weten echter dat bij projecten waarvan nu
de voorbereiding start, 50% technisch goed mogelijk is. Ondanks het huidige lage percentage, is 50%
in 2030 dus realistisch haalbaar. Ons eerder gehanteerde regionale doel van 25% circulair in 2025 lijkt
niet meer haalbaar, aangezien deze projecten al in voorbereiding zijn. Het is belangrijk dat direct bij de
start van de voorbereiding van een project circulariteit op de agenda staat. Om dit te stimuleren,
blijven we het gebruik van de impactladder voor conceptuele (industriële) en circulaire bouw
stimuleren.

• programma Conceptueel en Circulair Bouwen 2023-2030 (CCB)
  Dit programma is onderdeel is van de Regio Deal. Het programma CCB loopt tot 2030.
  Financiering via de Regio Deal is tot en met 2026. Voor de jaren daarna is andere financiering
  nodig.
• project Circulair opdrachtgeverschap grond-, weg- en waterbouw (GWW)
  We werken aan circulair opdrachtgeverschap voor de GWW. Dit project loopt tot en met 2025, met
  financiering via de Regio Deal. We geven dit project na 2025 een passend vervolg met mogelijk
  cofinanciering vanuit de Regio Deal.

Via het programma en project richten we ons op de zaken die gemeenten moeilijk alleen kunnen en
zaken die gemeenten direct werk uit handen nemen.
• terugdringen materiaalgebruik
   We focussen op het terugdringen van het gebruik van bouwmaterialen van primaire abiotische
   grondstoffen. We stimuleren daarom het produceren, verwerken en toepassen van biobased
   bouwmaterialen. Voor het stimuleren van meer hergebruik van bouwmaterialen, faciliteren we
   eenvoudige en effectieve methoden en systemen voor het matchen van vraag en aanbod voor alle
   spelers in de bouwketen.
• regiobreed instrumentarium voor circulair bouwen
   We richten ons op eenduidige en consistente regiobrede instrumenten voor circulair bouwen en
   een circulaire bouweconomie. Dat betekent dat ambities en werkwijzen van opdracht gevende
   partijen duidelijk en voorspelbaar worden gemaakt. We verwachten dat het initiatief Via-T van VO-
   campus zal bijdragen aan de scholing en ontwikkeling van expertise voor bouwende partijen.
• aanbestedingstandaarden
   Wat betreft aanbesteding ontwikkelen we consequente minimale standaarden die voorspelbaar
   stapsgewijs omhooggaan. Samen en goed afgestemd met andere duurzaamheidsambities zoals
   energieneutraal bouwen, klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen.
• kennisdelen
   Om meer en sneller circulair te kunnen bouwen, moet kennis over circulariteit breed aanwezig zijn
   bij alle gemeenten en andere stakeholders. We organiseren en faciliteren dat bij alle stakeholders
   door kennis te verspreiden, te zorgen voor normering en de ambtelijke organisatie te
   ondersteunen. We werken hierbij doelgericht samen met bedrijven en andere stakeholders.



Speerpunt water en klimaatadaptatie

Als regio streven we ernaar dat we steeds beter worden in het opvangen, vasthouden en
hergebruiken van water. We willen maatregelen nemen om goed om te gaan met wateroverlast,
droogte en/of hittestress. We zetten ons in om bebouwd gebied in stad en dorp verder te vergroenen,
en we leren steeds beter klimaatbestendig en watervriendelijk te bouwen. Dit doen we in samenhang
met de Ontspannen regio, die zich vooral richt op de ruimtelijke aspecten van klimaatadaptatie, en
Productieve regio, die zicht richt op klimaatadaptieve werklocaties. Gelet op het feit dat klimaat-




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   32/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>adaptatie bij verschillende opgaven een thema is, bekijken we of de positionering van dit speerpunt
aanpassing behoeft.
• afstemming tussen opgaven
   Veel partijen, zoals provincie, waterschappen, gemeenten en de Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie-
   regio’s (RAS-regio's), werken intensief aan klimaatadaptieve plannen. De GMR is actief in de
   afstemming met al deze partijen.
• landelijke maatlat klimaatadaptief bouwen
   We ondersteunen het gebruik van deze maatlat. Het is de bedoeling dat alle gemeenten hiermee
   gaan werken.
• samenwerking en kennisontwikkeling
   We dragen bij aan drie projecten in de Regio Deal Arnhem-Nijmegen.
   - Built4Heath: op testlocaties worden de gezondheidseffecten van hittestress gemeten
   - Soil Valley: een sterk consortium - met bedrijven, mbo, hbo en wo - doet metingen op de
       stuwwal (Berg en Dal) en in rivierklei (Duivens Broek)
   - Lifeport Cool Lab: op zes testlocaties worden plannen voor vergroening uitgewerkt
   Hiermee ontwikkelen we en ontsluiten we de benodigde kennis. Dat doen we samen met TEB,
   KIEMT en Lifeport@ met leerprojecten en daarbij betrekken we regionale kennisinstituten WUR,
   HVHL, RU, HAN, ROC’s en Radboudumc. We delen de beschikbare kennis en kunde binnen de
   gehele GMR. We organiseren kennissessies en ontwikkelen een toolbox water en
   klimaatadaptatie. Hierbij stimuleren we gemeenten om de landelijke methodiek Menukaart Hitte in
   de gebouwde omgeving toe te passen, die uitgaat van gebied, gebouw en gebruiker.
• klimaatadaptatie op werklocaties
   In samenwerking met de Productieve regio dragen we met kennis en kunde bij aan de uitdaging
   om werklocaties te vergroenen en daarmee meer klimaatadaptief te maken.
• verwerven en benutten landelijke en Europese middelen
   We zijn aangesloten op provinciale, landelijke en Europese netwerken om de mogelijkheden voor
   (inter)nationale financiering te benutten.



Speerpunt energietransitie

• Regionale Energiestrategie (RES)
  De uitvoering van de RES continueren we. We ondersteunen en faciliteren gemeenten in het
  realiseren van de afspraken uit het bod van de RES 1.0. We richten ons op het helpen van
  gemeenten bij het realiseren van projecten voor duurzame opwek van elektriciteit en op energie-
  besparing. We bereiden ons voor op een nieuw bod voor 2030 en verder.
• warmtestructuur
  We werken de regionale warmtestructuur met bronnenstrategie verder uit. We doen dit in samen-
  hang met de gemeentelijke warmteprogramma's. We versterken warmtetransitieprojecten van
  gemeenten.
• energiesysteem
  We werken aan oplossingen om netcongestie te beperken door regionaal te programmeren en
  samen met partners als Liander en Tennet tot de juiste investeringen en oplossingen te komen. Dit
  doen we in samenwerking met de opgaven Groene groeiregio, Verbonden regio en Productieve
  regio. Gemeenten ondersteunen we in het maken van de juiste keuzes als het gaat om nieuwe
  aansluitingen op het energienetwerk. Innovatie blijft van belang. Wij faciliteren dit als regio. Denk
  aan opslagmogelijkheden van energie, zoals de toepassing van waterstof. We stimuleren de
  ontwikkeling van smart energy hubs en nieuwe duurzame energiedragers. Connectr speelt een
  belangrijke rol in dit speelveld.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   33/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>• verduurzaming gemeentelijk energieverbruik
  Het elektriciteitsverbruik van gemeenten is al volledig vergroend. We helpen gemeenten om het
  gebruik van fossiele brandstoffen (met name gas) voor het gemeentelijk vastgoed steeds verder uit
  te faseren en blijven de gezamenlijke inkoop van energie verzorgen.
• CO₂-beprijzing en CO₂-monitoring
  We werken in internationaal verband aan het verder uitwerken van CO₂-beprijzing als instrument
  voor gemeenten (gekoppeld aan het vierjarige Europese project Decarb-Pro). Daarnaast zorgen
  we voor jaarlijks inzicht in hoe onze regio ervoor staat bij het verminderen van de CO₂-uitstoot.
• Nationaal Isolatieprogramma (NIP)
  Gemeenten voeren NIP uit. Het voldoen aan de Flora- en Faunawetgeving is hierbij erg complex
  en vraagt veel inzet. Gemeenten hebben de GMR gevraagd hierbij ondersteuning te bieden. In
  welke vorm, werken we nog verder uit.
• Regionaal Expertiseteam Energie (REE)
  In 2023 hebben we als regio het initiatief genomen om het REE op te richten. Met steun van de
  provincie Gelderland richt dit onafhankelijke team zich op het ondersteunen van bedrijven om hun
  energievraag te verduurzamen. We blijven gemeenten uitnodigen en stimuleren om slim gebruik te
  maken van de diensten van het REE.
• verslimmen aanpak laadinfrastructuur
  In samenwerking met de gemeenten en andere lokale stakeholders ondersteunen we laad-
  mogelijkheden op kansrijke plekken in de regio. Laadinfrastructuur is noodzakelijk voor de transitie
  naar Zero Emissie (ZE) voertuigen. Netcongestie vertraagt deze transitie. Logistieke kavels op
  bedrijventerreinen zijn mogelijk kansrijk voor (tijdelijke) decentrale energiesystemen en collectieve
  voorzieningen. Met de regionale kennis en kunde via het REE en de logistiek makelaars uit het
  programma Slim & Schoon Onderweg (onderdeel van de Verbonden regio) wordt door de GMR
  een brug geslagen tussen een landelijke aanpak via het landsdeel Oost en onze regiogemeenten
• kennisdelen
  We delen kennis over o.a. aardgasvrije wijken, duurzame opwek, expertisecentra en energie-
  loketten.


Financieel overzicht
In onderstaand overzicht staat de begroting voor de Circulaire regio voor de planperiode van deze
agenda en de realisatie van de begroting van 2023.

                               realisatie begroting                 meerjarenraming
                                 2023       2024         2025       2026       2027          2028
(bedragen x € 1.000)

Circulaire regio
Lasten                             1.652       1.679       2.452       2.515       2.515       2.515
Baten                              1.652       1.679       2.452       2.515       2.515       2.515
Saldo baten en lasten                  -           -           -           -           -           -
Toevoeging aan reserve                 -           -           -           -           -           -
Onttrekking aan reserve                -           -           -           -           -           -
Saldo na reserves                      -           -           -           -           -           -




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024      34/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>7.           Begroting 2025-2028
De begroting van de GMR is opgebouwd uit twee delen:
• Het regiobureau
• De vijf opgaven

De begroting is opgesteld voor de jaren 2025-2028 en materieel sluitend.
Het benodigde budget voor het regiobureau wordt gefinancierd uit een bijdrage van alle zeventien
deelnemende gemeenten. Om deze bijdrage te berekenen, hanteren we het inwoneraantal per
1 januari 2024 als verdeelsleutel (bijlage 3).
Naast de gemeentelijke bijdrage voor de kosten van het regiobureau, betalen de gemeenten een
bijdrage voor TEB. De regio heeft op grond van de gemeenschappelijke regeling de bevoegdheid om
namens de colleges TEB te subsidiëren. Voor 2025 is begroot dat veertien gemeenten TEB
subsidiëren, waaronder de gemeente Montferland. Ook voor deze bijdrage hanteren wij het
inwoneraantal per 1 januari 2024.
De middelen voor de vijf opgaven worden gevormd door gemeenten die intekenen op die opgave en
subsidies van bijvoorbeeld provincie of Rijk en partners (zoals koepelorganisaties, onderwijs-
instellingen of bedrijven).

Samengevat zijn voor 2025 de bijdragen per inwoner 1 in onderstaande tabel opgenomen.
(deze tabel is gebaseerd op de primaire begroting):

    Bijdrage per inwoner          2024                   2025
    Regiobureau                      €    2,71              €    2,77

    Groene groeiregio      €   0,99               €   1,18
    Productieve regio      €   1,05               €   0,92
    Ontspannen regio       €   0,66               €   0,92
    Verbonden regio        €   1,58               €   1,59
    Circulaire regio       €   1,56               €   1,63
                                      €   5,84               €   6,24
    Totaal                            €   8,55               €   9,01



De bijdrage voor TEB bedraagt € 1,04 per inwoner. De afspraak over de bijdrage aan TEB loopt tot en
met 2025.
De totale bijdrage neemt ten opzichte van 2024 met € 0,46 toe. Oorzaken zijn o.a. de inflatie en de
stijging van de cao-lonen. De onzekerheid rondom cofinanciering beïnvloedt de hoogte van de
inwonerbijdrage.
Door het veranderende politieke landschap zijn wij voorzichtig met het opnemen van gelden van
derden, zoals Rijk en provincie. Voor RES- en Woondeal-gelden kan een uitzondering gemaakt
worden op het voorzichtigheidsprincipe, omdat deze gelden meerjarig zijn toegekend.



7.1          Het regiobureau

Het regiobureau heeft de volgende taken:
• het inhoudelijk en financieel voorbereiden van de opgaven en het zorgen voor coördinatie en
   integraliteit van de opgaven
• organisatie, voorbereiden en uitwerken van vergaderingen van dagelijks en algemeen bestuur
• profilering, positionering en lobby van de regio (provincie, Rijk, Euregio, Europa)

1
 Met uitzondering van de gemeente Mook en Middelaar die 50% korting krijgt op de inwonerbijdrage aan het procesgeld van
het regiobureau (artikel 29, lid 3 van de gemeenschappelijke regeling). Dit vanwege de unieke situatie dat het als enige
gemeente gelegen is in de provincie Limburg, waardoor het als enige niet-Gelderse gemeente o.a. niet altijd gebruik kan maken
van investeringen in de regio vanuit de provincie Gelderland.



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024                  35/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>• informatie, communicatie en ontmoeting in/van de regio (bestuurders en raden)
  aanspreekpunt voor externe partners
• ondersteuning en advisering van colleges en raden en de regioagendacommissie bij het regionale
  werk
• tijdig zien en vertalen van nieuwe opgaven en kansen voor de regio
• bedrijfsvoering (zoals financiën, archief, privacy, juridische zaken, aanbestedingsbeleid en
  personeelszaken)
• verstrekken subsidie aan TEB

De begroting van het regiobureau bouwt voort op het in 2021 geactualiseerde bedrijfsplan. In de
praktijk is gebleken dat de regie op communicatie en profilering van de GMR beter vanuit het
regiobureau kan worden aangestuurd. In de begroting van 2025 is de ingezette lijn van de begroting
2024 verder doorgezet.
Ten opzichte van 2024 is een indexatie van 6,54%, conform de Begrotingsrichtlijnen Regio Nijmegen
2024 (BRN), toegepast.
De gemeente Mook en Middelaar krijgt een korting van 50% op de inwonerbijdrage (zie voetnoot 1).


7.1.1. Jaarlijks terugkerende arbeidskosten met een vergelijkbaar volume
Het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) schrijft voor dat afzonderlijke aandacht moet worden
besteed aan jaarlijks terugkerende arbeidskosten met een vergelijkbaar volume. Zoals uit de
grondslagen voor waardering en resultaatbepaling blijkt, wordt aan arbeidskosten gerelateerde
verplichtingen van een jaarlijks vergelijkbaar volume geen voorziening getroffen of op een andere
wijze een verplichting opgenomen. Alle aan arbeidskosten gerelateerde verplichtingen zijn in de
exploitatiebegroting verwerkt.


7.1.2. Investeringsbegroting
De organisatie verwacht in 2025 geen investeringen te doen. Vandaar dat de investeringsbegroting en
daarmee toe te kennen investeringskredieten niet zijn opgenomen.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   36/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Kosten regiobureau en bijdrage TEB
Regiobureau                                          taakveld       2025        2026         2027           2028
(bedragen x € 1.000)


Lasten
Personele kosten                                         0.4          1.586       1.626        1.626          1.553
Overhead                                                 0.4            459         470             500           470
Lobby, positionering en profilering                      0.4             55           56            56             56
Communicatie en ontmoeting                               0.4            185         188             203           138
Onvoorzien                                               0.4            100         103             103           103
Af: Bijdrage 5% subsidie aan Regiobureau                               -104         -107        -107              -107
Totaal lasten                                                         2.281       2.336        2.381          2.213


Baten
Inwonerbijdrage gemeenten                                0.4          2.126       2.262        2.307          2.214
Subsidie provincie inwonerbijdrage                       0.4               0           0              0             0
Overige bijdrage                                         0.4            155           74            74              -1
Totaal baten                                                          2.281       2.336        2.381          2.213


Saldo                                                                      0           0              0             0



Dekking extern (provincie)                                                 0           0              0             0
Dekking opgavegeld (inwonerbijdrage)                                  2.126       2.262        2.307          2.214
Aantal inwoners                                                    772.288      779.211     785.123        785.123
Bijdrage per inwoner in euro's                                         2,77         2,90        2,94              2,82



Bijdrage TEB                                                           2025       2026*        2027*         2028*
Aantal deelnemende gemeenten                                            14           13          13             13
Aantal inwoners deelnemers basisjaar                               718.959      687.927     693.416        694.938
Bijdrage per inwoner in euro's                                         1,04         1,04        1,04              1,04
Bijdrage TEB                                                            748         715             721           723

*In 2026 start een volgende periode van 5 jaar bijdrage TEB. Hierover moet formele besluitvorming nog
plaatsvinden. In dit overzicht is mogelijke bijdrage van gemeente Montferland vanaf 2026 niet
opgenomen omdat GMR niet bevoegd is subsidie te verlenen namens niet aangesloten gemeenten.


7.2       De vijf opgaven

De opgaven en de projecten en de daarbij behorende begroting hebben begin 2025 een looptijd van
één jaar. Bij de berekening van de bijdrage per inwoner is uitgegaan van:
1. Het aantal inwoners op 1 januari 2024.
2. Het aantal gemeenten dat een overeenkomst voor de opgaven heeft gesloten voor 2023-2024.
De financiële uitwerking van de opgaven is ook dit jaar voorbereid in het betreffende bestuurlijke
opgaveteam. Uitgangspunt is dat de regionale agenda 2023-2024 tot resultaten heeft geleid, die het
vertrekpunt vormen voor deze nieuwe regionale agenda.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024         37/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Sinds de regionale agenda 2023-2024 wordt de methodiek van indexeren conform BRN toegepast.
Voor 2025 komt deze index uit op 6,54%. Dit percentage is voor alle opgaven en het regiobureau
gebruikt. Afwijkingen op deze begroting die in het verloop van 2025 ontstaan, worden conform het
Spoorboekje P&C-cyclus 2024-2025 in het najaar aan het algemeen bestuur voorgelegd.


7.2.1    Groene groeiregio
Groene groeiregio                                    taakveld      2025         2026         2027          2028
(bedragen x € 1.000)
Lasten
Algemeen                                                0.4            215          220             220           220


Speerpunten
Versnellingsopgave woningbouw                           8.1          1.130        1.158       1.158          1.158
Groeiprocessen (uitwerking
verstedelijkingsstrategie)                              8.2            277          283             283           283
Ruimtelijke integratie opgaven                          3.1            161          165             165           165
Totaal lasten                                                        1.783        1.826       1.826          1.826


Baten
Algemeen                                                0.4            215          220             220           220


Speerpunten
Versnellingsopgave woningbouw                           8.1          1.130        1.158       1.158          1.158
Groeiprocessen (uitwerking
verstedelijkingsstrategie)                              8.2            277          283             283           283
Ruimtelijke integratie opgaven                          3.2            161          165         165            165
Totaal baten                                                         1.783        1.826       1.826          1.826


Saldo                                                                     0            0              0             0



Dekking extern (provincie/Woondeal)                                    870          893             893           893
Dekking opgavegeld (inwonerbijdrage)                                   913          934             934           934
Aantal inwoners                                                    772.288     779.211      785.123        786.645
Bijdrage per inwoner in euro's                                         1,18        1,20         1,19          1,19




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024         38/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>7.2.2    Productieve regio
Productieve regio                                    taakveld      2025         2026         2027          2028
(bedragen x € 1.000)
Lasten
Algemeen                                                0.4            316          325             332           338


speerpunten
Stimuleren ondernemerschap mkb                          3.1              75          93             95            91
Human Capital                                           3.1            158          158               0             0
Toekomstbestendige werklocaties                         3.1            165          192             160           260
Totaal lasten                                                          714          768             587           689


Baten
Algemeen                                                0.4            316          325             332           338


speerpunten
Stimuleren ondernemerschap mkb                          3.1              75          93             95            91
Human Capital                                           3.1            158          158               0             0
Toekomstbestendige werklocaties                         3.1            165          192             160           260
Totaal baten                                                           714          768             587           689


Saldo                                                                     0            0              0             0



Dekking extern                                                            0            0              0             0
Dekking opgavegeld (inwonerbijdrage)                                   714          768             587           689
Aantal inwoners                                                    772.288     779.211      785.123        786.645
Bijdrage per inwoner in euro's                                         0,92        0,99         0,75          0,88




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024         39/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>7.2.3     Ontspannen regio
Ontspannen regio                                     taakveld      2025         2026         2027          2028
(bedragen x € 1.000)
Lasten
Algemeen                                                0.4            145          149             149           149


speerpunten
Duurzaam toerisme                                       3.4               0            0              0             0
Bruisende binnensteden, krachtige kernen                3.1               0            0              0             0
Groen-blauw raamwerk                                    5.5            212          217             217           217
Sterke culturele infrastructuur                         5.5               0            0              0             0
Recreatie en toerisme                                   5.5            322          330             330           330
Cultuur                                                 5.5              25          26             26            26
Totaal lasten                                                          704          722             722           722


Baten
Algemeen                                                0.4            145          149             149           149


speerpunten
Duurzaam toerisme                                       3.4               0            0              0             0
Bruisende binnensteden, krachtige kernen                3.1               0            0              0             0
Groen-blauw raamwerk                                    5.5            212          217             217           217
Sterke culturele infrastructuur                         5.5               0            0              0             0
Recreatie en toerisme                                   5.5            322          330             330           330
Cultuur                                                 5.5             25           26              26            26
Totaal baten                                                           704          722             722           722


Saldo                                                                     0            0              0             0



Dekking extern                                                            0            0              0             0
Dekking opgavegeld (inwonerbijdrage)                                   703          721             721           721
Aantal inwoners                                                    764.135     771.226      777.110        778.632
Bijdrage per inwoner in euro's                                         0,92        0,93         0,93          0,93




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024         40/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>7.2.4    Verbonden regio
Verbonden regio                                      taakveld      2025        2026         2027         2028
(bedragen x € 1.000)
Lasten
Algemeen                                                0.4            489          501         501             501


speerpunten
Fysieke Netwerken                                       2.1            385          395         395             395
Deelmobiliteit en gedragsaanpak                         2.1            350          359         359             359
Totaal lasten                                                        1.224        1.255       1.255        1.255


Baten
Algemeen                                                0.4            489          501         501             501


speerpunten
Fysieke Netwerken                                       2.1            385          395         395             395
Deelmobiliteit en gedragsaanpak                         2.1            350          359         359             359
Totaal baten                                                         1.224        1.255       1.255        1.255

Saldo                                                                     0           0             0             0



Dekking extern                                                            0           0             0             0
Dekking opgavegeld (inwonerbijdrage)                                 1.224        1.255       1.255        1.255
Aantal inwoners                                                   772.288      779.211     785.123      786.645
Bijdrage per inwoner in euro's                                        1,59         1,61         1,60        1,59




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024       41/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>7.2.5     Circulaire regio
Circulaire regio                                     taakveld      2025         2026         2027          2028
(bedragen x € 1.000)
Lasten
Algemeen                                                0.4            184          189             189           189


speerpunten
Circulaire bouw en infrastructuur                       3.1            633          649             649           649
Circulaire economie: grondstoffen en ketens             3.1            125          129             129           129
Water en klimaatadaptatie                               3.1              68          70             70            70
Transitie naar duurzame energie                         3.1          1.442        1.478       1.478          1.478
Totaal lasten                                                        2.452        2.515       2.515          2.515


Baten
Algemeen                                                0.4            184          189             189           189


speerpunten
Circulaire bouw en infrastructuur                       3.1            633          649             649           649
Circulaire economie: grondstoffen en ketens             3.1            125          129             129           129
Water en klimaatadaptatie                               3.1              68          70             70            70
Transitie naar duurzame energie                         3.1          1.442        1.478       1.478          1.478
Totaal baten                                                         2.452        2.515       2.515          2.515


Saldo                                                                     0            0              0             0



Dekking extern                                                       1.210        1.240       1.240          1.240
Dekking opgavegeld (inwonerbijdrage)                                 1.243        1.274       1.274          1.274
Aantal inwoners                                                    764.135     771.226      777.110        778.632
Bijdrage per inwoner in euro's                                         1,63        1,65         1,64          1,64




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024         42/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>7.3       Totaaloverzicht baten en lasten begroting per taakveld

                                                  taakveld       2025        2026         2027          2028
(bedragen x € 1.000)
Lasten
Algemeen/regiobureau                                     0.4       3.630       3.720        3.772        3.610
Subsidie TEB                                             3.1         748          715         721          723


Opgaven
1. Groene groeiregio                                     3.1         161          165         165          165
                                                         8.1       1.130       1.158        1.158        1.158
                                                         8.2         277          283         283          283
2. Productieve regio                                     3.1         398          443         255          351
3. Ontspannen regio                                      5.5         559          573         573          573
4. Verbonden regio                                       2.1         735          754         754          754
5. Circulaire regio                                      3.1       2.268       2.326        2.326        2.326
Totaal lasten                                                      9.906      10.137       10.007        9.943


Baten
Algemeen/regiobureau                                     0.4       3.630       3.719        3.764        3.596
Subsidie TEB                                             3.1         748          715         721          723



Opgaven
1. Groene groeiregio                                     3.1         161          165         165          165
                                                         8.1       1.130       1.158        1.158        1.158
                                                         8.2         277          283         283          283
2. Productieve regio                                     3.1         398          444         263          365
3. Ontspannen regio                                      5.5         559          573         573          573
4. Verbonden regio                                       2.1         735          754         754          754
5. Circulaire regio                                      3.1       2.268       2.326        2.326        2.326
Totaal baten                                                       9.906      10.137       10.007        9.943
waarvan gelden derden                                              2.080       2.134        2.134        2.134
Saldo                                                                   0           0               0           0




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024       43/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>7.4       Geprognosticeerde balans

Geprognosticeerde balans                                 T-2        T-1           T         T+1        T+2       T+2
                                                        2023       2024        2025        2026       2027      2028
ACTIVA                                                31-dec     31-dec      31-dec      31-dec       1-jan     1-jan
                                                        EUR        EUR         EUR         EUR        EUR       EUR
Materiële vaste activa
A127     Overig                                       44.495      34.695      24.895     15.095       5.295        0
                                                      44.494      34.695      24.895     15.095       5.295        0
Financiële vaste activa
        Overige uitzettingen met een looptijd
A1332c                                                 4.768       4.768       4.768       4.768      4.768     4.768
        > 1 jaar
                                                       4.768       4.768       4.768       4.768      4.768     4.768
Vlottende activa uitzettingen
A215    Vooruitbetalingen                             37.099      40.000      42.500     42.500      42.500    42.500
A221      Vorderingen op openbare lichamen         2.014.400 1.755.000 1.665.000 1.740.000 1.740.000 1.740.000
A23       Liquide middelen                         3.604.077 3.205.417 3.206.217 3.249.517 3.185.499 3.177.000
                                                   5.655.576 5.000.417 4.913.717 5.032.017 4.967.999 4.959.500
TOTAAL ACTIVA                                      5.704.839 5.039.880 4.943.380 5.051.880 4.978.062 4.964.268

                                                        2023       2024        2025        2026       2027      2028
PASSIVA                                               31-dec     31-dec      31-dec      31-dec       1-jan     1-jan
                                                        EUR        EUR         EUR         EUR        EUR       EUR
Eigen Vermogen
P111    Algemene reserve                             100.000    100.000     100.000     100.000     100.000   100.000
P112    Bestemmingsreserve                            83.255          0           0           0           0
P114    Saldo van rekening                           197.682          0           0           0           0
                                                     380.937    100.000     100.000     100.000     100.000   100.000
Voorziening
P12     Voorziening verlofuren                        10.000      10.000      10.000     10.000      10.000    10.000

Vlottende passiva
P213    Overige vlottende schulden                 1.540.756 2.062.880 1.966.380 2.074.880 2.001.062 1.987.268

Overlopende passiva
        Vooruit ontvangen bijdragen overige
P29c                                               3.556.450 2.650.000 2.650.000 2.650.000 2.650.000 2.650.000
        overheid
P29d    Overlopende passiva                          216.696   217.000   217.000   217.000   217.000   217.000
                                                   5.313.902 4.929.880 4.833.380 4.941.880 4.868.062 4.854.268
TOTAAL PASSIVA                                     5.704.839 5.039.880 4.943.380 5.051.880 4.978.062 4.964.268




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024     44/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>8.        Bedrag heffing vennootschapsbelasting
Samenwerkingsverbanden zijn vrijgesteld voor de vennootschapsbelasting, indien aan drie
cumulatieve voorwaarden is voldaan:
1. De activiteiten van het samenwerkingsverband moeten worden verricht voor de onmiddellijke of
   middellijke participerende publiekrechtelijke rechtspersonen.
2. De activiteiten zouden bij de participanten in het samenwerkingsverband niet tot belastingplicht
   hebben geleid of zouden zijn vrijgesteld als zij de activiteiten zelf zouden hebben verricht.
3. De participanten moeten naar evenredigheid van de afname van de activiteiten van het
   samenwerkingsverband bijdragen in de kosten van het samenwerkingsverband. Bij een
   gemeenschappelijke regeling wordt geacht hieraan te zijn voldaan.

Nadrukkelijk is deze vrijstelling bedoeld voor activiteiten aan of ten behoeve van de deelnemers aan
een samenwerkingsverband en niet voor activiteiten ten behoeve van of aan een derde partij. De
vrijstelling heeft alleen betrekking op de winst die wordt gerealiseerd door levering aan de deel-
nemende gemeenten. Wanneer de winst wordt gerealiseerd in verband met de levering aan derden,
moet hierover in beginsel vennootschapsbelasting worden betaald.

De GMR verricht voor derden vooral werk voor “activiteiten verricht in verband met de uitoefening van
een overheidstaak of van een publiekrechtelijke bevoegdheid”. Daarbij worden de werkzaamheden
kostendekkend uitgevoerd.
De organisatie voldoet aan bovenstaande drie voorwaarden en is derhalve vrijgesteld voor de
vennootschapsbelasting.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   45/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>9.         Paragrafen

9.1        Paragraaf 1: Risico’s en weerstandsvermogen

Op grond van artikel 11 BBV moet de GMR in de paragraaf weerstandsvermogen2 inzicht verschaffen
in de robuustheid van de begroting.
Het weerstandsvermogen van de GMR is het vermogen om niet-structurele financiële tegenvallers te
kunnen opvangen, zodat de taken kunnen worden voortgezet. De GMR is nauwelijks ontvankelijk voor
risico’s. Het risicoprofiel is heel laag. Bovendien is een algemene reserve gevormd voor het opvangen
van deze risico’s.
Wij onderschrijven de principes van risicomanagement en risicobeheersing in ons werk. Dit houdt in
dat risico’s gekoppeld worden aan de doelstellingen en dat maatregelen worden genomen om de
risico’s te beheersen.

Beleid ten aanzien van reserves en voorzieningen
De GMR heeft een reserve voor het exploitatierisico, in dit geval de algemene reserve, gevormd. Deze
reserve (€ 100.000) wordt toereikend geacht, gelet op de voorwaarden in de gemeenschappelijke
regeling.

Stille reserves
De GMR heeft geen stille reserves.

Stelposten
In de begroting 2025 is een stelpost van € 100.000 opgenomen. Dit bedrag is gereserveerd voor
projecten die ten tijde van het opstellen van deze begroting nog niet voorzien waren.

Risico’s
De risico’s kunnen worden ingedeeld in:
1. Risico’s voortvloeiend uit het eigen beleid
2. Risico’s voortvloeiend uit het beleid van hogere overheid
3. Risico’s voortvloeiend uit de samenwerking met andere gemeenten en instanties
4. Risico’s voortvloeiend uit het doen/nalaten van derden
5. Risico’s voortvloeiend uit voor de regio niet te beïnvloeden autonome ontwikkelingen

ad. 1. risico’s voortvloeiend uit eigen beleid
In de begroting 2025 is op basis van ervaringscijfers tot en met 2023 een bedrag van € 60.000
opgenomen. Ten aanzien van de juistheid van de inschatting bestaat enige voorzichtigheid, ten
gevolge van de volatiliteit van het rentepercentage.

ad. 2. risico’s voortvloeiend uit het beleid van hogere overheid
In de regionale agenda 2025-2028 wordt bij de opgave Verbonden regio inhoudelijk ingegaan op het
project Slim & Schoon Onderweg. In de begroting 2025 zijn op basis van onzekerheid van toekenning
van financiële middelen geen uitgaven opgenomen.

ad. 3. risico’s voortvloeiend uit de samenwerking met andere gemeenten en instanties
In de begroting 2025 is definitief uitgegaan van de uittreding van de gemeente Montferland. In de
bijdrage voor TEB is zonder uittreding van de gemeente Montferland gerekend.



2
 Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de weerstandscapaciteit (zijnde de middelen waarover de GMR
beschikt/kan beschikken om niet begrote kosten te dekken) en de risico’s waarvoor geen voorzieningen zijn getroffen of
verzekeringen zijn afgesloten.



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024                   46/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Als gevolg van een slechtere financiële situatie bij gemeenten bestaat de kans dat de GMR een
bezuinigingstaakstelling krijgt opgelegd. Dit kan tot gevolg hebben dat doelstellingen uit de regionale
agenda niet worden gehaald.
De GMR is een netwerkorganisatie. Indien menskracht buiten de gemeenten om, op een krappe
arbeidsmarkt aangetrokken moet worden, bestaat een risico van extra prijsstijgingen.

ad. 4. risico’s voortvloeiend uit het doen/nalaten van derden
In de begroting van 2025 is rekening gehouden met langdurig ziekteverzuim van één medewerker (2 e
spoor, 70%). Een tegemoetkoming in de loonkosten vanuit het UWV is buiten beschouwing gelaten.

ad. 5. risico’s voortvloeiend uit voor de regio niet te beïnvloeden autonome ontwikkelingen
De gevolgen van de cao-onderhandelingen en prijsstijgingen werken door in het jaarresultaat. Gezien
de forse inflatie van de afgelopen jaren, is een indexering van de kosten in 2025 van 6,54%
toegepast.
In de meerjarenbegroting van 2026-2028 is geen rekening gehouden met het aflopen van de huur-
overeenkomst van de kantoorruimte aan de Nijverheidsweg 2a te Elst, per 31 augustus 2026.

Secundaire arbeidsvoorwaarden
Op grond van de gemeenschappelijke regeling volgt de GMR de cao SGO, waarin de secundaire
arbeidsvoorwaarden zijn vastgelegd.

Werkkostenregeling
De huidige werkkostenregeling is ingegaan op 1 januari 2020. Per 2024 is de vrije ruimte in de WKR
verruimd tot 1,92% tot een loonsom van € 400.000. Over het restant van de loonsom wordt gerekend
met 1,18%. Voor de vergoedingen boven dit bedrag moet een eindheffing van 80% worden betaald.
Naar verwachting komt de organisatie in 2025 niet boven de forfaitaire ruimte uit.



9.2       Paragraaf 2: Financiering

De begroting van de GMR wordt grotendeels door de deelnemende gemeenten gedragen. De in de
gemeenschappelijke overeengekomen afspraak voor wat betreft de bijdragen van gemeenten (artikel
29, lid 1) waarborgt dat de inkomende en uitgaande geldstromen in evenwicht zijn. Financiering van
de organisatie door het aantrekken van leningen is niet aan de orde.

Rentelasten/rentebaten
De regio heeft met de Rabobank een rekening-courant-overeenkomst gesloten en maakt gebruik van
Schatkistbankieren bij het ministerie van Financiën.
De rente wordt niet aan de taakvelden toegekend.

Financieringspositie
De GMR kent geen langlopende financieringsmiddelen.

Rente-risiconorm
De GMR heeft geen vaste schuld en derhalve is de rente-risiconorm niet van toepassing.



9.3       Paragraaf 3: Bedrijfsvoering

Artikel 14 van de het BBV verplicht de organisatie om de stand van zaken en de voornemens voor de
bedrijfsvoering weer te geven. De gemeenten hebben gekozen voor een compacte organisatie van
het regiobureau, die ten dienste staat van de opgave-gerichte samenwerking.



Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   47/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Taken en bevoegdheden zijn geformaliseerd in de gemeenschappelijke regeling en onderliggende
regelingen en mandaatbesluiten. Voor de hoge ambities in het programma ter uitvoering van regionale
visie en agenda is een efficiënt en slagvaardig bureau nodig. Voor de bureau-ondersteunende taken,
zoals archief en P&O, wordt gebruik gemaakt van de dienstverlening van de gemeente Nijmegen.
De GMR is een netwerksamenwerking. Uitgangspunt van de regionale samenwerking is dat deze
wordt ondersteund door een regiobureau, waarbij optimaal gebruik gemaakt wordt van de in de
gemeenten aanwezige capaciteit en kennis.

Financiën
De ontwikkeling van adequate bedrijfsvoering (scheiding van functies, administratieve organisatie,
bewaking, verantwoording en rechtmatigheid) is een continu proces. De regiodirecteur is
tekeningsbevoegd en heeft mandaat om opdracht tot betaling te geven. De controller beheert en
regisseert de financiële organisatie; ABAB verzorgt de administratie.

BTW
De bedragen in de begroting zijn exclusief BTW. De door de organisatie betaalde BTW wordt
gecompenseerd door de regiogemeenten. Deze zogenaamde doorschuif BTW/transparantie BTW
wordt verantwoord in de jaarrekening en is opgenomen in de balans.

Personeelszaken
Op het personeel van de GMR is de rechtspositie van de gemeenschappelijke regeling van
toepassing. Voor de inzet van de bedrijfsgezondheidsdienst wordt gebruik gemaakt van de gemeente
Nijmegen. Een personeelsconsulent van deze gemeente is tevens adviseur van de GMR en
aanspreekpunt voor het personeel. De salarisadministratie wordt eveneens door de gemeente
Nijmegen verzorgd.

Automatisering
De hardware wordt door de GMR zelf aangeschaft. Verder maakt de regio gebruik van een particuliere
dienstverlener, Skyliner. Skyliner adviseert bij aankoop (kwantumkorting) en ondersteunt de
organisatie bij de dagelijkse werkzaamheden (helpdesk).

Interne zaken
De postregistratie vindt plaats op het regiobureau en van hieruit worden de verslaglegging,
correspondentie en agendabeheer voor het bestuur verzorgd.
Archivering en archiefbewaring worden ingehuurd bij de particuliere organisatie M&N partners.

Huisvesting
De GMR huurt een kantoorruimte in een bedrijfsverzamelgebouw in Elst (Gld). Verder huren wij voor
de afdeling Public Affairs een kantoorruimte in Brussel.

Overhead
Volgens het wijzigingsbesluit vernieuwing BBV moeten de kosten van overhead conform de definitie in
de notitie Overhead van de commissie BBV inzichtelijk worden gemaakt. In paragraaf 7.1 is de
specificatie van het regiobureau opgenomen. Daarnaast is binnen elke opgave overhead opgenomen
voor managementkosten.

Rechtmatigheid
Met ingang van 2022 is de rechtmatigheidsverantwoording gewijzigd. Het algemeen bestuur dient
sinds dat moment vooraf de kaders en normen te bepalen voor de rechtmatigheidsverantwoording
voor het dagelijks bestuur en de getrouwheid voor de accountant. Gedurende het jaar dient het
dagelijks bestuur uitvoering te geven aan de vastgestelde kaders en normen. Het dagelijks bestuur
legt in de jaarstukken verantwoording af over de rechtmatigheid.




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   48/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Bij het schrijven van deze begroting stond deze wetswijziging nog ter discussie en was de wijziging
nog niet opgenomen in de BBV en de wet Bado.



9.4        Paragraaf 4: Verbonden partijen

De GMR heeft zelf geen verbonden partijen, met dien verstande dat zij voor de regiogemeenten wel
een verbonden partij is. In de Gemeentewet is opgenomen dat de kosten gemeenschappelijke
regelingen behoren tot de verplichte uitgaven van gemeenten. In de gemeenschappelijke regeling is
opgenomen dat de verdeling tussen de regiogemeenten geschiedt op basis van inwoneraantal 1
januari van het jaar voorafgaand aan het begrotingsjaar.



9.5        Paragraaf 5: Ontwikkeling van het EMU saldo

Het EMU-saldo of vorderingensaldo is het financieringssaldo waarin het exploitatieresultaat wordt
gecorrigeerd voor baten en lasten die financiële uitgaven of inkomsten zijn.

Berekening EMU-saldo                             2023       2023      2024       2025       2026        2027         2028
Omschrijving                                    Begroting Realisatie Begroting Begroting Begroting Begroting        Begroting
Euro x 1.000

1. Exploitatiesaldo vóór toevoeging aan c.q.
onttrekking uit reserves                                -                    -          -           -           -            -
2. Mutatie (im)materiële vaste activa                 -12                 -10       -10        -10         -10              -5
3. Mutatie voorzieningen (dotatie -
onttrekkingen)                                          -                    -          -           -           -            -
4. Mutatie voorraden (incl. bouwgronden in
exploitatie)                                            -                    -          -           -           -            -
5. Verwachte boekwinst/verlies bij de verkoop
van financiële vaste activa en (im)materiële
vaste activa, alsmede de afwaardering van de
financiële vaste activa                                 -                    -          -           -           -            -
Berekend EMU-saldo                                    -12                 -10       -10        -10         -10              -5




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024       49/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>BIJLAGEN

Bijlage 1: Kerngegevens

Adresgegevens Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Bezoekadres:
Nijverheidsweg 2a
6662 NG Elst

Telefoon
06 - 10 16 91 43

Website
www.groenemetropoolregio.nl




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024   50/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Bijlage 2: Deelnemende gemeenten

                        Groene Productieve Ontspannen Verbonden Circulaire
Deelnemers           groeiregio      regio       regio     regio    regio                           TEB
Arnhem                        ja         ja         ja         ja       ja                             ja
Berg en Dal                   ja         ja         ja         ja       ja                           nee
Beuningen                     ja         ja         ja         ja       ja                             ja
Doesburg                      ja         ja         ja         ja       ja                             ja
Druten                        ja         ja         ja         ja       ja                             ja
Duiven                        ja         ja         ja         ja       ja                             ja
Heumen                        ja         ja         ja         ja       ja                             ja
Lingewaard                    ja         ja         ja         ja       ja                             ja
Montferland                 nee        nee           -       nee         -                             ja
Mook en
                               ja            nee             nee              ja         nee        nee
Middelaar
Nijmegen                       ja              ja               ja            ja           ja         ja
Overbetuwe                     ja              ja               ja            ja           ja         ja
Renkum                         ja              ja               ja            ja           ja       nee
Rheden                         ja              ja               ja            ja           ja         ja
Rozendaal                      ja              ja               ja            ja           ja         ja
Westervoort                    ja              ja               ja            ja           ja       nee
Wijchen                        ja              ja               ja            ja           ja         ja
Zevenaar                       ja              ja               ja            ja           ja         ja

Aangezien niet alle gemeenten standaard deelnemen aan bovenstaande inzet, staat hieronder een
overzicht van de aantallen deelnemende gemeenten.

Deelnemers                    1-1-2020 1-1-2021 1-1-2022 1-1-2023 1-1-2024
Groene groeiregio        17    786.570 788.278 793.619 801.794 772.288
Productieve regio        16    778.723 780.368 785.634 793.809 764.135
Ontspannen regio         16    742.714 744.330 749.285 756.926 764.135
Verbonden regio          17    786.570 788.278 793.619 801.794 772.288
Circulaire regio         16    742.714 744.330 749.285 756.926 764.135
The Economic Board       14    697.356 698.937 704.383 711.810 718.959




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024       51/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Bijlage 3: Inwoneraantallen per gemeente

Deelnemers GMR            Per 1-1-2020      Per 1-1-2021     Per 1-1-2022      Per 1-1-2023     Per 1-1-2024

Arnhem                          161.368          162.477          163.964           165.712         167.651

Berg en Dal                      34.990            35.008          34.946             35.421         35.478

Beuningen                        25.891            26.165          26.232             26.576         26.723

Doesburg                         11.078            11.064          11.034             11.081         11.081

Druten                           18.918            18.407          19.177             19.511         19.581

Duiven                           25.124            25.067          24.944             24.939         24.869

Heumen                           16.450            16.569          17.197             16.793         16.839

Lingewaard                       46.606            46.863          46.969             47.217         47.342

Montferland                      36.009            36.038          36.349             36.883                 -

Mook en Middelaar                  7.847            7.910            7.985             7.985          8.153

Nijmegen                        177.698          177.453          179.081           182.465         187.011

Overbetuwe                       47.909            48.214          48.265             48.703         48.909

Renkum                           31.404            31.412          31.360             31.468         31.419

Rheden                           43.736            43.536          43.429             43.584         43.656

Rozendaal                          1.705            1.726            1.756             1.752          1.831

Westervoort                      14.973            15.011          14.945             15.110         15.152

Wijchen                          41.124            41.259          41.343             41.540         41.543

Zevenaar                         43.740            44.099          44.643             45.054         45.050

totaal                          786.570          788.278          793.619           801.794         772.288




Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen ● Regionale agenda & begroting 2025-2028 ● CONCEPT 10042024    52/52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>