<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Rivierengebied Klimaatbestendig
Samen aan de slag!     Regionale Adaptatie Strategie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>© Joop Hoek / Adobe Stock
                          2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Inhoud
                                2
                                Kwetsbaarheden
          Samenvatting          in Rivierenland
          p. 9                  p. 22
Voorwoord             1
p. 7
                      Inleiding
                      p. 14
                    4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                    4
                    De volgende stap: naar een
                    samenwerkingsagenda
                    p. 36
3                                            Bijlagen
Strategie: naar een                          - Voorbeelden Klimaatadaptatie
                                             - Regionale aanpak: onze opgaven
klimaatbestendig                               en acties
Rivierenland                                 p. 40
p. 32
                              5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>colofon
De volgende partijen zijn betrokken bij
de totstandkoming van de RAS:
Aequator Groene Ruimte
De Kernen
Dunea
Fruitpact
Gelders Genootschap
Gemeente Buren
Gemeente Culemborg
Gemeente Lingewaard
Gemeente Maasdriel
Gemeente Neder-Betuwe
Gemeente Overbetuwe
Gemeente Tiel
Gemeente West-Betuwe
Gemeente Zaltbommel
GGD Gelderland Midden
GGD Gelderland Zuid
Gelderse Natuur en Milieufederatie (GNMF)
K3 Delta
Kadaster
Kleurrijk Wonen
Land- en Tuinbouw Organiatie (LTO) Noord
Landschapsbeheer Gelderland
Nederlandse Fruittelers Organisatie (NFO)
Omgevingsdienst Rivierenland
Provincie Gelderland
Regio fruitDelta /Regio Rivierenland
Staatsbosbeheer
Vitens
Wageningen University & Research
Waterschap Rivierenland
Zuidelijke Land- en Tuinbouw Organisatie (ZLTO)
Procesbegeleiding: Raadhuis Advies
Grafisch ontwerp: Dana Dijkgraaf Design.
                                                6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Voorwoord                                    Het klimaat verandert. De gevolgen van klimaatverande-
                                             ring ondervinden we steeds vaker aan den lijve. Hetere
                                                                                                       Voor u ligt onze RAS. Met deze strategie zijn we er niet,
                                                                                                       het is slechts een begin. De uitwerking van de opgaven en
                                             zomers, hevigere regenbuien en langere perioden van       maatregelen zijn er op gericht dat wij als regio ons daad-
                                             droogte; als inwoners en ondernemers van onze regio       werkelijk kunnen aanpassen aan de klimaatverandering
                                             krijgen we daar steeds meer mee te maken. Het maat-       en daar ook naar gaan handelen. Dat is niet alleen een
                                             schappelijk debat gaat veelal over het menselijk aandeel  taak van ons als overheden. Een grote verantwoordelijk-
                                             in klimaatverandering en wat we kunnen doen om de         heid ligt bij ons als gehele maatschappij: van individuele
                                             klimaatverandering te beperken.                           inwoner tot ondernemer, van natuurorganisatie tot
                                                                                                       woningcorporatie, van land- en tuinbouw tot logistiek.
                                             Adaptatie, het aanpassen aan de werkelijkheid van
                                             klimaatverandering, is evenzo van groot belang.           Als overheden hebben wij een voortrekkersrol en is
                                             Aanpassen aan de omstandigheden zit ons in de regio       het onze taak om alle betrokkenen te activeren en te
                                             in de genen. Al generaties lang hebben wij ons leven en   faciliteren bij de opgave die klimaatadaptatie heet. Een
                                             werken aangepast aan de invloed van de rivieren in ons    handschoen die wij gaan oppakken. Samen aan de slag!
                                             gebied. Het heeft onze identiteit gevormd. Nu staan we
Van ons allemaal
                                             voor de uitdaging om onze leef- en werkomgeving aan te
Deze RAS is een interactief proces, waarbij  passen aan de veranderingen van het klimaat. Dit met het
negen gemeenten uit Rivierenland, waterschap oog op een vitale en toekomstbestendige regio met een
Rivierenland en de provincie Gelderland      fijn leef- en werkklimaat.
samenwerken met andere stakeholders,
teneinde een Regionale klimaat Adaptatie
Strategie te ontwikkelen voor de regio       Vanuit dit besef hebben we als gemeenten in het rivieren-
Rivierenland. Alle samenwerkende partijen    gebied, waterschap en provincie Gelderland, samen met
zijn benoemd in de colofon op de voorgaande  andere stakeholders in ons mooie rivierengebied samen-
pagina. Deze RAS beschrijft de strategische
                                             gewerkt aan een Regionale klimaat Adaptatie Strategie     Govert van Bezooijen
koers voor regio Rivierenland betreffende
klimaatadaptatie en is geschreven voor alle  (RAS). Hierin verwoorden wij onze ambities en opgaven     voorzitter Stuurgroep Samenwerkende
betrokkenen in het rivierengebied.           van klimaatverandering en de benodigde maatregelen.       Netwerken Regio Rivierenland
                                                                          7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>8</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Samenvatting              We staan voor de uitdaging om onze leef- en werkom-
                          geving aan te passen aan de veranderingen van het
                                                                                     hun eigen (lokale) aanpak. We willen deze RAS een
                                                                                     dynamisch document laten zijn. Voortschrijdend inzicht,
                          klimaat. Ook in onze regio hebben wij steeds vaker te      ontwikkelingen en ervaringen die we opdoen, zorgen er
                          maken met hogere temperaturen, drogere perioden,           voor dat we deze strategie blijven aanpassen.
                          meer en extreme neerslag en toename van het risico
                          op overstromingen. Dit vraagt dat wij ons aanpassen        De inhoudelijke thema’s die horen bij klimaatadaptatie
                          aan deze klimaatverandering, met het oog op een vitale     hebben betrekking op wateroverlast, droogte, hitte en
                          en toekomstbestendige regio met een fijn leef- en          het risico op overstromingen. Rivierenland is gevoelig
                          werkklimaat.                                               tot zeer gevoelig voor al deze klimaateffecten. De RAS
                                                                                     beschrijft de effecten waar wij als regio mee worden
                          Een regionale en lokale aanpak                             geconfronteerd. Onze strategie richt zich op de opgaven
                                                                                     die binnen onze eigen invloedsfeer liggen en waar we
                          Om richting te geven aan deze opgave hebben                iets aan kunnen doen in termen van voorkomen of
                          gemeenten, waterschap, provincie en andere stakehol-       reguleren. In sommige gevallen betekent klimaatadap-
                          ders samen gewerkt aan een Regionale klimaat Adaptatie     tatie ook dat we – incidenteel – overlast zullen moeten
                          Strategie (RAS). Deze RAS voor Rivierenland maakt op       accepteren.
                          regionaal niveau inzichtelijk of en zo ja waar extra inzet
                          nodig is om vanaf 2020 klimaatadaptief te handelen en      We hebben niet van vandaag op morgen onze regio
                          in 2050 klimaatadaptief ingericht te zijn. Aan deze RAS    klimaatadaptief ingericht. In deze RAS zijn doelen voor
                          wordt later dit jaar nog een samenwerkingsagenda voor      de korte termijn opgenomen, maar is ook beschreven
                          de uitvoering gekoppeld.                                   wat klimaatadaptief ingericht in 2050 betekent voor
                                                                                     onze regio.
                          Door in samenhang klimaatadaptatie vraagstukken te
                          benaderen in de regio, proberen we winst te behalen
                          voor de regio als geheel. Gemeenten en individuele
< Water op straat in Tiel stakeholders gaan daarnaast zelf aan de slag met
                                                        9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Strategische lijnen voor de korte termijn                      klimaatadaptatie aan kansen op andere gebieden            heden, woningcorporaties en private partijen samen.
                                                               zoals de energietransitie, bos- en natuurontwikkeling,
• Vergroten van bewustwording en kennis                        aanleg en reconstructie van wegen, dijkverbetering,     • Ambitie 2: Duurzame logistiek en bedrijvigheid
   We vergroten de bewustwording en kennis van de              recreatieve ontwikkelingen, etc.                          Met groen en water als bouwstenen zorgen we
   urgentie tot klimaatadaptatief handelen bij overheden                                                                 ervoor dat onze bestaande en nieuw te ontwikkelen
   en betrokken stakeholders, maar zeer zeker ook van      • We verbinden verschillende schaalniveaus                    bedrijventerreinen gewapend zijn tegen wateroverlast
   inwoners en bedrijven. Het grootste deel van het            We verbinden de regionale en lokale aanpak en wat         en hittestress. Daarnaast is de hoofdinfrastructuur van
   grondgebied in Rivierenland is niet in eigendom van         betreft schaalniveau zetten we in op zowel strategisch,   (snel)wegen, spoorwegen en waterwegen klimaatro-
   overheden, maar van particulieren. De urgentie tot          tactisch als operationeel niveau. Door samen te           buust ingericht. We hebben ons voorbereid op situaties
   klimaatadaptatie moet bij alle betrokkenen worden           werken en slimme combinaties binnen schaalniveaus         waar infrastructuur tijdelijk uit kan vallen door water-
   vergroot en er toe leiden dat we klimaatadaptatie           te maken, komen we tot een efficiënte aanpak van een      overlast, hitte of droogte. We weten in die situaties hoe
   verankeren in ons beleid en ons concrete handelen.          klimaatadaptieve inrichting van de leef- en werkomge-     we zelf kunnen handelen om schade en overlast zo veel
                                                               ving in regio rivierenland.                               mogelijk te voorkomen.
• Een andere manier van denken en samenwerken
   Samen durven we naar beste weten beslissingen           Ambities voor klimaatbestendig Rivierenland 2050            • Ambitie 3: Vitale en toekomstbestendige land-
   te nemen, op basis van beperkte kennis en in de                                                                       en tuinbouw
   wetenschap dat de toekomst onvoorspelbaar is. We        Vanuit deze strategische lijnen op korte termijn, zijn        De land- en tuinbouw is in 2050 zo ingericht dat
   moeten daarom durven te denken en doen buiten           onze ambities geformuleerd om toe te werken naar een          het zo min mogelijk last heeft van de gevolgen van
   de bestaande relaties en gebaande paden, gebruik        klimaatbestendig Rivierenland in 2050:                        wateroverlast, droogte en hitte. We gaan ervoor
   maken van de goede voorbeelden en ervaringen en                                                                       zorgen dat de land- en tuinbouw beter bestand is tegen
   samenwerken met verschillende disciplines.              • Ambitie 1: Leefbare kernen                                  klimaatverandering. Dit doen we door bijvoorbeeld
                                                               We hebben in 2050 aantrekkelijke groene en leefbare       water beter vast te houden, te zoeken naar mogelijk-
• We pakken eerst de meest urgente opgaven aan                 kernen waar het goed wonen, werken en recreëren is.       heden van multifunctioneel grondgebruik en te zoeken
   We richten ons in eerste instantie op de meest urgente      We gaan daarom beperking van wateroverlast, droogte       naar andere ontwikkelingen, die kansen bieden voor
   opgaven. Daarnaast pakken we natuurlijk de makke-           en hitte meenemen als ontwerpuitgangspunt bij de          verduurzaming van de landbouw.
   lijke oplossingen (‘laaghangend fruit’) op. We koppelen     (her)inrichting van onze kernen. Daarbij werken over-
                                                                                        10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>• Ambitie 4: Robuust en aantrekkelijk                     kansen ontstaan, welke prioriteiten
    rivierenlandschap                                     ontstaan, hoe we die het beste kunnen
    We zetten in op het behouden en versterken van        aanpakken en wie daarvoor aan zet is en
    (natte) natuur, het vergroten van de biodiversiteit   welke samenwerking daarbij nodig is.
    en het zoeken naar nieuwe natuurdoelen op andere
    plekken. De natuurgebieden maken deel uit van een     Samen aan de slag!
    sterke groenblauwe dooradering in het landschap.
    Deze groenblauwe dooradering faciliteert berging      We zetten de ingezette samenwerking
    en voorraad van zoet water voor de functies in het    voor klimaatadaptatie voort. Het
    gebied en is tevens aantrekkelijk voor natuur en      opstellen van een samenwerkingsagenda
    recreatie. De Linge is binnen de Betuwe hierin de     én het uitvoeren van de daarin
    blauwe draad. Verdere versterking geeft nog meer      opgenomen maatregelen zijn de logische
    kansen voor landbouw, natuur en recreatie.            en noodzakelijke vervolgstappen die we
                                                          gaan zetten. Zowel op regionaal niveau,
Bij het toewerken naar deze ambities zoeken we naar       maar zeer zeker ook op lokaal niveau.
slimme combinaties van oplossingsrichtingen. Daarbij      Deze grote verantwoordelijkheid ligt
staat klimaatadaptatie niet op zichzelf. Het is onderdeel bij ons als gehele maatschappij: van
van de integrale opgaven gericht op het versterken        individuele inwoner tot ondernemer,
van de leefbaarheid, onze gezondheid, onze economie,      van natuurorganisatie tot woning-
toerisme en recreatie en de energietransitie. Daardoor    corporatie, van land- en tuinbouw tot
nemen we niet alleen goede en tijdige maatregelen,        logistiek. De overheden hebben hierin
maar pakken we ook kansen om de regio in vele             de taak om een voortrekkersrol te
opzichten te versterken.                                  vervullen en om alle betrokkenen te
                                                          activeren en te faciliteren bij de opgave
In de RAS zijn de hiervoor genoemde strategische          die klimaatadaptatie heet. We moeten
lijnen en ambities vertaald naar welke opgaven en         dus samen aan de slag!
                                                                                        11          Gemeentehuis Neerijnen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                Rivierengebied
    Een uniek landschap met een
afwisseling van de kleinschaligheid
       van oeverwallen tot de
karakteristieke vergezichten van de
komgebieden en slingerende dijken
 langs de rivieren en uiterwaarden.
                       13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>1.                                                      Rivierenland, samen voor een sterke regio                We geven gezamenlijk uitvoering aan de regionale
                                                                                                                 economische speerpunten. Daarnaast pakken we in
Inleiding                                               Rivierenland 1 heeft van oudsher te maken met de
                                                        invloed van het klimaat en vanaf het begin hebben we
                                                                                                                 regionaal verband ook thema’s op zoals wonen, mobiliteit
                                                                                                                 en de energietransitie, onder andere in het kader van
                                                        samengewerkt om hoog water en overstromingen te          de Regiodeal die onlangs door het Rijk is gehonoreerd.
                                                        bestrijden. Al voor de Romeinse tijd legden we dijkjes   Dit doen we vanuit de overtuiging dat het in samenhang
                                                        aan en zetten we moeras om in bruikbaar land. Rond       benaderen van deze vraagstukken winst oplevert voor de
                                                        1450 was er een eerste min of meer gesloten stelsel van  regio als geheel: een rivierengebied waar het nu en ook in
                                                        rivierdijken. Van de 16de tot midden van de 19de eeuw    de toekomst goed wonen, werken en recreëren is.
                                                        reguleerden we de rivieren steeds verder en ontstond
                                                        het landschap dat we nu kennen.                          Klimaatadaptatie, een belangrijke opgave
                                                        Een uniek landschap met een afwisseling van de           Ook voor klimaatadaptatie zien we een meerwaarde in
                                                        kleinschaligheid van oeverwallen tot de karakteristieke  het regionaal samenwerken. Niemand ontkomt namelijk
                                                        vergezichten van de komgebieden en slingerende dijken    aan de effecten van klimaatverandering. De effecten
                                                        langs de rivieren en uiterwaarden. Het is een gebied met houden niet op bij gemeentegrenzen, ze zijn gebied
                                                        een rijke cultuurhistorie en een aantrekkelijke woon-    overstijgend. Zowel inwoners, bedrijven als natuur en
                                                        omgeving verspreid over stedelijke en vele landelijke    landschap hebben en krijgen te maken met de gevolgen
                                                        kernen.                                                  van klimaatverandering.
                                                        We vormen een sterke economische regio met een           Het wordt steeds natter, warmer, er zijn langere droge
                                                        combinatie van diverse soorten landbouw, waaronder       periodes en de zeespiegel stijgt. Het KNMI heeft scena-
                                                        veel hoogwaardige landbouw zoals fruitteelt, laan-       rio’s opgesteld die duidelijk maken dat we ons moeten
1. Met Rivierenland bedoelen we het grondgebied van de  boomteelt en (glas) tuinbouw. Daarnaast kenmerkt onze    voorbereiden op extremere weersomstandigheden die
   9 gemeenten die samenwerken in het kader van de RAS,
   niet het samenwerkingsverband Regio Rivierenland.
                                                        regio zich door aan landbouw gelieerde bedrijvigheid en  kunnen leiden tot grote ruimtelijke, economische, ecologi-
                                                        logistiek en vele mogelijkheden voor recreatie.          sche en maatschappelijke impact.
                                                                                     14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                              Cumulatieve effecten
De urgente effecten van
klimaatverandering
Meer hittestress bij mensen Vaker uitval van delen van vitale Frequentere oogstschade en   Verschuiving klimaatzones door          Gezondheidsverlies, arbeidsverlies
   door extreem weer          en kwetsbare functies door      andere schade in de land- en geleidelijke klimaatverandering         en kosten door mogelijke toename
                                     extreem weer             tuinbouw door extreem weer                                                 allergieën en infecties
                                                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                             Als regio staan we voor de opgave om ons aan te        2019               Rivierenland bezit het DNA en de kracht om
                                             passen aan het klimaat en om de schade die hiermee                        deze samenwerking regionaal tot stand te
                                                                                                    • Regionale
                                             gepaard gaat te beperken. Tegelijkertijd moeten we de    stresstest       brengen.
                                             kansen die klimaatverandering met zich mee brengt      • Consultatieronde
                                             benutten. Denk daarbij aan het verbouwen van andere    • 1e dialoogronde  We brengen zo breed mogelijk de regionale
                                             producten en een langere oogstperiode.                                    en lokale gevoeligheden voor klimaatver-
                                                                                                                       andering in kaart en vertalen deze in een
                                             Aan de slag!                                                              klimaateffectatlas voor onze regio. Tezamen
                                                                                                                       met de opbrengsten van de uitgevoerde
                                             Klimaatadaptatie vraagt om een andere aanpak dan       2020               regionale risicodialogen eind 2019 en begin
                                             die we gewend zijn. Klimaatverandering is een complex                     2020 levert dit de basis voor onze regionale
                                                                                                    • 2e dialoogronde
                                             en meervoudig vraagstuk dat verschillende sectoren,                       klimaatadaptatie strategie (RAS).
                                                                                                    • Regionale
                                             organisaties en bestuurslagen overstijgt. Met veel       strategie
                                             betrokken partijen, veel wederzijdse afhankelijkheden, • Samenwerkings-   Deze RAS voor Rivierenland maakt op
                                             waarbij geen van de partijen het geheel onder controle   agenda           regionaal niveau inzichtelijk of en zo ja
                                             heeft en het vraagstuk van niemand is en toch van                         waar extra inzet nodig is om vanaf 2020
                                             iedereen.                                                                 klimaatadaptief te handelen en in 2050
                                                                                                                       klimaatadaptief ingericht te zijn. Aan deze
                                             Wij als betrokken partijen moeten samen, naar                             RAS wordt later dit jaar nog een samenwer-
                                             beste weten, beslissingen durven te nemen, op                             kingsagenda voor de uitvoering gekoppeld.
                                             basis van beperkte kennis en in de wetenschap                             De regionale aanpak zorgt ervoor dat we
                                             dat de toekomst onvoorspelbaar is. We moeten                              zaken lokaal sneller kunnen implementeren.
                                             daarom durven denken buiten de bestaande relaties                         Gemeenten en individuele stakeholders
                                                                                                    2050
                                             en gebaande paden, gebruik maken van de goede                             gaan daarnaast zelf aan de slag met hun
                                             voorbeelden en ervaringen en samenwerken met           • Rivierenland     eigen (lokale) aanpak.
Appelpop en het fruitcorso zijn drukbezochte verschillende disciplines.                               Klimaatbestendig
evenementen in Gelderland.
                                                                                    16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Deze RAS is een dynamisch document.
Voortschrijdend inzicht, ontwikkelingen en
ervaringen die we opdoen, zorgen er voor
dat we deze strategie blijven aanpassen.
 Tegel eruit en plantje erin
                                           17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre> Het gebied
 Het werkgebied van deze RAS.
                                Culemborg           Buren
                                                                                              Over Betuwe
                                                                            Neder Betuwe
                                                                                                               Lingewaard
                                                    Tiel                      Druten
                                                                                         Beuningen
                              West Betuwe                                                                                 Waal
                                                          West Maas en Waal
Waa
    l
                                                                                                      Nijmegen
                                                                                                                 Berg
                           Zaltbommel                                                                           en Dal
                                          Maasdriel
                                                                        18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Enkele begrippen
Klimaatadaptatie             Klimaatmitigatie               infrastructuur. Dit alles wordt er wonen en werken? En over    “willen” en vormt de basis voor
                                                            vertaald in de Regionale        de bescherming van de vitale   het “werken”.
Is het proces waarbij de     Is het totaal aan maatregelen  Energie Strategie (RES).        functies, zoals ziekenhuizen
samenleving zich aanpast     die beogen emissies van broei-                                 en elektriciteitscentrales?    Werken: Hier gaat het om het
aan het actuele of verwachte kasgassen en een aantal fluor- Weten, willen en werken         Wat zijn de kansen en          borgen en realiseren van de
klimaat en de effecten       verbindingen te verminderen,                                   mogelijkheden om de leef-      doelen en strategieën. Hoe
daarvan, om de overlast,     om zo klimaatverandering te    De zeven ambities uit het       omgeving te verbeteren,        komen we tot daadwerkelijke
hinder of schade die         remmen en/of te stoppen.       Deltaplan Ruimtelijke           kosten te besparen of zelfs    uitvoering in de praktijk?
gepaard kan gaan met                                        Adaptatie zijn een              geld te verdienen?             Hoe wordt onze leefomgeving
klimaatverandering te        Dat de regio met deze RAS      verdere uitwerking van de                                      klimaatadaptief ingericht?
beperken en de kansen die    ambitieus werk wil maken van   Handreiking Ruimtelijke         Willen: Het concreet maken
de klimaatverandering        klimaatadaptatie, betekent     Adaptatie, waarin het weten,    van een ambitie op het         De volgorde van deze trits
biedt te benutten.           niet dat het beperken van      willen en werken centraal       gebied van waterrobuust        is geen vaststaand en hard
(Planbureau voor de          klimaatverandering (klimaat-   staat.                          inrichten of klimaatadaptatie. gegeven. In deze RAS
Leefomgeving)                mitigatie) tot het verleden                                    Worden er haalbare doelen      zijn opgaven opgenomen
                             behoort. Integendeel, op       Weten: Wat zijn de effecten     gesteld? Is bepaald hoe        variërend van het vergroten
                             regionaal niveau wordt nu      van klimaatverandering in       deze doelen gehaald kunnen     van de bewustwording, het
                             hard gewerkt aan gedragen      mijn gebied? Wat gebeurt        worden? Kunnen de doelen       stellen van ambities tot het
                             keuzes voor de opwekking       er bij een overstroming,        en de aanpak rekenen op        realiseren van concrete
                             van duurzame elektriciteit,    bij hevige regenval, droge      draagvlak, binnen én buiten    doelen.
                             de warmtetransitie in de       perioden en hittegolven? Wat    de organisatie? De regionale
                             gebouwde omgeving en de        is er te zeggen over de kwets-  klimaatadaptatie strategie
                             benodigde opslag en energie    baarheid van de mensen die      is de uitwerking van de stap
                                                                           19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Grauwe ganzen familie
(Door Richard Dijkgraaf)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>          Kwetsbaarheden in Rivierenland
    De combinatie van hoog
 water, kwel en woongebieden
 vlak achter de dijk maakt het
Rivierengebied extra kwetsbaar
  voor klimaatveranderingen.
                      21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>2.                Effecten in beeld: nu en in de toekomst
Kwetsbaarheden in De inhoudelijke thema’s die horen bij klimaatadaptatie
                  hebben betrekking op wateroverlast, droogte, hitte
                                                                            In deze strategie richten wij ons op de opgaven die
                                                                            binnen onze eigen invloedsfeer liggen en waar we iets aan
Rivierenland      en het risico op overstromingen. De combinatie van
                  hoog water, kwel en woongebieden vlak achter de
                                                                            kunnen doen in termen van voorkomen of reguleren.
                                                                            In sommige gevallen betekent klimaatadaptatie ook dat
                  dijk maakt het Rivierengebied extra kwetsbaar voor        we – incidenteel – overlast zullen moeten accepteren.
                  klimaatveranderingen. Op basis van de uitgevoerde
                  regionale stresstesten in de regionale klimaateffectatlas In dit hoofdstuk zijn de effecten beschreven die zich op
                  (Werkregio Klimaatactief Rivierenland) en de risicodia-   deze vier thema’s voordoen in onze regio. Daarbij zijn ook
                  logen concluderen wij dat Rivierenland gevoelig tot zeer  enkele voorbeelden opgenomen van gemeenten of andere
                  gevoelig is voor alle klimaateffecten.                    organisaties die inmiddels gestart zijn met het uitvoeren
                                                                            van concrete projecten.
                  Sommige effecten van klimaatverandering ervaren we
                  nu al in grotere hevigheid dan eerder werd gedacht. Het   De lokale, gemeentelijke “klimaatstresstesten” zullen –
                  regent vaak harder en de hoosbuien zorgen voor water-     naast de regionale klimaatstresstest – meer zicht bieden
                  overlast in dorpen, steden en op wegen. De kans op een    op wat er voor iedere gemeente apart speelt.
                  hittegolf neemt toe, hetgeen effect heeft op de volks-
                  gezondheid en ook kan leiden tot schade, bijvoorbeeld
                  aan de fruitteelt of infrastructuur. Langdurige droogte
                  leidt tot watertekorten voor de land- en tuinbouw en
                  de natuur en tot lage grondwaterstanden. De extreme
                  weersomstandigheden vormen verder risico’s voor vitale
                  functies, zoals bijvoorbeeld de beschikbaarheid van
                  elektriciteit.
                                                22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                          A. Wateroverlast   B. Droogte
 Wat voorspelt het KNMI?
 Voorspellingen zijn geprognotiseerd tot
 2050 en 2085 met als uitgangspunt het
 klimaat in de periode 1981-2010.
 1. De temperatuur blijft stijgen.
 2. Zachte winters en hete zomers komen
    vaker voor.
 3. De neerslag en extreme neerslag in de
    winter nemen toe.
                                                                                    C. Hitte D. Overstromingen
 4. De intensiteit van extreme regenbuien in
                                                  °C
    de zomer neemt toe.                      12
 5. Hagel en onweer worden heviger.
 6. De zeespiegel blijft stijgen.
                                             11
 7. Het tempo van de zeespiegelstijging
    neemt toe.
 8. De veranderingen in de windsnelheid zijn 10
    klein.
 9. Het aantal dagen met mist neemt af en    9
    het zicht verbetert verder.
 10. De hoeveelheid zonnestraling nabij het
                                             8
 		 aardoppervlak neemt licht toe.
                                             7
Bron: www.klimaatscenarios.nl
                                                1900 1920 194 0 1960    1980   2000    2020
                                                                     23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>A. Effecten van wateroverlast                                                                     B. Effecten bij langdurige droogte
                                                        Opheusden
• Bij extreme regenbuien kan het water niet altijd      Opheusden kreeg in de zomer van 2014      • Verdroging leidt binnen een aantal gemeenten al tot inklinking
    opgevangen en afgevoerd worden. Het water-          te maken met 80 tot 100 millimeter            en zetting van de bodem, hetgeen vervolgens kan leiden tot
    systeem in onze kernen is vaak niet ingericht       regen in slechts vier uur tijd. Dit heeft     ongelijkmatig zakken van de grond met scheurvorming in de
    op het afvoeren of tijdelijk opvangen van grote     tot ernstige overlast geleid.                 muren, wegen en dijken tot gevolg.
    hoeveelheden regen. De extreme buien die
    periodiek optreden kunnen ernstige overlast en      Bommelerwaard                             • Een lange periode van droogte leidt ook tot afname van
    schade veroorzaken.                                 In 2015 hebben hagelbuien tot                 gewaspopbrengst. Zeker wanneer dit samengaat met hitte en
                                                        aanzienlijke materiële en financiële          lage rivierstanden. Door hitte is de verdamping extra hoog
• Extreme regenbuien kunnen zorgen voor een             schade geleid in de Bommelerwaard.            en door lage rivierstanden zijn de grondwaterstanden extra
    aantasting van de vitale stedelijke infrastructuur. Circa de helft van de glastuinbouw in         laag. Door de extra hoge waterbehoefte van de gewassen en
    Denk aan het onderlopen van viaducten en            dit gebied is er door getroffen en ook        beperktere mogelijkheden om voldoende water te kunnen
    tunnels, tijdelijke onbereikbaarheid van voorzie-   bij de fruittelers was er sprake van          voeren kan een nog groter vochttekort ontstaan.
    ningen en waterschade in gebouwen.                  flinke schade.
                                                                                                  • Rivierenland heeft een belangrijke taak bij het doorvoeren van
• Naast de extreme regenbuien zien we ook               De Waal                                       zoet water voor de drinkwaterwinning. Bij teveel droogte komt
    een toename van hagelbuien in frequentie en         De ligging aan de Waal en de zanderige        deze functie in gevaar omdat er te weinig zoet water voorradig
    intensiteit. Deze levert o.a. schade op voor de     bodem in combinatie met hoge(re)              is en lage waterstanden van invloed zijn op de waterkwaliteit.
    land- en tuinbouw: aan gewassen, maar ook aan       grondwaterstanden en kwel leiden
    bijvoorbeeld kassen.                                in de regio tot problemen bij hevige      • Bij lage rivierstanden kan het voorkomen dat het waterpeil van
                                                        neerslag, zoals het onderlopen van            de rivier daalt tot een niveau waarbij inlaten van water niet
• Het landelijk gebied heeft incidenteel ook te         straten en kelders.                           langer mogelijk is voor een gebied, hetgeen tot watertekorten
    maken met wateroverlast.                                                                          en schades kan leiden. Ook leveren lagere rivierstanden
                                                                                                      beperkingen op voor de scheepvaart.
                                                                                     24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                        • Droogte en verminderde watertoevoer in combi-
                                                          natie met hitte leidt tot een verslechtering van Inklinking / zetting van de bodem
                                                          de kwaliteit van het oppervlaktewater. Hierdoor  Verdroging leidt binnen een aantal gemeenten al tot
                                                          neemt voor die wateren de kwetsbaarheid          inklinking en zetting van de bodem, hetgeen
                                                          voor blauwalg en botulisme toe, juist in tijden  vervolgens kan leiden tot scheurvorming in de muren
                                                          dat er behoefte is aan verkoeling en recreatief  van woningen en gebouwen. Vanaf de zomer van 2018
                                                          zwemmen.                                         tot nu heeft gemeente Lingewaard al meer dan 100
                                                                                                           meldingen ontvangen van scheurvorming in panden.
                                                        • Bij een langere periode van droogte, droogt de
                                                          grond verder uit, in combinatie met meer zon     Regionale Droogte Overleggen
                                                          en hogere temperaturen, neemt de kans op         In Regionale Droogte Overleggen (RDO’s) delen
                                                          natuurbranden verder toe.                        waterschappen, regionale onderdelen van
                                                                                                           Rijkswaterstaat en provincies tijdens (dreigende)
                                                        • Door lage waterstanden van de rivieren dalen     watertekorten informatie en stemmen maatregelen
                                                          de grondwaterstanden en ontstaat wegzijging,     en bijbehorende communicatie met elkaar af. Tijdens
• Tijdens het groeiseizoen ontstaat er een spannings-     omdat water ondergronds naar de rivier toe       de droogte van 2018 kwamen inlaten droog te liggen
  veld tussen doorvoer van water ter voorkoming           stroomt (met name op de hogere en lichtere       en zijn via RDO’s oplossingen voor de onstane
  van verzilting bij het kustgebied en de groeiende       gronden). Door lagere grondwaterstanden          problemen gezocht. Eén van de oplossingen was een
  watervraag van de land- en tuinbouw om oogstschade      komen gewassen minder makkelijk bij het          beregeningsverbod voor overdag, om verdamping te
  te voorkomen.                                           grondwater, waardoor deze een watertekort        voorkomen.
                                                          kunnen krijgen. Ook is het lastiger om opper-
• Ecosystemen passen zich aan; vooral vegetatiesoorten    vlaktewater aan te voeren en vast te houden,     Blauwalg
  die droogte-resistent zijn zullen blijven groeien.      omdat dit water wegzijgt.                        In 2018 en 2019 werd in recreatieplassen blauwalg
  Droogte heeft een negatieve invloed op biodiversiteit                                                    geconstateerd waardoor er niet gezwommen kon
  en leidt tot verandering van het van oudsher natte                                                       worden.
  (historisch) landschap.
                                                                                     25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>C. Effecten bij langdurige hitte
• Langdurige hitte of hittestress              • Door hitte en droogte ontstaat meer
                                                                                             Hitte                                                   Het verschil tussen nu en 2050
    vergroot het risico op gezondheids-            behoefte aan koele plekken en meer
    problemen en kan zorgen voor afname            schaduw door groen.
    van arbeidsproductiviteit. Ook plagen                                                    Stedelijk hitte-eiland effect:                  Aantal tropische dagen:
    (zoals de eikenprocessierups) komen        • Hitte tast daarnaast ook infrastructuur     In (binnen)steden is het gemiddeld 2° C         Huidig klimaat             2050
    vaker voor.                                    aan door bijvoorbeeld het smelten         warmer dan het landelijk gebied.
                                                                                             In het centrum van Tiel is dit 1 à 1,5° C
                                                   van asfalt en het uitzetten van rails
• Bij hitte treedt het ‘hitte-eiland effect’       en bruggen.
    op in onze kernen, waarbij vooral in
    versteende buurten of wijken meer          • Door extreme hitte ontstaat er risico                                                             > 30 ° C         > 30 ° C
    warmte wordt vastgehouden dan in               op zonnebrandschade aan fruit.
    landelijk gebied of minder versteende          Daarnaast worden nieuwe insecten,
    buurten of wijken. Hierdoor koelen             plagen en ziekten geïntroduceerd en is                                                    4 dagen                    7-13 dagen
    de versteende gebieden ’s nachts               er sprake van een verschuiving van de
    onvoldoende af.                                oogstperiode.
                                                                                             Aantal warme nachten (Tiel):                    Aantal ijsdagen:
                                                                                             Huidig klimaat                    2050          Huidig klimaat             2050
   Zomerschade aan fruit
   De land- en tuinbouw in het gebied heeft steeds meer last van                                    > 20 ° C                > 20 ° C               <0°C                        <0°C
   hitte en warmte. Zo is er risico op zonnebrandschade aan fruit. In
   2018 leidde dat tot opbrengstderving bij de fruittelers in de regio.
                                                                                             Circa 4 nachten                   2 tot 3 weken  8 dagen                   1 tot 4 dagen
                                                                                          26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>D. Effecten van overstromingen
• Overstromingen kunnen (afhankelijk van de ernst)         • Het onderzoek door Veiligheid Nederland in Kaart
    leiden tot maatschappelijke ontwrichting,                   wijst op grote gevolgen van een mogelijke dijkdoor-
    veiligheidsrisico’s, de uitbraak van infectie-              braak. De economische schade als gevolg van een
    ziekten en het vrijkomen van schadelijke stoffen.           dijkdoorbraak kan variëren tussen € 5,3 en € 16,9
    [Gezondheidsraad 2017]                                      miljard (gem. € 9 miljard per gebeurtenis). Het aantal
                                                                slachtoffers varieert van 40 tot maximaal 1.750
• Volgens deskundigen is de kans klein dat bij hoge             (gem. 190 slachtoffers), afhankelijk van de mogelijk-
    waterstanden op de rivier een dijk doorbreekt.              heden tot preventieve evacuatie. 2                     Evacuatie rivierengebied 1995.
    Maar als er een dijk in onze regio doorbreekt, stroomt
    een groot gebied onder water. De overstromings-
    diepte in onze regio gaat naar 2 meter of zelfs meer.
    Het gaat er dan om dat er in geval van een dreigende       Hoogwaterbeschermingsprogramma
    overstroming een evacuatieplan is. De verantwoorde-        Het nationale hoogwaterbeschermings-
    lijke Veiligheidsregio’s Gelderland-Zuid (VRGZ)            programma is gericht op de versterking
    en Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland-            van de dijken voor een waterveilig
    Midden (VGGM) hebben een rampbestrijdingsplan              Nederland in 2050. In de nieuwe
    (Dijkdoorbraak en Overstroming) vastgesteld dat            Integraal Rivier Management aanpak
    onder andere de evacuatie regelt.                          vanuit het Deltaprogramma wordt de
                                                               klimaatopgave integraal meegenomen.
• Bij overstromingen kunnen nutsvoorzieningen
    uitvallen, met als gevolg dat onder andere de                                                                      Inundatieverloop bij Toetspeil scenario (Tp) Angeren, Gemeente
    toelevering van bijvoorbeeld elektriciteit stil komt                                                               Lingewaard na 12, 24, 48 en 72 uur na doorbraak van de waterkering
                                                                                                                       nabij Angeren aan de oostzijde van het gebied (voorbeeld van een
    te liggen.                                             2. Dit zijn getallen voor de gehele dijkkring 43. Een groot
                                                                                                                       van de vijf doorbraakscenario’s).
                                                              deel van Rivierenland valt binnen deze dijkring.
                                                                                                  27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Iconenkaart Rivierenland
Voor de regio Rivierenland is een
klimaateffectatlas (Werkregio
Klimaatactief Rivierenland)
ontwikkeld. In de klimaateffect-
atlas wordt gebiedsspecifiek
bekeken welke risico’s voor
verdroging, hitte, wateroverlast
en overstroming er zijn. Daarbij
worden ook verbanden gelegd
op regionaal niveau. Bij welke
peilgebieden komt de inlaat
droog te liggen bij een lage
rivierstand? Welke regio’s
hebben veel waterberging
beschikbaar en in welke
gebieden is juist veel afstroom?
En waar liggen natuur- en land-
bouwgebieden die kwetsbaar zijn
voor bijvoorbeeld droogte?
De uitkomsten van deze
klimaateffectatlas zijn met
iconen op deze overzichtskaart
verwerkt.
                                  28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Door droogte en verminderde
watertoevoer in combinatie met
hitte, neemt de kwetsbaarheid
voor blauwalg en botulisme toe.
Blauwalg                        29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Het grote rivierenpad Geldermalsen
(Door Tjabeljan, Flickr.)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                 Complex vraagstuk
 Klimaatverandering is een complex en
meervoudig vraagstuk dat verschillende
sectoren, organisaties en bestuurslagen
overstijgt. En waarbij het vraagstuk van
    niemand is en toch van iedereen.
                        31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>3.                  Rivierenland voorbereid en aangepast aan het
                    veranderend klimaat
                                                                           Onze strategische lijnen
Strategie: naar een De RAS is onze leidraad om regie te voeren op een
                                                                           Bij onze aanpak en uitvoering hanteren wij de volgende
                                                                           strategische lijnen:
klimaatbestendig    goede en tijdige aanpassing aan het veranderende
                    klimaat. Om deze ambitie te realiseren is het van      • Vergroten van bewustwording en kennis
Rivierenland        belang dat we de mogelijkheden benutten die zich
                    aandienen en daarnaast inspelen op veranderingen
                                                                               De verantwoordelijkheid voor klimaatadaptief
                                                                               handelen moet breed gevoeld en gedragen worden.
                    in de toekomst. We gaan verder met het onderzoek           Bij overheden en betrokken stakeholders, maar ook
                    naar de (te verwachten) effecten en passen zo nodig        bij onze inwoners en bedrijven. Dat betekent dat we
                    tussentijds onze strategie daarop aan.                     de bewustwording van klimaatverandering en de
                                                                               urgentie tot klimaatadaptatie bij alle betrokkenen
                    Door nu gezamenlijk actie te ondernemen voorkomen          moeten vergroten. We benutten daarvoor de kennis,
                    we hoge financiële en maatschappelijke kosten op de        expertise, voorbeelden en ervaring die er al is binnen
                    langere termijn en leveren we een belangrijke bijdrage     onze eigen regio en daarbuiten. We stimuleren ook
                    aan de versterking en duurzame ontwikkeling van            educatie en extra onderzoek en betrekken daarbij
                    onze regio. Wij beseffen dat onze omgeving en het          onderwijsinstellingen en onderzoeksinstituten, zoals
                    klimaat blijft veranderen. Het is onmogelijk en ook        de Wageningen Universiteit. De bewustwording moet
                    onwenselijk om in 2020 een complete blauwdruk voor         er mede toe leiden dat we klimaatadaptatie verankeren
                    de aanpak en uitvoering van onze klimaatbestendige         in ons beleid en ons concrete handelen. We beseffen
                    regio tot en met 2050 te maken. Dit ontslaat ons niet      dat de klimaatadaptatie opgave ons ook voor strate-
                    van de verplichting om nu keuzes te maken voor de          gisch lastige keuzes laat komen te staan. Keuzes voor
                    komende periode.                                           verregaande maatregelen met bijbehorende financiële
                                                                               consequenties. Dit vraagt om durf.
                                                32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                              • Een andere manier van denken en samenwerken               recreatieve ontwikkelingen, etc. Daarnaast werken we
                                Dat is waar klimaatadaptatie om vraagt.                   samen aan oplossingen om te sturen op noodzakelijke
                                Klimaatverandering is een vraagstuk met een veelheid      grotere transities om ook in de verdere toekomst veilig
                                aan betrokken partijen en wederzijdse afhankelijk-        en prettig te kunnen wonen, werken en recreëren in het
                                heden. We erkennen de noodzaak van interdisciplinair      Rivierengebied.
                                en integraal (sector overstijgend) werken. Het is een
                                vraagstuk waarvoor geen spoorboekje beschikbaar is      • We verbinden verschillende schaalniveaus
                                en dat vraagt om tussentijds evalueren en bijstellen.     We verbinden de regionale en lokale aanpak.
                                Betrokken partijen moeten samen naar beste weten          Door kennisdeling en uitwisseling van ervaringen,
                                beslissingen durven te nemen, op basis van beperkte       kunnen slimme combinaties gemaakt worden en kan
                                kennis en in de wetenschap dat de toekomst onvoor-        een meer efficiënte aanpak gerealiseerd worden. De
                                spelbaar is. We moeten daarom durven te denken en         RAS is een dynamische strategie, waarbij naast het
                                doen buiten de bestaande relaties en gebaande paden,      strategisch niveau, ook zeker aandacht is voor het
                                gebruik maken van de goede voorbeelden en erva-           tactisch en operationeel niveau. Door deze niveaus in
                                ringen en samenwerken met verschillende disciplines.      nauwe verbinding met elkaar te brengen, komen we tot
                                                                                          een uitvoerbare, beheersbare en gedragen strategie.
                              • We pakken eerst de meest urgente opgaven aan              Deze strategie kan efficiënt bijdragen aan het realiseren
                                We richten ons in eerste instantie op de meest urgente    van een klimaatadaptieve inrichting van onze leefomge-
                                opgaven. Daarnaast pakken we natuurlijk de makke-         ving. Het is belangrijk om dit samen op te pakken, met
                                lijke oplossingen (‘laaghangend fruit’) op. We doen wat   alle betrokkenen in het gebied. Betrokken overheden
                                we zeggen en pakken door als dat nodig is. We gaan        kunnen hierin op verschillende manieren bijsturen. Ze
                                actief aan de slag om de klimaatbestendigheid van de      kunnen het goede voorbeeld geven door te investeren in
                                regio al op korte termijn te vergroten. We koppelen       eigen gebouwen, voorzieningen en in de buitenruimte,
                                klimaatadaptatie aan kansen op andere gebieden            daarnaast kunnen de overheden ook sturend optreden
                                zoals de energietransitie, bos- en natuurontwikkeling,    via lokale regelgeving.
                                aanleg en reconstructie van wegen, dijkverbetering,
Waterpompen vanwege drooogte.                             33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Onze regionale ambities                                     Ook zetten we gezamenlijk als overheden, GGD,               stakeholders samen aan oplossingen. Minder afhankelijk
                                                            zorginstellingen en andere partijen in op het infor-        worden van water is hierbij essentieel. Om wateroverlast
Vanuit deze strategische lijnen hebben wij voor de          meren en faciliteren van onze bewoners en bedrijven         en watertekort te beperken streven we er naar om water
regionale gebiedspijlers onze ambities geformuleerd         om middels maatregelen en gedrag hittestress te             zo veel mogelijk vast te houden, in de bodem en in het
om toe te werken naar een klimaatbestendig Rivierenland     beperken en wateroverlast en droogte te voorkomen.          watersysteem. Door samen slim en zuinig om te gaan
in 2050:                                                    Het resultaat: aantrekkelijke groene leefbare kernen        met het beschikbare water kunnen we de gevolgen van
                                                            waar het goed wonen, werken en recreëren is.                droogte en hitteschade zo veel mogelijk voorkomen. Dit
• Leefbare kernen                                                                                                       bekijken we in samenhang met de waterbeschikbaarheid
    Beperking van wateroverlast, droogte en hitte nemen   • Duurzame logistiek en bedrijvigheid                         voor de drinkwatervoorziening, natuur en recreatie.
    we als ontwerpuitgangspunt mee bij de (her)inrichting   Met groen en water als bouwstenen zorgen we
    van onze kernen. Daarbij werken overheden,              ervoor dat onze bestaande en nieuw te ontwikkelen           Om weerbaar te zijn voor de klimaatverandering
    woningcorporaties en private partijen samen om          bedrijventerreinen gewapend zijn tegen wateroverlast        onderzoeken we de mogelijkheden van multifunctioneel
    de buitenruimte en gebouwen te transformeren tot        en hittestress. Daarnaast is de hoofdinfrastructuur         grondgebruik en inrichting. We staan open voor teelten
    groene, leefbare en klimaatbestendige kernen. We        van (snel)wegen, spoorwegen en waterwegen                   van andere gewassen en zoeken naar aansluiting met
    gaan er samen voor zorgen dat zo snel mogelijk alle     klimaatrobuust ingericht. We hebben ons voorbereid          andere ontwikkelingen die kansen bieden voor verduur-
    nieuwbouw en herontwikkeling klimaatbestendig is.       op situaties waar infrastructuur tijdelijk uit kan vallen   zaming van de landbouw zoals kringlooplandbouw en
    Bij renovatie, beheer en onderhoud wordt klimaat-       door wateroverlast, hitte of droogte. We weten in die       natuurinclusieve landbouw.
    adaptatie meegenomen.                                   situaties hoe we zelf kunnen handelen om schade en
                                                            overlast zo veel mogelijk te voorkomen.                   • Robuust en aantrekkelijk rivierenlandschap
                                                                                                                        We zetten in op het behouden en versterken van (natte)
                                                          • Vitale en toekomstbestendige land- en tuinbouw              natuur, het vergroten van de biodiversiteit en het zoeken
                                                            We erkennen dat verdere toename van risico’s op             naar nieuwe natuurdoelen op andere plekken. Door nog
                                                            wateroverlast, droogte en hitte grote gevolgen heeft        meer rekening te houden met de ondergrond en het
                                                            voor de land- en tuinbouw. Om te zorgen dat de sterke       watersysteem, kunnen we ook met klimaatverandering er
                                                            agrarische sector in onze regio een goede toekomst          voor zorgen dat de natuur zich optimaal kan ontwikkelen
                                                            heeft, werken overheden, agrariërs en andere                op de geschikte plekken. De natuurgebieden maken deel
                                                                                     34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>    uit van een sterke groenblauwe dooradering in het landschap. Deze      Regionale        2020 •  Bewustwording en kennisontwikkeling
    groenblauwe dooradering zorgt voor de berging en voorraad van zoet     Klimaatadaptatie      •  Communicatie richting bewoners en bedrijven
                                                                                                 •		Verder onderzoek
    water voor de functies in het gebied en is tevens aantrekkelijk voor   Strategie
    natuur en recreatie. De Linge is binnen de Betuwe hierin de blauwe
    draad. Verdere versterking geeft nog meer kansen voor landbouw,
    natuur en recreatie. Op deze manier zorgen we voor een robuust en                       2025 Klimaatbestendigheid in beleid en handelen:
    aantrekkelijk rivierenlandschap dat om kan gaan met de effecten van                          •		Onderdeel van omgevingsvisie en omgevingsplannen
                                                                                                 •		Hitteplannen en -protocollen
    klimaatverandering.
                                                                                                 •		Groennormen voor bebouwd en onbebouwd gebied
                                                                                                 •		Klimaatadaptatie in prestatieafspraken
We zoeken naar slimme combinaties van oplossingsrichtingen. Daarbij
                                                                                                    woningcorporaties
staat klimaatadaptatie niet op zichzelf. Het is onderdeel van de integrale                       •		Beleid vitale functies
opgaven gericht op het versterken van de leefbaarheid, onze gezondheid,
onze economie, toerisme en recreatie en de energietransitie. Zodoende                            •		Borgen waterbeschikbaarheid land- en tuinbouw,
nemen we als betrokken partijen niet alleen goede en tijdige maatregelen,                           natuur, drinkwatervoorziening en recreatie
                                                                                                 •		Behoud en waar mogelijk versterken van natte natuur
maar pakken we ook kansen om de regio in vele opzichten te versterken.
                                                                                                 •		Klimaatbestendige en duurzame land- en tuinbouw
                                                                                                 •		Klimaatbestendige inrichting van onze kernen en het
In de bijlagen zijn onze strategische lijnen en gebiedspijlers verder
                                                                                                    buitengebied
uitgewerkt rondom de volgende centrale vragen:                                                   •		Beschermen vitale functies
— Welke opgaven en kansen ontstaan door
    klimaatverandering in onze regio?
— Welke opgaven en kansen hebben prioriteit?                                                2050 Rivierenland Klimaatbestendig:
— Hoe kunnen we deze opgaven en kansen het                                                       •		Leefbare kernen
                                                                                                 •		Duurzame logistiek en bedrijvigheid
    beste aanpakken en verzilveren?
                                                                                                 •		Vitale en toekomstbestendige land- en tuinbouw
— Wie kan het beste in actie komen en waar is
                                                                                                 • Robuust en aantrekelijk rivierenlandschap
    samenwerking nodig?
                                                                            35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>4.                      Klimaatadaptatie op de agenda houden                    We consulteren ambtenaren en bestuurders van de
                                                                                overheden en de overige stakeholders over de RAS. Dat
De volgende stap:       De RAS is ontstaan uit intensieve samenwerking tussen
                        partijen uit de regio en ook voor uitvoering van de RAS
                                                                                biedt hen de kans om verder richting te geven aan deze
                                                                                RAS. Met die input wordt de RAS definitief gemaakt en
naar een samenwerkings- zal samenwerking belangrijk blijven. Bij het ontbreken
                        van een formele vorm van samenwerking is het niet
                                                                                starten we met het opzetten van een samenwerkingsa-
                                                                                genda. Later dit jaar worden de RAS en de samenwer-
agenda                  ondenkbaar dat het vervolg op deze RAS versnipperd
                        en ongecoördineerd zal zijn, met het gevaar dat zaken
                                                                                kingsagenda ter besluitvorming voorgelegd aan de negen
                                                                                gemeenten, de provincie Gelderland en het waterschap
                        van de agenda verdwijnen. Om het RAS-traject effectief  Rivierenland.
                        en succesvol voort te zetten moet gezocht worden naar
                        een platform of organisatievorm om klimaatadaptatie op  Deze RAS is een dynamisch document. Voortschrijdend
                        de gezamenlijke agenda te houden. De kracht van veel    inzicht, ontwikkelingen en ervaringen die we opdoen,
                        oplossingsrichtingen ligt echter juist in gezamenlijke  zorgen er voor dat we deze strategie blijven aanpassen.
                        en meer informele aanpak met de andere stakeholders.    Dit betekent dat we op gezette tijden de bestuurders
                        Hierbij liggen er kansen om de samenwerking aan te gaan geactualiseerde versies van de RAS en samenwerkingsa-
                        met andere regio’s.                                     genda ter besluitvorming voorleggen.
                        Vervolgstappen                                          Samen aan de slag
                        Voor een gedragen RAS hebben we commitment nodig        Daadwerkelijk aanpassen aan klimaatverandering
                        van alle partijen die te maken hebben en krijgen met    betekent ook dat we het niet bij een strategie kunnen
                        de gevolgen van het veranderende klimaat. Het is van    laten. Juist de uitwerking van de opgaven en maatregelen,
                        belang dat zij de opgaven die wij schetsen in deze RAS  bepaalt of wij er in slagen ons aan te passen aan klimaat-
                        herkennen en de ambities onderschrijven. Dat betekent   verandering. Het opstellen van een samenwerkingsa-
                        ook het accepteren van de daaraan verbonden maatre-     genda én het uitvoeren van de daarin opgenomen maat-
                        gelen en investeringen.                                 regelen zijn de logische en noodzakelijke vervolgstappen.
                                                     36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                    Zowel op regionaal niveau, maar zeer zeker ook op lokaal   organisaties werkt aan de klimaatadaptieve regio. Zelf het
                    niveau. Dit is niet alleen een verantwoordelijkheid van    goede voorbeeld geven als overheden en het aansluiten
                    overheden. Deze grote verantwoordelijkheid ligt bij ons    bij de belevingswereld van inwoners en bedrijven
                    als gehele maatschappij: van individuele inwoner tot       staat hierbij centraal. De communicatiestrategie wordt
                    ondernemer, van natuurorganisatie tot woningcorporatie,    opgepakt via drie pijlers:
                    van land- en tuinbouw tot logistiek. Overheden hebben
                    hierbij de taak om een voortrekkersrol te vervullen en     1. Bewustwording: het bewustzijn over de kwetsbaarheid
                    om alle betrokkenen te activeren en te faciliteren bij de      voor extreem weer vergroten;
                    opgave die klimaatadaptatie heet. We moeten dus samen      2. Kennis: aangeven met welke maatregelen deze
                    aan de slag!                                                   kwetsbaarheid te verkleinen is, het geven van een
                                                                                   handelingsperspectief
                    Communicatie en participatie                               3. Participatie: inwoners en bedrijven betrekken,
                                                                                   faciliteren en stimuleren bij klimaatadaptieve
                    Klimaatadaptief gedrag willen we stimuleren bij inwoners       maatregelen
                    en bedrijven. Zo willen we bijvoorbeeld dat inwoners
                    infiltratiekratten plaatsen, regenwater opvangen in regen- Naast de strategie voor inwoners en bedrijven, wordt er
                    tonnen of dat ze in de tuin de stenen vervangen door       ook voor de interne communicatie binnen de betrokken
                    groen. Van bedrijven verwachten we dat ze zuinig omgaan    gemeenten een strategie uitgewerkt.
                    met water, bijvoorbeeld door druppelberegening aan
                    de wortels van de planten. Maar hoe bereiken we deze
                    gedragsverandering? Dit start met de bewustwording.
                    De regionale werkgroep communicatie gaat een
                    communicatiestrategie uitwerken voor onze inwoners en
                    bedrijven. Uitgangspunt is dat de gemeente samen met
Stadswal Zaltbommel bedrijven, bewoners, corporaties en maatschappelijke
                                                  37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>rt 4. E > sj

À
Teta
: A " > A Os a

1 > 4 7 Yi
E 4 | {7 a A

A , a A Ko
i + A A ' x . y my? a .

st
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                 Samen aan de slag
  Deze grote verantwoordelijkheid
ligt bij ons als gehele maatschappij:
    van inwoner tot ondernemer,
      van natuurorganisatie tot
   woningcorporatie, van land- en
        tuinbouw tot logistiek.
                        39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Bijlagen
         40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>41</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Voorbeelden
Klimaatadaptatie
Waterplein Tiel                                          Dijkverbetering/-versterking
Een waterplein is een voorbeeld van                      Het Rijk en het Waterschap Rivierenland gaan,
Klimaatadaptatie in stedelijk gebied. In droge           ondanks dat de kans op dijkdoorbraken bij hoog
tijden is het een speel- en ontmoetingsplek, in natte    water klein is, door met dijkverbeteringen en -
tijden verandert het in een tijdelijke waterberging.     versterkingen. Dit heeft te maken met de aanzienlijke
Het is een technologische oplossing die ook nog          overstromingsdiepte van ruim 2 meter of meer in onze
uitnodigt tot recreatie en ontmoeten in de wijk. In      regio. Naast dat delen van de dijken niet meer aan
het geval van een extreme regenbui heeft het plein       de veiligheidsnormen voldoen. Daarmee zijn onze
een maximaal waterbergend vermogen van 550 m3,           dijken voorbereid op de toekomstige effecten van
waarbij het water dan maximaal 70 cm hoog staat.         klimaatverandering.
                                                      42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Herinrichting De Vergt                           Waterberging Poederoijen                           Operatie Steenbreek
Vanwege de kastanjebloedingsziekte moesten       Voor de waterberging van het water uit het dorp    Het doel van operatie Steenbreek is om onnodige
alle kastanjes in de groenstrook naast de Prins  Poederoijen in de gemeente Zaltbommel en de        verharding in privé- en openbare ruimte te
Bernardweg in Zaltbommel gekapt worden.          glastuinbouw is een waterberging aangelegd         vervangen door een diversiteit aan groen. Waar
Het fraaie laanbeeld verdween daarmee.           nabij deze gebieden. De waterberging is gerea-     mogelijk worden stenen vervangen door groen
Samen met bewoners is gekomen tot een            liseerd in de vorm van een verlaagd weiland met    zodat het water makkelijker de grond in kan. Dit
herinrichting met een wadi. Wadi is de afkorting rabattenstructuur en sloten met natuurvriendelijke wordt onder andere gedaan door bewust zijn te
voor “Water Afvoer Drainage Infiltratie”. Een    oevers. In tijden van hoog water is het gebied     creëren bij burgers, gemeenten, organisaties en
wadi is een verlaagd gedeelte, waar tijdelijk    nog steeds geschikt voor schapen om te blijven     bedrijven over de gevolgen van verstening en de
(hemel)water opgevangen kan worden, waarna       grazen. Het verlaagde weiland met haar sloten      positieve effecten van groen. In Rivierenland zijn
het langzaam in de bodem weg kan zakken          en wandelpad vormt tevens de landschappelijke      er al gemeenten (o.a. Zaltbommel, Overbetuwe
(infiltreren).                                   inpassing voor het naastgelegen kassengebied.      en Maasdriel) die bij dit initiatief zijn aangehaakt.
                                                                            43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                                                                                         Diepinfiltratie Doornenburg
                                                                                                                         Om het bestaande rioolstelsel
                                                                                                                         in Doornenburg te ontlasten is
                                                                                                                         er voor een nieuw project in de
                                                                                                                         Homoetstraat voor gekozen
                                                                                                                         om het hemelwater op een
                                                                                                                         andere manier te verwerken.
                                                                                                                         Uit onderzoek blijkt dat
                                                                                                                         hemelwater kan infiltreren in
                                                                                                                         de zandlaag, onder de dikke en
                                                                                                                         veelvoorkomende kleilaag in
                                                                                                                         deze regio (diepinfiltratie). Het
Boomgaard van de toekomst                     Klimaatbestendige parkeerplaats Maasdriel                                  hemelwater wordt opgevangen,
(proeftuin Randwijk)                                                                                                      geborgen in een nieuw regen-
                                              Bij het Multifunctioneel Centrum Heerewaarden is de parkeerplaats zo       waterstelsel en infiltratie units,
Op initiatief van Fruitpact zijn fruittelers, ingericht dat wateroverlast bij extreme regenbuien wordt tegengegaan.      en vervolgens geïnfiltreerd diep
onderzoekers, politici en de Rabobank         De parkeervakken van gerecycled kunststof roosters zijn voorzien           in de ondergrond. Ook een
begonnen met de vraag “hoe zien boom-         van gras. De parkeerplaats zorgt voor waterberging op en onder de          deel van het dakvlak van de
gaarden er uit in 2030?” Zonnepanelen tussen  parkeerplaats. Onder de roosters is een laag van bomenzand en lava die     bestaande woningen is op
de boomgaarden en nieuwe oplossingen          het regenwater langer vasthouden, voordat het water afgevoerd wordt        dit vernieuwende systeem
rondom waterberging worden een vanzelf-       naar de omliggende sloot. Bij extreme buien zitten de sloten snel vol. Op  aangesloten. Om te kijken of
sprekendheid. Maar ook nieuwe of andere       de momenten dat het water niet snel genoeg de bodem kan inzakken,          dit project ook elders te kunnen
soorten gewassen die beter bestand zijn tegen blijft het water op de roosters staan. Dit is mogelijk doordat de parkeer- toepassen, wordt de waterstand
het veranderende klimaat zijn onderdeel van   plekken net wat lager zijn aangelegd. De parkeerplaats heeft een lange     in het riool en de infiltratieunits
de boomgaard van de toekomst.                 levensduur en vermindert bovendien de hitte in de zomer.                   continu gemeten.
                                                                             44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Natuurvriendelijke oevers (o.a. Linge)
Kenmerk van natuurvriendelijke oevers is dat de     is dat de planten die op de oever en in de plas-dras
overgang van land naar water geleidelijk verloopt.  zone staan en de ondergedoken waterplanten zorgen
Hierdoor ontstaat er meer ruimte om water te        voor een betere waterkwaliteit en biodiversiteit.
bergen. Hiermee dragen deze natuurvriendelijke
oevers bij aan klimaatadaptatie. Bijkomend voordeel
                         45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Regionale aanpak:                                                                       Opgave 1
onze opgaven en acties                                                                  Doel: Klimaatbestendigheid is een leidend principe in beleid
                                                                                        en besluitvorming – op deze manier maken we bewuste
                                                                                        keuzes voor een goed woon-, werk- en leefklimaat
Subdoel                             Hoe                                    Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?   Wie                                Wanneer (prioriteit)
 We zijn ons op ambtelijk,          • Bewustwordingscampagne uitrollen,    • Breng de risico’s en calamiteiten   • Regionale werkgroep communicatie • Korte termijn
 management en bestuurlijk            waarbij onder meer de RAS en kennis-   beeldend inzichtelijk                 (is reeds actief)
 niveau bewust van de urgentie om     bijeenkomsten gebruikt worden                                                                                   (2020 – 2021)
                                                                           • Goede praktijkvoorbeelden           • Lokaal binnen gemeente
 klimaatadaptatie te verankeren
                                    • Interne communicatiestrategie          uitdragen (zoals pilot Waterplein)    (bestuurlijk, management en
 in beleid en handelen (gemeente,
                                      uitwerken voor overheden en andere                                           ambtelijk)
 provincie, waterschap, uitvoerende
                                      stakeholders
 organisaties)
                                    • Opnemen in beleid
 We spreken als overheden de        • Regionale bestuurlijke bijeenkomst   • Bestuurders en raadsleden de        • Werkgroep Klimaat Actief         • Korte termijn
 bestuurlijke ambitie uit om          organiseren                            stresstesten buiten laten ervaren     Rivierenland (KAR)/stuurgroep
 klimaatadaptatie op te pakken                                                                                     Samenwerkende Netwerken            (2020)
                                    • Klimaatadaptatie is als speerpunt    • Bewoners en bedrijven vertellen aan
                                                                                                                   Regio Rivierenland (SNR)
                                      van beleid opgenomen in                bestuurders/raadsleden over hun
                                      coalitieakkoorden van gemeenten        ervaringen                          • Lokaal binnen gemeente (colleges
                                      en deze maken hiervoor in de                                                 en raden)
                                                                           • Niet alleen ambities uitspreken
                                      begroting ook middelen vrij
                                                                             in coalitieakkoorden, maar ook
                                                                             menskracht en middelen daaraan
                                                                             koppelen
                                                                                     46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Subdoel                              Hoe                                 Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?      Wie                                   Wanneer (prioriteit)
We hebben klimaatadaptatie als       • Op regionaal niveau planmatig     • Sector overstijgende aanpak,           • Regionale werkgroep (trekker        • Korte termijn
een integraal onderdeel opgenomen      oppakken: uniforme kaders en        doorbreken van beleidsverkokering        gemeente die voorop loopt
in onze omgevingsvisies en             uitgangspunten die gebruikt                                                  met de uitwerking van de              (2020 - 2023)
                                                                         • Commitment om regionaal kaders
omgevingsplannen                       (kunnen) worden door alle                                                    omgevingsvisie, alle gemeenten zijn
                                                                           vast te stellen om gelijk speelveld in
                                       overheden                                                                    vertegenwoordigd)
                                                                           regio te creëren
                                                                         • Klimaatadaptatie onderdeel laten
                                                                           zijn van een regionaal programma
                                                                           i.p.v. eigen programma
                                                                         • Kennisbank met goede
                                                                           praktijkvoorbeelden en lessons
                                                                           learned
We beschikken over hitteplannen en   • In samenwerking met de GGD        • Regionaal overkoepelend protocol       • Werkgroep hitteplan (GGD            • Korte termijn
-protocollen die we actief uitdragen   opstellen van hitteplannen en -     opstellen, zodat gemeenten alleen        en vertegenwoordiging alle
naar inwoners, zorginstellingen,       protocollen                         lokale accenten hoeven aan te            gemeenten)                            (2022)
bedrijven, organisatoren                                                   brengen
evenementen
We willen klimaatadaptief handelen   • Communicatiestrategie voor        • Concrete voorbeelden van               • Samenwerking met andere             • Korte termijn
stimuleren bij inwoners en bedrijven   inwoners en bedrijven in de         kwetsbaarheden en effecten               werkregio(‘s)
in de regio (participatie)             regio. Gebaseerd op de 3 pijlers:                                                                                  (2020 – 2023)
                                                                         • Mogelijkheden om kwetsbaarheden        • Regionale werkgroep communicatie
                                       Bewustwording, kennis en
                                                                           en effecten te verkleinen                (is reeds actief)
                                       participatie
                                                                           (handelingsperspectief)
                                                                                                                  • Lokaal binnen gemeente
                                                                         • Betrokken inwoners en bedrijven          (bestuurlijk, management en
                                                                           in de regio                              ambtelijk)
                                                                                    47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Opgave 2
Doel: Onze kernen zijn groen, hittebestendig en gewapend
tegen overvloedige regenval en langdurige wateroverlast
 Subdoel                             Hoe                                   Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?   Wie                                 Wanneer (prioriteit)
 We hebben groennormen en            • Op regionaal niveau opstellen       • Uitkomsten lokale en regionale      • Regionale werkgroep (trekker      • Middellange
 ontwerpprincipes geformuleerd voor    van uniforme groennormen en           stresstesten                          koploper binnen de regio,           termijn
 het klimaatadaptief ontwikkelen van   ontwerpprincipes                                                            vertegenwoordiging alle gemeenten
                                                                           • Goede samenwerking tussen
 bebouwd en onbebouwd gebied                                                                                       en evt. externe expertise)          (2025)
                                     • Lokaal maatwerk en verankeren in      overheden en stakeholders; sterkere
                                       beleid (omgevingsvisie en -plannen)   rol voor regionale werkgroep        • Lokaal binnen iedere gemeente
                                                                             Rivierenland
 We nemen klimaatadaptatiedoelen     • Op regionaal niveau organiseren van • Samenwerking in de regio t.b.v.     • Gemeenten in samenwerking         • Korte termijn
 standaard mee in de prestatie-        workshops met woningcorporaties       gelijk speelveld in regio voor        met woningcorporaties (SWR:
 afspraken met de woningcorporaties    en ontwikkelaars/aannemers            ontwikkelaars en corporaties          Samenwerkende Corporaties           (2020 – 2021)
 en contracten met ontwikkelaars                                                                                   Rivierenland) en ontwikkelaars en
                                     • Verankeren in contracten en         • Kennis over gezond binnenmilieu
                                                                                                                   GGD
                                       prestatieafspraken
                                                                                                                 • Lokaal binnen gemeente
                                                                                     48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Subdoel                              Hoe                                   Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?   Wie                                  Wanneer (prioriteit)
We hebben bij het aanleggen van      • Regionale bestuurlijke bijeenkomst: • Bewustwording over noodzaak         • Werkgroep Klimaat Actief           • Korte termijn
openbare ruimte en het oprichten van   bestuurlijke ambitie ophalen om       en borging van vergroening in de      Rivierenland (KAR) / stuurgroep
bebouwing klimaatbestendigheid als     binnen alle gemeenten hiervoor        openbare ruimte                       Samenwerkende Netwerken              (2020 – 2021)
uitgangspunt                           beleid te formuleren en pilots/                                             Regio Rivierenland (SNR)
                                                                           • Kennis en ervaring om subsidies te
                                       projecten uit te voeren (bijv.
                                                                             verkrijgen                          • Uitwerking vindt plaats in overleg
                                       inrichtingsplannen van openbare
                                                                                                                   met ontwikkelende partijen en
                                       ruimte, zoals parken, plantsoenen,
                                                                                                                   woningcorporaties
                                       speelterreinen en schoolpleinen,
                                       maar ook bebouwing)
We hebben inzicht in de benodigde    • Op lokaal en regionaal niveau in    • Detailberekeningen vanuit de lokale • Regionale werkgroep                • Korte termijn
waterbuffering in de stad en het       beeld brengen van noodzakelijke       stresstesten                          (met vertegenwoordiging
landelijk gebied                       omvang van de benodigde                                                     van alle gemeenten)                  (2021)
                                       buffering, de gewenste locaties van
                                       buffering
                                                                                    49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Opgave 3       Doel: Het landelijk gebied van Rivierenland is voorzien van een klimaatrobuuste groenblauwe structuur
 Subdoel                              Hoe                                     Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?   Wie                                Wanneer (prioriteit)
 We hebben en houden in tijden van     • Op regionaal niveau gaan we eerst de • Gebruikers van grond en             • Regionale werkgroep met          • Middellange
 langdurige droogte voldoende en         waterbehoefte en -beschikbaarheid      oppervlaktewater en de                vertegenwoordigers van             termijn
 kwalitatief goed water beschikbaar      inventariseren en deze met elkaar      waterbeheerders betrekken             overheden, waterschap, landbouw-
 voor onze natuurgebieden, land- en      confronteren (kijkend naar zowel de                                          en natuurorganisaties en           (2025)
                                                                              • Ruimte voor waterbuffering in natte
 tuinbouw, drinkwatervoorziening en      kwantitatieve kant van behoefte en                                           waterleidingbedrijven
                                                                                perioden, zodat dit water in tijden
 recreatie                               aanbod, als de locatie hiervan).
                                                                                van droge perioden kan worden
                                         Op basis van deze inventarisatie
                                                                                ingezet
                                         wordt in beeld gebracht of en zo
                                         ja met welke maatregelen bij alle
                                         betrokken partijen de watervraag en
                                         de -beschikbaarheid beter op elkaar
                                         kan worden afgestemd.
 Onze land- en tuinbouw ontwikkelt     • Regionaal wordt een                  • Ontwikkelen van perspectieven voor  • Regionale werkgroep met          • Middellange/
 zich klimaatbestendig en duurzaam.      verdiepingsslag gemaakt naar de        de langere termijn.                   vertegenwoordigingen               lange termijn
 Daarbij kijken we onder meer naar:      kwetsbaarheden van de land- en                                               van overheden en land- en
                                                                              • Initiatieven (pilots) van onderop
                                         tuinbouw en wat deze sector moet                                             tuinbouworganisaties               (2025 – 2030)
 • Waterbeschikbaarheid                                                         ondersteunen met kennis en
                                         doen om zich klimaatbestendig te
                                                                                middelen
 • Klimaatadaptieve gewassen,            ontwikkelen
   teelten en teeltsystemen                                                   • Voorbeelden uitdragen (Rijksdienst
                                                                                voor Ondernemend Nederland)
 • Ruimte in regelgeving om te
   experimenteren
 • Functies op de juiste plek
                                                                                        50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Subdoel           Hoe                                                                                           Wat hebben we         Wie              Wanneer
                                                                                                                daarvoor (nog) nodig?                  (prioriteit)
We zetten in op   • Op regionaal niveau verder onderzoeken wat de kwetsbaarheden en mogelijke oplossingen zijn. • Opgave niet alleen  • Regionale       • Middellange
het behouden en     Denk daarbij aan:                                                                             voor regio maar ook   werkgroep         termijn
versterken van                                                                                                    per deelgebied (met   met vertegen-
                  • Langer vasthouden van het water (in de winter) en de sponsfunctie verhogen, door o.a.:
natte natuur, het                                                                                                 eigen kansen &        woordigers        (2025)
                    - Ruimte voor de rivieren en moerassen in de uiterwaarden.
vergroten van                                                                                                     kwetsbaarheden)       van overheden,
                    - Dichten van sloten.
de biodiversiteit                                                                                                 bekijken              waterschap,
                    - Stimuleren van veenvorming.
en het zoeken                                                                                                                           landbouw-
                    - Verloving van bossen.                                                                     • Eerlijk zijn over
naar nieuwe                                                                                                                             en natuur-
                                                                                                                  keuzes over water-
natuurdoelen op   • Robuuster maken van Ecosystemen/natuurlijke klimaatbuffers door o.a.:                                               organisaties
                                                                                                                  beschikbaarheid
andere plekken.     - Waterberging bij extreme neerslag of piekafvoeren van de rivieren.
                                                                                                                  (water is schaars)
                    - Groene airco: koelend effect door natte natuur in de zomer in bebouwd gebied.
                                                                                                                  en deze keuzes
                    - Tegengaan veenoxidatie en inklinking bodem.
                                                                                                                  uitdragen en de
                    - Koolstofopslag in organische stof, zoals moerasvorming of klimaatbossen.
                                                                                                                  consequenties
                  • Leefgebied van diersoorten moet mee kunnen verschuiven, door o.a.:                            ervaren
                    - Meer geschikte leefgebieden niet te ver van elkaar.
                                                                                                                • Financiële middelen
                    - Ecologische verbindingen.
                                                                                                                  voor versterken
                  • Natuurgebieden ‘afmaken’ en daarmee beter beschermen tegen gebiedsvreemd water, door o.a.:    natuur en landschap
                    - Natuurlijker waterpeil in een logisch begrensd gebied.
                  • Extra inlaat van water bij droogte
                  • Bosaanplant
                                                                                         51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Opgave 4
Doel: Vitale functies zijn bestand tegen hitte en wateroverlast
(piekbuien en/of overstromingen)
 Subdoel                             Hoe                                  Wat hebben we daarvoor (nog) nodig?  Wie                                 Wanneer (prioriteit)
 We hebben de klimaatkwetsbaar-      • Op regionaal niveau in kaart       • Betrokkenheid Veiligheidsregio     • Regionale werkgroep               • Middellange
 heden van de vitale en kwetsbare      brengen van de vitale functies en                                         (trekker Veiligheidsregio)          termijn
                                                                          • Betrokkenheid RWS
 functies in onze regio in beeld       hun kwetsbaarheden i.r.t. hitte en
                                                                                                               • Uitwerking van maatregelen lokaal
 en geanalyseerd (voor hitte,          overstromingen                     • Betrokkenheid van kwetsbare                                              (2023)
 wateroverlast en overstromingen)                                           instellingen (bijv. ziekenhuizen/
                                                                            verzorgingsinstellingen/scholen)
                                                                          • Betrokkenheid drinkwaterbedrijf
                                                                          • Kennis GGD
                                                                          • Inzicht in kwetsbaarheden land- en
                                                                            tuinbouw
 We hebben de betrokken stake-       • Regionale bestuurlijke bijeenkomst • Inzicht in kwetsbaarheden van      • Werkgroep Klimaat Actief          • Middellange
 holders mee in onze ambitie en        waarbij we inzicht geven in de       vitale en kwetsbare functies         Rivierenland (KAR)/stuurgroep       termijn
 strategie om alle relevante vitale,   vitale en kwetsbare functies en      (zie hierboven)                      Samenwerkende Netwerken Regio
 kwetsbare functies voldoende te       calamiteiten die daarbij kunnen                                           Rivierenland (SNR)                  (2023/2024)
 beschermen                            optreden in gevallen van extreme
                                       hitte en overstromingen                                                                                       Periodiek
                                                                                                                                                     (6 jaarlijks)
                                                                                                                                                     strategie herzien
                                                                                    52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Subdoel                                  Hoe                                    Wat hebben we daarvoor (nog) nodig? Wie                                   Wanneer (prioriteit)
We hebben inzicht in de risico’s voor    • Op regionaal niveau formuleren van   • Calamiteitenprotocollen/          • Regionale werkgroep met             • Middellange
klimaatextremen, ook na genomen            de restrisico’s en het opstellen van   rampenplannen                       stakeholders (ook veiligheidsregio)   termijn
maatregelen; voor deze restrisico’s        protocollen
                                                                                • Acceptatienormen opgesteld
zijn door stakeholders gezamenlijke                                                                                                                         (2025 – 2030)
                                                                                  en uitdragen van deze
protocollen opgesteld over wat te
                                                                                  acceptatiegrenzen
doen als het toch misgaat
Alle verantwoordelijke partijen          • Uitvoeren van maatregelen ter        • Kennis van buitenland ophalen     • Verantwoordelijken van de vitale en • Lange termijn
hebben hun vitale, kwetsbare               bescherming vitale en kwetsbare                                            kwetsbare functies
                                                                                • Eigenaarschap van
functies optimaal beschermd tegen          functies                                                                                                         (2050)
                                                                                  verantwoordelijken
mogelijke calamiteiten als gevolg van
klimaatverandering. Zo:
• zijn kwetsbare objecten, zoals
  rioolkasten, elektriciteitskasten niet
  meer kwetsbaar voor wateroverlast
  (piekbui en kwel)
• zijn ondergrondse leidingen (CAI,
  riool, water, elektra) niet meer
  kwetsbaar voor hitte
• is de bereikbaarheid t.b.v.
  hulpdiensten ondanks de
  klimaatverandering onder alle
  omstandigheden gewaarborgd
                                                                                         53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Fazant
(Door Richard Dijkgraaf)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Waterplein Tiel</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>© Ivonne Wierink / Adobe Stock</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>