<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Beoordeling
gezondheidsrisico’s
door sporten op
kunstgrasvelden
met rubbergranulaat
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Beoordeling gezondheidsrisico's door
sporten op kunstgrasvelden met
rubbergranulaat



RIVM Rapport 2016-0202
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Colofon




© RIVM 2016
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.




A.G. Oomen (editor), RIVM
G.M. de Groot (editor), RIVM




Contact:
info@rivm.nl


Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), in het kader van project
V/050313 – Rubbergranulaat in kunstgrasvelden.




Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl

Pagina 2 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Publiekssamenvatting


Beoordeling gezondheidsrisico’s door sporten op
kunstgrasvelden met rubbergranulaat

Uit nieuw onderzoek van het RIVM blijkt dat het risico voor de
gezondheid van sporten op kunstgrasvelden die zijn ingestrooid met
rubbergranulaat, praktisch verwaarloosbaar is. Dat betekent dat het
verantwoord is om op deze velden te sporten. Aanleiding voor het
onderzoek is de maatschappelijke bezorgdheid die ontstond na de
televisie-uitzending van Zembla ‘Gevaarlijk spel’ in oktober 2016. Het
RIVM hoopt met de resultaten bij te dragen aan de beantwoording van
de vragen van ministeries, gemeenten, sportclubs en ouders.

Om te kunnen beoordelen in hoeverre sporten op granulaat een risico
voor de gezondheid vormt, is het belangrijk om eerst te bepalen welke
schadelijke stoffen in het granulaat zitten en in welke mate ze eruit
kunnen vrijkomen. Vervolgens moet worden gekeken op welke manieren
sporters in contact komen met deze stoffen en of dat gevolgen voor de
gezondheid heeft. In rubbergranulaat zitten heel veel verschillende
stoffen, zoals polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s),
metalen, weekmakers (ftalaten) en bisfenol A (BPA). De stoffen blijken
in zeer lage hoeveelheden uit de korrels vrij te komen. Dat komt
doordat de stoffen min of meer in het granulaat zijn ‘opgesloten’.
Hierdoor is het schadelijke effect op de gezondheid praktisch
verwaarloosbaar.

Wat heeft het RIVM onderzocht?
Het RIVM heeft de stoffen onderzocht in rubbergranulaat van
100 sportvelden die representatief zijn voor de kunstgrasvelden in
Nederland. Daarnaast zijn drie soorten laboratoriumproeven uitgevoerd
om te onderzoeken welke stoffen uit de korrels vrijkomen als de sporter
ermee in aanraking komt. Met deze zogeheten migratiestudies is
uitgezocht in welke mate stoffen via de huid in het lichaam kunnen
terechtkomen, via het spijsverteringskanaal of via de longen. Vervolgens
is berekend in hoeverre mensen aan de vrijgekomen stoffen blootstaan
en wat dat betekent voor de gezondheid. Verder is de beschikbare
informatie in de wetenschappelijke literatuur bestudeerd over de stoffen
in rubbergranulaat, de eigenschappen en de gezondheidseffecten ervan.

Is er een verband met leukemie?
In de beschikbare informatie zijn geen signalen aangetroffen die duiden
op een verband tussen sporten op kunstgras met rubbergranulaat en
het ontstaan van leukemie en lymfeklierkanker. Dit verband is in geen
enkel internationaal onderzoek aangetoond. Bovendien blijkt uit de
samenstelling van de rubberkorrels dat de chemische stoffen die
leukemie of lymfeklierkanker kunnen veroorzaken er niet (benzeen,
styreen en 1,3-butadieen) of in heel lage hoeveelheid (2-
mercaptobenzothiazol) in zitten. Sinds eind jaren tachtig van de vorige
eeuw is er in het algemeen een lichte stijging te zien in het aantal
mensen tussen 10 en 29 jaar dat leukemie krijgt. Deze ontwikkeling is
niet veranderd sinds de kunstgrasvelden in 2001 in Nederland in gebruik

                                                        Pagina 3 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




zijn genomen. Onderzoek in Amerika laat ook geen verhoging zien in het
aantal nieuwe gevallen van lymfeklierkanker in gebieden waar relatief
veel kunstgrasvelden liggen die zijn ingestrooid met rubbergranulaat.

Begin 2017 komt informatie uit nieuw Amerikaans onderzoek
beschikbaar. Omdat rubbergranulaat in de Verenigde Staten langer
(sinds 1997) op voetbalvelden wordt gebruikt, kan over een langere
periode worden geanalyseerd of er een verband is tussen sporten op
kunstgras en het krijgen van leukemie. Het RIVM heeft contact met de
onderzoekers en volgt dit onderzoek op de voet.

Rubbergranulaat in het milieu
De focus in dit onderzoek ligt op mogelijke gezondheidsrisico’s voor
mensen die sporten op velden met ingestrooid rubbergranulaat. Het
onderzoek bevestigt eerdere inzichten dat het rubbergranulaat metalen
bevat die in de omgeving terecht kunnen komen. Er blijkt vooral zink uit
het rubbergranulaat vrij te komen. Dit metaal is niet schadelijk voor de
mens, maar kan wel gevolgen hebben voor organismen in de bodem en
het oppervlaktewater.

Voldoet het rubbergranulaat aan de norm?
Rubbergranulaat moet voldoen aan de norm voor zogenoemde
mengsels. Deze norm schrijft voor hoeveel er maximaal van bepaalde
stoffen in mag zitten (er bestaat geen norm voor wat eruit mag komen).
Het gaat daarbij om stoffen die kankerverwekkend zijn (zoals PAK’s),
schadelijk zijn voor het nageslacht of het DNA beschadigen. De
hoeveelheid PAK’s in het rubbergranulaat voldoet ruim aan deze norm.
De norm voor consumentenproducten is aanzienlijk strenger: deze staat
veel lagere (100 tot 1000 maal minder) gehalten aan PAK’s toe dan de
mengselnorm. Het gehalte PAK’s ligt iets boven de norm voor
consumentenproducten. Momenteel doet het Europese Agentschap voor
Chemische Stoffen (ECHA) onderzoek om te bezien welke norm voor
rubbergranulaat wenselijk is. Het RIVM adviseert om de norm voor
rubbergranulaat bij te stellen naar een norm die dichter in de buurt ligt
van de norm voor consumentenproducten.

Waarom wordt rubbergranulaat gebruikt voor voetbalvelden?
Rubbergranulaat is fijngemalen rubber en wordt meestal gemaakt van
oude autobanden. Als instrooimateriaal op kunstgrasvelden zorgt het
ervoor dat het veld vergelijkbare eigenschappen krijgt als een gewoon
grasveld. Dat betekent dat de bal niet te snel rolt, niet te hoog stuitert
en het kunstgras beter geschikt is om slidings te maken dan zonder
granulaat. Kunstgrasvelden kunnen het hele jaar door intensief gebruikt
worden en vergen minder onderhoud.

Tegenwoordig wordt veel geïnvesteerd om oude producten te
hergebruiken als grondstof voor nieuwe producten. Dat geldt ook voor
autobanden. De vragen over de veiligheid van rubbergranulaat maken
duidelijk dat er een spanningsveld kan bestaan tussen het hergebruik
van materialen en de zorgen om de gezondheidsrisico’s van nieuwe
producten.

Kernwoorden: rubbergranulaat, kunstgras, PAK, metalen, ftalaten,
risicobeoordeling, leukemie
Pagina 4 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Synopsis


Evaluation of health risks of playing sports on synthetic turf
fields with rubber granulate

New research by the Dutch National Institute for Public Health and the
Environment (RIVM) indicates that the health risk of playing sports on
synthetic turf fields with an infill of rubber granulate is virtually
negligible. Therefore, it is considered safe for people to play sports on
such fields. The research was conducted following public concerns
prompted by the Dutch TV programme Zembla called ‘Dangerous Play’
in October 2016. RIVM hopes that the results of the research will help to
answer questions from ministries, municipalities, sports clubs and
parents.

To evaluate the health risks of playing sports on rubber granulate, it is
important to determine which harmful substances are contained in the
granulate and to what extent they may be released. Subsequently, it
should be examined how people playing sports can come into contact
with these substances and whether this can lead to health effects.
Rubber granulate contains numerous substances, such as polycyclic
aromatic hydrocarbons (PAHs), metals, plasticisers (phthalates) and
bisphenol A (BPA). These substances were found to be released from the
granulate in very low quantities. This is because the substances are
more or less ‘enclosed’ in the granulate, which means that the effect of
these substances on human health is virtually negligible.

What did RIVM investigate?
RIVM determined the substances in rubber granulate from 100 sports
fields that are representative of the synthetic turf fields in the
Netherlands. The institute further performed three types of laboratory
tests to examine the release of substances from the granulate if a
person playing sport comes into contact with them. These ‘migration
studies’ were used to assess to which extent substances can enter the
human body via the skin, via the gastrointestinal tract or via the lungs.
This was used to calculate human exposure to the released substances
and how this can affect health. In addition, RIVM studied the information
available in the scientific literature on substances in rubber granulate,
their properties and their health effects.

Is there a link with leukaemia?
No indications were found in the available literature of a link between
playing sports on synthetic turf fields with an infill of rubber granulate
and the incidence of leukaemia and lymph node cancer. No international
research has demonstrated this connection. Moreover, it is clear from
the composition of the rubber granulate that the chemical substances
that are capable of causing leukaemia or lymph node cancer are either
not present (benzene, styrene and 1,3-butadiene) or are present in a
very low quantity (2-mercaptobenzothiazole). Since the 1980s, a slight
rise has been observed in the number of people aged between 10 and
29 who get leukaemia. This trend has not changed since fields made of
synthetic turf were first used in the Netherlands in 2001. Nor does
                                                          Pagina 5 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




research conducted in America reveal any increase in the number of new
cases of lymph node cancer in areas where there are relatively many
fields with synthetic turf with an infill of rubber granulate.

Information from new American research will be available early 2017. As
rubber granulate has been used on football fields in the United States
for a longer period of time (since 1997), it will be possible to analyse
over a longer period whether a link exists between playing sports on
synthetic turf fields and getting leukaemia. RIVM is in contact with the
researchers and is keeping a sharp eye on the research.

Rubber granulate in the environment
This research focuses on potential health risks for people who play
sports on synthetic turf fields with an infill of rubber granulate. The
research confirms earlier insights showing that the rubber granulate
contains metals capable of entering the environment. In particular, zinc
was found to be released from the granulate. This metal is not harmful
to humans, but can have consequences for organisms in the soil or
surface water.

Does rubber granulate meet requirements?
Rubber granulate is required to satisfy the legal requirements for
‘mixtures’. This standard prescribes the maximum permissible amount
of certain substances allowed in rubber granulate (there is no standard
for how much may be released). This standard concerns substances that
are carcinogenic (such as PAHs), harmful for reproduction or that
damage DNA. The quantity of PAHs in rubber granulate easily satisfies
this standard. The standard for consumer products is far more stringent:
it allows far lower quantities of PAHs (100 to 1000 times lower)
compared with the standard for mixtures. The quantity of PAH in rubber
granulate is slightly higher than the standard for consumer products.
The European Chemicals Agency (ECHA) is currently conducting
research to determine a suitable standard for rubber granulate. RIVM
recommends adjusting the standard for rubber granulate to one that is
closer to the standard applicable to consumer products.

Why is rubber granulate used for football pitches?
Rubber granulate is finely crushed rubber particles that are usually
made from old car tyres. When used as infill on fields of synthetic turf, it
gives the field properties similar to normal turf. It means the ball does
not roll too fast and does not bounce too high, and makes the synthetic
turf better suited to sliding tackles than it would be without the
granulate. Synthetic turf fields can be used intensively all year around
and need less maintenance.

A lot is invested nowadays in order to reuse old products as a raw
material for new products. This also applies to car tyres. The questions
that have arisen about the safety of rubber granulate show that tension
may exist between the reuse of materials and concerns about the health
risks of new products.

Keywords: rubber granulate, synthetic turf, PAHs, metals, phthalates,
risk evaluation, leukaemia


Pagina 6 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




       Inhoudsopgave

      Inleiding — 9

1     Context en achtergrondinformatie — 11
1.1   Wat is rubbergranulaat — 11
1.2   Eerder onderzoek door het RIVM — 12
1.3   Andere lopende onderzoeken — 13
1.4   Doel van het huidige onderzoek — 13

2     Stoffen in rubbergranulaat — 17
2.1   Bemonstering en analyse van rubbergranulaat — 17
2.2   Stoffen in rubbergranulaat van Nederlandse kunstgrasvelden — 18

3     Beoordeling gezondheidsrisico's door stoffen in
      rubbergranulaat — 23
3.1   Welke stoffen zijn nader onderzocht? — 23
3.2   Blootstellingsscenario’s — 24
3.3   Vrijkomen van stoffen uit rubbergranulaat — 25
3.4   Inschatting gezondheidsrisico’s — 28
3.5   Conclusie — 30

4     Rubbergranulaat, leukemie en lymfeklierkanker — 31
4.1   Risicofactoren voor leukemie en lymfeklierkanker bij kinderen en
      jongeren — 31
4.2   Nieuwe gevallen van leukemie en lymfeklierkanker in Nederland onder
      kinderen en jongvolwassenen — 31
4.3   Onderzoek in de VS — 32
4.4   Overig onderzoek — 33
4.5   Conclusie — 33

5     Vergelijking concentraties stoffen in rubbergranulaat met
      normen — 35
5.1   Vergelijking meetwaarden met normen — 35
5.2   Conclusie — 38

6     Conclusies en aanbevelingen — 39
6.1   Conclusies — 39
6.2   Aanbevelingen — 40

7     Discussie — 41

      Dankwoord — 43

      Bijlage 1 Monstername — 45

      Bijlage 2 Stoffen in rubbergranulaat — 47

      Bijlage 3 Waarden voor blootstellingsscenario’s — 49

      Referenties — 50



                                                            Pagina 7 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Pagina 8 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Inleiding



Voetbal is in Nederland een zeer populaire sport: de KNVB is veruit de
grootste sportbond met meer dan 1,2 miljoen leden. Elk weekend staan
er ruim 63.000 voetbalteams op het veld om hun wedstrijden te spelen.
Bijna een op de drie voetbalvelden is een kunstgrasveld. In totaal gaat
het om ongeveer 2.000 kunstgras-voetbalvelden in Nederland, waarvan
90 procent is ingestrooid met rubbergranulaat. Daarnaast is er nog een
relatief klein aantal rugby- en korfbalvelden en Cruijff Courts met
rubbergranulaat.

In de afgelopen jaren zijn er zowel in Nederland als in andere landen
vragen ontstaan over de mogelijke gezondheidsrisico’s van schadelijke
stoffen in rubbergranulaat op kunstgrasvelden. De bezorgdheid over
schadelijke stoffen in rubbergranulaat is in Nederland recent sterk
toegenomen door een uitzending van het televisieprogramma Zembla
van 5 oktober 2016 getiteld ‘Gevaarlijk spel’. In de uitzending werd
gesteld dat het rubbergranulaat hoge concentraties schadelijke stoffen
bevat, waaronder kankerverwekkende stoffen. Vervolgens werd er een
relatie gelegd tussen het sporten op deze kunstgrasvelden en het
ontstaan van leukemie bij kinderen. Ook werd gesteld dat er
onvoldoende onderzoek naar de gezondheidsrisico’s van het sporten op
kunstgrasvelden met rubbergranulaat is uitgevoerd om te kunnen
stellen dat het sporten op deze velden veilig is.

De bezorgdheid over de mogelijke gezondheidsrisico’s van
rubbergranulaat is duidelijk merkbaar. Sommige ouders willen hun
kinderen niet meer laten spelen op velden met rubbergranulaat.
Sommige verenigingen kiezen daarom voor het toepassen van
voorzorgsmaatregelen zoals de jongste leden laten sporten op
grasvelden, het laten vervallen van keeperstrainingen op kunstgras of
het aanpassen van competitieroosters. Als er sprake is van aanleg of
vervanging van een kunstgrasveld, dan wordt dit soms uitgesteld of
wordt de opzet aangepast.

De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft het RIVM op
7 oktober opdracht gegeven om op korte termijn een onderzoek uit te
voeren naar gezondheidsrisico’s door het sporten op kunstgrasvelden
met rubbergranulaat. De vraag die centraal staat, is of sporten op
kunstgrasvelden met rubbergranulaat veilig is. Dit rapport beschrijft de
opzet en resultaten van het onderzoek, dat zowel bemonstering en
chemische analyses van rubbergranulaat, een analyse van de
internationale wetenschappelijke literatuur als de beoordeling van
gezondheidsrisico’s omvat. Begin 2017 zal een uitgebreide
wetenschappelijke rapportage van dit RIVM-onderzoek beschikbaar
komen.

Voor dit onderzoek heeft het RIVM zich laten adviseren door een
speciaal ingestelde wetenschappelijke klankbordgroep, bestaande uit
deskundigen van universiteiten, kennisinstituten en GGD-en. De
verslagen van de bijeenkomsten met de klankbordgroepen staan op de
website van het RIVM.
                                                         Pagina 9 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Daarnaast heeft het RIVM voor dit onderzoek een maatschappelijke
klankbordgroep ingesteld. Deze klankbordgroep bestond uit
vertegenwoordigers van organisaties die op verschillende manieren
betrokken zijn bij het gebruik van rubbergranulaat op sportvelden: het
ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport (VWS), het ministerie
van Infrastructuur en Milieu (IenM), de Inspectie Leefomgeving en
Transport (ILT), Bureau Risicobeoordeling van de Nederlandse Voedsel-
en Waren Autoriteit (NVWA), GGD en GGDGHOR Nederland, KNVB,
BSNC (Branchevereniging Sport en Cultuurtechniek), Vereniging Sport
en Gemeenten (VSG) en de (branche)organisaties van bandenbedrijven
en bandenrecycling VACO en RecyBEM. Deze maatschappelijke
klankbordgroep kwam tijdens het onderzoek viermaal bijeen.

Het RIVM heeft een enquête uitgezet onder een representatieve groep
burgers, en twee groepsgesprekken gehouden met personen die het
RIVM hadden benaderd met vragen en zorgen over rubbergranulaat op
kunstgrasvelden. Aanvullend leverde een analyse van de media-
berichtgeving (‘discourse analyse’) en van de vragen die mensen
rechtstreeks aan het RIVM stelden inzichten op over de
maatschappelijke beleving en de discussie over rubbergranulaat.

Daarnaast heeft het RIVM contact opgenomen met enkele personen die
in de Zembla-uitzending aan het woord waren. De heer Maguire heeft
zijn literatuurreferenties ter beschikking gesteld en mevrouw Griffin
heeft inzage gegeven in de database. Met professor Watterson is contact
geweest over de wetenschappelijke literatuur en professor Van den Berg
heeft zitting gehad in de wetenschappelijke klankbordgroep van dit
onderzoek.

Tot slot heeft het RIVM verschillende internationale instanties
geraadpleegd die momenteel ook onderzoek doen naar de eventuele
gezondheidsrisico’s van rubbergranulaat, zoals het Europees Agentschap
voor Chemische Stoffen (ECHA), het Amerikaanse Environmental
Protection Agency (EPA) en het ministerie van Gezondheid van de staat
Washington. De resultaten van deze buitenlandse onderzoeken worden
in de loop van 2017 verwacht.




Pagina 10 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




1     Context en achtergrondinformatie



1.1   Wat is rubbergranulaat
      Rubbergranulaat is fijngemalen rubber.
      Het wordt vooral gemaakt van oude
      autobanden. Van het rubbergranulaat
      worden verschillende producten gemaakt,
      zoals rubber tegels en instrooimateriaal
      (infill) voor kunstgrasvelden.
      Rubbergranulaat op kunstgrasvelden
      zorgt ervoor dat het veld vergelijkbare
      eigenschappen krijgt als een gewoon
      grasveld, zodat de bal niet te snel rolt en
      niet te hoog stuitert. Daarnaast wordt het
      kunstgras geschikt voor het maken van
      slidings. Kunstgrasvelden vragen minder
      onderhoud dan sportvelden die met           Figuur 1 Rubbergranulaat als
      natuurlijk gras zijn aangelegd en kunnen instrooimateriaal op een
      het hele jaar intensief worden gebruikt.    kunstgras-sportveld

      In Nederland liggen bijna tweeduizend kunstgras-voetbalvelden waarvan
      er circa 1.800 zijn ingestrooid met rubbergranulaat (zie Figuur 2; bron:
      KNVB). Op één voetbalveld gaat ongeveer 120 ton rubbergranulaat,
      afkomstig van circa 20.000 gebruikte autobanden. Naast kunstgras-
      voetbalvelden is er nog een relatief klein aantal andere kunstgrasvelden
      met rubbergranulaat, zoals korfbalvelden, rugbyvelden en zogenoemde
      Cruyff Courts (kleine voetbalvelden van kunstgras in woonwijken). Op
      hockeyvelden wordt geen rubbergranulaat toegepast.


                  Aantal kunstgrasvelden met rubbergranulaat
                            in Nederland sinds 2000
       2.000
       1.800
       1.600
       1.400
       1.200
       1.000
         800
         600
         400
         200
            0



      Figuur 2 Schatting van het aantal kunstgrasvelden met rubbergranulaat in
      Nederland sinds 2000 (bron: KNVB)



                                                                   Pagina 11 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




      Van de kunstgras-voetbalvelden in Nederland is ruim 90 procent
      ingestrooid met rubbergranulaat dat is gemaakt van oude autobanden
      (bron: KNVB). Het gaat om zogeheten SBR-rubber. SBR is een afkorting
      voor styreen-butadieenrubber. Op de andere 10 procent van de
      kunstgras-voetbalvelden ligt gecoat SBR-rubber of een ander
      instrooimateriaal, zoals EPDM-rubber (ethyleen-propyleen-
      dieenmonomeer), TPE (thermoplastisch elastomeer), kurk, of mengsels
      van SBR-rubber, diverse kunststoffen en natuurlijke materialen.
      Gedurende de gebruiksfase van een kunstgrasveld moet er een aantal
      maal rubbergranulaat worden bijgestrooid.

1.2   Eerder onderzoek door het RIVM
      In 2006 heeft het RIVM een risicobeoordeling gemaakt van
      rubbergranulaat op kunstgrasvelden op basis van de bestaande kennis
      en literatuur. Hierin was onder andere een rapport van het Deense
      Environmental Protection Agency verwerkt. Op basis van de destijds
      beschikbare data en het gekozen blootstellingsscenario, is
      geconcludeerd dat het gezondheidsrisico door blootstelling aan
      polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) in rubbergranulaat
      verwaarloosbaar is.
      Intron heeft toentertijd in opdracht van diverse partijen onderzoek
      gedaan naar de milieu- en gezondheidsrisico's van rubbergranulaat. Het
      onderzoeksrapport is in 2007 gepubliceerd. Onderdeel hiervan was een
      studie van Industox waarin afbraakproducten van PAK’s werden
      gemeten in de urine van zeven sporters na contact met rubbergranulaat.
      In 2007 heeft het RIVM deze informatie beoordeeld en hierover het
      ministerie van Infrastructuur en Milieu geadviseerd. Hoewel het
      onderzoek naar afbraakproducten in de urine van de sporters beperkt
      was, waren de bevindingen in overeenstemming met de eerdere
      conclusie uit het literatuuronderzoek uit 2006. Het RIVM zag daarom
      voor PAK’s geen aanleiding voor verdere acties of aanbevelingen. Wel
      werden aanbevelingen om nader onderzoek te doen naar
      overgevoeligheidsreacties door aromatische amines ondersteund. Omdat
      informatie over overige stoffen ontbrak, kon geen definitief uitsluitsel
      worden gegeven over de gezondheidsrisico's van rubbergranulaat op
      kunstgrasvelden.
      Daarnaast heeft het RIVM in 2007 metingen uitgevoerd naar uitdamping
      van nitrosaminen uit rubbergranulaat bij vier voetbalvelden.
      Nitrosaminen zijn chemische verbindingen waarvan bekend is dat ze
      kanker kunnen veroorzaken. In geen van de metingen konden
      nitrosaminen in de lucht boven het veld worden aangetoond. Uit
      aanvullend onderzoek bleek dat nitrosaminen slechts in geringe mate uit
      rubbergranulaat zijn vrij te maken.
      Begin 2016 heeft het RIVM naar aanleiding van vragen nogmaals naar
      het Industox onderzoek uit 2007 gekeken. Het RIVM heeft toen opnieuw
      geconcludeerd dat er geen nadelige gevolgen voor de gezondheid zijn te
      verwachten. Omdat er sinds 2006 veel nieuwe onderzoeken zijn
      uitgevoerd naar PAK’s in rubbergranulaat, heeft het RIVM ook
      geadviseerd goed te kijken naar wat deze onderzoeken aan nieuwe
      informatie hebben opgeleverd.




      Pagina 12 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




1.3   Andere lopende onderzoeken
      Ook buiten Nederland wordt onderzoek gedaan naar schadelijke stoffen
      in rubbergranulaat en de eventuele gezondheidsrisico’s. In Europa werkt
      het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA) momenteel
      aan een literatuuronderzoek naar de gezondheidsrisico’s van stoffen in
      granulaat, waarvan de resultaten naar verwachting begin 2017
      verschijnen (ECHA 2016). ECHA zal op basis hiervan nagaan of verdere
      beheersmaatregelen noodzakelijk zijn. Zo kan de Europese Commissie
      op basis van de resultaten van het ECHA-onderzoek beslissen of er
      specifieke normen voor rubbergranulaat moeten worden ontwikkeld.
      Ook het Amerikaanse EPA doet onderzoek naar de gezondheidsrisico’s
      van rubbergranulaat, waarbij het granulaat van tientallen velden zal
      worden geanalyseerd (EPA 2016; OEHHA 2016). Daarnaast worden in
      2017 de resultaten verwacht van een tweetal Amerikaanse studies naar
      de relatie tussen leukemie en kunstgrasvelden.
      Gezien de actuele bezorgdheid in Nederland heeft de minister van
      Volksgezondheid Welzijn en Sport ervoor gekozen om deze onderzoeken
      niet af te wachten.

1.4   Doel van het huidige onderzoek
      Het doel van dit onderzoek is om een antwoord te krijgen op de vraag of
      sporten op kunstgrasvelden met rubbergranulaat gezondheidsrisico’s
      met zich meebrengt. Daarvoor zijn de volgende vragen onderzocht:
         1. Welke schadelijke stoffen zitten er in rubbergranulaat en in welke
             hoeveelheden? (hoofdstuk 2)
         2. In welke mate kunnen sporters op kunstgrasvelden aan deze
             stoffen worden blootgesteld, en wat zijn de gezondheidsrisico’s
             hiervan? (hoofdstuk 3)
         3. Wat is er bekend over de relatie tussen het sporten op kunstgras
             met rubbergranulaat en leukemie en lymfeklierkanker?
             (hoofdstuk 4)
         4. Hoe verhouden de gevonden concentraties van stoffen zich tot de
             wettelijke en andere normen? (hoofdstuk 5)




                                                              Pagina 13 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




  Hoe heeft het RIVM de gezondheidsrisico’s van
  rubbergranulaat onderzocht?
     • Van 100 kunstgrasvelden in Nederland is het rubbergranulaat
        onderzocht op schadelijke stoffen.
        • Er zijn testen uitgevoerd om na te gaan in welke mate stoffen
          vrijkomen uit rubbergranulaat na inslikken, huidcontact en
          door verdamping bij warm weer.
        • Voor verschillende leeftijden en categorieën sporters zijn
          inschattingen gemaakt hoe en hoe lang sporters in contact zijn
          met rubbergranulaat.
        • De berekende blootstelling aan schadelijke stoffen is
          vergeleken met toxicologische informatie over deze stoffen.
          Op basis hiervan is een inschatting gemaakt van de
          gezondheidsrisico’s.
        • Daarnaast is bekeken welke signalen er zijn over de relatie
          tussen leukemie en lymfeklierkanker en het sporten op
          kunstgrasvelden met rubbergranulaat in Nederland.


In het volgende schema zijn de verschillende onderzoeksactiviteiten en
hun onderlinge samenhang weergegeven.




Pagina 14 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




                         Bemonstering
                         rubbergranulaat


Literatuuronderzoek      Chemische
stoffen in               analyses
rubbergranulaat



Normen        Vraag 1                      Mate van vrijkomen van
              Aanwezigheid stoffen         stoffen uit rubbergranulaat
              in rubbergranulaat           (‘migratietesten’)



Vraag 4                          Selectie stoffen voor
Vergelijking concentraties       verder onderzoek naar
schadelijke stoffen met          gezondheidsrisico
normen



                                           Informatie over    Blootstellings
                                           schadelijke        scenario’s
                                           stoffen



                                Vraag 2                  Vraag 3
                                Inschatting              Verkenning van signalen
                                gezondheidsrisico’s      relatie leukemie/
                                door stoffen             lymfeklierkanker en
                                                         kunstgrasvelden


Centrale vraag
Beoordeling gezondheidsrisico’s door sporten op kunstgrasvelden met
rubbergranulaat

Figuur 3 Schematische weergave van het onderzoek




                                                             Pagina 15 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Pagina 16 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




2     Stoffen in rubbergranulaat



      Rubber in autobanden bestaat naast een combinatie van synthetisch
      rubber en natuurrubber uit diverse stoffen die het rubber de gewenste
      eigenschappen geven. Het gaat onder andere om vulstoffen (zoals roet
      en silica), weekmakers (zoals minerale oliën), stoffen voor het
      vulkanisatieproces van rubber (zoals zwavel, zinkoxide en
      benzothiazolen) en antidegradanten die het rubber beter bestand maken
      tegen zuurstof, ozon en hoge temperaturen. Naast stoffen die tijdens de
      fabricage van autobanden bewust worden toegevoegd, zitten er ook
      verontreinigingen in het rubber en de hulpstoffen. Daarnaast worden er
      stoffen gevormd tijdens het productieproces. Al met al komt er een
      groot aantal stoffen voor in rubber(granulaat).

      Uit eerdere onderzoeken naar rubbergranulaat is bekend dat er diverse
      stoffen in voorkomen die schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. Het
      gaat onder andere om PAK’s, metalen, ftalaten en (vluchtige) organische
      stoffen (waaronder fenolen en benzothiazolen). Een aantal van deze
      stoffen kan bij een bepaalde mate van blootstelling kanker veroorzaken
      en/of de voortplanting verstoren. In hoofdstuk 3 wordt een berekening
      gemaakt van de blootstelling aan schadelijke stoffen door sporten op
      kunstgrasvelden met rubbergranulaat.

2.1   Bemonstering en analyse van rubbergranulaat
      Om een goed en actueel beeld te krijgen van de concentraties
      schadelijke stoffen in rubbergranulaat zijn van 100 kunstgrasvelden
      verspreid door Nederland monsters genomen van het aanwezige
      rubbergranulaat. Hiervoor is een willekeurige steekproef getrokken uit
      een bestand van kunstgras-voetbalvelden van de KNVB, aangevuld met
      korfbalvelden, rugbyvelden en zogeheten Cruyff Courts (kleine
      voetbalvelden van kunstgras in de wijk). De velden waarvan bekend was
      dat er een ander type instrooimateriaal dan rubbergranulaat van oude
      autobanden is gebruikt, zijn op voorhand buiten beschouwing gelaten.
      Op elk veld zijn zes verschillende plekken bemonsterd. In Bijlage 1 staat
      meer informatie over de steekproef en bemonstering.




      Figuur 4 Bemonstering van rubbergranulaat met een stofzuiger (links) en
      vulling van een glazen pot met het bemonsterde materiaal (rechts)




                                                                   Pagina 17 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




      Er zijn 600 granulaatmonsters (100 velden x 6 monsters) geanalyseerd
      op 45 stoffen, waaronder PAK’s, ftalaten en vluchtige organische stoffen.
      In deze monsters is ook de uitloging van metalen bepaald door middel
      van een schudproef met water. Aanvullend daarop zijn van 10 velden
      monsters onderzocht op benzothiazolen, fenolen, PCB’s en overige
      vluchtige organische stoffen.

      Daarnaast zijn met een aantal monsters migratietesten uitgevoerd
      waarbij is onderzocht welke stoffen er uit rubbergranulaat vrijkomen na
      inslikken, bij huidcontact en door verdamping bij warm zonnig weer.
      Meer informatie hierover staat in hoofdstuk 3.

      Van 9 van de 100 bemonsterde velden bleek uiteindelijk dat het
      instrooimateriaal gedeeltelijk uit ander materiaal bestond dan
      rubbergranulaat van autobanden. Omdat deze 9 velden niet
      representatief zijn voor kunstgrasvelden met rubbergranulaat van
      autobanden, zijn de resultaten van deze velden niet meegenomen in de
      overzichtstabellen met meetresultaten.

2.2   Stoffen in rubbergranulaat van Nederlandse kunstgrasvelden
      Uit de chemische analyses van de rubbergranulaatmonsters blijkt dat in
      rubbergranulaat verschillende PAK’s, metalen, ftalaten, benzothiazolen
      en fenolen voorkomen. In een deel van de monsters komen eveneens
      lage concentraties PCB’s voor. Wat betreft de uitloging van metalen naar
      water gaat het vooral om zink, koper en kobalt. Diverse onderzochte
      stoffen, waaronder benzeen, zijn in geen enkel monster aangetroffen. In
      Tabel 1 op de volgende pagina staat een overzicht van de stoffen die in
      minstens 5 procent van de monsters zijn aangetoond. Meer details zijn
      te vinden in Bijlage 2.




      Pagina 18 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Tabel 1 Concentraties stoffen in rubbergranulaatmonsters. De concentraties zijn
veld-gemiddelden. Vermeld zijn de stoffen die in meer dan 5% van de monsters
voorkomen (m.u.v. de 8 ECHA-PAK’s 1, deze zijn allemaal vermeld).
                                                             Percentage   Concentratie in
                                                              monsters   mg/kg droge stof
                                                               boven
Stof/Stofgroep                                                detectie- Mediaan 2 Maximum
                                                               limiet
PAK’s
fenantreen                                                        38 3             <0,6            7,1
antraceen                                                          53              <0,5            1,1
fluoranteen                                                       933              3,4             20,3
pyreen                                                            983              7,5             28,7
benzo(ghi)peryleen                                                623              4,1             7,7
benzo(c)fluoreen                                                  43 4             0,2             0,7
cyclopenta(cd)pyreen                                              1004             1,5             2,5
benzo(a)antraceen1                                                273              <0,9            2,2
benzo(b) + benzo(j)fluoranteen1                                   483              <1,2            3,0
benzo(k)fluoranteen1                                               13              <0,5            0,5
benzo(a)pyreen1                                                   253              <1,1            2,2
benzo(e)pyreen1                                                   574              2,8             7,8
chryseen1                                                         573              1,3             3,5
dibenzo(a,h)antraceen1                                             03              <0,5            <0,5
Som PAK (ECHA 8)1                                                                  5,8             19,8
Ftalaten
di-2-ethylhexylftalaat                                            1003             7,6              27,2
di-isobutylftalaat                                                173              <0,5             2,3
di-isononylftalaat                                                77 5              35               61
dicyclohexylftalaat                                               475              0,1              0,2
di-n-nonylftalaat                                                 375              0,5              0,8
difenylftalaat                                                     75              <0,1             0,1
bis(2-ethylhexyl)adipaat                                          635              0,3              1,1
Benzothiazolen
benzothiazol                                                      1004             2,7              6,3
2-hydroxybenzothiazol                                             1004             1,6              13,8
2-mercaptobenzothiazol                                            1004             2,6              7,6
2-methoxybenzothiazol                                             1004             2,6              10,2
2-aminobenzothiazole                                              1004             0,1              0,4
N-cyclohexyl-1,3-benzothiazol-2-amine                             1004             1,5              3,9
2,2-dithiobis-(benzothiazol)                                      714              0,2              0,3
N-cyclohexyl-2-benzothiazolsulfenamide                            434             <0,02             0,04

1
  Dit zijn de 8 PAK’s waarvoor afzonderlijke normen zijn bepaald voor zowel mengsels, consumentenproducten
als speelgoed, nl. benzo(a)pyreen, benzo(a)antraceen, chryseen, benzo(b)fluoranteen, benzo(k)fluoranteen,
dibenzo(a,h)antraceen, benzo(j)fluoranteen, benzo(e)pyreen. Benzo(b) en benzo(j)fluoranteen kunnen niet
apart gekwantificeerd worden vanwege overlappende pieken in het chromatogram.
2
  De mediaan betekent dat 50% van de veldgemiddelde concentraties onder de mediaan ligt en 50% erboven.
3
  Analyses van 546 monsters afkomstig van 91 velden.
4
  Analyses van 7 mengmonsters afkomstig van 7 velden.
5
  Analyses van 43 monsters afkomstig van 7 velden.
6
  Som van PCB28, PCB52, PCB101, PCB118, PCB138, PCB153, PCB180.



                                                                                    Pagina 19 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




                                                              Percentage   Concentratie in
                                                               monsters   mg/kg droge stof
                                                                boven
Stof/Stofgroep                                                 detectie- Mediaan 2 Maximum
                                                                limiet
Fenolen
4-tert-octylfenol                                                 1004               4,8                22,4
bisfenol-A                                                        1004               0,5                2,5
Polychloorbifenylen
PCB’s6                                     294      <0,035                                          0,074
De voetnoten voor bovenstaande tabel staan op pagina 19.

Tabel 2 Uitloging van metalen uit rubbergranulaat naar water. Vermeld zijn de
metalen voor zover in minstens 5% van de monsters aangetoond.
                          Percentage                 Concentratie in
                           monsters                 mg/kg droge stof
Stofgroep
                            boven                  (veldgemiddelden)
                         detectielimiet           Mediaan    Maximum
Zink                         100                     21         129
Koper                         78                    0,09         0,9
Kobalt                        66                    0,06         0,4
Barium                        16                   <0,05         0,2

Tabel 2 geeft informatie over uitloging van metalen uit de
granulaatmonsters naar water. Deze concentraties geven met name een
indicatie van de mogelijke uitloging van metalen uit rubbergranulaat
naar het milieu (bodem en grondwater). Voor de beoordeling van de
gezondheidsrisico’s van metalen in rubbergranulaat wordt in hoofdstuk 3
gekeken naar de migratie van metalen naar kunstmatig maag-darmsap
en zweet. Hierbij zijn de voor de gezondheid meest relevante metalen
beschouwd: cadmium, lood en kobalt.

Er is weinig variatie in de concentraties stoffen tussen de velden en
tussen de meetpunten per veld. De concentraties in de monsters van de
9 velden met afwijkend instrooimateriaal wijken niet noemenswaardig af
van die van de monsters met SBR-rubber, behalve in de monsters van
2 van deze 9 velden. In de monsters van deze 2 velden zijn afwijkend
hoge concentraties ftalaten gevonden 1. Aanvullend onderzoek laat zien
dat het granulaat op deze twee velden niet uit alleen SBR-rubber van
autobanden bestaat, maar uit een mengsel van autobandenrubber en
een ander materiaal, vermoedelijk EPDM-rubber.
Daarnaast blijkt dat bij nieuwere velden meestal wat hogere PAK- en
zinkconcentraties wordt gemeten in het rubbergranulaat dan bij oudere
velden. Mogelijk zijn er stoffen uit het rubbergranulaat weggelekt met
regenwater, verdampt of chemisch afgebroken. Een andere mogelijkheid
is dat in oudere velden meer zand aanwezig is, waardoor de hoeveelheid
rubbergranulaat als het ware is verdund.


1
 In het hoofdstuk over de beoordeling van de gezondheidsrisico’s wordt hier kort op teruggekomen (zie
paragraaf 3.4).



Pagina 20 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Uit literatuuronderzoek blijkt dat de gemeten concentraties PAK’s,
ftalaten, benzothiazolen en fenolen in rubbergranulaat in grote lijnen
overeenkomen met de concentraties zoals die in andere onderzoeken
naar rubbergranulaat zijn gemeten. De maximale concentraties die in dit
onderzoek zijn gemeten, liggen veelal wat lager dan de maximale
concentraties uit de andere onderzoeken (zie Bijlage 2).




                                                       Pagina 21 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Pagina 22 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




3     Beoordeling gezondheidsrisico's door stoffen in
      rubbergranulaat



      In dit hoofdstuk wordt een beoordeling gemaakt van de
      gezondheidsrisico’s door sporten op kunstgrasvelden met
      rubbergranulaat als gevolg van blootstelling aan schadelijke stoffen in
      het rubbergranulaat. Eerst zijn de stoffen geselecteerd waarvan in de
      wetenschappelijke literatuur is beschreven dat deze gezondheidsschade
      kunnen veroorzaken. De mogelijke blootstelling aan deze stoffen is
      berekend aan de hand van blootstellingsscenario’s en informatie over
      het vrijkomen van stoffen uit rubbergranulaat. Daarna is beoordeeld wat
      deze blootstelling betekent voor het gezondheidsrisico van sporten op
      een kunstgrasveld ingestrooid met rubbergranulaat.

3.1   Welke stoffen zijn nader onderzocht?
      Uit hoofdstuk 2 blijkt dat in rubbergranulaat een groot aantal stoffen
      aanwezig is. Om de stoffen te selecteren die een gezondheidsrisico
      zouden kunnen veroorzaken, is in eerste instantie gekeken welke stoffen
      mogelijk één of meerdere normen overschrijden. De vergelijking met
      normen is zowel gedaan met de resultaten van de chemische analyses
      als met de samenstelling van rubbergranulaat zoals beschreven in de
      wetenschappelijke literatuur. De gemeten of beschreven concentraties
      stoffen in rubbergranulaat zijn vergeleken met de mengselnorm, de
      norm voor consumentenproducten, de norm voor speelgoed, de norm
      uit het bouwstoffenbesluit en de grondnorm (hoofdstuk 5 geeft meer
      informatie over deze normen). Vervolgens is gekeken welke van deze
      stoffen op de lijst met ‘Zeer Zorgwekkende Stoffen’ (ZZS) 1 voorkomen.
      De stoffen op de ZZS-lijst zijn gevaarlijk voor mens en/of milieu doordat
      ze bijvoorbeeld kankerverwekkend zijn, de voortplanting verstoren of
      zich in de voedselketen ophopen. De stoffen op de ZZS-lijst die alleen
      zorgwekkend zijn voor het milieu, zijn niet meegenomen. Op deze
      manier zijn de volgende stoffen geselecteerd voor verdere beoordeling
      van gezondheidsrisico’s: PAK’s, bisfenol-A (BPA), enkele metalen
      (cadmium, kobalt en lood), de ftalaten en 2-MBT.

      Zink en PCB’s in rubbergranulaat overschrijden weliswaar een of
      meerdere normen, maar zijn niet meegenomen in de verdere
      beoordeling van het gezondheidsrisico (zie hoofdstuk 5). De uitloging
      van zink naar water ligt boven de norm van het bouwstoffenbesluit, die
      gebaseerd is op effecten voor het milieu. Voor zink betekent deze
      overschrijding dat er een milieurisico zou kunnen zijn. De som-
      concentratie van de zeven verschillende PCB’s 2 ligt boven de grondnorm
      voor klasse wonen. Omdat deze PCB’s behoren tot de ‘niet-dioxine
      achtige’ PCB’s, staan ze niet op de ZZS-lijst en zijn ze niet meegenomen
      in de verdere risicobeoordeling. Andere PCB’s zijn niet gevonden.




      1
          Meer informatie over de lijst met ZZS stoffen: www.rivm.nl/rvs/Stoffenlijsten/Zeer_Zorgwekkende_Stoffen
      2
          PCB28, PCB52, PCB101, PCB118, PCB138, PCB153, PCB180.



                                                                                            Pagina 23 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




3.2   Blootstellingsscenario’s
      Om een berekening te kunnen maken van de mogelijke blootstelling van
      amateursporters aan stoffen in rubbergranulaat, zijn vijf
      blootstellingsscenario’s uitgewerkt. De scenario’s zijn zodanig opgesteld
      dat ze een realistische worst case blootstelling berekenen voor een
      stof(groep) in rubbergranulaat. Dit betekent dat op basis van werkelijke
      situaties, de blootstelling wordt berekend voor de hoogst blootgestelde
      sporters. Het merendeel van de sporters zal dus minder worden
      blootgesteld. In de scenario’s is onderscheid gemaakt tussen sporten
      met een recreatief karakter en prestatiegericht sporten. Om verschillen
      in blootstelling te ondervangen is verder onderscheid gemaakt naar
      leeftijd, gebaseerd op categorieën zoals deze nu door de KNVB
      gehanteerd worden. In totaal zijn vijf scenario’s uitgewerkt:
          1. Kinderen van 4 tot 11 jaar
              Dit scenario is gebaseerd op een 4-jarige voetballer, en is een
              worst case scenario voor kinderen van 4 tot 11 jaar. Kinderen
              vanaf 4 jaar tot 6 jaar beginnen met voetballen op een speelse
              wijze. Vanwege hand-mondgedrag is inslikken van
              rubberkorreltjes meegenomen.
          2. Keepers vanaf 7 jaar
              Dit scenario is voor keepers uit alle leeftijdsgroepen. Bij voetbal
              wordt in de leeftijdsklasse vanaf 7 jaar de keeper geïntroduceerd.
              In dit keeperscenario wordt inslikken van rubberen korreltjes en
              verhoogde huidblootstelling meegenomen.
          3. Kinderen van 11 tot 18 jaar, prestatiegericht sporten
              Dit scenario geldt voor kinderen van 11 tot 18 jaar, en is een
              worst case scenario gebaseerd op een 11-jarige voetballer. Met
              het doel ook het prestatiegericht sporten mee te nemen, is er
              gekozen voor een hogere frequentie van trainen.
          4. Volwassenen (18 jaar tot en met 35 jaar), prestatiegericht
              sporten
              Dit scenario is voor alle volwassenen. Ook voor volwassenen is
              voor prestatiegericht sporten gekozen met een hogere frequentie
              van trainen.
          5. Levenslange blootstelling
              Zowel voor een veldspeler als voor een keeper is een levenslange
              blootstelling berekend. Hierbij wordt uitgegaan van de
              bovenstaande 4 scenario’s en een scenario voor veteranen die
              recreatief voetballen tot en met hun 50e. Dit is van belang voor
              stoffen waar de risicobeoordeling op levenslange blootstelling is
              gebaseerd.

      De bovenstaande scenario’s geven voor voetballen een beeld van
      verschillende mogelijke manieren waarop men tijdens voetballen met
      rubbergranulaat in aanraking komt. Voor elk scenario zijn waarden
      gekozen voor factoren zoals lichaamsgewicht en de frequentie en duur
      van sporten. Daarnaast zijn voor elke blootstellingsroute de relevante
      waarden gekozen zoals lichaamsoppervlak in contact met granulaat,
      hoeveelheid granulaat in contact met huid, ademvolume en hoeveelheid
      granulaat dat mogelijk wordt ingeslikt.




      Pagina 24 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




      Voor blootstelling na inslikken is aangenomen dat 0,2 g granulaat wordt
      ingeslikt per keer sporten in scenario 1 en 2, en 0,05 g in scenario 3 en
      4. Voor scenario 5 is de levenslange blootstelling berekend gebaseerd op
      de hoeveelheid ingeslikt rubbergranulaat in bovengenoemde
      leeftijdsfasen.




      Figuur 5 0,2 gram rubbergranulaat

      De inhalatieblootstelling van rubbergranulaatstof is gebaseerd op de
      literatuur. Op basis van de hoeveelheid deeltjes rubbergranulaat die in
      de lucht van een sporthal is gevonden (NIPH, 2006) is aangenomen dat
      er 12 µg/m3 in de vorm van kleine deeltjes (kleiner dan 10 µm) in de
      lucht zweeft en kan worden ingeademd.
      In Bijlage 3 staan meer details over de blootstellingsscenario’s. De
      inhalatieblootstelling aan dampen afkomstig uit rubbergranulaat is
      beschreven in paragraaf 3.3.

      Hoewel niet uitvoerig onderzocht, wordt aangenomen dat de
      bovenstaande scenario’s ook bruikbaar zijn voor korfbal en rugby. Voor
      korfbal wordt minder contact via de huid verwacht. Voor rugby wordt er
      meer contact via de huid verwacht, doordat het spel zich vaak op de
      grond afspeelt. Ook is het denkbaar dat gebitsbescherming (bitje) van
      rugbyspelers op de grond kan vallen en bij het opnieuw indoen rubber
      granulaten meebrengt. Voor rugbyspelers zal het keeper-scenario
      daarom het beste aansluiten.

3.3   Vrijkomen van stoffen uit rubbergranulaat
      Rubbergranulaat bestaat over het algemeen uit deeltjes van 0,5 tot
      3 millimeter. Het is onwaarschijnlijk dat de stoffen volledig uit de
      deeltjes vrijkomen en worden opgenomen door de huid en in het
      maagdarm-systeem. De stoffen binnenin de deeltjes zitten immers min
      of meer ‘opgesloten’ in de moleculaire structuur van het rubber. Om in
      te kunnen schatten welk percentage van de stoffen daadwerkelijk vrij
      kan komen uit het rubbergranulaat en in het lichaam kan worden
      opgenomen, zijn zogenaamde migratietesten uitgevoerd. Hiermee is
      experimenteel onderzocht in welke mate stoffen uit het granulaat
      vrijkomen in kunstmatig zweet en maag-darmsap. Daarnaast is
      onderzocht in welke mate er stoffen uit rubbergranulaat uitdampen naar
      de lucht bij warme omstandigheden.


                                                               Pagina 25 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Er is een beperkt aantal monsters onderzocht op migratie naar lucht,
zweet en maag-darmsap. De resultaten van deze onderzoeken geven
een consistent beeld. Voor het berekenen van de blootstelling is per stof
uitgegaan van de hoogste gevonden migratie.

Voor de stoffen waarvoor geen migratiegegevens beschikbaar zijn, zoals
BPA en benzothiazolen (waaronder 2-MBT), is aangenomen dat de
volledige hoeveelheid van deze stof in het granulaat bij blootstelling van
de huid en na inslikken op de huid of in het maag-darmsap komt.

Via de huid
Om de blootstelling via de huid beter in te schatten, is gekeken in welke
mate er stoffen uit rubbergranulaat oplossen in kunstmatig zweet. De
hoeveelheid stoffen die in 2 uur bij 37 °C uit rubbergranulaat vrijkomt is
gemeten. Dit is gedaan voor monsters van 7 velden met SBR-rubber.
Ftalaten werden niet aangetroffen in concentraties boven de
detectielimiet. Slechts vijf van de PAK’s, waaronder chryseen en
benzo(e)pyreen, konden worden gemeten. Van de totale hoeveelheid
van de vijf PAK’s in de rubbergranulaatmonsters komt ongeveer 0,02
procent vrij in kunstmatig zweet. Dit percentage is gebruikt om de
blootstelling aan PAK’s op de huid te berekenen.
Voor de metalen cadmium, kobalt en lood is geen informatie over de
concentratie in rubbergranulaat beschikbaar en hierdoor kan niet
worden afgeleid welk percentage vrijkomt in kunstmatig zweet. Er is
daarom gewerkt met de maximale hoeveelheid metaal die per gram
rubbergranulaat vrijkomt in kunstmatig zweet. In kunstmatig zweet
komt per gram rubbergranulaat maximaal 0,07 µg lood, 0,48 µg kobalt
en 0,02 µg cadmium vrij. Deze waarden zijn gebruikt voor de
blootststellingsberekening.

Na inslikken
Om de blootstelling na inslikken beter in te schatten, is gekeken hoeveel
van een stof vrijkomt in een nagebootst maag-darmsysteem (Verwei et
al., 2016). Figuur 6 is een afbeelding van dit kunstmatige maag-
darmsysteem. Er zijn 5 monsters van SBR-granulaat blootgesteld aan
omstandigheden vergelijkbaar met die in de menselijke maag, en
daarna in de darmen. Vervolgens is bepaald welk deel van de stoffen uit
het granulaat is vrijgekomen. Het deel van de stoffen dat in het
granulaat blijft zitten kan niet door het lichaam worden opgenomen en
zal via de ontlasting worden uitgescheiden.
Ongeveer 20 procent van de ftalaten en 9 procent van de PAK’s
aanwezig in de rubbergranulaatmonsters komt na inslikken vrij in het
maag-darmsap. Dit percentage is gebruikt om de blootstelling na
inslikken te berekenen. Voor de metalen cadmium, kobalt en lood is
geen informatie over de concentratie in rubbergranulaat beschikbaar en
hierdoor kan niet worden afgeleid welk percentage vrijkomt in het
maag-darmsap. Er is daarom gewerkt met de maximale hoeveelheid
metaal die per gram rubbergranulaat vrijkomt in maag-darmsap. Voor
lood komt maximaal 9 µg per gram rubbergranulaat vrij, en voor kobalt
is dit 2 µg per gram. Cadmium is in maag-darmsap niet aangetoond.




Pagina 26 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Figuur 6 Foto’s van rubbergranulaat in het tiny-TIM systeem tijdens het
experiment (Foto ter beschikking gesteld door Triskelion)
A. Rubbergranulaat in het kunstmatige maagcompartiment
B. Rubbergranulaat in het kunstmatige darmcompartiment

Door inademen
Op zonnige, zomerse dagen kan het rubbergranulaat flink opwarmen,
waardoor er stoffen uit het granulaat kunnen verdampen. Om dit na te
bootsen, en daarmee een schatting te kunnen maken van de
blootstelling door inademing, is experimenteel bepaald in welke mate er
stoffen verdampen uit rubbergranulaat naar de lucht bij 60 °C. De hoge
temperatuur zorgt voor omstandigheden waarbij stoffen gemakkelijker
kunnen verdampen. Als stoffen bij deze hoge temperaturen niet
verdampen, dan zullen deze stoffen bij lagere temperaturen ook niet
vrijkomen.
In de uitdampingslucht zijn géén benzeen, tolueen, ethylbenzeen,
xyleen, styreen en 1,3-butadieen gemeten. De volgende stoffen zijn in
beperkte mate aangetroffen: ethanol, aceton, aceetaldehyde,
koolstofdisulfide, methylethylketon en methylisobutylketon. Daarnaast
zijn diverse andere stoffen in lage concentraties aangetroffen.
Vervolgens zijn berekeningen uitgevoerd om de luchtconcentratie op één
meter hoogte te bepalen. Deze berekeningen zijn uitgevoerd met een
gevalideerd verspreidingsmodel (model NUMDIF).
Omdat de stoffen heel beperkt of niet in de lucht komen, en omdat de
berekende concentraties in de lucht boven het kunstgrasveld laag zijn,
wordt geconcludeerd dat inademen van stoffen afkomstig van
rubbergranulaat niet in relevante mate bijdraagt aan de blootstelling van
sporters aan stoffen, en dus ook niet aan een eventueel
gezondheidsrisico. Wel kan door het vrijkomen van stoffen op warme
dagen met weinig wind een afwijkende geur worden waargenomen.




                                                              Pagina 27 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




3.4   Inschatting gezondheidsrisico’s
      De bezorgdheid over rubbergranulaat gaat vooral over de
      kankerverwekkende eigenschappen van sommige stoffen in
      rubbergranulaat, en in het bijzonder over een mogelijke relatie met
      leukemie en lymfeklierkanker. Benzeen en styreen zijn stoffen die
      met dit type kanker in verband wordt gebracht. Benzeen en styreen zijn
      bij de chemische analyses echter niet in rubbergranulaatmonster
      aangetroffen. Ook 2-MBT wordt verdacht van (onder andere) dit type
      kanker. De beoordeling van het gezondheidsrisico voor 2-MBT geeft aan
      dat de blootstelling zodanig laag is, dat geen risico verwacht wordt. Van
      PAK’s is geen duidelijk verband met leukemie en lymfeklierkanker
      bekend.

      In de berekening van de risico’s is een aantal worst case aannames
      gedaan. Zo is uitgegaan van de hoogste veldgemiddelde concentratie
      van stoffen die is gevonden op de Nederlandse kunstgrasvelden en zijn
      de hoogste migratiewaarden van de verschillende stoffen gebruikt. Ook
      is de aanname gedaan dat alle trainingen en wedstrijden plaatsvinden
      op kunstgrasvelden met rubbergranulaat.

      Daarnaast is voor PAK’s de algemeen geaccepteerde rekenmethode
      (lineaire extrapolatie) gebruikt die voor kankerverwekkende stoffen
      (zonder drempelwaarde) van toepassing is. Er is uitgegaan van
      realistische worst case blootstellingsscenario’s, waarin informatie over
      het vrijkomen van stoffen uit het granulaat voor inademen en opname
      door de huid en het maag-darmsysteem is meegenomen (zie paragraaf
      3.2).

      De blootstelling aan PAK’s wordt vooral veroorzaakt door het inslikken
      van stukjes rubbergranulaat. De risicobeoordeling laat zien dat
      inademen van rubbergranulaatstof dat in de lucht zweeft nauwelijks
      bijdraagt aan de totale blootstelling. PAK’s blijken slechts zeer beperkt
      te migreren naar zweet. Blootstelling via de huid draagt weinig bij aan
      de totale blootstelling.

      Met deze benadering is voor PAK’s in rubbergranulaat een extra
      kankerrisico berekend van 0,8-1,2 per één miljoen blootgestelde
      mensen, voor iemand die levenslang veldspeler is. Dit extra kankerrisico
      is 2,2-3,0 per één miljoen voor iemand die vanaf 7 jaar tot 50 jaar
      keeper is. De berekende extra kankerrisico’s liggen rondom het ‘VR’
      (verwaarloosbaar risico), een beleidsmatig afgesproken risicogrens van
      één extra geval van kanker per miljoen blootgestelde individuen bij
      levenslange blootstelling, en zijn daarom praktisch verwaarloosbaar.

      Hoewel de blootstelling via de huid weinig bijdraagt aan de totale
      blootstelling moet opgemerkt worden dat migratie-onderzoek met
      zweetsimulant voor lipofiele stoffen zoals PAK’s een onderschatting geeft
      van de hoeveelheid PAK’s waar de huid aan wordt blootgesteld. In het
      geval dat de blootstelling van de huid 10 maal hoger is, dan is het extra
      kankerrisico nog steeds vergelijkbaar namelijk 3,1-4,2 per één miljoen
      voor iemand die vanaf 7 jaar tot 50 jaar keeper is.




      Pagina 28 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Naast een vergelijking van het extra kankerrisico met het VR kan dit ook
met het ‘MTR’ worden vergeleken. Het MTR (maximaal toelaatbaar
risico) is een beleidsmatig afgesproken risicogrens van één extra geval
van kanker per tienduizend blootgestelde individuen bij levenslange
blootstelling. De risicogrens MTR kan behulpzaam zijn om te bepalen of
ingrijpende maatregelen (bijvoorbeeld saneren, terugroepen van
producten) nodig zijn om het risico te verminderen. De berekende extra
kankerrisico’s van sporten op kunstgrasvelden met rubbergranulaat zijn
veel lager dan het MTR.

De stofgroep PAK’s bestaat uit honderden stoffen. De PAK’s zoals hier
onderzocht, geven een representatief beeld van het gehele PAK-
mengsel.

De bijdrage van blootstelling aan PAK’s door rubbergranulaat (37-98
ng/dag) is klein ten opzichte van de normale blootstelling voor
volwassenen via voedsel (1.800-4.900 ng/dag) (EFSA, 2008). Deze
vergelijking is gemaakt voor de opgetelde concentraties van
8 verschillende PAK’s, die een representatief beeld geven van alle PAK’s
samen. De dagelijkse blootstelling aan PAK’s via voedsel kan aanzienlijk
hoger liggen door de consumptie van gebarbecued vlees. Naast voeding
is in Nederland de blootstelling aan PAK’s via buitenlucht, drinkwater en
bodem beperkt.

Bij het beoordelen van het gezondheidsrisico wordt gebruikgemaakt van
veiligheidsfactoren ter compensatie van eventuele verschillen in
gevoeligheid tussen de mens en dier. Informatie over de schadelijkheid
van een stof is immers veelal gebaseerd op dierstudies, maar moet wel
beschermend zijn voor de kwetsbare groepen, zoals kinderen. Er is
internationaal geen wetenschappelijke overeenstemming over de
noodzaak en hoogte van een eventuele extra factor ter bescherming van
kinderen. In de VS wordt bij de lineaire extrapolatiemethode, van
toepassing voor PAK’s, een extra factor 3 toegepast voor kinderen in de
leeftijd van 2 tot 16 jaar (EPA 2005, OEHHA 2009). Zelfs als deze factor
in de risicobeoordeling van PAK’s zou worden toegepast, blijft het
berekende kankerrisico ruim onder het MTR.

Voor BPA zijn er geen gegevens over het vrijkomen naar zweet en
maag-darmsap. Daarom is aangenomen dat de hoeveelheid BPA in het
rubbergranulaat volledig wordt opgenomen door het lichaam na
blootstelling aan de huid en na inslikken. Bij deze conservatieve
aannames is de jaargemiddelde blootstelling van BPA voor het scenario
van een 7-jarige keeper ruim onder (26 procent van) de veilig geachte
blootstelling. In de overige scenario’s is de blootstelling lager. Er is
uitgegaan van een jaargemiddelde blootstelling, omdat een hoge
blootstelling op sommige dagen wordt gecompenseerd door een lage
blootstelling op andere dagen. Er is geen informatie over het vrijkomen
van BPA in de lucht, maar gezien de lage dampspanning van de stof is
deze route onwaarschijnlijk. Voor BPA wordt totale blootstelling vrijwel
volledig bepaald door blootstelling aan de huid. Omdat het aannemelijk
is dat niet al het BPA uit het rubbergranulaat vrij kan komen en door de
huid kan worden opgenomen, is het gezondheidsrisico waarschijnlijk
lager dan nu berekend. Deze uitkomst geeft voor BPA geen reden tot
zorg.
                                                         Pagina 29 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




      Voor de metalen cadmium en kobalt wordt onder de gekozen condities
      geen risico gevonden.
      Het metaal lood heeft een heel lage veilige blootstellingsgrens. Deze
      blootstellingsgrens wordt door de jaargemiddelde blootstelling uit
      rubbergranulaat niet overschreden. De berekende blootstelling aan lood
      uit rubbergranulaat wordt voor het grootste deel veroorzaakt door het
      inslikken van stukjes rubbergranulaat.

      Voor ftalaten zijn de stoffen binnen de stofgroep opgeteld omdat ze op
      dezelfde manier een effect zouden kunnen veroorzaken. Voor de ftalaten
      wordt geen risico gevonden: de berekende blootstelling is vele malen
      kleiner dan de veilig geachte blootstellingsgrens. Dit geldt ook voor de
      2 monsters die vermoedelijk gedeeltelijk uit EPDM-rubber bestonden, en
      waarin hoge concentraties ftalaten zijn gevonden.

      Ook voor de benzothiazolen (waar 2-MBT onder valt) zijn de stoffen
      binnen de stofgroep opgeteld en is de berekende blootstelling vele
      malen kleiner dan de veilig geachte blootstellingsgrens.

3.5   Conclusie
      In dit hoofdstuk is een beoordeling gemaakt van de gezondheidsrisico’s
      door sporten op kunstgrasvelden met rubbergranulaat als gevolg van
      blootstelling aan schadelijke stoffen in het rubbergranulaat.

      Voor PAK’s is het extra kankerrisico 2,2-3,0 per één miljoen voor
      iemand die vanaf 7 jaar tot 50 jaar keeper is. Dit extra kankerrisico is
      praktisch verwaarloosbaar. Het is veel kleiner dan het zogenaamde
      maximaal toelaatbaar risico (MTR), en ligt iets boven het
      verwaarloosbaar risico (VR). Het VR is een beleidsmatig afgesproken
      risicogrens van één extra geval van kanker per miljoen blootgestelde
      individuen bij levenslange blootstelling.

      Het metaal lood heeft een heel lage veilige blootstellingsgrens. Deze
      blootstellingsgrens wordt door de jaargemiddelde blootstelling uit
      rubbergranulaat niet overschreden.

      Voor de overige stoffen BPA, ftalaten, de metalen cadmium en kobalt en
      de benzothiazolen (waaronder 2-MBT) is de blootstelling (aanzienlijk)
      lager dan de veilig geachte blootstelling, en is er geen
      gezondheidsrisico.




      Pagina 30 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




4     Rubbergranulaat, leukemie en lymfeklierkanker



      In de Zembla-uitzending is aandacht besteed aan het mogelijke verband
      tussen het sporten op kunstgrasvelden met rubbergranulaat en het
      ontstaan van leukemie en lymfeklierkanker. Aan het woord kwam onder
      anderen de Amerikaanse voetbaltrainster Amy Griffin. Sinds zij om zich
      heen enkele jonge voetbalkeepers met kanker zag, houdt zij een
      bestand bij van kankerpatiënten die op kunstgras met rubbergranulaat
      hebben gesport. Naar aanleiding van de informatie van Amy Griffin heeft
      het RIVM onderzocht wat er bekend is over een eventuele relatie tussen
      het voetballen op kunstgrasvelden en het ontstaan van leukemie en
      lymfeklierkanker.

4.1   Risicofactoren voor leukemie en lymfeklierkanker bij kinderen en
      jongeren
      Bij het ontstaan van leukemie en lymfeklierkanker bij kinderen en
      jongeren spelen genetische factoren een belangrijke rol, zo blijkt uit
      literatuuronderzoek. Deze factoren maken de één gevoeliger voor
      risicofactoren dan de ander.

      Blootstelling aan ioniserende straling is tot nu toe de enige
      omgevingsfactor waar wetenschappelijk een oorzakelijk verband met
      leukemie bij kinderen is aangetoond. Andere factoren die waarschijnlijk
      een rol spelen bij het ontstaan van leukemie bij kinderen zijn
      blootstelling aan hoge concentraties specifieke kankerverwekkende
      stoffen, zoals benzeen, diverse bestrijdingsmiddelen en sigarettenrook.

      Sommige auto-immuun aandoeningen kunnen het risico op bepaalde
      subtypen van lymfeklierkanker verhogen, net als een hoge blootstelling
      aan kankerverwekkende stoffen, zoals sigarettenrook, of bijvoorbeeld
      intensief huishoudelijk gebruik van insecticiden.

4.2   Nieuwe gevallen van leukemie en lymfeklierkanker in Nederland
      onder kinderen en jongvolwassenen
      Uit gegevens van de Nederlandse Kankerregistratie blijkt dat er in de
      periode 2006-2015 bij bijna 2.300 kinderen onder de 18 jaar een
      diagnose leukemie of lymfeklierkanker is gesteld. Bij kinderen tot
      15 jaar gaat het meestal om (lymfatische) leukemie. Vanaf 15 jaar komt
      vaker lymfeklierkanker voor, met name (non-)Hodgkinlymfomen. In
      totaal gaat het hierbij om bijna 40 procent van alle nieuwe gevallen van
      kanker bij kinderen onder de 18 jaar (NKR, 2016).

      Uit de cijfers van de Nederlandse Kankerregistratie (bron: IKNL) blijkt
      dat het aantal nieuwe gevallen van leukemie en lymfeklierkanker sinds
      de jaren 90 geleidelijk is toegenomen: van 6,4 tot 8,8 per 100.000
      kinderen en jongvolwassenen van 10-29 per jaar (zie Figuur 7). Dit
      komt overeen met ongeveer 200 jongens en mannen en 160 meisjes en
      vrouwen in 2015. Over de hele periode is er voor de leeftijdsgroep 10-
      29 jaar een lichte, maar wel statistisch significante toename
      aantoonbaar in de incidentie.

                                                                Pagina 31 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




      Door de relatief kleine aantallen treedt er altijd een zekere variatie op
      van jaar tot jaar. Naast de aantallen voor elk jaar (rode punten in Figuur
      7) is daarom eveneens een 3-jaars voortschrijdend gemiddelde bepaald
      en in de grafiek opgenomen (blauwe getrokken lijn).

             Aantal nieuwe gevallen van leukemie of lymfeklierkanker per jaar in de leeftijd
             10-29 jaar (per 100.000 personen), gestandaardiseerd naar leeftijd en geslacht

       10

         9
         8

         7

         6

         5
         4

         3
         2

         1
         0



                                     1-jaars cijfer     3-jaars gemiddelde

      Figuur 7 Aantal nieuwe gevallen van leukemie of lymfeklierkanker per jaar in de
      leeftijd 10-29 jaar (per 100.000 personen), gestandaardiseerd naar leeftijd en
      geslacht.

      Er is vervolgens nagegaan of er in de periode 1989-2015 een trendbreuk
      in het aantal nieuwe gevallen in leukemie en lymfeklierkanker is aan te
      tonen. Dat blijkt niet het geval. Kunstgras met rubbergranulaat werd in
      Nederland geïntroduceerd vanaf 2001. Er is geen aanwijzing voor een
      extra toename in de periode 2001-2015.

      Deze trendanalyse is enerzijds vrij gevoelig: een eventuele verandering
      van enkele extra gevallen van leukemie en lymfeklierkanker per jaar in
      Nederland was op deze manier al opgepikt. Anderzijds is de
      zeggingskracht van de analyse beperkt omdat er geen rekening kan
      worden gehouden met bijvoorbeeld verandering van de voor leukemie
      en lymfeklierkanker bekende risicofactoren.

4.3   Onderzoek in de VS
      Omdat de gegevens uit de dataset van Amy Griffin, de Amerikaanse
      voetbaltrainster, op basis van zelfrapportage zijn verzameld, is het lastig
      te zeggen hoe representatief ze zijn. Er wordt momenteel in de VS, door
      het ministerie van Gezondheid van de staat Washington onderzocht hoe
      de cijfers uit haar databestand, samen met gegevens over het totale
      aantal leukemie- en lymfeklierkankergevallen uit de Amerikaanse
      kankerregistratie, zijn te interpreteren. Deze resultaten worden begin
      2017 verwacht.




      Pagina 32 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




      In een ander Amerikaans onderzoek 1 is er gekeken naar het verband
      tussen het vóórkomen van leukemie/lymfeklierkanker en gebieden met
      meer of minder kunstgrasvelden met rubbergranulaat. Er wordt geen
      verhoging gezien in nieuwe gevallen van leukemie/lymfeklierkanker in
      gebieden waar relatief meer kunstgrasvelden liggen. Ook is geen trend
      aantoonbaar in het aantal mensen dat lymfeklierkanker krijgt in
      gebieden in Californië waar veel kunstgrasvelden liggen. De eerste
      kunstgrasvelden werden daar in 1997 aangelegd.

4.4   Overig onderzoek
      Navraag in het Europese netwerk van milieu-epidemiologen heeft geen
      andere dataverzamelingen of onderzoek aan het licht gebracht op grond
      waarvan het signaal van een verhoging van leukemie/lymfeklierkanker
      door het sporten op kunstgras (met rubbergranulaat) kan worden
      geverifieerd. In de wetenschappelijke literatuur is verder geen
      onderzoek gevonden naar de relatie tussen voetballen op kunstgras
      (met rubbergranulaat) en leukemie of lymfeklierkanker bij kinderen en
      jongeren.

4.5   Conclusie
      Op basis van deze verkenning zijn er geen aanwijzingen dat het
      voetballen op kunstgras leidt tot een extra risico op leukemie en
      lymfeklierkanker. Hieraan liggen verschillende redenen ten grondslag:
         1. In de eerdere hoofdstukken is ook al aandacht besteed aan
             kankerverwekkende stoffen die kunnen samenhangen met het
             ontstaan van leukemie of lymfeklierkanker. Uit hoofdstuk 2 blijkt
             dat benzeen, styreen en 1,3-butadieen niet in
             rubbergranulaatmonster zijn aangetroffen. De beoordeling van de
             risico’s voor 2-mercaptobenzothiazol geeft aan dat de
             blootstelling zodanig laag is dat geen risico verwacht mag worden
             (zie hoofdstuk 3).
         2. Het onderzoek in de VS laat geen verhoging zien van het aantal
             mensen dat lymfeklierkanker krijgt in gebieden waar relatief
             meer kunstgrasvelden liggen. Ook is geen trend aantoonbaar in
             het aantal mensen dat lymfeklierkanker krijgt in die gebieden in
             Californië waar de meeste kunstgrasvelden liggen.
         3. Uit de cijfers van de Nederlandse Kankerregistratie blijkt dat er in
             de afgelopen 27 jaar geen significante trendbreuk is in de
             ontwikkeling van het aantal mensen in de leeftijdsgroep 10-29
             jaar dat leukemie of lymfeklierkanker krijgt. Met deze
             trendanalyse zouden veranderingen van enkele extra gevallen
             per jaar opgepikt kunnen worden.




      1
        Het betreft een nog niet gepubliceerd onderzoek van Bleyer en Keegan.
      http://comedsoc.org/images/Incid%20Lymph%201974-2013%201992-2013%202000-
      2013%20Highest%20Field%20Density%20Counties%20Sex.pdf



                                                                                 Pagina 33 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Pagina 34 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




5     Vergelijking concentraties stoffen in rubbergranulaat met
      normen



5.1   Vergelijking meetwaarden met normen
      De gemeten concentraties schadelijke stoffen in rubbergranulaat liggen
      ruim onder de algemene Europese normen voor mengsels.
      Rubbergranulaat is volgens de Europese stoffenregelgeving een
      ‘mengsel’. Andere voorbeelden van ‘mengsels’ (van stoffen) zijn
      schoonmaakproducten, verf, lijm et cetera. Voor mengsels 1 gelden
      algemene concentratielimieten voor stoffen die kankerverwekkend zijn,
      die schade aan het DNA kunnen veroorzaken of die schadelijk voor de
      voorplanting zijn. Het gaat onder andere om bepaalde PAK’s, metalen,
      ftalaten en organische stoffen zoals benzeen.

      Voor consumentenproducten gemaakt van rubber gelden veel strengere
      normen 2 ten aanzien van het PAK-gehalte (een factor 100 à 1.000 lager)
      dan voor mengsels. Voor speelgoed zijn de normen 3 voor
      kankerverwekkende PAK’s nog een factor 2 strenger dan voor
      consumentenproducten.
      De in dit onderzoek gemeten concentraties PAK’s in rubbergranulaat
      liggen in veel monsters (iets) boven de norm voor
      consumentenproducten en ook boven de norm voor speelgoed (zie Tabel
      3).

      Het grote verschil tussen de normen voor PAK’s in enerzijds mengsels
      en anderzijds consumentenproducten, leidt in de praktijk tot de situatie
      dat de norm voor PAK’s voor rubberen valdempingstegels (waar de
      norm voor consumentenproducten op van toepassing is) 100 à 1.000
      maal strenger is dan de norm voor rubbergranulaat. Wanneer we het
      gebruik van rubberen tegels op speelplaatsen vergelijken met het
      sporten op velden ingestrooid met rubbergranulaat, dan is dit grote
      verschil tussen deze normen niet goed te rechtvaardigen. In Europa is
      momenteel discussie of er specifiek voor rubbergranulaat strengere
      normen ten aanzien van met name kankerverwekkende PAK’s gewenst
      zijn (onder andere EC 2015; RIVM, 2016). Zoals eerder vermeld, voert
      het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen (ECHA) een
      onderzoek uit dat onder andere moet uitwijzen of er vanuit
      gezondheidsperspectief inderdaad strengere, specifieke normen voor
      rubbergranulaat nodig zijn.

      Omdat rubbergranulaat wordt toegepast op de bodem en er stoffen uit
      rubbergranulaat kunnen uitspoelen naar bodem en grondwater, kan er


      1
        Deze normen gelden alleen voor ‘mengsels bedoeld voor levering aan het grote publiek’, wat wil zeggen niet
      uitsluitend bedoeld voor de professionele gebruiker. Hoewel er geen verkoop aan consumenten plaatsvindt van
      rubbergranulaat, valt rubbergranulaat wel onder de categorie mengsels bestemd voor levering aan het grote
      publiek. Zie Bijlage XVII, bepaling 28 in de Europese REACH-verordening (1907/2006).
      2
        Zie Bijlage XVII, bepaling 50.5 in de Europese REACH-verordening (1907/2006) over PAK in voorwerpen met
      rubber of kunststof onderdelen.
      3
        Zie Bijlage XVII, bepaling 50.6 in de Europese REACH-verordening (1907/2006) over PAK in speelgoed.




                                                                                           Pagina 35 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




ook een indicatieve 1 vergelijking worden gemaakt van de
uitloogconcentraties van de metalen met de norm voor bouwstoffen die
in of op de bodem worden toegepast. Uit deze indicatieve vergelijking
(zie Tabel 4) blijkt dat de uitloogconcentraties zink in rubbergranulaat
niet voldoen aan de emissienorm voor niet-vormgegeven bouwstoffen 2.
De gemeten uitloogconcentraties voor zink zijn niet relevant voor de
gezondheid, maar wel voor het milieu. Hier wordt in deze studie naar
gezondheidsrisico’s verder niet op ingegaan.




1
  Voor veel normen gelden normspecifieke meetmethoden, die soms weer verschillen per stofgroep. De in dit
onderzoek gebruikte meetmethoden komen niet altijd overeen met de voor die norm voorgeschreven
meetmethode.
2
  Regeling bodemkwaliteit, Bijlage A, Tabel 1.



Pagina 36 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Tabel 3 Vergelijking 1 van concentraties stoffen in rubbergranulaat met de wettelijk van toepassing zijnde mengselnorm en met overige
normen. Vermeld zijn stoffen die in minstens 5% van de monsters zijn aangetoond én waarvoor normen beschikbaar zijn. Normen die
worden overschreden zijn rood gekleurd, met tussen haakjes het percentage velden dat de norm overschrijdt.
                                        Concentratie
                                                                                                           Overige normen
                                    in mg/kg droge stof
                                                                                                        (in mg/kg droge stof)
                                     (veldgemiddelden) Mengsel
                                                        -norm                         Consu-
                                   Mediaan                                                              Bouw-        Grond
Stof/Stofgroep                               P90 Max.                                menten- Speelgoed2
                                     (P50)                                                              stoffen (klasse wonen)
                                                                                    producten 2
PAK’s
benzo(a)pyreen                       <1,1        1,3       2,2        100 3          1   (43%)        0,5 (71%)             10             n.v.t
benzo(a)antraceen                    <0,9        1,2       2,2        1.000          1   (23%)        0,5 (29%)             40             n.v.t
chryseen                             1,3         1,9       3,5        1.000          1   (62%)        0,5 (86%)             10             n.v.t
benzo(b)fluoranteen                  <0,9        1,8       3,0        1.000          1   (57%)        0,5 (86%)            n.v.t           n.v.t
fenantreen                           <0,5        2,0       7,1        n.v.t              n.v.t           n.v.t              20             n.v.t
antraceen                            <0,5        <0,5      1,1        n.v.t              n.v.t           n.v.t              10             n.v.t
fluoranteen                          3,4         8,3       20,3       n.v.t              n.v.t           n.v.t              35             n.v.t
benzo(ghi)peryleen                   4,1         6,5       7,7        n.v.t              n.v.t           n.v.t              40             n.v.t
Som PAK (VROM10)                     9,6         17,7      35,5       n.v.t              n.v.t           n.v.t              50          6,8 (59%)
Ftalaten
di-2-ethylhexylftalaat               7,6         14,2      27,2 3.000                  1.000             n.v.t             n.v.t        8,3 (38%)
di-isobutylftalaat                   <0,5        0,8       2,3 250.000                 n.v.t             n.v.t             n.v.t        1,3 (5%)
Fenolen                                                         n.v.t                  n.v.t             n.v.t             n.v.t           n.v.t
bisfenol-A                             0,5        2,0      2,5  3.000                  n.v.t           0,1 mg/L            n.v.t           n.v.t
Polychloorbifenylen
PCB’s 4                             <0,035 0,06 0,074                  n.v.t             n.v.t             n.v.t            0,5       0,04 (29% 5)

1
  Voor veel normen gelden normspecifieke meetmethoden, die soms weer verschillen per stofgroep. De in dit onderzoek gebruikte meetmethoden komen niet altijd overeen met de voor
die norm voorgeschreven meetmethode.
2
  Voor bepaalde consumentenproducten en speelgoed gelden ook normen ten aanzien van verschillende metalen, maar een vergelijking met de meetwaarden uit dit onderzoek is in het
geheel niet mogelijk, omdat in dit onderzoek alleen de uitloogwaarden van metalen naar water zijn bepaald.
3
  De laagste van de drie voor BaP geldende concentratielimieten.
4
  Som van PCB28, PCB52, PCB101, PCB118, PCB138, PCB153, PCB180.
5
  2 van de 7 mengmonsters.



                                                                                   Pagina 37 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




      Tabel 4 Vergelijking 1 van de uitloogwaarden van metalen in rubbergranulaat met
      de norm voor niet-vormgegeven bouwstoffen2. Vermeld zijn de metalen die in
      meer dan 5% van de monsters zijn aangetoond met tussen haakjes het
      percentage monsters dat de norm overschrijdt.
                                     Uitloogconcentratie                          Norm
                                     in mg/kg droge stof                    bouwstoffen 2
      Metalen                        Mediaan     Max
      Zink                              21       129                          4,5 (100%)
      Koper                            0,09       0,9                                 0,9
      Kobalt                           0,06       0,4                                0,54
      Barium                           <0,05      0,2                                  22

5.2   Conclusie
      De concentraties stoffen in rubbergranulaat voldoen aan de algemene
      Europese normen voor mengsels van stoffen. Als de normen voor
      consumentenproducten en speelgoed van toepassing zouden zijn op
      rubbergranulaat, dan zou een groot deel van de monsters vanwege de
      concentratie PAK’s niet voldoen aan deze normen. Er is in Europa
      discussie of een specifieke norm voor rubbergranulaat wenselijk is.




      1
        Voor veel normen gelden normspecifieke meetmethoden, die soms weer verschillen per stofgroep. De in dit
      onderzoek gebruikte meetmethoden komen niet altijd overeen met de voor die norm voorgeschreven
      meetmethode. Het gaat daarom om een indicatieve vergelijking.
      2
        Dit betreft de maximale emissiewaarde voor niet-vormgegeven bouwstoffen.



      Pagina 38 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




6     Conclusies en aanbevelingen



6.1   Conclusies
      Diverse stoffen in rubbergranulaat
      Uit chemische analyses van rubbergranulaat van 100 Nederlandse
      kunstgrasvelden blijkt dat er verschillende stoffen, zoals PAK’s, metalen,
      ftalaten, benzothiazolen en fenolen in rubbergranulaat voorkomen. De
      concentraties komen in grote lijnen overeen met de concentraties die in
      eerdere onderzoeken zijn gevonden.

      Gezondheidsrisico praktisch verwaarloosbaar
      De zogenoemde migratietesten laten zien dat stoffen die in
      rubbergranulaat aanwezig zijn slechts in (zeer) beperkte mate uit het
      granulaat vrijkomen als ze worden ingeslikt, bij huidcontact of door
      verdamping bij warm weer.
      Blootstellingsberekeningen laten zien dat voor PAK’s het extra
      kankerrisico praktisch verwaarloosbaar is. De blootstelling aan PAK’s
      door rubbergranulaat is klein ten opzichte van de normale blootstelling
      aan PAK’s via voeding.
      Voor de overige stoffen BPA, ftalaten, metalen en benzothiazolen
      (waaronder 2-MBT) is de blootstelling aanzienlijk lager dan de veilig
      geachte blootstelling en is het gezondheidsrisico verwaarloosbaar.

      Geen aanwijzingen relatie leukemie en sporten op kunstgras
      Van de kankerverwekkende stoffen die kunnen samenhangen met
      leukemie en lymfeklierkanker zijn benzeen, styreen en 1,3-butadieen
      niet in het onderzochte rubbergranulaat aangetroffen.
      De beoordeling van de gezondheidsrisico’s voor benzothiazolen,
      waaronder 2-mercaptobenzothiazol (2-MBT), geeft aan dat de
      blootstelling zodanig laag is, dat geen risico op leukemie of
      lymfeklierkanker verwacht mag worden. Van PAK’s is geen duidelijk
      verband met leukemie of lymfeklierkanker bekend.

      Onderzoek in de Verenigde Staten laat geen verhoging zien in het aantal
      nieuwe gevallen van lymfeklierkanker in gebieden waar relatief meer
      kunstgrasvelden liggen. Ook is geen trend aantoonbaar in het aantal
      mensen dat lymfeklierkanker krijgt in die gebieden in Californië waar de
      meeste kunstgrasvelden liggen. Uit de cijfers van de Nederlandse
      Kankerregistratie blijkt dat sinds eind jaren tachtig van de vorige eeuw
      er in het algemeen een lichte stijging is te zien in het aantal mensen
      tussen 10 en 29 jaar dat leukemie krijgt. Deze ontwikkeling is niet
      veranderd sinds de ingebruikname van kunstgrasvelden in Nederland in
      2001.

      Verschillende normen
      De concentraties stoffen in rubbergranulaat voldoen aan de algemene
      Europese normen voor mengsels van stoffen. Als de normen voor
      consumentenproducten en speelgoed van toepassing zouden zijn op
      rubbergranulaat dan zou een groot deel van de monsters vanwege de
      concentratie PAK’s niet voldoen aan deze normen. Er is in Europa
      discussie of een specifieke norm voor rubbergranulaat wenselijk is.

                                                                Pagina 39 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>      RIVM Rapport 2016-0202




6.2   Aanbevelingen
      Sporten op kunstgrasvelden
      De resultaten van dit onderzoek geven aan dat sporten op
      kunstgrasvelden met rubbergranulaat veilig is. Het risico voor de
      gezondheid van sporten op deze kunstgrasvelden is praktisch
      verwaarloosbaar. Rubbergranulaat bevat weliswaar schadelijke stoffen,
      maar deze stoffen komen slechts in beperkte mate vrij uit het
      rubbergranulaat na inslikken, bij huidcontact of door verdamping bij
      warm weer.

      Normen voor rubbergranulaat
      Het RIVM adviseert om de norm voor rubbergranulaat bij te stellen naar
      een norm die dichter in de buurt ligt van de norm voor
      consumentenproducten.
      Gezien de aard van het gebruik van kunstgrasvelden, ook door jonge
      kinderen, is er vanuit gezondheidsperspectief behoefte aan gedegen
      onderbouwde normen voor rubbergranulaat. Op dit moment is er een
      groot verschil (factor 100 à 1.000) tussen de norm voor PAK’s in
      rubberen consumentenproducten (zoals rubberen valdempingstegels) en
      de norm voor rubbergranulaat, waarvoor de mengselnorm geldt.
      Wanneer we het gebruik van rubberen tegels op speelplaatsen
      vergelijken met het sporten op velden ingestrooid met rubbergranulaat,
      dan lijkt dit grote verschil in normen niet goed te rechtvaardigen.
      Met het onderzoek dat het Europees Agentschap voor Chemische Stoffen
      (ECHA) momenteel uitvoert naar de gezondheidsrisico’s van
      rubbergranulaat, wordt hier in Europa al aan gewerkt. Het RIVM zal de
      resultaten van het voorliggende onderzoek actief inbrengen bij ECHA.
      Beter onderbouwde en strengere normen voor rubbergranulaat kunnen
      op termijn mogelijk bijdragen aan het terugdringen van de zorgen die er
      momenteel bestaan over de gezondheidsrisico’s door sporten op
      kunstgras.




      Pagina 40 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>    RIVM Rapport 2016-0202




7   Discussie



    Over dit onderzoek
    In dit onderzoek is in korte tijd een grote hoeveelheid informatie
    verzameld, zowel op basis van uitgebreid laboratoriumonderzoek als op
    basis van de wetenschappelijke literatuur. In de literatuur is nog weinig
    bekend over het vrijkomen van stoffen uit rubbergranulaat. Daarom is in
    dit onderzoek een aantal zogeheten migratietesten uitgevoerd om te
    onderzoeken in welke mate schadelijke stoffen vrijkomen in kunstmatig
    zweet, kunstmatige maag-darmsappen en door uitdampen bij hoge
    temperatuur. Hoewel het om een beperkt aantal testen gaat, geven de
    resultaten een consistent beeld.
    Zoals gangbaar bij de beoordeling van gezondheidsrisico’s van stoffen
    zijn ook in dit onderzoek aannames gedaan om de blootstelling en het
    gezondheidsrisico in te schatten. Er zijn onder andere zo goed mogelijk
    onderbouwde aannames gedaan voor de schatting van de feitelijk
    optredende blootstelling en de extrapolatie van proefdiergegevens naar
    de mens. Deze aannames zijn voorgelegd aan een speciaal voor dit
    onderzoek ingestelde wetenschappelijke klankbordgroep.

    Wat is niet onderzocht?
    Dit rapport ging niet over de vraag of het gebruik van rubbergranulaat
    van oude autobanden op kunstgrasvelden wenselijk is. Uit de
    gesprekken die het RIVM tijdens deze onderzoeksperiode voerde en door
    de bijeenkomsten van de maatschappelijke klankbordgroep, is duidelijk
    dat er een spanningsveld kan bestaan tussen het streven naar meer
    hergebruik van materialen (oude autobanden), en zorgen over de
    mogelijke blootstelling van mens en milieu aan schadelijke stoffen in
    nieuwe producten. Dit onderzoek gaat alleen over gezondheidseffecten:
    milieueffecten zijn buiten beschouwing gebleven. Ook is niet gekeken
    naar de voor- en nadelen van alternatieve materialen voor
    kunstgrasvelden.
    In dit onderzoek is conform de vraag van de minister van VWS
    onderzocht of er gezondheidsrisico’s zijn te verwachten door sporten op
    kunstgrasvelden met rubbergranulaat. Ander gebruik van
    kunstgrasvelden valt niet binnen de scope van dit onderzoek.

    Lopende onderzoeken
    Ook in het buitenland wordt op dit moment onderzoek gedaan naar
    mogelijke gezondheidsrisico’s van rubbergranulaat. De resultaten van
    een aantal van deze onderzoeken komen in de loop van 2017
    beschikbaar. Het RIVM zal het onderzoek op dit gebied op de voet
    blijven volgen.

    Gezondheidsrisico’s van stoffen
    We worden dagelijks blootgesteld aan stoffen die gezondheidsrisico’s
    met zich mee kunnen brengen. Denk daarbij aan het inademen van
    luchtverontreiniging langs snelwegen, in binnensteden, in agrarisch
    gebied, maar ook aan het eten van gebraden vlees of het inademen van
    stoffen bij het schilderen van het huis. De hoeveelheid stoffen om ons
    heen zegt op zichzelf nog weinig over de gezondheidsrisico’s. Daarvoor
    is ook de mate waarin stoffen via verschillende routes in het lichaam
                                                             Pagina 41 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




terecht kunnen komen van belang, evenals de effecten die deze stoffen
wel/niet in het lichaam teweeg kunnen brengen.
Mensen ervaren gezondheidsrisico’s heel verschillend, zo bleek ook in de
gesprekken die het RIVM heeft gevoerd met (ouders van) sporters, met
de leden van de maatschappelijke klankbordgroep, de media-
berichtgeving en een enquête.

Tot slot
Beslissingen over het gebruik van kunstgrasvelden zijn nu in eerste
instantie aan sportverenigingen, gemeenten, de KNVB en leveranciers
van kunstgrasvelden. Het RIVM hoopt dat de resultaten van dit
onderzoek een nuttige bijdrage vormen in dit besluitvormingsproces en
aan de beantwoording van vragen van overheden, verenigingen,
sporters en ouders van sportende kinderen.




Pagina 42 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Dankwoord



Dit onderzoek is tot stand gekomen dankzij de medewerking van een
groot aantal organisaties en personen. Het RIVM dankt hierbij:
    • Eigenaren (voetbalverenigingen, korfbalverenigingen, Johan
       Cruyff foundation en gemeenten) en beheerders van de
       100 kunstgrasvelden waar de monsters zijn genomen
    • Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond (KNVB)
    • Mulier Instituut
    • GGD GHOR Nederland
    • GGD’en
    • Vereniging Sport en Gemeenten (VSG)
    • Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG)
    • VACO (brancheorganisatie voor de banden- en wielenbranche)
    • RecyBEM (uitvoeringsorganisatie Besluit beheer autobanden)
    • Branchevereniging Sport en Cultuurtechniek (BSNC)
    • Integraal Kankercentrum Nederland (iKNL)
    • Nederlands Kanker Instituut (NKI)
    • Prinses Maxima Centrum
    • Deelnemers aan de groepsgesprekken
    • Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit (NVWA), Bureau
       Risicobeoordeling & onderzoeksprogrammering (BuRO)
    • Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), directie
       Voeding, Gezondheidsbescherming en Preventie (VGP) en directie
       Sport
    • Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM), directie Veiligheid
       en Risico's
    • Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT)

Onze bijzondere dank gaat uit naar de medewerkers van de externe
laboratoria, die de analyses op samenstelling en een deel van de
migratieproeven hebben uitgevoerd. Wij zijn hen zeer erkentelijk voor
de getoonde flexibiliteit bij het onder hoge tijdsdruk uitvoeren van
analyses en experimenten, de snelheid waarmee de resultaten
beschikbaar zijn gesteld, de hoge kwaliteit van de geleverde data en de
prettige en constructieve samenwerking. Het gaat daarbij om:
    • ALcontrol Laboratories (Milieulaboratorium, Rotterdam)
    • Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (team PV Lab Chemie
       en Micro, Groningen)
    • TNO (Environmental Modelling, Sensing and Analysis, Utrecht)
    • Triskelion (Zeist)

Ook danken wij in het bijzonder de leden van de wetenschappelijke
klankbordgroep voor het geven van advies en het beoordelen van de
kwaliteit van het onderzoek, de resultaten, de interpretatie daarvan en
de conclusies:
    • Prof. dr. Martin van den Berg
    • Dr. Joris IJzermans
    • Prof. dr. Jos Kleinjans
    • Prof. dr. Erik Lebret
    • Drs. Nicole Nijhuis, ERT
    • Dr. Paul Scheepers
                                                         Pagina 43 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




     •    Dr. Irma de Vries
     •    Drs. Rik van de Weerdt, ERT




Pagina 44 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Bijlage 1 Monstername



Selectie van kunstgrasvelden
Voor het onderzoek naar schadelijke stoffen in rubbergranulaat op
kunstgrasvelden zijn van 100 kunstgrasvelden monsters genomen van
het rubbergranulaat. Voor de selectie van kunstgrasvelden is
gebruikgemaakt van een database van de KNVB met informatie over
ruim 1.900 kunstgrasvelden en een (grotendeels overlappende)
database van het Mulier Instituut. Deze dataset is aangevuld met
gegevens over andere kunstgrasvelden met rubbergranulaat. Het gaat
om 27 zogeheten Cruyff Courts, 28 korfbalvelden en 7 rugbyvelden.
Er is een willekeurige steekproef getrokken van kunstgrasvelden
verspreid over Nederland. De 100 bemonsterde kunstgrasvelden
betreffen 96 voetbalvelden, twee Cruyff Courts en twee korfbalvelden
(zie Figuur 8). Deze steekproef representeert ruim 5 procent van het
totale aantal kunstgrasvelden met SBR-granulaat in Nederland.




Figuur 8 Locaties (rood) waar voor het RIVM-onderzoek rubbergranulaat is
bemonsterd. De zwarte stippen geven de locaties aan van sportaccommodaties
met een of meer kunstgrasvelden (Bron: Mulier Instituut).

Op elk veld zijn zes locaties bemonsterd. Daarvoor zijn de standaard
locaties genomen die volgens FIFA-voorschrift gebruikt moeten worden
voor de keuring van de speelkwaliteit van het veld. Het betreft intensief
en minder intensief bespeelde plekken: bij de corner, in de doelzone, op


                                                           Pagina 45 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




het midden van één speelhelft, bij de middenstip, aan de rand van het
speelveld en bij de penaltystip (zie Figuur 9).



                              

                                     

      
Figuur 9 Locatie van monsternamepunten op het veld.

Wijze van bemonstering
Binnen een cirkel met een oppervlak van ca. 380 cm2 (grootte van een
emmer) is gedurende twee minuten met een stofzuiger (met stofzak en
filters) rubbergranulaat opgezogen. Een proefbemonstering had geleerd
dat dit ongeveer één liter rubbergranulaat (circa 500 gram) oplevert. De
‘gaten’ die ontstonden door de bemonstering zijn na afloop opgevuld
met rubbergranulaat dat naast het veld lag. Op sommige, veelal oudere
velden, of bepaalde plekken op het veld (middenstip, penaltystip) bleek
het infill vaak vrij zanderig te zijn. In dat geval is één minuut gezogen
op twee plekken naast elkaar. Na elk veld zijn de filters vervangen en is
de stofzuiger schoongemaakt.

Het aangezogen materiaal is per monsterlocatie opgeslagen in een
glazen pot, gelabeld met een barcode. Alleen het RIVM kent de
combinatie van barcode, speelveld en FIFA-monsternamepunt. De
laboratoria die de analyses hebben uitgevoerd waren dus niet op de
hoogte van de precieze herkomst van de monsters.

Op 10 velden is ten behoeve van aanvullende metingen een driedubbele
hoeveelheid materiaal bemonsterd. De twee extra monsters per ‘FIFA-
plek’ (‘batch 2’ en ‘batch 3’) zijn gebruikt voor controlemetingen
(contra-analyses) en aanvullende analyses.

In totaal zijn er 720 monsters van rubbergranulaat genomen.




Pagina 46 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>       RIVM Rapport 2016-0202




       Bijlage 2 Stoffen in rubbergranulaat



       Tabel 5 Concentraties stoffen in rubbergranulaatmonsters. De concentraties zijn
       veld-gemiddelden. Vermeld zijn de stoffen die in meer dan 5% van de monsters
       voorkomen (m.u.v. de 8 ECHA-PAK’s 1, deze zijn allemaal vermeld).
                                             Percentage        Concentratie       Maximum-
                                              monsters      (mg/kg droge stof)     waarde
                                               boven        (veldgemiddelden)    buitenlandse
                                              detectie- Mediaan                  onderzoeken
Stof/Stofgroep                                                    P90    Maximum
                                               limiet    (P50)
PAK’s
fenantreen                                        38 2            <0,6         2,0            7,1               12,3
antraceen                                          52             <0,5         <0,5           1,1               11,9
fluoranteen                                       932             3,4          8,3            20,3              11,3
pyreen                                            982             7,5          23,6           28,7               37
benzo(ghi)peryleen                                622             4,1          6,5            7,7               29,2
benzo(c)fluoreen                                  43 3            0,2          0,6            0,7             geen data
cyclopenta(cd)pyreen                              1003            1,5          2,3            2,5             geen data
benzo(a)antraceen1                                272             <0,9         1,2            2,2               15,3
benzo(b) + benzo(j)fluoranteen1                   482             <1,2         1,8            3,0               15,7
benzo(k)fluoranteen1                               12             <0,5         <0,5           0,5                7,3
benzo(a)pyreen1                                   252             <1,1         1,3            2,2               10,7
benzo(e)pyreen1                                   57 4            2,8          4,2            7,8                1,6
chryseen1                                         572             1,3          1,9            3,5                7,6
dibenzo(a,h)antraceen1                             02             <0,5         <0,5           <0,5               8,1
Som PAK (ECHA 8)1                                                 5,8          10,9           19,8
Ftalaten
di-2-ethylhexylftalaat                            1002            7,6          14,2           27,2               62
di-isobutylftalaat                                172             <0,5         0,8            2,3               175
di-isononylftalaat                                77 5             35           53             61                78
dicyclohexylftalaat                               475             0,1          0,2            0,2             onbekend
di-n-nonylftalaat                                 375             0,5          0,8            0,8             onbekend
difenylftalaat                                     75             <0,1         <0,1           0,1             onbekend
bis(2-ethylhexyl)adipaat                          635             0,3          0,7            1,1             onbekend
Benzothiazolen
benzothiazol                                      1003             2,7           5,7          6,3                171
2-hydroxybenzothiazol                             1003             1,6           8,1          13,8            onbekend
2-mercaptobenzothiazol                            1003             2,6           6,3          7,6             geen data
2-methoxybenzothiazol                             1003             2,6           9,7          10,2            onbekend


       1
         Dit zijn de 8 PAK’s waarvoor afzonderlijke normen zijn bepaald voor zowel mengsels, consumentenproducten
       als speelgoed, nl. benzo(a)pyreen, benzo(a)antraceen, chryseen, benzo(b)fluoranteen, benzo(k)fluoranteen,
       dibenzo(a,h)antraceen, benzo(j)fluoranteen, benzo(e)pyreen. Benzo(b) en benzo(j)fluoranteen kunnen niet
       apart gekwantificeerd worden vanwege overlappende pieken in het chromatogram.
       2
         Analyses van 546 monsters afkomstig van 91 velden.
       3
         Analyses van 7 mengmonsters afkomstig van 7 velden.
       4
         Analyses van 7 mengmonsters, afkomstig van 7 velden. Door sterke correlatie met chryseen (r2=0.98) zijn
       de schattingen gemaakt voor alle velden m.b.v. de formule [BeP]=2.2407 x [Chr].
       5
         Analyses van 43 monsters afkomstig van 7 velden.
       6
         Som van PCB28, PCB52, PCB101, PCB118, PCB138, PCB153, PCB180.



                                                                                           Pagina 47 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>       RIVM Rapport 2016-0202




                                             Percentage        Concentratie       Maximum-
                                              monsters      (mg/kg droge stof)     waarde
                                               boven        (veldgemiddelden)    buitenlandse
                                              detectie- Mediaan                  onderzoeken
Stof/Stofgroep                                                    P90    Maximum
                                               limiet    (P50)
2-aminobenzothiazole                            1003      0,1      0,3      0,4   onbekend
N-cyclohexyl-1,3-benzothiazol-
                                    1003        1,5                             3,6           3,9           geen data
2-amine
2,2-dithiobis-(benzothiazol)        713         0,2                             0,3           0,3           geen data
N-cyclohexyl-2-
                                    433       <0,02                            0,04          0,04           geen data
benzothiazolsulfenamide
Fenolen
4-tert-octylfenol                   1003        4,8                            19,6          22,4             33,7
bisfenol-A                          1003        0,5                            2,0           2,5            onbekend
Polychloorbifenylen
PCB’s6                              293       <0,035                           0,06    0,074                        0,2
         De voetnoten voor bovenstaande tabel staan op                        pagina 47.

       Tabel 6 Uitloging (naar water) van metalen in rubbergranulaat. Vermeld zijn de
       metalen die in meer dan 5% van de monsters zijn aangetoond.
                                       Uitloogconcentratie in                 Norm
                                         mg/kg droge stof                  bouwstoffen 1
                                        (veldgemiddelden)
       Metalen 2                       Mediaan       Max
       Zink                              12,0         75                         4,5
       Koper                             0,08        0,86                        0,9
       Kobalt                          <0,039        0,25                        0,54
       Barium                           <0,05        0,17                         22




       1
         De norm voor bouwstoffen betreft de maximale emissiewaarde en is wettelijk niet van toepassing op de
       toepassing van rubbergranulaat van oude autobanden op kunstgrasvelden en dient slechts ter indicatie.
       2
         De gemeten waarde betreft de uitloogconcentraties naar water. De norm betreft de maximale emissiewaarde.



       Pagina 48 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Bijlage 3 Waarden voor blootstellingsscenario’s



Tabel 7 Waarden voor blootstellingsschatting voor de vier scenario’s
                         Scenario 1       Scenario 2        Scenario 3              Scenario 4
                         Kinderen         Keepers           Kinderen                Volwassenen
                         van 4 tot 11     vanaf 7 jaar      van 11 tot              (18 t/m 35
                         jaar                               18 jaar,                jaar),
                                                            prestatie-              prestatie-
                                                            gericht                 gericht
                                                            sporten                 sporten
Algemeen
Lichaamsgewicht          15,7             24,3              44,8                    68,8
(kg)
Frequentie               2                3                 5                       5
(keer per week)
Tijdsduur                1 x 1 uur,       1 x 1 uur,        1,5 uur                 2 uur
(uur per keer)           1 x 1,5 uur      2 x 1,5 uur
Tijdsduur                7 (alle          7 (huid)          7 (huid)                7 (huid)
(maanden per jaar)       routes)          10 (inademen      10 (inademen            10 (inademen
                                          en inslikken)     en inslikken)           en inslikken)
Via de huid
Lichaamsoppervlak        1260             1290              2680                    3680
in contact (cm2)         (¼ benen,        (¼ benen,         (¼ benen,               (¼ benen,
                         ½ armen,         ½ armen)          ½ armen,                ½ armen,
                         handen)                            handen)                 handen)
Hoeveelheid              1                10                3,3                     6
granulaat (g)            (volgens         (inschatting,     (volgens                (volgens
                         literatuur)      literatuur x      literatuur)             literatuur)
                                          factor 10)
Via inademen
Ademminuutvolume         1,58             1,92              2,53                    3,07
(m3/uur; bij
intensieve
inspanning)
PM10 (µg/m3)             12               12                12                      12
rubbergranulaat
Via inslikken
Directe ingestie         0,2              0,2               0,05                    0,05
(g/keer)

De blootstellingsberekeningen zijn vervolgens gebaseerd op de volgende
vergelijkingen:
    - Dagelijkse blootstelling via de huid = massa granulaat in huidcontact
       (per sportgelegenheid) x migratiefractie / lichaamsgewicht
    - Luchtconcentratie chemische stof in PM10 = luchtconcentratie
       PM10 x gewichtsfractie in granulaat
    - Dagelijkse blootstelling via inslikken = massa ingeslikt granulaat
       (per sportgelegenheid) x migratiefractie / lichaamsgewicht




                                                                 Pagina 49 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>RIVM Rapport 2016-0202




Referenties


EC, 2015. Follow-up to document CACS/40/2015 - Interpretation of
     entry 50 of Annex XVII to REACH: Applicability of the restriction in
     paragraph 5 of entry 50 to REACH as regards PAH to rubber infill
     used in synthetic turf and to rubber tiles placed on the market for
     use in public places. 21/12/2015. European Commission, Brussels.

ECHA, 2016. ECHA evaluating whether recycled rubber filling on artificial
    sports grounds poses a health risk.
    https://echa.europa.eu/nl/view-article/-
    /journal_content/title/echa-evaluating-whether-recycled-rubber-
    filling-on-artificial-sports-grounds-poses-a-health-risk

EFSA, 2008. Polycyclic Aromatic Hydrocarbons in Food. Scientific
     Opinion of the Panel on Contaminants in the Food Chain.
     http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2008.724/epdf

EPA, 2016. Federal Research Action Plan on Recycled Tire Crumb Used
     on Playing Fields. https://www.epa.gov/chemical-research/federal-
     research-action-plan-recycled-tire-crumb-used-playing-fields

NKR, 2016. Cijfers over kanker. Kinderen en kanker, incidentie.
     http://cijfersoverkanker.nl/kinderen-en-kanker-55.html

OEHHA, 2016. Human Health Studies on Synthetic Turf.
    http://oehha.ca.gov/risk-assessment/background/human-health-
    studies-synthetic-turf.

RIVM, 2016. REACH Helpdesk – Beperkingen (Restricties ).
     http://reachhelpdesk.nl/Veelgestelde_vragen/Beperkingen_restrict
     ies

Verwei, M., M. Minekus, E. Zeijdner, R. Schilderink, R. Havenaar.
     (2016). Evaluation of two dynamic in vitro models simulating
     fasted and fed state conditions in the upper gastrointestinal tract
     (TIM-1 and tiny-TIM) for investigating the bioaccessibility of
     pharmaceutical compounds from oral dosage forms. Int. J. Pharm.
     498: 178-186.




Pagina 50 van 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>         A.G. Oomen | G.M. de Groot




         RIVM Rapport 2016-0202




         Dit is een uitgave van:

         Rijksinstituut voor Volksgezondheid
         en Milieu
         Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
         Nederland
         www.rivm.nl


         december 2016


         De zorg voor morgen begint vandaag
009467
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>