<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Archeologisch bureauonderzoek
   Zonnepark Zonnig Duiven
      Gemeente Duiven



        KSP Archeologie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Colofon
 Versie                          :   1.3
 Status                          :   Rapport is ter goedkeuring aangeleverd bij de bevoegde overheid. Over
                                     dit rapport heeft (inhoudelijke) afstemming met de bevoegde overheid
                                     plaatsgevonden.
 KSP Rapport                     :   20723-1
 Auteur                          :                 (senior KNA Prospector)
 ISSN                            :   2542-7490
 Foto’s en afbeeldingen          :   KSP Archeologie
 Beheer en plaats                :   KSP Archeologie te Duiven
 documentatie
 Autorisatie                     :                        (senior KNA Prospector)
 Datum autorisatie               :   6 april 2023 (v1.1, 22 juli 2021)




                                       www.ksparcheologie.nl | info@ksparcheologie.nl




Disclaimer
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op
welke andere wijze dan ook, zonder bronvermelding.
KSP Archeologie aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit onderhavig onderzoek of de gegeven
adviezen.
KSP Archeologie beschikt over het Procescertificaat Archeologie dat is verleend op basis van de beoordelingsrichtlijn SIKB 4000
voor protocol 4002 ‘bureauonderzoek’. Wanneer de certificatie-eisen strijdig zijn met de eisen van de bevoegde overheid, dan
gaat KSP Archeologie uit van de eisen van de bevoegde overheid omdat die sanctioneerbaar zijn.



KSP Archeologie                                                                                                               2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Samenvatting                                                                                                   5
1    Inleiding                                                                                                 6
   1.1    Onderzoekskader                                                                                      6
   1.2    Afbakening plan- en onderzoeksgebied                                                                 6
   1.3    Overheidsbeleid                                                                                      6
   1.4    Toekomstige situatie                                                                                 7
   1.5    Onderzoeksdoel                                                                                       8
2    Bureauonderzoek                                                                                          10
   2.1    Huidige situatie                                                                                    10
   2.2    Beschrijving van aardwetenschappelijke gegevens                                                     11
   2.3    Historische situatie en mogelijke verstoringen                                                      15
   2.4    Beschrijving van archeologische gegevens                                                            20
   2.5    Beschrijving van de ondergrondse bouwhistorische waarden                                            24
   2.6    Gespecificeerde archeologische verwachting                                                          25
3    Conclusie en advies                                                                                      28
   3.1    Conclusie                                                                                           28
   3.2    Advies                                                                                              28
Literatuur                                                                                                    31

Bijlage 1   Geomorfologische kaart
Bijlage 2   Bodemkaart
Bijlage 3   Archeologische gegevens
Bijlage 4   Overzicht geologische en archeologische tijdvakken

Lijst van afbeeldingen
Figuur 1: Het plangebied op de topografische kaart schaal 1:25.000 (bron: Kadaster).                            4
Figuur 2: Het onderzoeksgebied op de plankaart archeologie behorende bij het bestemmingsplan Archeologie
     van de gemeente Duiven.                                                                                    7
Figuur 3: Concept inrichtingsplan Zonnig Duiven (bron: opdrachtgever).                                          8
Figuur 4: Het onderzoeksgebied op een luchtfoto uit 2022 (bron: Kadaster).                                     10
Figuur 5: Het onderzoeksgebied op de archeolandschappelijke kaart van de gemeente Duiven (bron: Willemse &
     Verhagen 2006, kaartbijlage 1).                                                                           12
Figuur 6: Het onderzoeksgebied op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (bron: www.ahn.nl).                  13
Figuur 7: Diepte top pleistoceen op basis van boringen uit het Dinoloket (www.dinoloket.nl) geprojecteerd op de
     landschapskaart van de gemeente Duiven (bron: Willemse & Verhagen 2006).                                  14
Figuur 8: Het onderzoeksgebied op de Hottingerkaart uit 1773-1787 (bron: Versfelt 2003).                       16
Figuur 9: Het plangebied op de kadastrale minuut uit 1830 (bron: beeldbank.cultureelerfgoed.nl).               17
Figuur 10: Het onderzoeksgebied op de kaart uit 1886, Bonneblad (bron: www.topotijdreis.nl).                   17
Figuur 11: Het onderzoeksgebied op de topografische kaart uit 1962 (bron: www.topotijdreis.nl).                18
Figuur 12: Het onderzoeksgebied op een luchtfoto uit 15 maart 1945 (bron: www.dotkadata.com, Dotka ID code
     148304 en 148309).                                                                                        19
Figuur 13: De windmolen in het noordoostelijke deel van het onderzoeksgebied op een luchtfoto uit 2014 en 2019
     (bron: www.topotijdreis.nl).                                                                              20
Figuur 14: Het onderzoeksgebied op de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Duiven (bron:
     Willemse & Verhagen 2006, kaartbijlage 2).                                                                24
Figuur 15: Archeologische verwachting en advies op basis van de resultaten van het bureauonderzoek.            29

Lijst van tabellen
Tabel 1: Overzicht van de AMK-terreinen en vondstmeldingen (VM) binnen een straal van 1 km rondom het
    plangebied (bron: archis.cultureelerfgoed.nl). De informatie in deze tabel is geheel afkomstig uit Archis. 22
Tabel 2: Overzicht van de onderzoeksmeldingen (OM) binnen een straal van 500 m rondom het plangebied (bron:
    archis.cultureelerfgoed.nl). De informatie in deze tabel is geheel afkomstig uit Archis tenzij een
    literatuurverwijzing is opgenomen.                                                                         23
Tabel 3: Samenvatting van de gespecificeerde archeologische verwachting.                                       25




KSP Archeologie                                                                                                 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Administratieve gegevens
 KSP Projectnummer                :   20723
 Opdrachtgever                    :   ROM3D Research,
 Uitvoerder/projectleider         :   KSP Archeologie,                (senior KNA Prospector)
 Bevoegde overheid                :   Gemeente Duiven
 Deskundige namens                :   Regioarcheoloog van de Omgevingsdienst Regio Arnhem
 bevoegde overheid                                                                        , rapport getoetst
                                      namens deze
 Onderzoeksmelding                :   5086406100
 Provincie                        :   Gelderland
 Gemeente                         :   Duiven
 Toponiem                         :   Innofase
 Centrum-coördinaat               :   x: 198.510 / y: 443.115
 Kadastrale gegevens              :   Duiven, sectie I, nummers 7, 8, 9, 14, 15, 19 en 1421
 Periode uitvoering               :   Juni 2021
 onderzoek




Figuur 1: Het plangebied op de topografische kaart schaal 1:25.000 (bron: Kadaster).




KSP Archeologie                                                                                                4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Samenvatting
KSP Archeologie heeft een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor het project Zonnepark
Zonnig Duiven (gemeente Duiven). Het onderzoek is uitgevoerd in het kader van de ruimtelijke
onderbouwing voor de ontwikkeling van een zonneveld vlakbij het bedrijventerrein Innofase.

Het doel van het archeologische bureauonderzoek was het opstellen van een gespecificeerde
archeologische verwachting voor het plangebied. Het onderzoeksgebied ligt in het komgebied van de
Rijn waar veen is gevormd en vanaf de Romeinse tijd / Vroege Middeleeuwen klei is afgezet. Onder het
klei- en veenpakket ligt het oudere pleistocene landschap. In het zuidelijke deel van het onderzoeks-
gebied wordt rond 1,1 m beneden maaiveld een pleistocene terrasrestrug met rivierduinen in de onder-
grond verwacht. Op basis van de vindplaatsen die ten westen van het onderzoeksgebied zijn
aangetroffen en zich mogelijk uitstrekken tot in het onderzoeksgebied is een hoge verwachting
toegekend aan de terrasrestruggen met rivierduinen (incl. flanken) voor zowel vuursteenvindplaatsen uit
het Laat-Paleolithicum tot en met het Neolithicum als voor nederzettingsresten uit de Bronstijd tot en
met de Romeinse tijd. Aan de rest van het onderzoeksgebied, dat in de lagere riviervlakte ligt, is een
lage verwachting voor deze periodes toegekend.
Aan het einde van de Romeinse tijd en in de Vroege Middeleeuwen werd de IJssel actief en is het gebied
overstroomd waarbij een kleipakket is afgezet. Het onderzoeksgebied maakte onderdeel uit van het
laaggelegen komgebied en was daarmee niet meer aantrekkelijk voor bewoning. Op basis hiervan is aan
het onderzoeksgebied een lage verwachting toegekend voor vindplaatsen uit de Middeleeuwen. In de
14e eeuw was het gebied geheel bedijkt, waardoor het systematisch kon worden ontgonnen en in
gebruik genomen kon worden. Op basis van het beschikbare historisch kaartmateriaal worden binnen
het plangebied geen bewoningslocaties (oude boerderijlocaties) uit deze periode (of later) verwacht.
Aan het onderzoeksgebied is daarom een lage verwachting toegekend voor vindplaatsen uit de Late-
Middeleeuwen – Nieuwe tijd. Op basis van het historisch onderzoek is aan het plangebied een lage
verwachting toegekend voor vindplaatsen uit de Tweede Wereldoorlog.

Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek zijn de volgende adviezen gegeven:
   - De middelhoge verwachting op de gemeentelijke archeologische verwachtingskaart kan naar
        hoog worden bijgesteld en worden uitgebreid met 50 m aan zowel de noord- als zuidzijde;
   - De gemeentelijke vrijstellingsgrens van bodemingrepen tot 0,5 m diepte kan worden verruimt
        naar 0,8 m beneden maaiveld;
   - In de lage verwachtingszone is voor de realisatie van het zonneveld en de aanleg van een
        watergang langs de Nieuwgraafsestraat geen vervolgonderzoek nodig;
   - In de hoge verwachtingszone is geen vervolgonderzoek nodig voor de plaatsing van de zonne-
        panelen en aanleg transformatorhuisjes vanwege de geringe omvang van de bodemingrepen;
   - In de hoge verwachtingszone is geen vervolgonderzoek nodig voor de aanleg van de kabels,
        mits de kabelsleuven niet dieper dan 80 cm worden uitgegraven.

De regio-archeoloog van de gemeente Duiven voegt hieraan toe dat de beoordeling of vervolg-
onderzoek uitgevoerd moet worden of niet, zal worden gedaan zodra de definitieve ontwerptekeningen
beschikbaar zijn.




KSP Archeologie                                                                                       5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>1       Inleiding

1.1     Onderzoekskader
In opdracht van ROM3D Research heeft KSP Archeologie een archeologisch bureauonderzoek uitge-
voerd voor het project Zonnepark Zonnig Duiven (gemeente Duiven). Het onderzoek is uitgevoerd in
het kader van de ruimtelijke onderbouwing voor de ontwikkeling van een zonneveld vlakbij bedrijven-
terrein Innofase.

Het onderzoek is uitgevoerd conform de beoordelingsrichtlijn SIKB 4000 (versie 4.1) met bijbehorende
protocol (KNA 4.1) 4002 (bureauonderzoek bij landbodems) (www.sikb.nl) en de gemeentelijke eisen
(Habraken 2017).

Voor de in dit rapport gebruikte geologische en archeologische tijdsaanduidingen wordt verwezen naar
Bijlage 4. Geologische formaties, laagpakketten en lagen worden beschreven conform
https://www.dinoloket.nl/stratigrafische-nomenclator.


1.2     Afbakening plan- en onderzoeksgebied
Het plangebied heeft een totale oppervlakte van ca. 41 ha en ligt deels in de gemeente Duiven en deels
in de gemeente Zevenaar (Figuur 1). Dit rapport heeft betrekking op de gemeente Duiven. De percelen
die binnen de gemeente Duiven liggen, zijn aangemerkt als onderzoeksgebied waarvoor het archeolo-
gische onderzoek is uitgevoerd (Figuur 1, rode arcering). De oppervlakte van het onderzoeksgebied is
ca. 25,6 ha. Het terrein wordt in het noorden begrensd door de Kievitstraat, in het oosten door de
gemeentegrens met Zevenaar en in het zuiden door de Wijde Wetering.


1.3     Overheidsbeleid
In 1992 heeft Nederland het Europese ‘Verdrag van Malta’ ondertekend. In het verdrag is de omgang
met het Europees archeologische erfgoed geregeld. Belangrijk daarin is dat voorafgaand aan de
uitvoering van plannen onderzoek moet worden gedaan naar de aanwezigheid van archeologische
waarden en daar in de ontwikkeling van plannen zoveel mogelijk rekening mee te houden.

Het wettelijk kader voor de archeologische monumentenzorg is vastgelegd in de Erfgoedwet. Daarnaast
hebben de verschillende overheden (het rijk, de provincie en de gemeentes) archeologiebeleid
vastgelegd.

Gemeenten houden bij de vaststelling van een bestemmingsplan of het verlenen van een vergunning
altijd rekening met in de grond aanwezige dan wel te verwachten archeologische waarden (Wet
ruimtelijke ordening).

Volgens het bestemmingsplan ‘Archeologie’ van de gemeente Duiven (vastgesteld 2009-05-31) geldt
voor het onderzoeksgebied de dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie’ (www.ruimtelijkeplannen.nl).
Hier geldt grotendeels de gebiedsaanduiding ‘specifieke vorm van waarde – lage archeologische ver-
wachting 5’ (Figuur 2, groene kleur). Dit betekent dat bij bodemingrepen groter dan 10.000 m2 en dieper
dan 0,5 m archeologisch onderzoek nodig is. In het zuidelijke deel ligt een terreindeel met de gebieds-
aanduiding ‘specifieke vorm van waarde – middelmatige archeologische verwachting 4’ (Figuur 2, gele
kleur). Hier geldt een oppervlaktegrens van 5.000 m 2. Het zonnepark beslaat een groot oppervlak waar
diverse bodemingrepen zijn gepland (zie paragraaf 1.4), dus mogelijk wordt deze oppervlakte- en
dieptegrens overschreden. Daarom is dit bureauonderzoek uitgevoerd.




KSP Archeologie                                                                                       6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Figuur 2: Het onderzoeksgebied op de plankaart archeologie behorende bij het bestemmingsplan Archeologie van de gemeente
Duiven.


1.4      Toekomstige situatie
Binnen het onderzoeksgebied zal een zonneveld worden gerealiseerd. Op basis van het ontwerp beslaat
het zonneveld een netto oppervlak van ca. 20,8 ha (80% van het totale oppervlak) (Figuur 3). De randen
van het terrein worden ingericht als natuur en bloemrijk grasland. Aan de noordzijde langs de Kievitstraat
wordt hekwerk geplaatst. De zonnepanelen zullen op palen worden gefundeerd. De exacte diepte voor
de panelen constructie (fundering) is nog niet bekend, maar zal ergens tussen de 1,5 en 3,5 meter
beneden het maaiveld liggen. Een later sonderingsonderzoek zal uitwijzen welke funderingsdiepte nodig
is. Het standaardprofiel van de onderconstructie betreft palen met een doorsnede van 150 mm.




KSP Archeologie                                                                                                        7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Doorgaans wordt een sigma profiel gebruikt voor de fundaties
van de zonnetafels (zie afbeelding hiernaast). Het daadwerkelijke
oppervlak wat de grond in gaat is dus zeer beperkt, aangezien dit
een slechts een aantal mm dik is.

De energie die wordt opgewekt, zal door middel van trans-
formatoren worden omgezet en opgeslagen in batterijen. De
zonnevelden worden via elektriciteitskabels met de transforma-
toren en batterijen verbonden. De locatie voor de batterijen is in
het westelijke deel van het plangebied voorzien (Figuur 3). Aan
de zuidzijde van de Nieuwgraafsestraat zal een nieuwe water-
gang worden aangelegd tot 1,5 m diep. Verder zijn er geen
grootschalige (graaf)werkzaamheden gepland. Er is nog geen
(definitief) ontwerp voor het projectgebied op basis waarvan de
exacte omvang van de geplande werkzaamheden kan worden
ingeschat.
                                                                         Bovenaanzicht van een typisch sigma 150
Voor zover bekend is binnen het onderzoeksgebied geen                    profiel.

bodem- en/of grondwatersanering nodig in het kader van de
milieuhygiëne.




Figuur 3: Concept inrichtingsplan Zonnig Duiven (bron: opdrachtgever).


1.5      Onderzoeksdoel
Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde, archeologische verwachting,
met behulp van informatie van bestaande bronnen over bekende of verwachte archeologische waarden
binnen het omschreven onderzoeksgebied.




KSP Archeologie                                                                                                    8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Het resultaat is een standaardrapport bureauonderzoek met een gespecificeerde archeologische ver-
wachting en een advies. Op basis hiervan wordt vastgesteld of vervolgonderzoek nodig is en zo ja, in
welke vorm. Daarbij wordt aangegeven waar zich (eventuele) archeologische resten zich kunnen bevin-
den, welke verschijningsvorm ze hebben en hoe daar systematisch naar gezocht kan worden.

Om de bovenstaande doelstelling te realiseren, zijn door de Omgevingsdienst Regio Arnhem tien onder-
zoeksvragen verplicht gesteld (Habraken 2017). Vanwege de uitgebreide vraagstelling wordt bij de
paragrafen in hoofdstuk 2 aangegeven welke onderzoeksvragen in de betreffende paragraaf worden
beantwoord.

  1.    Wat is de aard (ontstaanswijze), diepteligging en ouderdom van natuurlijke bodemhorizonten
        en natuurlijke afzettingen in het omringende (binnen een afstand tot ca. 200 m van de
        onderzoekslocatie) gebied?
  2.    Wat is de aard (ontstaanswijze), dikte, en omvang van eventueel in het omringende gebied
        voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek,
        stuifzandlaag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)?
  3.    Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied geweest?
  4.    Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘vondstlocaties’ inclusief uit-
        komsten historisch kaartonderzoek uit) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen
        de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend? Vermeld per vondst-
        en/of spoorcomplex minimaal:
        a) bronvermelding (onderzoeksrapportages, ARCHIS-gegevens)
        b) de materiaalcategorie
        c) ouderdom
        d) ruimtelijke (geografische) verspreiding
        e) stratigrafische verspreiding (diepteligging en/of dikte vondstlaag)
        f) fragmentatie
        g) waarnemingsmethode
        h) interpretatie
  5.    Welke natuurlijke formatieprocessen (sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvor-
        ming, degradatie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied?
  6.    Met welke culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding, per-
        celering, [de-] constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) hebben
        een rol gespeeld in het onderzoeksgebied?
  7.    Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele
        aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke
        kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten?
  8.    Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische sprei-
        ding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen?
  9.    Hoe manifesteren deze zich tijdens prospectieonderzoek?
 10.    Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie- en waarnemingsvorm, monsterbehandeling
        en zoekstrategieën) kunnen deze vondst- en/of spoorcomplexen systematisch opgespoord
        worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.)? Licht beargumenteerd toe
        met verwijzing naar de verschillende KNA-leidraden.




KSP Archeologie                                                                                        9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>2        Bureauonderzoek

2.1      Huidige situatie
Om de huidige situatie en mogelijke verstoringen van de bodem in kaart te brengen zijn de volgende
bronnen geraadpleegd:
   • Huidige topografische kaart (Figuur 1);
   • Luchtfoto uit 2022 (via PDOK);
   • Grondwatertrappen op de Bodemkaart schaal 1:50.000 versie 2006 (via geoplaza.vu.nl);
   • Rijksmonumenten (via archis.cultureelerfgoed.nl): geen bebouwing aanwezig;
   • Gemeentelijke monumenten: geen bebouwing aanwezig;
   • Informatie van de opdrachtgever over het plangebied.

Het onderzoeksgebied is momenteel in gebruik als landbouwgrond (akkers en weilanden) en onbe-
bouwd. In de directe omgeving staan vier windmolens waarvan er één in het zonneveld zal komen te
liggen (Figuur 4). De kabels naar de windmolens liggen langs de Nieuwgraafsestraat en de
onderhoudspaden. In het noordelijke deel van het onderzoeksgebied ligt een rioolleiding in de
ondergrond en in het zuiden langs de Wijde Wetering ligt een gasleiding (Figuur 3).




Figuur 4: Het onderzoeksgebied op een luchtfoto uit 2022 (bron: Kadaster).

Aan de kaarteenheden op de bodemkaart (Bijlage 2) waren tot 2006 gemiddelde grondwaterstanden
gekoppeld door middel van zogenaamde grondwatertrappen (I t/m VII). Het noordelijke deel van het
onderzoeksgebied wordt naar verwachting gekenmerkt door een diepe grondwaterstand (grondwater-
trap VI). Dit betekent dat de gemiddeld hoogste grondwaterstand tussen 40 - 80 cm en de gemiddeld
laagste grondwaterstand dieper dan 120 cm beneden maaiveld wordt aangetroffen. In het centrale en
zuidelijke deel wordt het grondwater ondieper verwacht (grondwatertrap III). Dit betekent dat de



KSP Archeologie                                                                                 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>gemiddeld hoogste grondwaterstand binnen 40 cm en de gemiddeld laagste grondwaterstand tussen
80 - 120 cm beneden maaiveld wordt aangetroffen.


2.2     Beschrijving van aardwetenschappelijke gegevens
Om het landschap ter plaatse en rondom het plangebied in kaart te brengen, zijn de volgende bronnen
geraadpleegd:
    • Geologische overzichtskaart van Nederland schaal 1:600.000 (https://www.grondwatertools.nl/
       geologische-overzichtskaart);
    • Zandbanenkaart (www.gelderland.nl – Kaarten en cijfers);
    • Paleogeografische kaart van de Rijn-Maasdelta (Cohen e.a. 2012);
    • Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000 versie 2019 (BRO 2020, Maas e.a. 2017);
    • Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (www.dinoloket.nl);
    • Landschappelijke inventarisatie gemeente Duiven (Willemse & Verhagen 2006);
    • Landschap in en rond Duiven (Verhagen e.a. 2013);
    • Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000 versie 2018 (BRO 2019);
    • Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN) (www.ahn.nl, AHN3 grid 0,5 x 0,5 m).

De volgende onderzoeksvragen worden in deze paragraaf beantwoord:
  1.   Wat is de aard (ontstaanswijze), diepteligging en ouderdom van natuurlijke bodemhorizonten
       en natuurlijke afzettingen in het omringende (binnen een afstand tot ca. 200 m van de onder-
       zoekslocatie) gebied?
  2.   Wat is de aard (ontstaanswijze), dikte, en omvang van eventueel in het omringende gebied
       voorkomende afdekkende lagen en de (geschatte) ouderdom daarvan (plaggendek, stuifzand-
       laag, colluvium, kleidek, afvallaag, ophogingslaag)?

Het onderzoeksgebied ligt in het oosten van het rivierengebied, waar rivierafzettingen van de Rijn zich
in de ondergrond bevinden. De oude rivierafzettingen van de Rijn die tijdens het Weichselien zijn
gevormd (ca. 115.000 – 11.755 jaar geleden), worden tot de Formatie van Kreftenheye gerekend. De
rivieren hebben in deze laatste ijstijd voornamelijk een vlechtend patroon gehad, gekenmerkt door
meerdere geulen en een onregelmatige afvoer (Stouthamer e.a. 2015). In deze periode heeft de Rijn in
een brede vlakte een dik pakket zand en grind afgezet (Formatie van Kreftenheye). In grote delen van
het onderzoeksgebied wordt op basis van de zandbanenkaart van de provincie Gelderland de top van
deze grindrijke rivierafzettingen tussen 2 en 3 m beneden maaiveld verwacht. Op een aantal plaatsen
ligt het pleistocene zand ondieper tussen 1 en 2 m beneden maaiveld (www.gelderland.nl).

Het pleistocene landschap is in het kader van de archeologische waarden- en verwachtingenkaart van
de gemeente Duiven in kaart gebracht. Het is een terrassenlandschap waarin riviervlaktes afgewisseld
worden met hooggelegen terrasresten en geulen. Het gebied vormde de actieve riviervlakte in het Laat-
Glaciaal (12.900 – 10.950 jaar BP) en mogelijk zijn één of meerdere geulen actief gebleven tot in het
Vroeg-Holoceen (Cohen e.a. 2012). Binnen het onderzoeksgebied zijn op de gemeentelijke kaart drie
zones gekarteerd waar het laatglaciale terrassenlandschap binnen 1 tot 2 m beneden maaiveld voorkomt
(Figuur 5, code RKl). Daartussen liggen lagere delen van de riviervlakte waar het afdekkende
komkleipakket dikker is dan 1 m (code RKd). In het zuidelijke deel van het onderzoeksgebied ligt een
geulsysteem in de ondergrond dat actief was in het Laat-Glaciaal en/of Vroeg-Holoceen (code Rgv).

Aan het einde van het Laat-Glaciaal, de Jonge Dryas (circa 12.745 – 11.755 jaar geleden), is het tijdelijk
heel koud en droog geworden en was de overstromingsvlakte onbegroeid (Stouthamer e.a. 2015). Op
deze manier is zand beschikbaar gekomen, dat door de wind is weggeblazen en elders op de hogere
delen langs de rivier weer is neergelegd. Dit rivierduinzand wordt tot het Laagpakket van Delwijnen van
de Formatie van Boxtel gerekend. Volgens de gemeentelijke landschappelijke kaart zijn in het centrale
deel van het onderzoeksgebied rivierduinen op een terrasrest gevormd (Figuur 5, code Rh). Omdat het



KSP Archeologie                                                                                        11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>zand dicht aan het oppervlak ligt, zijn deze terrasresten als hogere ruggen zichtbaar op het Actueel
Hoogtebestand van Nederland (AHN) (Figuur 6, maaiveldhoogte rond 9,1 – 9,3 m +NAP). Ook de geulen
komen naar voren in het kaartbeeld als laagtes (8,7 – 8,8 m +NAP). In het noordelijke deel van het
plangebied zijn de reliëfverschillen kleiner, maar de landschappelijke eenheden die op de gemeentelijke
kaart zijn gekarteerd, zijn op het AHN-kaartbeeld te herkennen.




Figuur 5: Het onderzoeksgebied op de archeolandschappelijke kaart van de gemeente Duiven (bron: Willemse & Verhagen 2006,
kaartbijlage 1).




KSP Archeologie                                                                                                       12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Figuur 6: Het onderzoeksgebied op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (bron: www.ahn.nl).

In 1996 is het onderzoeksgebied onderdeel geweest van een grootschalig bodemkundig booronderzoek
waarbij boringen tot 1,2 m beneden maaiveld zijn uitgevoerd (www.dinoloket.nl). Vanwege de beperkte
boordiepte is het pleistocene zand meestal niet bereikt, maar op drie locaties is de top van het zand op
1,1 m beneden maaiveld aangetroffen. Dit zijn locaties waar rivierduinen in de ondergrond liggen. De
resultaten van dit booronderzoek komen grotendeels overeen met de landschappelijke kaart van de
gemeente Duiven. Alleen de zone met rivierduinen binnen het onderzoeksgebied is iets groter. De twee
aparte zones vormen waarschijnlijk één langgerekt rivierduincomplex (Figuur 7, rode boringen). Ook zijn
enkele geologische boorgegevens beschikbaar van diepere boringen (www.dinoloket.nl). In deze
boringen varieert de diepteligging van de top van het zand tussen 1,7 en 3,8 m beneden maaiveld.

De pleistocene afzettingen zijn tijdens het Holoceen (de laatste 11.755 jaar) bedekt door jongere
afzettingen. Het klimaat is in deze periode warmer en vochtiger geworden, waardoor de Rijn is gaan
meanderen en zand en klei heeft afgezet. De rivierafzettingen van meanderende rivieren kunnen worden
onderverdeeld in stroomgordelafzettingen – bestaande uit bedding- en oeverafzettingen (zand en
zandige klei) – en komafzettingen (zwak siltige klei, plaatselijk met veenlagen) (Berendsen 2005). De
holocene rivierafzettingen worden tot de Formatie van Echteld gerekend.

Volgens de geomorfologische kaart ligt het onderzoeksgebied grotendeels in een rivierkomvlakte
(Bijlage 1, code M46). In eerste instantie lag het onderzoeksgebied ca. 5 km van de rivier de Rijn af, want
de IJssel bestond nog niet. Het onderzoeksgebied lag buiten het sedimentatiegebied van de Rijn. Wel
werd dit laaggelegen gebied onder invloed van de rivier steeds natter waardoor een veenmoeras
ontstond. Het veen wordt tot de Formatie van Nieuwkoop gerekend. Uit geologische boorgegevens
blijkt dat het veen in het onderzoeksgebied ondiep voorkomt, gemiddeld tussen 0,9 – 1,1 m beneden
maaiveld (www.dinoloket.nl). Dit betekent dat de top van het veen relatief jong is. In de Duivense Broek,
waar het plangebied onderdeel vanuit maakt, is de daar aanwezige kleiige veenlaag (laklaag) gedateerd



KSP Archeologie                                                                                         13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>in 250 v. Chr. (Late IJzertijd) (Willemse & Verhagen 2006). In de Romeinse tijd neemt de activiteit van de
Rijn toe. In deze periode vinden nog omvangrijke afzettingen vanuit de rivier plaats. In de Vroege-
Middeleeuwen is ook de huidige rivier de IJssel ontstaan (Verhagen e.a. 2013). In het plangebied is in
deze periode een kleipakket op het veen afgezet. Volgens de geomorfologische kaart zou de noordelijke
rand van het onderzoeksgebied op de overgang van de oeverwal van de IJssel naar het komgebied
liggen (Bijlage 1, code H43, stroomrugglooiing). Op de gemeentelijke kaart zijn de oeverwalafzettingen
ten noorden van het onderzoeksgebied gekarteerd (Figuur 7, code RO).




Figuur 7: Diepte top pleistoceen op basis van boringen uit het Dinoloket (www.dinoloket.nl) geprojecteerd op de
landschapskaart van de gemeente Duiven (bron: Willemse & Verhagen 2006).

In de 12e eeuw is men met de bedijking van de rivieren begonnen. Aanvankelijk waren dat slechts kaden
en lage dijken, die nog regelmatig overstroomden. Geleidelijk werden de dijken opgehoogd en verste-
vigd. In de 14e eeuw is de Liemers geheel bedijkt. Na de bedijking vond geen sedimentatie meer plaats
in het binnendijkse gebied, afgezien van overstromingen ten gevolge van dijkdoorbraken. In de tweede
helft van de 18e eeuw – begin 19e eeuw vonden er veel dijkdoorbraken plaats. In 1764 raakten
bijvoorbeeld door dijkdoorbraken bij Rees en Herwen heel Westervoort, Angerlo en Lathum en een
groot deel van de Liemers overstroomd (Verhagen e.a. 2013) Vanwege de dreiging van het hoge water
zijn veel ophoogde woonplaatsen (oude woongronden) aangelegd. Direct ten noordwesten van het
onderzoeksgebied ligt een dergelijke vluchtplaats (Figuur 7, code AT).

Omdat de rivierklei in het onderzoeksgebied relatief jong is, zijn poldervaaggronden in zwak siltige klei
ontwikkeld (Bijlage 2, code Rn44A en Rn46C). Dit zijn vaaggronden waar nog weinig of geen bodem-
vorming heeft plaatsgevonden. De poldervaaggronden hebben een iets donkere bovengrond (Ap



KSP Archeologie                                                                                                   14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>horizont), die nauwelijks in kleur verschilt van de onderliggende C-horizont (De Bakker & Schelling 1989).
Op de bodemkaart wordt onderscheid gemaakt tussen kalkhoudende en kalkloze gronden. Rivierklei is
meestal kalkhoudend vanwege de aanwezigheid van kalkrijk gesteente in de bovenloop van de rivieren.
De kalk wordt geleidelijk opgelost in het regen- en grondwater en wordt afgevoerd. Uiteindelijk ontstaat
hierdoor kalkloos sediment. De diepte en snelheid van de ontkalking varieert afhankelijk van de
sedimentatieprocessen en bodemomstandigheden (Jongmans e.a. 2013).


2.3     Historische situatie en mogelijke verstoringen
Om de historische situatie en mogelijke verstoringen van de bodem in kaart te brengen zijn de volgende
bronnen geraadpleegd:
   • Hottingerkaart uit 1773-1787 (Versfelt 2003);
   • Oude kadasterkaarten: kadastrale minuut en oorspronkelijk aanwijzende tafels 1811 – 1832 voor
       toenmalige eigenaar/gebruiker (beeldbank.cultureelerfgoed.nl);
   • Historische kaarten uit de afgelopen 200 jaar (www.topotijdreis.nl);
   • Wonen en landgebruik in de Middeleeuwen in Duiven (Verhagen e.a. 2013);
   • Cultuurhistorische kaart van de provincie Gelderland (www.gelderland.nl);
   • Archeologische en overige cultuurhistorische rapporten van onderzoek binnen het
       onderzoeksgebied: is niet van toepassing;
   • Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (www.ikme.nl): IJsselstellung;
   • Historische luchtfoto’s (DotKadata);
   • V.1 & V.2 inslagen in Nederland (vergeltungswaffen.nl): geen inslagen bekend die voor een
       bodemverstoring gezorgd kunnen hebben;
   • Uitgevoerd onderzoek niet gesprongen explosieven (https://www.explosievenopsporing.nl/veo-
       bommenkaart/): Er is geen vooronderzoek bekend;
   • Topografische kaart van Nederland (Figuur 1);
   • Bouw-/constructietekeningen van te slopen of te wijzingen historische bouwwerk: is niet van
       toepassing;
   • Gegevens van milieukundig bodemonderzoek (www.bodemloket.nl): geen melding binnen het
       plangebied;
   • Luchtfoto’s uit 2006 – 2015 (www.topotijdreis.nl) en 2016-2022 (PDOK);
   • Geomorfologische kaart van Nederland: hierop zijn geen bodemverstoringen t.p.v. het
       plangebied aangegeven;
   • Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000: hierop zijn geen bodemverstoringen t.p.v. het
       plangebied aangegeven;
   • Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN) (www.ahn.nl): hierop zijn geen kunstmatige
       ophogingen en/of afgravingen zichtbaar;
   • In het kader van dit onderzoek zijn geen archieven geraadpleegd omdat een gerichte
       vraagstelling ontbreekt.

De volgende onderzoeksvraag wordt in deze paragraaf beantwoord:
  3.   Wat is het historisch landgebruik van de onderzoekslocatie en het omringende gebied?

Vanaf ca. de 12e eeuw zijn de dijken aangelegd. In eerste instantie werden verschillende gebieden elk
door een eigen dijksysteem tegen het water beschermd. Het rivierwater liep dan nog regelmatig over
de lage dijken heen. Daarom liggen de bewoonde terreinen uit de Late-Middeleeuwen nog vaak op
relatief hoge plekken. Verder werden na de 12e eeuw ook woonplaatsen opgehoogd, zodat ze minder
last hadden van het water. Later werden de dijken met elkaar verbonden tot één dijksysteem en in de
14e eeuw (1328) is sprake van de Liemerse schouwpolder. Ook werden watergangen gegraven om de
afwatering te verbeteren, zoals de Wijde Wetering die de zuidgrens van het plangebied vormt en de
Leigraaf die langs de noordgrens heeft gelopen. Hierdoor konden grote ontginningen plaatsvinden in




KSP Archeologie                                                                                         15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>lager gelegen gebieden die tot dan toe als open veld fungeerden (Verhagen e.a. 2013). Waarschijnlijk is
het plangebied in deze periode ontgonnen en in gebruik genomen als landbouwgrond.

De bovenbeschreven historische situatie is lange tijd weinig veranderd. Op de Hottingerkaart 1773-1787
(Figuur 8), de kadastrale kaart uit 1830 (Figuur 9) en het Bonneblad uit 1886 (Figuur 10) is te zien dat het
onderzoeksgebied onbebouwd is en als weiland in gebruik is. Langs de oost- en noordzijde is op de
Hottingerkaart een waterloop aangegeven met de toponiem ‘Scheid Linie’. Deze volgt de huidige
gemeentegrens tussen Duiven en Zevenaar. Op de kaarten uit de 19e eeuw wordt de noordelijke water-
loop in oostelijke richting doorgetrokken en wordt vervolgens de Leigraaf genoemd. Aan de zuidkant
ligt de Wijde Wetering. Al deze waterlopen zijn door de provincie aangemerkt als cultuurhistorische
elementen (www.gelderland.nl – cultuurhistorische kaart). Het agrarische gebied van het Duivense Broek
is aangemerkt als waardevol open komgebied.

In het begin van de jaren ’60 van de 20e eeuw worden nieuwe wegen aangelegd waaronder de
Weteringstraat en Kievitstraat (Figuur 11). De aanleg van het bedrijventerrein Innofase, dat ten
zuidwesten van het plangebied ligt, is in de 21e eeuw gestart en nog verder ontwikkeld (Figuur 1 en
Figuur 4).




Figuur 8: Het onderzoeksgebied op de Hottingerkaart uit 1773-1787 (bron: Versfelt 2003).




KSP Archeologie                                                                                          16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Figuur 9: Het plangebied op de kadastrale minuut uit 1830 (bron: beeldbank.cultureelerfgoed.nl).




Figuur 10: Het onderzoeksgebied op de kaart uit 1886, Bonneblad (bron: www.topotijdreis.nl).




KSP Archeologie                                                                                    17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Figuur 11: Het onderzoeksgebied op de topografische kaart uit 1962 (bron: www.topotijdreis.nl).

Het plangebied maakt onderdeel uit van de IJssellinie (www.gelderland.nl – cultuurhistorische kaart). De
linie bestond hoofdzakelijk uit stuwen, verdedigende kazematten in de nabijheid en een groot gebied
dat onder water kon worden gezet. Het plangebied lag binnen dit inundatiegebied. De linie is aangelegd
in de jaren van de Koude Oorlog tegen een eventuele inval van de Russen en hun bontgenoten vanuit
oostelijke richting (1949 – ca. 1954). De bedoeling van de linie was zoveel water van de Rijn af te leiden
via Pannerdensch Kanaal, Nederrijn en IJssel dat die zouden overlopen en grote delen van Oost-
Nederland onder water zouden zetten. Het plangebied maakte onderdeel uit van dit inundatiegebied
dat onder water zou lopen en er zijn geen elementen aanwezig/verwacht zoals stuwen en verdedigende
kazematten (www.gelderland.nl – cultuurhistorische kaart). In 1964 werd de oostelijke verdediging
verlegd naar Duitsland en werd de linie overbodig. Delen werden vervolgens gesloopt, vooral wat binnen
het rivierbed lag en de scheepvaart of de waterafvoer kon hinderen (https://rce.webgispublisher.nl/).

Daarvoor in de Tweede Wereldoorlog lag in dit gebied al de IJsselstellung. Deze linie werd aangelegd
om de omtrekkende beweging van de Westwall tegen te houden van de Geallieerden (www.ikme.nl). In
de omgeving van het plangebied zijn op een aantal plaatsen explosieven geruimd en op het ten zuiden
gelegen bedrijventerrein Centerpoort wordt melding gemaakt van een luchtaanval (Ruimingskaart
BeoBOM). Op een luchtfoto uit de Tweede Wereldoorlog is te zien dat aan de noordzijde van de Leigraaf
een loopgraaf was aangelegd (Figuur 12, bij de witte pijl). Binnen het onderzoeksgebied zelf worden op
basis van deze luchtfoto, met uitzondering van bomkraters, geen structuren uit de oorlog verwacht. De
luchtfoto is een momentopname, maar structuren zoals loopgraven, werden vaak in de buurt van wegen,
belangrijke waterlopen en bebouwing/boerderijen aangelegd. Binnen het plangebied zijn geen
elementen aanwezig, die een verhoogde kans geven op oorlogsstructuren. Daar komt bij dat luchtfoto’s
vaak werden genomen in de periode dat het relevante informatie opleverde en dus een periode was
met gevechten.




KSP Archeologie                                                                                        18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Op basis van de bovenbeschreven historische ontwikkeling worden binnen het plangebied geen (diepe)
bodemverstoringen verwacht. In recentere tijden zijn plaatselijk wel diepe bodemverstoringen veroor-
zaakt. Door het noordelijke deel van het onderzoeksgebied is een rioolleiding aangelegd en in het zuide-
lijke deel een gasleiding (Figuur 3). Voor de aanleg van de gasleiding is archeologisch onderzoek
uitgevoerd (zie Tabel 2 in paragraaf 2.4, OM 2179770100 en 2158361100). In het archeologisch rapport
staat dat de leidingsleuf een diepte krijgt van minimaal 2,7 m en een breedte van circa 5 m aan het
maaiveld tot circa 3 m op de bodem. Buiten de sleuf wordt alleen de bouwvoor van de werkbaan
afgegraven (Goossens & Heunks 2017). Voor de aanleg van de riolering is geen archeologisch onderzoek
uitgevoerd en is de exacte diepteligging en omvang van de leiding niet bekend. Gemiddeld liggen
rioleringsbuizen op een diepte van ca. 2 à 2,5 m en heeft de sleuf een breedte van 3 à 4 m. In 2014 zijn
vier windmolens in het gebied gebouwd. Op de luchtfoto die tijdens de bouw is genomen, is te zien dat
het werkterrein iets groter is dan de huidige molenplaats en dat een extra bouwweg aan de zuidzijde is
aangelegd (Figuur 13). Hier kan de bodem (diep) zijn verstoord. De exacte bodemverstoring is niet
bekend, voorafgaand aan de plaatsing van de windmolens is geen archeologisch onderzoek uitgevoerd.
De elektriciteitskabels zijn ter plaatse van de (bouw)wegen aangelegd en hebben dus niet voor extra
bodemverstoringen gezorgd.




Figuur 12: Het onderzoeksgebied op een luchtfoto uit 15 maart 1945 (bron: www.dotkadata.com, Dotka ID code 148304 en
148309).




KSP Archeologie                                                                                                        19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Figuur 13: De windmolen in het noordoostelijke deel van het onderzoeksgebied op een luchtfoto uit 2014 en 2019 (bron:
www.topotijdreis.nl).


2.4      Beschrijving van archeologische gegevens
Om een beeld te krijgen van de archeologische gegevens, zijn de volgende bronnen geraadpleegd:
   • Archeologische Monumenten Kaart (AMK) (via archis.cultureelerfgoed.nl);
   • Beschermde archeologische Rijksmonumenten (via archis.cultureelerfgoed.nl);
   • Archeologische onderzoeken en vondstlocaties uit het Archeologische Informatiesysteem
      (Archis) (archis.cultureelerfgoed.nl);
   • Digitaal Archief (DANS) Rapporten en onderzoeksgegevens van archeologisch onderzoek
      (https://easy.dans.knaw.nl/);
   • Historische kaarten (zie paragraaf 2.3);
   • Gemeentelijke archeologische verwachtingskaart (Willemse & Verhagen 2006);
   • Historische kring Duiven-Groessen-Loo: geen informatie bekend.

De volgende onderzoeksvraag wordt in deze paragraaf beantwoord:

  4.     Welke gegevens met betrekking tot archeologische complexen (‘vondstlocaties’ inclusief uit-
         komsten historisch kaartonderzoek uit) zijn reeds binnen het onderzoeksgebied en/of binnen
         de landschappelijke eenheden rondom de onderzoekslocatie bekend? Vermeld per vondst-
         en/of spoorcomplex minimaal:
         a) bronvermelding (onderzoeksrapportages, ARCHIS-gegevens)
         b) de materiaalcategorie
         c) ouderdom
         d) ruimtelijke (geografische) verspreiding
         e) stratigrafische verspreiding (diepteligging en/of dikte vondstlaag)
         f) fragmentatie
         g) waarnemingsmethode
         h) interpretatie

Binnen het plangebied zijn geen archeologische monumenten (AMK-terreinen), onderzoeksmeldingen
en vondstmeldingen aanwezig. In een straal van 1 km rondom het plangebied zijn drie AMK-terreinen



KSP Archeologie                                                                                                         20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>bekend en vijf vondstlocaties gemeld (Tabel 1, Bijlage 3). Deze bekende archeologische vindplaatsen
worden in de onderstaande tekst toegelicht. De meldingen liggen allemaal in de buurt van Lathum en
Duiven in de gemeente Duiven en Zevenaar tenzij anders vermeld in Tabel 1.

Het dichtstbijzijnde archeologische monumentterrein ligt direct ten zuidwesten van het onderzoeks-
gebied (AMK-terrein 3849). Hier is een terrein van 31 x 31 gevonden met sporen van een omwalling en
omgeven door een ca. 5 meter brede grachtvormige depressie. Vermoedelijk dateert deze versterkte
huisplaats uit de Late Middeleeuwen. Het binnenterrein en de wal zijn licht opgehoogd. In 2005 is een
booronderzoek uitgevoerd, maar werd geen woongrond waargenomen en werden ook geen vondsten
gedaan (OM 2137455100). Op basis van oude luchtfoto’s en archeologische vondsten van amateur-
archeologen is toch de conclusie getrokken dat in het verleden een omgracht terrein aanwezig moet
zijn geweest. Hoewel de structuur door de egalisatiewerkzaamheden omstreeks 1990 zal zijn aangetast,
zullen in de ondergrond naar verwachting nog sporen aanwezig zijn. Om dit te onderzoeken is aanvul-
lend onderzoek door middel van proefsleuven noodzakelijk (De Boer 2006). Tijdens dit proefsleuven-
onderzoek (OM 2150041100) is de omgrachting van een 14e eeuws motte-terrein (mogelijk met oudere
voorganger) inderdaad nog intact aanwezig in de bodem. Daarnaast worden op het binnenterrein nog
(dieper ingegraven) sporen verwacht en is goed geconserveerd vondstmateriaal aanwezig dat informatie
kan verschaffen over de aard, functie, datering en inrichting van het terrein. De vindplaats wordt op basis
van de inhoudelijke kwaliteit (zeldzaamheid en informatiewaarde) in combinatie met de redelijke fysieke
kwaliteit als behoudenswaardig aangemerkt. Aansluitend op het proefsleuvenonderzoek is een opgra-
ving met beperkingen uitgevoerd in verband met de aanleg van een rioolsleuf (OM 2162143100). Op
grond van het vooronderzoek werd verwacht dat een deel van het grachtenstelsel zou worden
doorsneden. Bij de opgraving met beperkingen is de gracht echter niet aangetroffen. Deze vaststelling
werpt nieuw licht op de vorm van het omgrachte terrein. De gracht heeft waarschijnlijk een ellipsvorm
gehad of in ieder geval een minder ronde verschijning. Mogelijk moet het omgrachte terrein eerder
worden gezien als een zogenaamde moated site dan als motte. Ook het ontbreken van een opgeworpen
heuvel op het binnenterrein spreekt meer voor een moated site.

Ca. 540 m ten noorden van het plangebied ligt het Huis te Lathum (AMK-terrein 3850, VM 2936553100).
Dit adellijke huis wordt al in 1355 genoemd en ligt op een heuvel. Op het terrein worden dan ook
archeologische resten uit de Late Middeleeuwen verwacht. Een deel van de gracht is nog aanwezig en
het muurwerk is gedeeltelijk 15e eeuws. Bij een booronderzoek in 1976 zijn grachtvullingen waarge-
nomen en daarbinnen op ca. 0,5 m diepte een cultuurlaag (VM 3070891100). Bij het huis is een
haardsteen gevonden uit 1518. Er zou sprake zijn van ondergrondse kelders/gangen.

Op een rivierduin op ca. 765 m ten zuiden van het plangebied ligt een nederzettingsterrein dat op basis
van fragmenten aardewerk in de periode Late IJzertijd – Late Middeleeuwen is gedateerd (AMK-terrein
3848, Jochemstraat/Loohorst, VM 3070980100). Een opgraving in 1997 heeft laten zien dat het een
opgehoogde woonplaats betreft die rond 1500 op een rivierduin is opgeworpen. Op het onderliggende
rivierduin zijn bewoningssporen gevonden uit de Bronstijd. De stratigrafie is als volgt: tussen 0 – 70 cm
is een grijszwarte cultuurlaag uit de 16e – 20e eeuw aanwezig, tussen 70 – 130 cm een bruin kleipakket
uit de 15e eeuw, tussen 130 – 160 cm grijs zand (cultuurlaag) en vanaf 160 cm beneden maaiveld het
Bronstijd sporenniveau in het ongeroerde gele zand. Er zijn onder andere 9 vuurstenen afslagen uit de
Bronstijd gevonden, 345 fragmenten handgevormd aardewerk uit de Midden-Bronstijd – Vroege IJzertijd
en 61 fragmenten aardewerk uit de Late Middeleeuwen B. De grondsporen die zijn aangetroffen, zijn op
basis van het vondstmateriaal gedateerd in de Midden-Bronstijd en de Late Middeleeuwen B – Nieuwe
tijd Vroeg (VM 3031281100).

Ca. 430 m ten zuidwesten van het plangebied is met het oog op de aanleg van bedrijventerrein Innofase
archeologisch onderzoek uitgevoerd. Tijdens het eerste verkennende booronderzoek (OM 2010795100)
zijn twee zones met een hoge verwachting onderscheiden op basis van het ondiep voorkomen van
pleistoceen zand, namelijk rivierduinen en een hoger gelegen terras (Oude Rengerink 2000). Tijdens het



KSP Archeologie                                                                                         21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>daaropvolgende karterende booronderzoek (OM 2090020100) zijn in twee boringen een fragment
gebroken kwarts gevonden. Ze zijn in de top van een hooggelegen pleistoceen terras gevonden en
kunnen geassocieerd worden met menselijke bewoning in de periode Neolithicum – Romeinse tijd (VM
3226168100). Aanvullend waarderend onderzoek heeft echter geen vindplaats opgeleverd.

 AMK-terrein       Locatie                                           Aard terrein/waarde                      Datering

 3848              Jochemstraat/Loohorst (765 m Z)                   Nederzettingsterrein van hoge waarde     IJZL-MEL

 3849              Weteringsewal/Wijde Wetering (25 m ZO)            Wal/omwalling van hoge waarde            MEL

 3850              Rivierweg/Huis te Lathum (540 m N)                Kasteel                                  MEL


                                                                          Aard vondstlocatie/resultaten
                                                 Type onderzoek                                               Datering
 Vondstmelding      Locatie                                               (indien van toepassing/ bekend
                                                 (6g)                                                         (c6)
                                                                          6b, d, e, f en h)
                                                 Karterend
                    Roelofshoeve/Innofase
 VM 3226168100                                   booronderzoek in         Gebroken kwarts                     NEO-ROM
                    (430 m ZW)
                                                 2002
 VM 2936553100      Kasteel Lathum (700 m N)     Melding
                                                                          Zie AMK-terrein 3850                MEL
 VM 3070891100      Kasteel Lathum (765 m N)     Inspectie in 1976
                                                                          Nederzettingsterrein, opgehoogde    BRONSM,
 VM 3031281100      Loohorst (780 m Z)           Opgraving in 1997
                                                                          woonplaats - AMK terrein 3848       MEL-NTV
                                                                          Fragmenten aardewerk – AMK-         IJZL-ROM,
 VM 3070980100      Loohorst (790 m Z)           Onbekend
                                                                          terrein 3848                        MEL
Tabel 1: Overzicht van de AMK-terreinen en vondstmeldingen (VM) binnen een straal van 1 km rondom het plangebied (bron:
archis.cultureelerfgoed.nl). De informatie in deze tabel is geheel afkomstig uit Archis.

In de omgeving van het plangebied binnen een straal van 500 m is in het kader van zes ruimtelijke
ontwikkelingen archeologisch onderzoek uitgevoerd (Tabel 2, bijlage 3). Op drie locaties zijn
archeologische vondsten gedaan. Twee daarvan zijn hierboven al beschreven, namelijk de aanwijzingen
voor bewoning op hoger gelegen terrasresten binnen het bedrijventerrein Innofase en het omgrachte,
middeleeuwse terrein (AMK-terrein 3849). Later is op het bedrijventerrein aanvullend onderzoek
uitgevoerd en de resultaten daarvan worden in de onderstaande alinea toegelicht. De andere
onderzoeken die geen (aanwijzingen voor) archeologische vindplaatsen hebben opgeleverd, staan
alleen in Tabel 2 vermeld.

Later heeft op een groot terreindeel binnen het bedrijventerrein (opnieuw) een uitgebreid aanvullend
booronderzoek plaatsgevonden (OM 4879606100). In een groot deel van de boringen zijn houtskool-
spikkels en kleine fragmenten gevonden. In twee boringen op een terrasrestrug zijn verbrande leem
(spikkels) aangetroffen. Dit zijn aanwijzingen dat er wel degelijk één of meerdere archeologische vind-
plaatsen aanwezig zijn. Het advies is om met de werkzaamheden rekening te houden met het potentiële
archeologische niveau zodat eventuele vindplaatsen in de bodem behouden kunnen blijven. Geadvi-
seerd wordt om geen bodemingrepen te laten plaatsvinden beneden 8,55 m +NAP. Als dit niet mogelijk
is, wordt vervolgonderzoek door middel van proefsleuven aanbevolen (Porreij-Lyklema & Witmer 2020).
Vervolgens is een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd (OM 4920015100). Bij het proefsleuvenonderzoek
bleek dat in het noorden een geul aanwezig is met twee laklagen. Naar het zuiden toe worden de
laklagen duidelijker en zijn ze te volgen terwijl ze omhoog lopen. Op dit hogere deel zijn in het kleipakket
drie laklagen onderscheiden. Onder het kleipakket ligt de zandige laag van Wijchen, die richting het
zuiden steeds zandiger wordt en daar een oever (terrasrest) vormt. Hier is een zwak ontwikkelde vegeta-
tiehorizont (A-horizont) met bruine verweringslaag (B-horizont) eronder aangetroffen. In deze bodem
zijn archeologische indicatoren verzameld, waaronder fragmenten bewerkt vuursteen, waaronder afsla-
gen, klingen etc. (462 stuks), gebroken kwarts, verbrande leem en aardewerk. Het onderzoek moet nog
verder worden uitgewerkt, maar de vindplaats vertegenwoordigd meerdere archeologische perioden,




KSP Archeologie                                                                                                           22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>waaronder het Laat-Paleolithicum B en waarschijnlijk ook het Neolithicum. Enkele brokjes steen, moge-
lijk tefriet, vertegenwoordigden jongere archeologische perioden (wellicht IJzertijd – Romeinse tijd). Een
Mesolithische vindplaats is ook (nog) niet uitgesloten (mededeling mevr. N. Magdelijns van Transect).
De terrasrestrug loopt verder in oostelijke richting tot in het plangebied Zon & Wind Innofase. Dit zou
betekenen dat de bewoningszone zich kan uitstrekken tot in het plangebied.

                                                                                                                        Datering
                                                                                  Aard vondstlocatie/resultaten
                                                                                                                        (indien van
 Onderzoeksmelding         Locatie                      Type onderzoek            (indien van toepassing/
                                                                                                                        toepassing/
                                                                                  bekend 6b, d, e, f en h)
                                                                                                                        bekend c6)
                                                                                  Oude Rengerink (2000): hoge
                                                        Booronderzoek in          verwachting in twee zones met
 OM 2010795100                                                                                                          ---
                           Roelofshoeve II (145 m       2000                      rivierduinen en een hoger
                           ZW)                                                    gelegen rivierterras
                                                        Booronderzoek in
 OM 2090020100                                                                    Zie VM 3226168100                     ---
                                                        2002
                                                        Booronderzoek in          De Boer (2006): wal/omwalling
 OM 2137455100             Weteringsewal/Express                                                                        MEL
                                                        2005                      → vervolg d.m.v. proefsleuven
                           1 – AMK-terrein 3849
 OM 2150041100                                          Proefsleuven in 2007
                           (25 m ZW)                                              Moated site                           MEL
 OM 2162143100                                          Begeleiding in 2007
                                                                                  Goossens & Heunks (2007): Ver-
                                                        Bureauonderzoek in
 OM 2179770100                                                                    volg d.m.v. boringen in hoge en       ---
                                                        2007
                           Aardgastransportleiding                                middelhoge verwachtingszones
                           Angerlo-Hernen (0 m Z)                                 Goossens & Heunks (2007): geen
                                                        Booronderzoek in
 OM 2158361100                                                                    vindplaatsen binnen 1 km              ---
                                                        2007
                                                                                  rondom het plangebied
                                                        Bureauonderzoek in
 OM 2394274100                                                                    Vervolg d.m.v. boringen               ---
                                                        2013
                                                                                  Houtskoolspikkels, verbrande
                                                        Booronderzoek in
 OM 4879606100                                                                    leem → behoud in-situ of              ---
                           Roelofshoeveweg (180         2020
                                                                                  vervolg d.m.v. proefsleuven
                           m ZW)
                                                                                  Mededeling N. Magdelijns (Tran-       PALEOLB,
                                                                                  sect): Fragmenten vuursteen, ge-      (MESO),
 OM 4920015100                                          Proefsleuven in 2020
                                                                                  broken kwarts, verbrande leem,        NEO, IJZ-
                                                                                  aardewerk                             ROM
                                                        Bureauonderzoek in        Geen resultaten gemeld in Archis
 OM 2418833100             Lathum (340 m N)                                                                             ---
                                                        2013                      of e-depot DANS
                           Gelderse IJssel (345 m       Bureauonderzoek in        Geen resultaten gemeld in Archis
 OM 2481592100                                                                                                          ---
                           N)                           2015                      of e-depot DANS
Tabel 2: Overzicht van de onderzoeksmeldingen (OM) binnen een straal van 500 m rondom het plangebied (bron:
archis.cultureelerfgoed.nl). De informatie in deze tabel is geheel afkomstig uit Archis tenzij een literatuurverwijzing is
opgenomen.

De hoge delen van het terras met rivierduinen zijn op de gemeentelijke verwachtingskaart aangegeven
als middelhoge verwachtingszones (Figuur 14, gele kleur). Aan de rest van het onderzoeksgebied is een
lage verwachting toegekend.




KSP Archeologie                                                                                                                     23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Figuur 14: Het onderzoeksgebied op de archeologische verwachtingskaart van de gemeente Duiven (bron: Willemse & Verhagen
2006, kaartbijlage 2).


2.5      Beschrijving van de ondergrondse bouwhistorische waarden
Aangezien het plangebied momenteel onbebouwd is, zijn geen (ondergrondse) bouwhistorische resten
binnen het plangebied bekend (paragraaf 2.1). Op grond van het historisch kaartmateriaal (paragraaf
2.3) en de archeologische gegevens (paragraaf 2.4) worden deze ook niet verwacht.




KSP Archeologie                                                                                                      24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>2.6      Gespecificeerde archeologische verwachting
Op de gemeentelijke archeologische verwachtingskaart is aan grote delen van het onderzoeksgebied
een lage verwachting toegekend. In het zuidelijke deel ligt een zone met een middelhoge verwachting
(Figuur 14). Deze verwachting wordt op basis van de gegevens uit het bureauonderzoek (paragraaf 2.1
t/m 2.5) gespecificeerd per periode en toegelicht in de onderstaande tekst (samengevat in Tabel 3).

Daarnaast worden de volgende onderzoeksvragen in deze paragraaf beantwoord:
  5.   Welke natuurlijke formatieprocessen (sedimentatie, erosie, laterale verplaatsing, bodemvor-
       ming, degradatie e.d.) hebben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied?
  6.   Met welke culturele formatieprocessen (grondbewerking, bemesting, ophoging, betreding,
       percelering, [de-] constructie, materiaaltypen, materiaalgebruik en materiaaldepositie e.d.) heb-
       ben een rol gespeeld in het onderzoeksgebied?
  7.   Welke formatieprocessen kunnen een rol hebben gespeeld bij de totstandkoming van eventuele
       aanwezige vondstspreidingen, de vondstdichtheid, vondst- en spoorniveaus en de fysieke
       kwaliteit van eventueel aanwezige archeologische resten?
  8.   Wat is de aard (materiaalsoorten, fragmentatie, dichtheden, ruimtelijke en stratigrafische sprei-
       ding, etc.) van (mogelijk) aanwezige vondst- en/of spoorcomplexen?
  9.   Hoe manifesteren deze zich tijdens prospectieonderzoek?

                                                          Verwachte kenmerken
  Periode           Landschap               Verwachting                                             Diepteligging sporen
                                                          vindplaats

                                                                                               Top pleistoceen zand (rond 1,1 m
                    Terrasrest/rivierduin      Hoog
  Laat-                                                   Bewoningssporen, tijdelijke                        -mv)
  Paleolithicum –                                         kampementen, vuursteen
                    Pleistocene
  Neolithicum                                             artefacten, haardkuilen               Top pleistoceen zand (ca. 2,0 –
                    terrasvlakte (met          Laag
                                                                                                          3,0 m -mv)
                    geulen)
                                                                                               Top pleistoceen zand (vanaf 1,0 -
                    Terrasrest/rivierduin      Hoog       Nederzetting: cultuurlaag,
  Bronstijd –                                                                                             1,2 m -mv)
                                                          (paal)kuilen, greppels,
  Romeinse tijd
                    Komgebied,                            fragmenten aardewerk,                 In/onder veenlaag (ca. 2,0 – 3,0
                                               Laag
                    veenmoeras                            natuursteen, gebruiksvoorwerpen                  m -mv)
                                                          Begravingsresten: kringgreppel,
  Vroege- en                                              fragmenten aardewerk (urn),
  Volle             Komgebied                  Laag                                             In kleilaag (binnen 2,0 m -mv)
                                                          verbrande botresten
  Middeleeuwen
                                                          Huisplaats: cultuurlaag,
  Late
                                                          (paal)kuilen, greppels, bakstenen,
  Middeleeuwen      Bedijkt komgebied          Laag                                                   Vanaf het maaiveld
                                                          fragmenten aardewerk,
  - Nieuwe tijd
                                                          gebruiksvoorwerpen
Tabel 3: Samenvatting van de gespecificeerde archeologische verwachting.

Het huidige landschap rond het plangebied is ontstaan tijdens het Holoceen en is beïnvloed door
verschillende Rijntakken. Het rivierenlandschap is voortdurend veranderd en dat heeft een grote invloed
gehad op de keuze voor bewoningslocaties voor met name de prehistorische mens. Met name
pleistocene terrasresten, rivierduinen, oevers van rivieren en verlaten stroomgordels werden uitgekozen
als nederzettingslocatie. Het plangebied ligt in een komvlakte waar plaatselijk hogere terrasresten
voorkomen, die zijn bedekt met rivierduinzand. Volgens de gemeentelijke archeolandschappelijke ligt
binnen het onderzoeksgebied een zone met hogere terrasresten met rivierduinen. Op basis van de
beschikbare geologische boringen is vermoedelijke sprake van één langgerekte hoogte met rivierduin-
zand en is het oppervlak van hogere terrasresten binnen het onderzoeksgebied wat groter.

Het pleistocene zandoppervlak dat het archeologische niveau voor vuursteenvindplaatsen uit het Laat-
Paleolithicum en Mesolithicum vormt, wordt ter plaatse van de terrasresten/rivierduinen rond 1,1 m
beneden maaiveld verwacht. In de rest van het onderzoeksgebied wordt het pleistocene oppervlak op
grotere diepte verwacht tussen ca. 2,0 – 3,0 m beneden maaiveld. Jager-verzamelaars uit het Laat-



KSP Archeologie                                                                                                                   25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Paleolithicum tot en met het Mesolithicum kozen als woon- en verblijfplaats vaak voor de hoger
liggende terreingedeelten in het landschap, bij voorkeur in de buurt van open water. Water was een
belangrijk gegeven, niet alleen voor het lessen van de dorst. Nabij water heerst er ook een grotere
biodiversiteit wat de jacht en het verzamelen van plantaardig voedsel vergemakkelijkt. Archeologische
vindplaatsen uit deze periode komen dus met name voor op overgangen van nat naar droog (de
zogenaamde gradiëntzones). Op de terrasrest/oever die ten westen ligt en zich uitstrekt tot in het
onderzoeksgebied zijn een paar honderd fragmenten vuursteen gevonden die wijzen op een vindplaats
uit het Laat-Paleolithicum B en waarschijnlijk het Neolithicum. Ook een Mesolithische vindplaats is niet
uitgesloten. De hogere terrasresten binnen het zuidelijke deel van het onderzoeksgebied horen mogelijk
bij deze bewoningszone. Bovendien wordt zowel ten noorden als ten zuiden hiervan een geulenstelsel
verwacht die tot in het Holoceen actief kan zijn geweest. Op basis van deze vondstlocatie wordt de
middelhoge verwachting op de gemeentelijke kaart naar boven bijgesteld. Aan de hogere terras-
resten/rivierduinen wordt een hoge verwachting toegekend voor vuursteenvindplaatsen uit het Laat-
Paleolithicum tot en met het Neolithicum. Daarbij is de hoge verwachtingszone uitgebreid met een
bufferzone van 50 m aan de noord- en zuidzijde, omdat ook op de flanken van een rivierduin bewoning
of andere menselijke activiteiten kunnen hebben plaatsgevonden. Het kan bijvoorbeeld gaan om
bewoningsdynamiek waarbij de oudste bewoning zich aan de voet van het rivierduin bevond en als
gevolg van de vernatting van het gebied naar hoger gelegen gebied verschoof, tot uiteindelijk de top
werd bereikt. Voor de rest van het onderzoeksgebied geldt een lage verwachting.

    1.   Datering: Laat-Paleolithicum – Neolithicum.
    2.   Complextype: kampement/vuursteenvindplaats.
    3.   Omvang: een paar vierkantenmeter (klein) tot enkele honderden vierkantenmeters (groot).
    4.   Diepteligging: het potentiële archeologische niveau ligt in de top van het pleistocene zand afge-
         dekt door een laag veen en klei (rond 1,1 m beneden maaiveld).
    5.   Gaafheid en conservering: door de afdekking met veen- en kleilagen is de conservering naar
         verwachting goed. Wel kan een vindplaats door natuurlijke processen zoals erosie door geulen
         en/of overstromingen zijn aangetast.
    6.   Locatie: hogere terrasresten in het zuidelijke deel van het onderzoeksgebied.
    7.   Uiterlijke kenmerken: Vuursteenvindplaatsen worden gekenmerkt door een vuursteenspreiding
         (artefacten, afslagen e.d.) en eventueel sporen in de vorm van ondiepe haardkuilen.
    8.   Mogelijke verstoringen: ter plaatse van de verwachtingszones worden geen (diepe) bodem-
         verstoringen verwacht.

Vanaf het Neolithicum ontstaan in onze streken de eerste landbouwculturen die gekenmerkt worden
door sedentaire nederzettingen. In de beginperiode combineert men akkerbouw met het jagen en
verzamelen, maar geleidelijk stapt men over naar akkerbouw en veeteelt. De nederzettingen worden
gekenmerkt door permanente woningen die vaak diep in de grond gefundeerd waren. Waterputten
werden gegraven voor de watervoorziening terwijl in en nabij de nederzetting afvalkuilen werden
gegraven om afval te begraven. Deze sporen kunnen diep in de bodem reiken.

In de loop van de Bronstijd is het plangebied onderdeel geworden van het komgebied van de Rijn.
Vanwege de overstromingen die regelmatig in dit gebied plaatsvonden, vormde een groot deel van het
plangebied tot aan de bedijking in de Late-Middeleeuwen geen geschikte bewoningsplaats. De hoge
terrasresten/rivierduinen zullen nog lange tijd buiten de invloed van de rivieren hebben gelegen en
zodoende een geschikte bewoningsplaats hebben gevormd. Op de terrasresten met rivierduinen in de
omgeving van het plangebied zijn bewoningssporen gevonden vanaf de Bronstijd. Ook op de terrasrest
die ten westen ligt en zich uitstrekt tot in het onderzoeksgebied zijn aanwijzingen gevonden voor
prehistorische bewoning. Op basis van deze vondstlocatie wordt de middelhoge verwachting op de
gemeentelijke kaart naar boven bijgesteld. Aan de terrasresten/rivierduinen (incl. de flanken) binnen het
onderzoeksgebied wordt een hoge verwachting toegekend voor de Bronstijd tot en met de Romeinse
tijd. Als op een terrasrest/rivierduin binnen het plangebied bewoning heeft plaatsgevonden dan kunnen



KSP Archeologie                                                                                         26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>ook in het lagere deel daar omheen vondsten en sporen aanwezig zijn die samenhangen met deze
bewoning. In dat verband wordt vaak gesproken van off-site sporen. Het kan bijvoorbeeld gaan om
(afval)kuilen die horen bij de nederzetting of sporen van agrarische activiteit zoals paalgaten van een
hekwerk of (ontwaterings)greppels. Ook kunnen in nabijgelegen laagtes/restgeulen voorwerpen worden
aangetrof-fen die daar bewust zijn achtergelaten in de vorm van een rituele depositie. Voor de rest van
het onderzoeksgebied geldt een lage verwachting voor deze periode.

    1.   Datering: Bronstijd – Romeinse tijd.
    2.   Complextype: Nederzetting en/of grafveld.
    3.   Omvang: Nederzettingsterreinen of grafvelden/begravingen variëren in grootte van enkele
         honderden tot duizenden vierkante meters en kunnen zich soms over meerdere hectaren
         uitstrekken.
    4.   Diepteligging: het potentiële archeologische niveau ligt in de top van het pleistocene zand
         afgedekt door een laag veen en klei (rond 1,1 m beneden maaiveld).
    5.   Gaafheid en conservering: door de afdekking met veen- en kleilagen is de conservering naar
         verwachting goed.
    6.   Locatie: hogere terrasresten in het zuidelijke deel van het onderzoeksgebied.
    7.   Uiterlijke kenmerken: de nederzettingen worden gekenmerkt door permanente woningen die
         vaak diep in de grond gefundeerd waren. Waterputten werden gegraven voor de watervoor-
         ziening terwijl in en nabij de nederzetting afvalkuilen werden gegraven om afval te begraven.
         Naast nederzettingsresten kunnen ook begravingen voorkomen. Restanten hiervan kunnen
         bestaan uit kringgreppels, fragmenten aardewerk (urnen), crematieresten, inhumaties e.d. De
         sporen kunnen diep in de bodem reiken. Daarnaast kan sprake zijn van een archeologische laag
         met indicatoren zoals fragmenten aardewerk, houtskool en fosfaat.
    8.   Mogelijke verstoringen: ter plaatse van de verwachtingszones worden geen (diepe) bodemver-
         storingen verwacht.

Aan het einde van de Romeinse tijd en in de Vroege Middeleeuwen werd de IJssel actief en is het gebied
overstroomd waarbij een kleipakket is afgezet. Het onderzoeksgebied maakte onderdeel uit van het
laaggelegen komgebied en was daarmee niet aantrekkelijk voor bewoning. Op basis hiervan is aan het
onderzoeksgebied een lage verwachting toegekend voor vindplaatsen uit de Middeleeuwen. De kans
op off-site sporen e.d. is ook laag omdat zowel in het plangebied als de directe omgeving geen
vindplaatsen uit deze periode worden verwacht. Het was een uitgestrekt komgebied. In de 14e eeuw was
het gebied geheel bedijkt, waardoor het systematisch kon worden ontgonnen en in gebruik genomen
kon worden. Op basis van het beschikbare historisch kaartmateriaal worden binnen het plangebied geen
bewoningslocaties (oude boerderijlocaties) uit deze periode (of later) verwacht. Aan het
onderzoeksgebied is daarom een lage verwachting toegekend voor vindplaatsen uit de Late-Middel-
eeuwen – Nieuwe tijd. Wel kunnen sporen van een agrarisch landschap worden verwacht, zoals oude
greppels, sloten (verkavelingspatroon) en (ontginnings)wegen.

Op basis van het historisch onderzoek is aan het plangebied een lage verwachting toegekend voor
vindplaatsen uit de Tweede Wereldoorlog. Wel is er risico op niet-gesprongen explosieven omdat in de
directe omgeving gevechten hebben plaatsgevonden.




KSP Archeologie                                                                                      27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>3       Conclusie en advies

3.1     Conclusie
Het doel van het archeologische bureauonderzoek was het opstellen van een gespecificeerde archeolo-
gische verwachting voor het onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied ligt in het komgebied van de
Rijn waar veen is gevormd en vanaf de Romeinse tijd / Vroege Middeleeuwen klei is afgezet. Onder het
klei- en veenpakket ligt het oudere pleistocene landschap. In het zuidelijke deel van het onderzoeks-
gebied wordt rond 1,1 m beneden maaiveld een pleistocene terrasrestrug met rivierduinen in de onder-
grond verwacht. Op basis van de vindplaatsen die ten westen van het onderzoeksgebied zijn
aangetroffen en zich mogelijk uitstrekken tot in het onderzoeksgebied is een hoge verwachting
toegekend aan de terrasrestruggen met rivierduinen (incl. flanken) voor zowel vuursteenvindplaatsen uit
het Laat-Paleolithicum tot en met het Neolithicum als voor nederzettingsresten uit de Bronstijd tot en
met de Romeinse tijd. Aan de rest van het onderzoeksgebied, dat in de lagere riviervlakte ligt, is een
lage verwachting voor deze periodes toegekend.

Aan het einde van de Romeinse tijd en in de Vroege Middeleeuwen werd de IJssel actief en is het gebied
overstroomd waarbij een kleipakket is afgezet. Het onderzoeksgebied maakte onderdeel uit van het
laaggelegen komgebied en was daarmee niet meer aantrekkelijk voor bewoning. Op basis hiervan is aan
het onderzoeksgebied een lage verwachting toegekend voor vindplaatsen uit de Middeleeuwen. In de
14e eeuw was het gebied geheel bedijkt, waardoor het systematisch kon worden ontgonnen en in
gebruik genomen kon worden. Op basis van het beschikbare historisch kaartmateriaal worden binnen
het plangebied geen bewoningslocaties (oude boerderijlocaties) uit deze periode (of later) verwacht.
Aan het onderzoeksgebied is daarom een lage verwachting toegekend voor vindplaatsen uit de Late-
Middeleeuwen – Nieuwe tijd. Op basis van het historisch onderzoek is aan het plangebied een lage
verwachting toegekend voor vindplaatsen uit de Tweede Wereldoorlog.


3.2     Advies
3.2.1   Archeologische verwachting en gemeentelijk beleid
Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek worden de verwachtingszones op de gemeentelijke
archeologische kaart grotendeels gehandhaafd. Wel is de inschatting dat de kans op een archeologische
vindplaats op basis van vondsten op het bedrijventerrein Innofase op de terrasrest met rivierduinen
hoger is. Het advies is om de middelhoge verwachting naar hoog bij te stellen. Daarnaast is het oppervlak
van deze zone uitgebreid met 50 m in zowel noordelijke als zuidelijke richting om niet alleen de hogere
delen van het rivierduin, maar ook de flanken mee te nemen. De lage verwachting voor de rest van het
plangebied kan gehandhaafd blijven.

De gemeente heeft voor de verschillende verwachtingszones ondergrenzen gesteld aan de omvang van
de geplande bodemingrepen waarvoor archeologisch onderzoek noodzakelijk zijn. Hoe hoger de
archeologische verwachting hoe kleiner de bodemingrepen die zijn toegestaan. Bij een hoge ver-
wachting is de kans dat archeologische resten worden verstoord door een relatief kleine ingreep
namelijk groter dan bij een lage verwachting. Bij een lage verwachting is onderzoek noodzakelijk bij
bodemingrepen groter dan 10.000 m2 en dieper dan 0,5 m. Bij een hoge verwachting zijn de grenzen
gesteld op 500 m2 en dieper dan 0,5 m. Het advies is om de dieptegrens van 0,5 m te verruimen. Het
potentiële archeologische niveau wordt namelijk in de top van het pleistocene zand verwacht. Binnen
het onderzoeksgebied zijn de toppen van de hoogste rivierduinen rond 1,1 m beneden maaiveld
aangetroffen. Wanneer een buffer van 30 cm boven het potentiële archeologische wordt gehanteerd,
kan de maximale verstoringsdiepte worden verruimd naar 0,8 m beneden maaiveld.




KSP Archeologie                                                                                       28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Figuur 15: Archeologische verwachting en advies op basis van de resultaten van het bureauonderzoek.

3.2.2 Geplande bodemingrepen en vervolgonderzoek
Voor het zonnepark zullen verspreid over het gebied bodemingrepen plaatsvinden m. Het gaat hierbij
om het plaatsen van de paalfunderingen voor de zonnepanelen, de aanleg van kabels waarvoor sleuven
worden gegraven en de bouw van transformatoren en batterijen. Wanneer het (definitieve) ontwerp
voor het project Zon & Wind Innofase klaar is, kunnen de geplande ingrepen worden getoetst aan de
hiervoor genoemde gemeentelijke ondergrenzen om de noodzaak van nader archeologisch onderzoek
te bepalen. Hoewel het definitieve ontwerp nog niet klaar is, kan aan de hand van de ingrepen en de
archeologische verwachting wel een advies worden gegeven ten aanzien van de noodzaak van
archeologisch vervolgonderzoek.

In de lage verwachtingszone is de kans op een vindplaats klein. De gemeente heeft dan ook een ruime
ondergrens van 10.000 m2 gesteld. Aangezien de noodzakelijke bodemingrepen voor de aanleg van het
zonneveld deze oppervlakte niet zullen overschrijden, wordt voor de lage verwachtingszone geen
vervolgonderzoek geadviseerd.

Voor de hoge verwachtingszone in het zuidelijke deel van het plangebied met een oppervlakte van ca.
1,2 ha gelden de volgende adviezen:

Zonnepanelen
In het algemeen kan worden gesteld dat de plaatsing van zonnepanelen op palen zorgt voor klein-
schalige bodemverstoringen verspreid over een groot gebied. De aantasting door de palen van een
vindplaats wordt daarom als gering beoordeeld. Tussen de palen zal voldoende informatie behouden




KSP Archeologie                                                                                       29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>blijven voor toekomstig onderzoek. KSP Archeologie adviseert ten aanzien van de plaatsing van de
zonnepanelen geen nader archeologisch onderzoek.

Kabels
De zonnevelden worden via elektriciteitskabels met de transformatoren verbonden. Kabelsleuven zijn
langgerekte, smalle en ondiepe ontgravingen (ca. 0,5 m breed en 80 cm diep) waardoor de kans op het
aantreffen van een vindplaats relatief klein is. Het potentiële archeologische niveau ligt rond 1,1 m
beneden maaiveld. Het advies is om de kabelsleuven niet dieper dan 80 cm beneden maaiveld te graven.
Als dat het geval is adviseert KSP Archeologie ten aanzien van de aanleg van kabelsleuven geen nader
archeologisch onderzoek.

Transformatorhuisjes en batterijen
De locatie en omvang van de transformatoren is nog niet bekend, maar de fundering zal per huisje
enkele vierkanten meters bedragen. De locatie van de batterijen is voorzien in het westelijke deel van
het onderzoeksgebied in de lage verwachtingszone. Ook deze zullen enkele vierkanten meters groot
zijn. Op basis van deze kleine bodemverstoring, wordt voor de aanleg van de batterijen en de
transformatorhuisjes, ook in de hoge verwachtingszone, geen vervolgonderzoek geadviseerd.

Watergang
Aan de zuidzijde van de Nieuwgraafsestraat zal een nieuwe watergang worden gegraven tot 1,5 m
beneden maaiveld. Dit is een lage verwachtingszone waar geen hogere terrasresten en rivierduinen (incl.
flanken) in de ondergrond worden verwacht. Daardoor is de kans klein dat archeologische resten worden
verstoord bij de aanleg van de watergang en wordt geen vervolgonderzoek geadviseerd.

Onderzoeksvraag 10 is niet van toepassing, omdat geen vervolgonderzoek wordt aanbevolen:
 10.   Met de inzet van welke zoekmethoden (detectie- en waarnemingsvorm, monsterbehandeling
       en zoekstrategieën) kunnen deze vondst- en/of spoorcomplexen (indicatoren) systematisch
       opgespoord worden (zoeksleuven, booronderzoek, veldkartering, geofysisch etc.)? Licht bear-
       gumenteerd toe met verwijzing naar de verschillende KNA-leidraden.

3.2.3 Voorbehoud
De resultaten van dit onderzoek zijn namens de bevoegde overheid (gemeente Duiven) door de regio-
archeoloog beoordeeld. De regio-archeoloog kan instemmen met de conclusie en het advies. Wel wordt
toegevoegd dat de beoordeling of vervolgonderzoek uitgevoerd moet worden of niet, zal worden
gedaan zodra de definitieve ontwerptekeningen beschikbaar zijn.

Het uitgevoerde onderzoek is op zorgvuldige wijze verricht volgens de algemeen gebruikelijke inzichten
en methoden. Het onderzoek is erop gericht om de kans op het aantreffen dan wel vernietigen van
archeologische waarden bij bouwwerkzaamheden in het plangebied te verkleinen. Aangezien het onder-
zoek een verwachting betreft, kan op basis van de onderzoeksresultaten, de aan- of afwezigheid van
eventuele archeologische waarden niet met zekerheid gegarandeerd worden. Indien bij graafwerk-
zaamheden archeologische waarden worden aangetroffen, dienen deze conform de Erfgoedwet 2016,
artikel 5.10, bij de minister gemeld te worden. In de praktijk kan de vinder terecht bij de Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed (T 033 – 4217 456 of info@cultureelerfgoed.nl) zodat de vondst geregistreerd
wordt in het centraal archeologische informatiesysteem. Daarnaast wordt het advies gegeven om de
vondst ook bij de gemeente te melden.




KSP Archeologie                                                                                          30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Literatuur
Boeken, rapporten en artikelen

Bakker, H. de & Schelling, J. (1989). Systeem van de bodemclassificatie voor Nederland: de hogere
   niveaus. (Tweede druk bewerkt door Brus, D.J. & Wallenburg C. van) Centrum voor
   Landbouwpublikaties en Landbouwdocumentatie, Wageningen.

Boer, E. de (2006). Duiven (Gld), Express 1. Archeologisch vooronderzoek. BILAN rapport 2006/114.

Centraal College van Deskundigen Archeologie (2018). Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie
   4.1. Stichting voor Infrastructuur Kwaliteitsborging Bodembeheer, Gouda.

Goossens, E. & Heunks, E. (2007). Aardgastransportleidingtracé Angerlo-Hernen (A-663); archeologisch
  vooronderzoek: een inventariserend veldonderzoek en aanvullend bureauonderzoek. RAAP-rapport
  1588.

Habraken, J. (2017). Handboek archeologisch onderzoek binnen de regio Arnhem. Eisen en kaders voor
   onderzoek en beoordeling van rapporten.

Jongmans, A.G., Berg, M.W. van den, Sonneveld, M.P.W., Peek, G.J.W.C. & Van den Berg van Saparoea,
   R.M. (2013). Landschappen van Nederland: geologie, bodem en landgebruik. Wageningen Academic
   Publishers.

Nederlands Normalisatie Instituut (1990). NEN-5104:1989 NL, Classificatie van onverharde
   grondmonsters. Nederlands Normalisatie Instituut, Delft.

Oude Rengerink, J.A.M. (2000). Uitbreiding bedrijventerrein A12-zone gemeente Duiven; gedetailleerde
  archeologische verwachtingskaart ten behoeve van de m.e.r. RAAP-rapport 571.

Porreij-Lyklema, T.E. & Witmer, E.M. (2020). Plangebied Roelofshoeveweg te Duiven, gemeente Duiven;
   archeologisch vooronderzoek: een inventariserend veldonderzoek (karterend booronderzoek).
   RAAP-rapport 4683.

Stouthamer, E., Cohen, K.M. & Hoek, W.Z. (2015). De vorming van het land: geologie en geomorfologie.
   Perspectief Uitgevers, Utrecht.

Verhagen, J., D. Jonker, H. Lamers, G. van Hunen, B. Gerritsen & R. van den Heuvel, 2013: Duiven,
   Groessen, Loo uit de historie van drie Liemerse dorpen. De auteurs p/a MAW, Zevenaar.

Willemse, N.W. & J.G.M. Verhagen (2006). Gemeente Duiven. Een archeologische waarden- en
   verwachtingskaart met AMZ-adviezen. RAAP-rapport 1272, Weesp.

Kaartmateriaal

Actueel Hoogtebestand van Nederland (2008 – heden). AHN3, grid 0,5 x 0,5m: www.ahn.nl en de ruwe
   data via https://geodata.nationaalgeoregister.nl/ahn3/extract/

Archeologische Monumenten Kaart (2014). Geraadpleegd via https://zoeken.cultureelerfgoed.nl.

Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG): https://bagviewer.kadaster.nl




KSP Archeologie                                                                                     31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Basisregistratie Grootschalige Topografie      via WMTS-server: https://geodata.nationaalgeoregis-
   ter.nl/tiles/service/wmts?request=GetCapabilities&service=WMTS

Basisregistratie Topografie Achtergrondkaarten (BRT-A) via WMTS-server: https://geodata.nationaal-
   georegister.nl/tiles/service/wmts?request=GetCapabilities&service=WMTS

Bestemmingsplan: www.ruimtelijkeplannen.nl

Bodemkwaliteit: www.bodemloket.nl

Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000 versie 2018 (gepubliceerd in de Basis Registratie
  Ondergrond december 2019). Wageningen Environmental Research. Geraadpleegd via
  https://geodata.nationaalgeoregister.nl/bzk/bro-bodemkaart/atom/v1_0/bro-bodemkaart.xml.

Bonnebladen en Topografische kaarten van Nederland schaal 1:25.000: www.topotijdreis.nl (Kadaster).

Cultuurhistorische kaart van Gelderland: https://www.gelderland.nl/Kaartenencijfers --> cultuurhistorie.

Cohen, K.M., Stouthamer, E., Pierik, H.J. & Geurts, A.H. (2012). Digitaal Basisbestand Paleogeografie van
  de Rijn‐Maas Delta. Dept. Fysische Geografie. Universiteit Utrecht. Digitale Dataset. http://persistent‐
  identifier.nl/?identifier=urn:nbn:nl:ui:13‐nqjn‐zl

Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond: https://www.dinoloket.nl

Digitale Kadastrale kaart van Nederland v4 via WMS server: https://geodata.nationaalgeore-
   gister.nl/kadastralekaart/wms/v4_0?service=WMS&version=1.3.0&request=GetCapabilities

Geologische overzichtskaart van Nederland, schaal 1:600.000. Geraadpleegd via https://www.grond-
  watertools.nl/geologische-overzichtskaart. Referentie: Mulder, E.F.J. de, Geluk, M.C., Ritsma, I.L.,
  Westerhof, W.E. & Wong, T.E. (2003). De ondergrond van Nederland. Wolters-Noordhoff,
  Groningen/Houten.

Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000 versie 2019 (gepubliceerd in de BasisRegistratie
  Ondergrond           maart     2020).      Alterra,     Wageningen      UR.     Geraadpleegd       via
  https://geodata.nationaalgeoregister.nl/bzk/brogmm/atom/v1_0/index.xmlLegenda: Maas, G. J., S. P.
  J. v. Delft & A. H. Heidema. (2017). "Toelichting bij de legenda Geomorfologische kaart van Nederland
  1:50 000 (2017)." http://legendageomorfologie.wur.nl/. Wageningen, Wageningen Environmental
  Research.

Grondwatertrappenkaart van de bodemkaart 1:50.000 versie tot 2006: http://geoplaza.vu.nl/
   data/dataset/bodemkaart-van-nederland/resource/2398cef7-957e-4ba5-b218-08ac275d72fb.

Indicatieve Kaart Militair Erfgoed: www.ikme.nl

Luchtfoto Beeldmateriaal / PDOK 25 cm RGB via WMTS server: https://geodata.nationaalgeoregis-
   ter.nl/luchtfoto/rgb/wmts?request=GetCapabilities&service=wmts

Kadastrale kaarten 1811-1832. http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl

Topografische kaart van Nederland schaal 1:25.000 (rasterbestand) via WMS server:
   https://geodata.nationaalgeoregister.nl/top25raster/wms?request=GetCapabilities&service=wms.
   Kadaster.



KSP Archeologie                                                                                         32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>V.1 & V.2 inslagen in Nederland: vergeltungswaffen.nl

Versfelt, H.J. (2003). De Hottinger-atlas van Noord- en Oost-Nederland: 1773-1794. Heveskes Uitgevers,
   Groningen.

Zandbanenkaart:https://geoportaal.gelderland.nl/portaal/apps/webappviewer/index.html?id=ca0682f2
   6ad148e08abf81579488d6e4



Websites
Geologische eenheden (formaties): https://www.dinoloket.nl/stratigrafische-nomenclator




KSP Archeologie                                                                                     33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Bijlage 1         Geomorfologische kaart




KSP Archeologie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Bijlage 2         Bodemkaart




KSP Archeologie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Bijlage 3         Archeologische gegevens




KSP Archeologie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Bijlage 4         Overzicht geologische en archeologische tijdvakken
Samengesteld door E.A. Schorn (BAAC) naar aanleiding van de publicatie: De steentijd van Nederland
(2005). Onder redactie van: Jos Deeben, Erik Drenth, Marie-France van Oorsouw en Leo Verhart.




KSP Archeologie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>KSP Archeologie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Archeologische periodes volgens het Archeologisch Basis Register
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed




KSP Archeologie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>