<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Hoogbouwvisie
Harderwijk		
17 november 2022
Hoogbouwvisie Harderwijk 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Hoogbouwvisie
Harderwijk
Vastgesteld door de gemeenteraad op: .................. Een productie van de gemeente Harderwijk vanuit een samenwerking tussen
                                                        domein Stad & Omgeving, domein Mens & Maatschappij en de commissie
                                                        ruimtelijke kwaliteit. Aan dit visiedocument is de commentaarnota
                                                        hoogbouwvisie als bijlage gekoppeld.
                                                        Contactpersoon:         Tim Nagtegaal, adviseur stedenbouw
                                                        De beelden in deze visie worden naast eigen beeld- en kaartmateriaal
                                                        bijgestaan door foto’s van o.a. Ton Pors en Henk Merjenburgh.
2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
1.  Samenvatting                   4
2.  Waarom een hoogbouwvisie?      8
3.  Wat is hoogbouw?              14
4.  Waar is hoogbouw mogelijk?    28
5.  Hoe wordt hoogbouw ingepast?  34
6.  Hoe wordt hoogbouw getoetst?  52
7.  Wanneer is hoogbouw geslaagd? 53
						
Hoogbouwvisie Harderwijk             3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>1.		 Samenvatting
1.1 Waarom een hoogbouwvisie?                                                        1.2 Wat is hoogbouw?
De aanleiding van deze hoogbouwvisie is ontstaan door een aangenomen                 Hoogbouw is een vorm van gestapeld bouwen, maar kent vele
motie vanuit de gemeenteraad. De aanleiding van die motie is ontstaan door           verschijningsvormen. De definitie van hoogbouw is voor elke stad anders.
aanhoudende discussies over bouwhoogtes in bouwplannen. Daarnaast
wordt het belang van een hoogbouwvisie in de Structuurvisie 2012 al                  Voor de definitie van de Harderwijker bouwhoogte is gekeken naar de
beschreven.                                                                          dominantie van de bomen en is er geanalyseerd op welke plekken in de stad
                                                                                     sprake is van hogere bebouwing. Er is een verband tussen de hoofdstructuur
Harderwijk blijft groeien en is een aantrekkelijke plek om te wonen.                 van Harderwijk en hogere bebouwing in de stad. Hogere bebouwing staat
Harderwijk kan zijn positie als een stad met een regionale centrumfunctie            nooit op een willekeurige plek, maar is altijd aangehaakt op belangrijke
verder versterken. Hoogbouw is een middel om het ambitieniveau een stap              infrastructuur of nabij voorzieningen, de hoofdstructuur van de stad. De
verder te brengen. De behoefte naar woningen blijft de komende jaren                 gemaakte analyse vormt een leidraad in de keuze van toekomstige locaties
onverminderd groot, maar Harderwijk heeft steeds minder ruimte om uit                van hoogbouw in Harderwijk. De definitie van hoogbouw in Harderwijk
te breiden. Uit onderzoek blijkt dat er tot 2040 behoefte is aan ruim 4.400          bestaat uit vier categorieën:
woningen, waarvan circa 1.200 woningen als appartement. Met het bouwen
van appartementen is het opzoeken van de hoogte bijna onvermijdelijk.                ■    Laagbouw: t/m 3 bouwlagen (t/m 11 meter)
Hoogbouw kan helpen bij de woningbouwopgave, zonder dat hoogbouw                     ■    Middelhoogbouw: t/m 7 bouwlagen (t/m 23 meter)
een doel op zich is. Een zorgvuldige inpassing is van belang. Hoogbouw               ■    Hoogbouw: t/m 17 bouwlagen (t/m 53 meter)
draagt bij aan slim ruimtegebruik. Door de hoogte in te gaan, blijft er naar
verhouding meer ruimte over voor groen en voorzieningen. Groen en                    Het omslagpunt van middelhoogbouw naar hoogbouw is gerelateerd aan
voorzieningen zijn een meerwaarde voor de stad. Hoogbouw kan bijdragen               de gemiddelde boomhoogte en de maximale hoogte van hoogbouw is
in de identiteit, herkenbaarheid en leesbaarheid van Harderwijk. Hoogbouw            gerelateerd aan de Vuurtoren in het Waterfront (het hoogste gebouw in
versterkt zichtlijnen en markeert belangrijk plekken en entrees van de stad.         Harderwijk). Hoogbouw is programma- onafhankelijk en is dus niet alleen
Hoogbouw kan een bijdrage leveren aan het oplossen van maatschappelijke              gericht op woningbouw.
en klimatologische opgaven.
De Vuurtoren is een opvallende verschijning. Biedt dit gebouw voldoende meerwaarde aan de stad? Is dit de gewenste uitstraling op deze plek? (foto volgende pagina) ►
4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>“Hoogbouw kan helpen
in het vinden van een
antwoord op de vraag
welke stad Harderwijk in
de toekomst kan zijn.”
Hoogbouwvisie Harderwijk 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>“Locaties voor hoogbouw zijn                                                “Hoogbouw met een
niet willekeurig”                                                           meerwaarde voor de stad.”
1.3 Waar is hoogbouw mogelijk?                                              1.4 Hoe wordt hoogbouw ingepast?
Uit een analyse van de hoofdstructuur van Harderwijk, en de kansen om       De fijnmazige structuur van Harderwijk vraagt om een zorgvuldige inpassing
de zichtbaarheid van Harderwijk te vergroten, zijn er diverse kansrijke     van hoogbouw. Hoogbouw heeft impact op de directe omgeving en heeft
zoeklocaties voor hoogbouw ontstaan. De zoeklocaties voor hoogbouw          impact op het aanzicht van de stad. Hoogbouw kent sterke punten, zwakke
zijn daarom niet willekeurig en bevinden zich voornamelijk op de volgende   punten, kansen en risico’s. Aan de hand van een participatietraject is de stad
plekken:                                                                    bij de hoogbouwvisie betrokken. De gesprekken hierover tonen de noodzaak
                                                                            van hoogbouw aan, voornamelijk vanwege de schaarse ruimte en de grote
■    Langs de A28 / N302                                                    behoefte aan woningen.
■    Nabij bestaande voorzieningen(clusters) / nabij OV
■    Bij de entrees van de stad                                             Hoogbouw is meer dan het bouwen van een gebouw om veel mensen te
■    Op de kruising van verschillende infrastructuur                        huisvesten. Het moet in alle opzichten een meerwaarde voor de stad zijn.
                                                                            Bij hoogbouw is het belangrijk om een mix aan functies te combineren en
De verschillende categorieën van hoogbouw volgen de hiërarchie van de       een logische verbinding te maken met de omliggende openbare ruimte en
stad. Middelhoogbouw is vanwege de beperkte omvang op vele plekken          omliggende gebiedsontwikkeling. Vanuit ruimtelijke kwaliteit is het belangrijk
mogelijk. Hoogbouw past alleen op strategische plekken en zijn als ‘bakens’ dat hoogbouw met een uitnodigende plint goed op de stad aansluit, maar
slechts beperkt inzetbaar, omdat de impact naar de omgeving groter is.      ook een gebouw die met een hoogwaardige uitstraling die de identiteit van
                                                                            Harderwijk versterkt. Vanuit duurzaamheid biedt hoogbouw kansen om
Hoogbouw is niet overal in Harderwijk wenselijk. De binnenstad kent         klimaatadaptatie en biodiversiteit te integreren, maar ook om een gebouw
een Rijksbeschermd stadsgezicht. Hoogbouw binnen dit historische            op een circulaire manier met een flexibele indeling te bouwen. Vanuit het
centrum wordt niet toegestaan en hoogbouw vlakbij de binnenstad vergt       sociaal- maatschappelijke aspect is het belangrijk dat hoogbouw betaalbaar
extra zorgvuldigheid. Hierden en het buitengebied worden gekenmerkt         en toegankelijk is voor iedereen. Voor een leefbare woonomgeving is het
door een sterk landelijke omgeving met vele waardevolle eigenschappen       belangrijk dat voorzieningen nabij zijn, dat er ruimte is voor ontmoeting
waardoor hoogbouw niet gewenst is. Tot slot is hoogbouw middenin            in- en om het gebouw en dat de openbare ruimte op een kwalitatieve manier
woonbuurten vanwege de impact niet wenselijk, tenzij grenzend aan een       ingericht wordt. Tot slot zijn bij hoogbouw de technische aspecten van
voorzieningencluster of aan de hoofdstructuur van de stad.                  belang, zoals bezonning, schaduw, parkeren, technische installaties en afval.
6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>“Een hoogbouweffectrapportage
moet inzicht geven in de effecten
van hoogbouw op de stad.”         Hoe wordt hoogbouw getoetst?
                                  Voor elk afwijkend bouwplan moet een bestemmingsplan / omgevingsplan
                                  worden opgesteld. Voor dit juridische kader zijn een aantal onderzoeken
                                  vereist, waaronder het inzichtelijk maken van de effecten op de leefomgeving.
                                  Bij hoogbouw is het van belang om dit vroegtijdig te onderzoeken.
                                  Een ‘hoogbouweffectrapportage’ moet inzicht geven in de effecten en
                                  toepassingen van al de genoemde aspecten in deze hoogbouwvisie. Tijdens het
                                  ontwerpproces zal de architect of ontwikkelaar aan de gemeente in een vroeg
                                  stadium moeten aantonen wat de effecten van het nieuwe bouwwerk op de
                                  omgeving en de stad zijn. Een ‘hoogbouweffectrapportage’ (met aanverwante
                                  onderzoeken) is een vereiste voor de behandeling van het bouwplan in
                                  het stedenbouwkundig beraad van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en
                                  een voorwaarde voor het college van B&W om een principebesluit op een
                                  bouwplan te nemen. De ‘hoogbouweffectrapportage’ wordt vervolgens
                                  geborgd in de anterieure overeenkomst. Een ‘hoogbouweffectrapportage’
                                  geldt voor de categorie middelhoogbouw en hoogbouw.
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                     7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>2. Waarom een hoogbouwvisie?
2.1 Aanleiding
Op 17 juni 2021 heeft de gemeenteraad van Harderwijk met een motie
ingestemd met het doel om een hoogbouwvisie voor Harderwijk op te
stellen. In de motie wordt het college gevraagd om een hoogbouwvisie op te
stellen die ingaat op de volgende aspecten:
1. Vanaf welke hoogte is sprake van hoogbouw?;
2. Waar hoogbouw mogelijk is, minder wenselijk is of
      zeker niet kan;
3. Wat de toegevoegde waarde is van hoogbouw
      voor doelstellingen op het gebied van groen, zorg,
      duurzaamheid, werken en voorzieningen;
4. Hoe we hoogbouwplannen vooraf toetsen op de effecten
      op de omgeving, zoals leefbaarheid, mobiliteit, parkeren,
      windhinder en schaduwwerking.
De motie vanuit de gemeenteraad komt niet vanuit het niets. De roep om
                                                                           Een greep uit recente krantenkoppen die de discussie over hoogte illustreert
een hoogbouwvisie speelt al enige jaren. Het belang van een hoogbouwvisie
wordt in de Structuurvisie 2012 al beschreven. Een belangrijke aanleiding
is bijvoorbeeld de aanhoudende discussie over de manier van bouwen in
recente bouwplannen in Harderwijk. De discussie over hoogte en de impact
op de omgeving is daarin constant een terugkerend thema. Maar ook de
aanhoudende behoefte naar woningen in Harderwijk en het steeds schaarser
worden van de ruimte voor nieuwbouw speelt hierin een rol.
8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>“Deze hoogbouwvisie is een visie
op de schaal van de stad.”
2.2 Over deze hoogbouwvisie                                                  2.3 Leeswijzer
                                                                             In de raadsmotie worden een aantal aspecten met betrekking tot hoogbouw
Deze hoogbouwvisie is een visie op de schaal van de gehele gemeente
                                                                             gevraagd. Deze hoogbouwvisie geeft hier een antwoord op. Hoofdstuk 3
Harderwijk, zonder dat hoogbouw een doel op zich is. De visie doet op
                                                                             geeft vanuit de ruimtelijke analyse van de stad een antwoord op de definitie
hoofdlijnen uitspraken over de definitie van hoogbouw, de mogelijke locaties
                                                                             van hoogbouw. Hoofdstuk 4 geeft vanuit de ruimtelijke analyse van de
voor hoogbouw en de uitgangspunten die daar bij horen. Er worden geen
                                                                             stad inzicht in de mogelijke locaties voor hoogbouw en geeft inzicht waar
concrete uitspraken over precieze locaties en precieze hoogtes gedaan. Die
                                                                             hoogbouw niet wenselijk is. Verder is de raad benieuwd naar de manier
uitwerking wordt vervolgens specifiek per bouwplan bepaald.
                                                                             waarop hoogbouw wordt ingepast en wat de toegevoegde waarde voor
                                                                             Harderwijk is. Hoofdstuk 5 geeft hier aan de hand van diverse thema’s een
Deze hoogbouwvisie is opgesteld vanuit stedenbouwkundige kennis,
                                                                             antwoord op. De belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde zijn
de kennis over Harderwijk en vanuit een visie over wat voor een stad
                                                                             hierin van belang. Vervolgens gaat hoofdstuk 6 in op de vraag over hoe
Harderwijk in 2040 kan zijn. Daarnaast is gebruik gemaakt van de inzichten
                                                                             hoogbouwplannen vooraf zorgvuldig getoetst worden. De hoogbouwvisie
van de vele hoogbouwvisies van allerlei gemeentes in het land. De visie is
                                                                             wordt afgesloten met een puntsgewijze samenvatting die laat zien wanneer
verder aangescherpt door de vele interne en externe bijdragen, door diverse
                                                                             (ideaal scenario) hoogbouw geslaagd is.
onderzoeken uit de vakwereld en door inbreng vanuit de inwoners.
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                               9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                              2.4 Waarom hoogbouw?
“Door hoogbouw wordt de       Harderwijk is in de afgelopen honderd jaar gegroeid van een kleine
                              vissersstad naar een provinciestad van bijna 50.000 inwoners met een
schaarse ruimte beter benut.” regionale centrumfunctie, op een strategische plek op het ‘assenkruis’ tussen
                              Lelystad en Apeldoorn en Zwolle en Amersfoort.
                              Harderwijk is en blijft een aantrekkelijke stad om te wonen. Hierdoor
                              heeft Harderwijk groeipotentie en neemt de vraag naar woningen toe. Tot
“Hoogbouw is een              aan 2040 is er binnen de gemeente Harderwijk behoefte aan ruim 4.400
                              woningen (onderzoek Companen 2021), waarvan circa 1.200 woningen
manier om de identiteit,      in de vorm van een appartement. Omdat Harderwijk tegen haar grenzen
                              aanloopt (conform Regierapport als input voor de Omgevingsvisie), moeten
herkenbaarheid en             er meer woningen op dezelfde beschikbare ruimte komen. Woningbouw kan
                              op een aantal manieren. Door het bouwen van alleen laagbouw is er beperkt
leesbaarheid van Harderwijk   ruimte voor groen en voorzieningen en wordt de beschikbare ruimte niet
                              optimaal benut. Meerdere wijken in Harderwijk worden gekenmerkt door
kracht bij te zetten.”        relatief weinig groen van betekenis (bron: NDVI Groenmonitor). Een
                              oplossing voor het creëren van meer ruimte voor groen en voorzieningen
                              is het stapelen van woningen. Het stapelen van woningen kan leiden tot een
                              vorm van hoogbouw waardoor de schaarse ruimte beter benut wordt.
                              Hoogbouw betekent niet meteen een hogere dichtheid. Hoogbouw heeft
                              niet als doel om veel woningen te stapelen of om efficiënt met de ruimte
                              om te gaan. Hoogbouw is een manier om de identiteit, herkenbaarheid en
                              leesbaarheid van Harderwijk kracht bij te zetten. Het helpt in het versterken
                              van zichtlijnen, oriëntatie en het markeren van entrees. De stad wordt met
                              name getoond aan de hoofdverkeersaders in- en rond de stad. Hoogbouw
                              kan helpen in een kwalitatief ambitieniveau van Harderwijk en is een
                              symbool van vooruitgang. Hoogbouw levert interessante contrasten en de
                              gelaagdheid van de stad wordt gevarieerder.
10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                 Lelystad
                                                                                                                                                Zwolle
                                                                                                   Harderwijk
                                                                                                                      Apeldoorn
                                                                        Amersfoort
Hoogbouw biedt kansen voor slim ruimtegebruik        Harderwijk heeft een regionale centrumfunctie midden op het ‘assenkruis’ tussen de omliggende steden
doordat er met hetzelfde aantal woningen meer ruimte
overblijft voor bijvoorbeeld groen en voorzieningen
(schematische weergave)
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                                  11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                               2.5 Relatie met de Omgevingsvisie
“Vanuit inclusiviteit wordt de Gezien de sterke behoefte aan een visie op hoogbouw, is er bewust voor
                               gekozen om deze visie vooruitlopend op de Omgevingsvisie op te stellen. In
noodzaak om te verdichten      het Regierapport (vastgesteld februari 2022), de aanzet tot de Omgevingsvisie
                               voor Harderwijk, valt te lezen dat voor iedere ontwikkeling het welbevinden
                               van onze inwoners voorop staat. Daarnaast is het natuurlijke systeem
rondom voorzieningen           (bodem, water, natuur en klimaat) drager voor iedere ontwikkeling. Vanuit
                               inclusiviteit wordt de noodzaak om te verdichten rondom voorzieningen
benadrukt, zodat mensen met    benadrukt, zodat mensen met een zorgvraag de mogelijkheid hebben om
                               dichtbij de voorzieningen te wonen. Vanuit het terugdringen van emissies
een zorgvraag dichtbij de      en geluidsoverlast is het kansrijk om aan de randen van wijken een hogere
                               bebouwing toe te staan, waardoor daarachter een beter woon- en leefklimaat
voorzieningen wonen.”          kan ontstaan.
12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>2.6 Harderwijk in 2040
In 2040 heeft Harderwijk haar regionale centrumfunctie, mede door de
komst van een HBO-instelling en een intercitystation, verder versterkt.
                                                                              “In 2040 heeft Harderwijk haar
Hierdoor is Harderwijk op allerlei fronten nóg aantrekkelijker geworden. Het
aanzicht van de stad heeft door hoogbouw een verandering doorgemaakt,        regionale centrumfunctie verder
maar toch is Harderwijk zichzelf gebleven. Op meerdere plekken in de stad
toont Harderwijk haar stedelijke allure op een manier die bij Harderwijk     versterkt en is op allerlei fronten
past. Langs de N302 en A28 geeft Harderwijk een duidelijk visitekaartje af
en is de herkenbaarheid van de stad vergroot. De prijswinnende circulaire     nóg aantrekkelijker geworden.”
woontoren, volledig opgebouwd uit hergebruikte materialen, is hier een
goed voorbeeld van. Hoogbouw heeft tot nu toe een belangrijke rol in de
recente schaalsprong van de stad gespeeld. Momenteel speelt er nog een
bouwinitiatief voor jongeren die graag in Harderwijk willen blijven wonen.
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                       13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>3. Wat is hoogbouw?
                                                                      3.1 Algemene definitie hoogbouw
Hoogbouw is voor veel mensen een abstract en ongrijpbaar begrip, maar Hoogbouw is een vorm van gestapeld bouwen, maar kent vele
hoogbouw is ook emotie. Voor sommigen roept het een schrikreactie     verschijningsvormen. Vanouds zijn er belangrijke redenen om de hoogte
op en vraagt men zich af waarom Harderwijk een hoogbouwvisie          op te zoeken: verdediging, ruimtegebrek, en markering. Maar hoogte was
nodig heeft. Anderen zien hoogbouw juist als vooruitstrevend en       ook een symbool van status, invloed en macht. Een kerktoren in een dorp
worden er enthousiast van. Hoogbouw is voor iedere stad anders,       of stad fungeerde vroeger als krachtig herkenningspunt en de vijand kon
hoogbouw vergt maatwerk. De interpretatie van de term ‘hoogbouw’      van veraf al worden gezien. Een hoge kerktoren was vanzelfsprekend en
is nogal verschillend. Hoogbouw is tegenwoordig niet meer de grijze   niemand keek er van op.
betonmassa van pakweg 50 jaar geleden.
                                                                      Hoogbouw is niet altijd een appartementencomplex of woontoren,
Dit hoofdstuk probeert een verduidelijking op de term ‘hoogbouw’      maar hoogbouw kan ook een kerk, herkenningspunt, fabriek, hotel of
te geven. Aan de hand van de geschiedenis van Harderwijk en de        kantoorgebouw zijn. De vorm en hoogte van hoogbouw is bepalend voor
hoofdstructuur van de stad wordt inzichtelijk gemaakt waar momenteel  de impact op de omgeving. Volgens het Bouwbesluit is er sprake van
in Harderwijk hogere bebouwing voorkomt en wat de uiteindelijke       hoogbouw wanneer een bouwwerk hoger is dan 70 meter omdat er op dat
definitie van hoogbouw voor Harderwijk is.                            moment extra eisen gelden (onder andere in constructie en brandveiligheid)
                                                                      die kostenverhogend zijn. Rotterdam is de hoogbouwstad van Nederland
                                                                      en hanteert de 70 meter als ondergrens voor hoogbouw. De ondergrens van
                                                                      hoogbouw bij kleinere steden is gemiddeld 30 meter. *
                                                                      Het woordenboek ‘Van Dale’ beschrijft ‘hoogbouw’ als de ‘bouw van flats’
                                                                      en als ‘hoge gebouwen’. Deze hoogbouwvisie heeft als doel om de abstracte
                                                                      omschrijving van de term ‘hoogbouw’ voor Harderwijk specifiek te maken
                                                                      en daarbij passende principes te hanteren.
* : naar een onderzoek van Stichting Hoogbouw Nederland               Hogere bebouwing rondom winkelcentrum Stadsdennen (foto volgende pagina) ►
14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Hoogbouwvisie Harderwijk 15</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>3.2 Harderwijk en hoogbouw
Harderwijk in de middeleeuwen
Het Harderwijk in de middeleeuwen presenteerde zich als een ommuurde
vestingstad aan de toenmalige Zuiderzee met een indrukwekkend silhouet.
Het aanzicht van het middeleeuwse Harderwijk bestond uit een bonte
verzameling van poorten, molens, torenspitsen en een heuse kerktoren van
69,8 meter hoog. De kerktoren was onderdeel van de Grote Kerk (ca. 35
meter hoog) en deed dienst als herkenningspunt voor de wijde omgeving en
als uitkijkpost om vijandige figuren op tijd te spotten. De ‘Harderwiekers’ uit
die tijd gebruikten de toren ook als vuurtoren voor de vissers op zee. Door
het verbranden van takkenbossen op de top, fungeerde de toren als krachtig
oriëntatiepunt voor de zeehelden. Helaas bleek de imposante toren door
verzakking in slechte staat te zijn. Er zijn pogingen gedaan om de toren te
restaureren, maar dat mocht niet meer baten. Op zaterdag 28 januari 1797,       Beelden van de kerktoren van Harderwijk, voor en na de torenval in 1797
ruim 200 jaar geleden, stortte de toren met donderend geraas in. Alleen de
westgevel van de toren bleef overeind. Met een zwaar kanon uit Zutphen is
uiteindelijk het resterende deel na 48 schoten met de grond gelijk gemaakt.
Helaas was er geen geld om de toren te herbouwen. Sindsdien ontbreekt de        “Een bonte verzameling van
iconische toren in het stadsbeeld van Harderwijk. Het huidige kerkgebouw
is met een imposante hoogte van circa 35 meter een overblijfsel van de ooit     poorten, molens, torenspitsen en
grootste kerk van de provincie Gelderland.
                                                                                een kerktoren van 69,8 meter hoog.”
16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Een eigentijdse reproductie van een schilderij van Braun & Hogenberg met een aanzicht op het Middeleeuwse Harderwijk in 1598, inclusief de 69,8 meter hoge kerktoren
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                                           17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Voor de oorlogsjaren                                                        Na de oorlogsjaren
Tot aan de Tweede Wereldoorlog is er buiten de oude binnenstad nog vrij     Na de oorlog krijgt ook Harderwijk te maken met een woningnood. De
weinig bebouwing te vinden. Op de plek van de voormalige stadstuinen        Zeebuurt is de eerste ‘grootschalige’ vroeg-naoorlogse uitbreiding buiten de
worden in de jaren ’30 steeds meer woningen gebouwd waardoor de buurt       oude stad. Daarna volgt de bouw van de wijken Tweelingstad, Stadsdennen,
Friesegracht is ontstaan. Daarbuiten, tussen de uitgestrekte weilanden en   Slingerbos, Stadsweiden, Frankrijk, Drielanden en Waterfront. De industrie
akkers door, wordt lintbebouwing langs de Stationslaan, Oranjelaan en de    en bedrijvigheid krijgt op Lorentz flink de ruimte. Het bebouwd oppervlak
Hierdenseweg gerealiseerd. Het silhouet van de stad is in de periode tussen binnen de gemeente Harderwijk is tussen 1945 en 2020 bijna twintig keer
ca. 1900 en 1930 met ‘hoogbouw’ versterkt door de torenspits van de         vergroot en het inwoneraantal bijna vervijfvoudigd.
Plantagekerk (ca. 35 m. hoog), de hoge schoorsteen van de melkfabriek aan
de Stationslaan, de hoge schoorstenen van de fabriek van Gebroeders den     In de jaren ’60 van de vorige eeuw verschijnt er op steeds meer plekken in
Herder aan de Scheepssingel en het markante schoolgebouw van het Nassau     Nederland hoogbouw in de vorm van kolossale galerijflats, vaak uit pure
Veluwe College aan de Stationslaan.                                         noodzaak. De enorme bouwwerken in de Amsterdamse Bijlmer zijn hierin
                                                                            wel het meest bekende (en extreme) voorbeeld. In Harderwijk is de galerijflat
                                                                            als ‘schijfvormige’ hoogbouwtypologie slechts weinig toegepast. Aan de
                                                                            rand van Wittenhagen staat een ensemble van drie galerijflats uit 1971 (ca. 24
“Het bebouwd oppervlak binnen                                               meter hoog) die vanaf de A28 en N302 een redelijk opvallende verschijning
                                                                            hebben. Tot slot zijn ook de in 1968 gebouwde galerijflats aan de Alberdingk
de gemeente Harderwijk is tussen                                            Thijmlaan bij het winkelcentrum Stadsdennen (ca. 30 meter hoog) sindsdien
                                                                            beeldbepalende gebouwen in het aanzicht van de stad. In diezelfde periode
1945 en 2020 bijna twintig keer                                             groeit het Dolfinarium uit tot een zeedierenpark. De blauwe koepel uit 1968
                                                                            wordt, met een hoogte tot 20 meter, een iconische verschijning aan het
vergroot en het inwoneraantal                                               Waterfront van de stad.
bijna vervijfvoudigd.”
18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>De voormalige fabriek Gebr. den Herder (Scheepssingel) met hoge schoorstenen De statige 35 meter hoge Plantagekerk, gebouwd in 1932
Hoogbouw bij het winkelcentrum Drielanden met een hoogteaccent van 30 meter  De Vuurtoren (53 meter hoog) is het hoogste gebouw in Harderwijk (Waterfront)
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                               19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                            “De Vuurtoren is met 53 meter het
                                                                                hoogste gebouw in Harderwijk.”
Sinds de jaren ’70 van de vorige eeuw zijn er geleidelijk aan op meerdere  In de bestaande stad heeft Harderwijk in de afgelopen twintig jaar op
plekken in Harderwijk vormen van hogere bouw toegepast. Zo kreeg de        meer plekken hoogteaccenten toegevoegd, waaronder het 22 meter hoge
wijk Stadsweiden in 1977 een kenmerkend hoogteaccent (ca. 24 meter hoog)   kantoorgebouw bij de rotonde Westermeenweg / Westeinde, het 28 meter
als onderdeel van woonzorgcentrum Weideheem. Aan de Vissershaven           hoge appartementengebouw de ‘Schelpenhoek’ naast de rotonde bij het
verschijnen in de jaren ‘70 hoge silo’s van Bruil en Asbestona. Vanwege de ziekenhuis en het 32 meter hoge appartementengebouw bij winkelcentrum
ontwikkeling van het Waterfront zijn beide bouwwerken rond 2013 gesloopt.  Stadsdennen. Opvallend is de Botterbrug, de in 2014 gebouwde fietsbrug
De silo van Bruil is voor een aantal jaren aan de Lorentzhaven op een      over de A28, waar de masten een hoogte van ca. 32 meter hebben. In 2016
aangepaste manier herbouwd, maar recentelijk ook weer uit het stadsbeeld   is de opvallende uitkijktoren (Toekan) tussen hotel Van der Valk en de A28
verdwenen. In 1998 maakt de vertrouwde Harderwijker molen met een          met een hoogste punt van 50 meter opgeleverd.
hoogste punt van 35 meter een terugkeer in het aanzicht van de stad. Na de
felle brand die de oorspronkelijke molen aan de Strandboulevard in 1969 in In het Waterfront wordt ook in toenemende mate de hoogte opgezocht.
de as legde, werd deze op een gepaste manier aan de Havendijk herbouwd.    De ‘Vuurtoren’ heeft met een hoogste punt van 53 meter als baken een
                                                                           opvallende verschijning aan het water en is tevens het hoogste gebouw in
De nieuwbouwwijk Drielanden, de grootste wijk van Harderwijk, heeft op     Harderwijk. De ‘Kop van de Bakens’ bij het aquaduct is een samengesteld
verschillende plekken hoogteaccenten gekregen. Zo verscheen in 1995 het    bouwblok met een hoogste punt van 36 meter. Door al deze voorbeelden
appartementencomplex bij de entree van het eerste deelplan Drielanden      van Harderwijker hoogbouw, is het stadsbeeld van Harderwijk de afgelopen
met een hoogteaccent van ca. 24 meter hoog. In 1997 volgde een in hoogte   decennia flink veranderd. De geschiedenis van de ontwikkeling van hogere
gelijkend appartementengebouw aan de rand van het huidige Cresentpark.     bouwwerken in Harderwijk laat duidelijk zien dat hogere bebouwing niet
Het hoogste punt van Drielanden is de in 2005 gebouwde woontoren bij het   alleen iets van de afgelopen jaren is. De vraag is nu wat de volgende stap is.
winkelcentrum van de wijk en heeft een hoogte van ca. 30 meter.            Hoe ziet Harderwijk er in 2040 uit?
20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>hoogte in meters
80
60
40
20
                   Grote Kerk   Kerktoren   Catharinakapel Luttekepoort   Oude Stadhuis   Plantagekerk Schoorstenen div. fabrieken   Silo Bruil   Molen de Hoop ‘Toekan’   Vuurtoren   Kop van de Bakens
                   1415         1415              15e eeuw                 1837           1932               1932                    1970           1998        2016       2019          2022
Een tijdlijn met een verbeelding van de ‘evolutie’ van hogere bebouwing in Harderwijk door de jaren heen
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                                                                                   21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>“Hogere bebouwing staat niet
zomaar op een willekeurige plek.”
Analyse bouwhoogtes in Harderwijk
Kijkend naar de huidige hogere gebouwen in Harderwijk, dan valt op dat
deze aan de hoofdstructuur van de stad (groenstructuur / waterstructuur
/ infrastructuur) en/of nabij een voorzieningencluster en het OV
gepositioneerd zijn. Hogere bebouwing haakt daarmee aan op de hiërarchie
van de hoofdstructuur van de stad en staat daardoor niet ‘zomaar’ op
een willekeurige plek. De kaart op de volgende pagina maakt inzichtelijk
waar in Harderwijk sprake is van middelhoogbouw en hoogbouw. Voor
het omslagpunt tussen middelhoogbouw en hoogbouw is de gemiddelde
hoogte van volwassen bomen aangehouden. Bouwwerken vanaf 24 meter
(8 bouwlagen) worden daarom als hoogbouw gezien en zijn bepalend in het
aanzicht van de stad.
De aanwezigheid van voorzieningen helpt in de noodzaak om veel mensen
op korte afstand daarvan te huisvesten. Dit kan door stapelen en het bouwen
in hogere dichtheden. Hoogbouw kan helpen in de herkenbaarheid van een
plek of in de markering van de entree van de stad. Deze noties vormen
daarom een logische leidraad voor de keuze van toekomstige zoeklocaties
voor hoogbouw in Harderwijk.
De kaart hiernaast toont de ‘Centrale Zone’ van Harderwijk. Het is de zone
waar Harderwijk meer stedelijk aanvoelt waar de dichtheid gemiddeld hoger
ligt (kan liggen) en (straks) op een aantal plekken vele voorzieningen te
vinden zijn. Door de ontwikkeling van Nieuw Weiburg kan de ‘Centrale
Zone’ verder verstedelijken. Hoogbouw is hier een uitgelezen kans om die     Centrale zone Harderwijk;
verstedelijking verder vorm te geven.                                        van Waterfront tot station(oranje)
                                                                            Centrale Zone Harderwijk
22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                         bebouwing laagbouw ( < 12 meter)
                                         bebouwing middelhoog (12 - 24 meter)
                                         bebouwing hoog (24 - 53 meter)
                                         voorzieningencluster
                                         weginfrastructuur
                                         spoorlijn / station
                                         waterstructuur		
                                         groenstructuur ‘buitengebied’
                                         groenstructuur ‘stedelijk’
                                         ‘groen- blauwe long’
Actuele bouwhoogtes in Harderwijk (2022)
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                  23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>“Harderwijk ligt op veel plekken                                                “Vormgeving moet aansluiten bij
verstopt achter geluidsschermen.”                                                      het karakter van Harderwijk.”
         Hoogbouw PLUS
Herkenbaarheid                                                              Vormgeving
Harderwijk ligt, voor de voorbijgangers op de A28 en N302, op veel          Naast de locaties van gebouwen met een hogere bouwhoogte, is de
plekken verstopt achter geluidsschermen, struikgewas en bomen. Een aantal   vormgeving van die hogere gebouwen minstens zo belangrijk. Dit geeft een
                       basisprincipes
objecten, zoals de uitkijktoren bij het Van der Valk hotel en de opvallende beeld van welk karakter en identiteit Harderwijk wil uitstralen. Kijkend naar
Botterbrug helpen in het versterken van de herkenbaarheid van Harderwijk.   de vormgeving van de hogere bouwwerken in Harderwijk, dan valt het op
Hoewel, de uitkijktoren staat niet per definitie symbool voor Harderwijk.   dat deze vaak op een traditionele / historiserende manier vormgegeven zijn.
Het ‘snelwegpanorama’ biedt daarom kansen om Harderwijk aan de A28          Moderne architectuur is bij hogere bebouwing tot op heden nog beperkt
en N302 een eigen aangezicht te geven. Hoogbouw is één van de middelen      toegepast. Vanuit deze hoogbouwvisie wordt bijzondere en hoogwaardige
om dit aangezicht te versterken. In het Waterfront wordt daar al gestalte   architectuur aangemoedigd, mits het een relatie heeft met het karakter van
aan gegeven. Hoogbouw kan bovendien helpen als een oriëntatiepunt in de     Harderwijk. Bovendien is de vormgeving afhankelijk van de locatie van
begeleiding van een route.                                                  het beoogde nieuwe bouwwerk. De inzet zal vooral de verwijzing met de
                                                                            Harderwijker historie en de Veluwe / het water zijn. Hierbij kan bijvoorbeeld
                                                                            gedacht worden aan de integratie van groen in de gevels.
                                                                            De nieuwbouw van de ‘Kop van de Bakens’ in het Waterfront met een stedelijke
                                                                            en traditionele uitstraling - © LEVS architecten
24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>“Bomen zijn minstens zo bepalend
in het aanzicht van Harderwijk.”
Bomen
Harderwijk is een groene stad met een rijk bomenbestand. Los van het aantal
bomen in Harderwijk, blijkt uit onderzoek dat meerdere wijken echter weinig
groen van betekenis hebben (bron: NDVI Groenmonitor). Veel volwassen
bomen in de stad bereiken een gemiddelde hoogte van 20 tot 25 meter.
Daarmee zijn bomen voor Harderwijk minstens net zo bepalend in het
aanzicht van de stad als de bebouwing. Het overgrote deel van de bebouwing,
die veelal uit laagbouw bestaat, blijft daardoor ruim ondergeschikt aan de
hogere boomtoppen. Alleen de echt hoge gebouwen en bouwwerken stijgen
boven de boomtoppen uit, waaronder bijvoorbeeld de Vuurtoren, de Grote
Kerk en de Toekan- uitkijktoren bij het Van der Valk hotel. Maar daarnaast
zijn er genoeg andere vormen van gestapelde bouw in Harderwijk. Deze
hebben veelal een beperkte hoogte en zijn daarmee meestal ondergeschikt
aan, of hooguit gelijk aan de hoge boomtoppen in de stad. De gemiddelde
hoogte van de boomtoppen is daarom één van de leidende principes in de
bepaling van de definities van hoogbouw in Harderwijk.
Bomen zijn onderdeel van het aanzicht van Harderwijk (foto vanaf de ‘Toekan’) ►
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                        25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                                                         “Wonen onder de bomen.”
3.3 Harderwijker definitie hoogbouw                                      Laagbouw
                                                                         Laagbouw vormt een belangrijk basis voor het wonen in Harderwijk en
Het overgrote deel van de bebouwing in Harderwijk bestaat uit            Hierden. Door de beperkte hoogte is laagbouw veelal ondergeschikt aan de
laagbouw, aangevuld met hogere bebouwing rondom infrastructuur           landschappelijke laag waarin de boomtoppen van volwassen bomen vaak
en voorzieningen. Belangrijk is om te definiëren wat de Harderwijker     dominant zijn. Een oude bekende architect (Jaap Bakema) stelde in zijn
definitie van hoogbouw is. Dat hoogbouw volgens het Bouwbesluit en       betoog (Van Stoel tot Stad) in 1966 dat de mens de keuze moet hebben tussen
de gemeente Rotterdam pas bij 70 meter begint, is voor een kleine stad   ‘wonen op de grond, onder de bomen, of boven de bomen aan de horizon’.
als Harderwijk een stap te ver. Toch had de oude Harderwijker kerktoren  Een groot deel van de Harderwijkers en Hierdenaren wonen in laagbouw
ook die ‘magische’ hoogte van 70 meter. De stedenbouwkundige en          op de grond, onder de bomen. Het zijn vaak de traditionele grondgebonden
landschappelijke structuren in de stad, de cultuurhistorische waarden    eengezinswoningen bestaande uit 2 verdiepingen met een kap. Maar laagbouw
en de reeds aanwezige ‘hogere bebouwing’ in de stad vragen om een        kan ook een vorm van kleinschalige appartementengebouwen zijn.
zorgvuldige nuancering van de definitie van gewenste bouwhoogtes in
Harderwijk. Daarom gaat deze visie uit van het compleet beschrijven
van alle categorieën; ‘laagbouw’, ‘middelhoogbouw’ en ‘hoogbouw’.
Bepaling hoogte in bouwlagen
Voor de bepaling van het aantal bouwlagen wordt een gemiddelde
verdiepingshoogte van 3 meter aangehouden. Per categorie wordt een extra
marge van 2 meter meegegeven. Deze marge maakt een verruiming van
de hoogte van de begane grond en een verbijzondering van de ‘kroon’ van
het gebouw mogelijk. Als voorbeeld; middelhoogbouw kent een maximale
hoogte van 7 bouwlagen. Het vermenigvuldigen van 7 bouwlagen met 3
meter per bouwlaag resulteert in een hoogte van 21 meter. Met de 2 meter
extra marge is de totale maximale bouwhoogte 23 meter.
                                                                         1 - 3 bouwlagen (t/m 11 meter)
26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>“Wonen tussen de bomen.”                                                    “Wonen boven de bomen
                                                                            en de bakens van de stad.”
Middelhoogbouw                                                              Hoogbouw
Op verschillende plekken in Harderwijk staan gestapelde bouwvormen. Dit     Op een aantal plekken kent Harderwijk bebouwing die (net) boven de
zijn meestal kleinschalige appartementencomplexen met een bouwhoogte van    boomtoppen uitsteekt en is daarmee in beperkte mate van invloed op het
12 tot en met 23 meter hoog (4 tot en met 7 bouwlagen). Middelhoogbouw      aanzicht van de stad. Slechts een klein deel van de Harderwijkers woont
betekent niet alleen wonen, maar middelhoogbouw kan ook een kantoor,        ‘boven de bomen, aan de horizon’. Deze hogere bebouwing is maatgevend
voorziening of bedrijfsgebouw zijn. Omdat deze vorm van gestapeld           voor de in de hoogbouwvisie genoemde categorie ‘hoogbouw’ en gaat uit van
bouwen in Harderwijk een veelvoorkomende hoogtemaat is, wordt deze in       een bouwhoogte van 24 tot en met 53 meter (8 tot en met 17 bouwlagen).
de hoogbouwvisie als ‘middelhoogbouw’ gekenmerkt. De Harderwijkers          De ‘Vuurtoren’ in het Waterfront is anno 2022 het hoogste gebouw in
wonend in ‘middelhoogbouw’ wonen doorgaans ‘tussen de bomen’. Deze          Harderwijk en vormt de bovengrens in deze categorie ‘hoogbouw’.
gebouwen en bouwwerken blijven door hun beperkte hoogte meestal gelijk
aan de gemiddelde hoogte van de boomtoppen en zijn daarmee niet van
invloed op het aanzicht van Harderwijk. Het is een hoogtemaat die op straat
nog ‘voelbaar’ is. Voor een goede kwalitatieve verdichting van de stad zal
middelhoogbouw ook in de toekomst de meest voorkomende vorm van
gestapeld bouwen zijn.
4 - 7 bouwlagen (t/m 23 meter)                                              8 - 17 bouwlagen (t/m 53 meter)
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                          27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>4. Waar is hoogbouw mogelijk?
                                                                    4.1 Kansrijke locaties hoogbouw
Hoogbouw is niet de enige manier om binnen de bestaande stad meer   De hoofdstructuur van Harderwijk, het station / de OV-knooppunten en de
mensen te huisvesten en moet daarom geen doel op zich zijn. De      voorzieningenclusters zijn belangrijke uitgangspunten om kansrijke locaties
keuze voor hoogbouw op een bepaalde plek vereist een zorgvuldige    voor hoogbouw te definiëren. Deze indicatieve locaties worden op de kaart
inpassing en moet goed onderbouwd worden. In het vorige hoofdstuk   op de volgende pagina weergegeven. Het gaat niet alleen over mogelijke
is de definitie van hoogbouw voor Harderwijk gegeven. Dit hoofdstuk bouwlocaties op de korte termijn, maar ook over (verre) toekomstige
gaat verder in op de plekken waar hoogbouw kansrijk is. De          potentiële ruimte voor hoogbouw. Deze potentiële ruimte bevindt zich
kansrijke locaties maken inzichtelijk waar hoogbouw kan worden      doorgaans op onbebouwde gronden, maar er bestaan ook mogelijkheden
aangemoedigd. Middelhoogbouw (t/m 23 meter) wordt hierin buiten     dat hoogbouw binnen een project voor sloop- nieuwbouw gerealiseerd
beschouwing gelaten omdat deze vorm van hoogbouw, door onder        kan worden. Voor Harderwijk worden locaties rondom de A28 / N302,
andere een minder grote impact op de omgeving, op veel plekken      bij het station en bij bestaande winkelcentra als kansrijke plekken voor
mogelijk is.                                                        hoogbouw gezien. Hoogbouw langs de A28 / N302 helpt de leesbaarheid en
                                                                    herkenbaarheid van Harderwijk te vergroten. Hoogbouw bij voorzieningen
                                                                    markeert de belangrijkheid van de plek en biedt ruimte aan extra huisvesting
                                                                    nabij voorzieningen.
“Hoogbouw moet geen                                                 Nieuw Weiburg wordt het nieuwe stadsdeel in de ‘Centrale Zone’ van
                                                                    Harderwijk met ruimte voor een flinke toevoeging van woningen en
                                                                    voorzieningen. De Centrale Zone is het deel tussen de binnenstad, ziekenhuis
doel op zich zijn en vereist een                                    en het station. Nieuw Weiburg vormt hierin een kansrijke plek voor een
                                                                    combinatie van ‘laagbouw’, ‘middelhoogbouw’ en ‘hoogbouw’ als een
zorgvuldige inpassing.”                                             samenhangend geheel, met een goede aansluiting op de omgeving. Rondom
                                                                    het Westeinde en bij het station kan de hoogte worden opgezocht. Hierin
                                                                    zijn diverse hoogteaccenten een passende manier om het nieuwe stadsdeel,
                                                                    het station van Harderwijk en de entree van de stad stedenbouwkundig te
                                                                    markeren.
28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                               bestaande bebouwingsstructuur
                                               hoogbouw in ‘cluster’ (Centrale Zone)
                                               hoogbouw kansrijk / aanwezig
                                               weginfrastructuur
                                               spoorlijn / station
                                               waterstructuur
                                               groenstructuren
                                               ‘groen- blauwe long’
                                               Rijksbeschermd stadsgezicht
Kansrijke locaties voor hoogbouw in Harderwijk Molenbiotoop
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                         29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>4.2 Wat zijn de basiskenmerken?
Laagbouw                                                                   Hoogbouw
Harderwijk en Hierden bestaan voor een groot deel uit laagbouw. De         De categorie ‘hoogbouw’ gaat uit van een bouwhoogte van 24 tot en met
behoefte naar grondgebonden woningen blijft tot aan 2040 met een aantal    53 meter (8 t/m 17 lagen). Hoogbouw is beperkt mogelijk en voldoet aan
van circa 3.200 woningen vrij groot. Toch zijn grondgebonden woningen      zoveel mogelijk van deze onderstaande kenmerken;
met het bouwen / verdichten in de bestaande de stad niet meteen het beste
voorbeeld van slim ruimtegebruik. Grondgebonden laagbouw, met name aan     ■   Beperkt inzetbaar (indicatief 5 - 15 plekken)
de randen van de stad en rondom Hierden, lijkt voorlopig nog een logische  ■   Bij voorkeur onderdeel van een cluster met diverse hoogtes
keuze. Laagbouw in de vorm van kleinschalige appartementengebouwen         ■   Hoogbouw met een ‘onderbouw’ als basis
kan aangemoedigd worden om optimaal met de beschikbare ruimte om te        ■   Aan de randen van wijken
gaan in geval de inpassing in de bestaande omgeving nauw luistert. Door    ■   Aan de hoofdstructuur van de stad
de beperkte impact van laagbouw is deze categorie overal toepasbaar en     ■   Nabij voorzieningen en OV
worden er geen specifieke eisen meegegeven.                                ■   Bij de stadsentrees
                                                                           ■   Een meerwaarde voor de stad
Middelhoogbouw
De categorie ‘middelhoogbouw’ gaat uit van een bouwhoogte van 12 tot
en met 23 meter (4 t/m 7 lagen). Middelhoogbouw is op veel plekken in
Harderwijk kansrijk, bijvoorbeeld op locaties zoals;
■    Aan de randen van wijken / buurten (om bijvoorbeeld luwte te creëren)
■    Aan de hoofdstructuur van de stad
■    Nabij voorzieningen en OV
30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>     Middelhoogbouw
      Middelhoogbouw
      Middelhoogbouw                                                  Hoogbouw
                                                                         Hoogbouw                                 Hoogbouw
                                                                                                                    Hoogbouw
                                                                                                                    Hoogbouw          PLUSPLUS
                                                                                                                                           PLUS
     Middelhoogbouw
         basisprincipes
             basisprincipes
           basisprincipes                                            Hoogbouw
                                                                        basisprincipes
                                                                            basisprincipes
                                                                           basisprincipes                        Hoogbouw         PLUS
                                                                                                                       basisprincipes
                                                                                                                           basisprincipes
                                                                                                                            basisprincipes
     Middelhoogbouw
      Middelhoogbouw
         basisprincipes                                                Hoogbouw
                                                                        Hoogbouw
                                                                      basisprincipes                               Hoogbouw
                                                                                                                    Hoogbouw PLUS
                                                                                                                   basisprincipes        PLUS
                             buurt
                basisprincipes
            buurt
                                                                            basisprincipes                                   basisprincipes
                  basisprincipes                                             basisprincipes                                  basisprincipes
               b u ubr u
                       tbuurut r t
               buurt
                 buurt
                    buurt
Aan de randen van buurten / wijken                            Nabij voorzieningen en OV                          Markering van een (strategisch) belangrijke plek
                                                                                               wijk
                                                                                    wijk
Aan de hoofdstructuur van Harderwijk                          Hoogbouw op een
                                                                           w i j konderbouw
                                                                                 wijk wijk
                                                                                      wijk
                                                                                                                 Domineert het aanzicht van Harderwijk
                                                                                      w iw
                                                                                         j ki j k
Als ‘wandwerking’ en het creëren van luwte                    Aan de randen van wijken
                                             Middelhoogbouw
                                                                                                      Hoogbouw
Onderdeel van een cluster met hoogbouw                        Bij de stadsentrees                                Een meerwaarde voor de stad
                                                                                                                                                             31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                                                                      “Hoogbouw moet niet
                                                                                   concurreren met de historische
4.3 Waar is hoogbouw niet wenselijk?
                                                                                       gebouwen in de binnenstad.”
Binnenstad
De binnenstad van Harderwijk is sinds 1970 een Rijksbeschermd stadsgezicht. Hoogbouw dicht rondom de binnenstad kan een verstorende werking hebben.
De historische structuur vormt de identiteit van Harderwijk en is van       Hoogbouw moet niet gaan concurreren met de hogere historische gebouwen
onschatbare waarde. De binnenstad bestaat voor een groot deel uit laagbouw  in de binnenstad. Daarom benadrukt deze hoogbouwvisie het respecteren
met een karakteristiek ‘kappensilhouet’, aangevuld met een aantal hogere    van de beschermde status van de middeleeuwse stadskern. Aan de hand
accenten zoals de Grote Kerk, het Oude Stadhuis en de Catharinakapel.       van een ‘hoogbouweffectrapportage’ van een initiatiefnemer (zie hoofdstuk
De historische binnenstad ligt als een verborgen parel achter de stadsmuur  ‘Hoe wordt hoogbouw getoetst’) beoordeelt het stedenbouwkundig beraad
waardoor er een bijzonder verrassingseffect ontstaat. Het toevoegen van     van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit de impact van hoogbouw op de
hogere bebouwing in deze historische context is daardoor niet passend,      binnenstad. Daarnaast is de aangrenzende molenbiotoop een belangrijk
tenzij er legitieme redenen zijn om hier van af te wijken. Het zicht op de  aandachtspunt. De molenbiotoop vormt een zone rondom de molen met
binnenstad en het zicht vanuit de binnenstad vragen om zorgvuldigheid en    een straal van 400 meter. Vanuit de beoogde nieuwbouwplannen in het
bescherming. De randen spelen hier, als afbakening van de historische kern, Waterfront is inmiddels geconcludeerd dat het functioneren van de molen
een belangrijke rol.                                                        door windhinder nauwelijks beperkt wordt.
Hierden
32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>“Een sterk landelijke omgeving
met waardevolle eigenschappen.”
Hierden en buitengebied                                                      Woonbuurten
Het dorp Hierden en het omliggende buitengebied worden gekenmerkt            Hoogbouw volgt de hiërarchie van de hoofdstructuur van de stad en staat
door een sterk landelijke omgeving met waardevolle eigenschappen. Het        voornamelijk nabij voorzieningen en/of OV. Hoogbouw staat daarom niet
landschap is hier weids en hier wordt de ruimte ervaren. Kijkend naar de     op een willekeurige plek. Daarom is het onwenselijk om hoogbouw middenin
karakteristiek en structuur van het dorp Hierden, is gestapeld bouwen niet   een bestaande woonbuurt toe te staan. Hoogbouw heeft hierin een te grote
wenselijk. Daarom worden beide vormen van hoogbouw in Hierden, inclusief     impact en doet teveel afbreuk aan de veelal fijnmazige structuur en lagere
het omliggende buitengebied uitgesloten. Kleinschalige appartementen in      dichtheid van de woonbuurten. Daarom wordt hoogbouw in bestaande
de categorie laagbouw zijn juist wel kansrijk, mits zorgvuldig ingepast. Een woonbuurten (buiten de voorzieningenclusters, de randen van woonbuurten
verdere verdiepingsslag op de nieuwe bouwmogelijkheden binnen het dorp       en het hoofdnetwerk van de stad om) uitgesloten. Middelhoogbouw aan de
Hierden moet hier op termijn specifiek inzicht in geven.                     randen van buurten is kansrijk omdat dit ruimte biedt om in de woonbuurt
                                                                             daarachter luwte te creëren en om bijvoorbeeld woonzorggebieden nabij
                                                                             voorzieningen te versterken.
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                            33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>5. Hoe wordt hoogbouw ingepast?
Dit hoofdstuk gaat in op de uitgangspunten en de toegevoegde                 Kansen bij hoogbouw
waarde van hoogbouw op het vlak van ruimtelijke kwaliteit, techniek,
duurzaamheid en mens & maatschappij. Per thema worden ambities               ■ Meer woningen op een kleiner oppervlak
beschreven en uitgangspunten meegegeven om hoogbouw op een zo                ■ Meer diversiteit en ruimte op de woningmarkt
goed mogelijke manier in te passen. De uitgangspunten per thema,             ■ Kans op meer levendigheid en sociale veiligheid op straat
zoals beschreven in dit hoofdstuk, zijn een vereiste in de onderbouwing      ■ Meer privacy door wonen op hoogte
van de ‘hoogbouweffectrapportage’ (categorie middelhoogbouw /                ■ Versterken van het stedelijke karakter van Harderwijk
hoogbouw) die aan het college van B&W ter besluitvorming moet                ■ Het aanzicht van Harderwijk kan worden versterkt
worden aangeleverd. Zie hiervoor hoofdstuk 6.                                ■ Vergroten van leesbaarheid, herkenbaarheid en identiteit van de stad
                                                                             ■ Meer ruimte voor groen en voorzieningen, duurzaam ruimtegebruik
                                                                             ■ Hoogbouw met een meerwaarde voor de stad
                                                                             ■ Kan een bijdrage leveren aan klimaatadaptatie en biodiversiteit
5.1 Stad en Omgeving                                                         Aandachtspunten bij hoogbouw
Hoogbouw kan bijdragen aan de verstedelijking van de stad. Het is belangrijk ■ Kans op schaduw en windhinder
om te weten wat de meerwaarde van hoogbouw voor Harderwijk kan zijn.         ■ Hoogbouw kan kostenverhogend zijn
Omdat hoogbouw een grotere impact op de stad en omgeving heeft, zal          ■ Niet iedereen heeft er behoefte aan
hoogbouw ook iets moeten terug doen voor de stad. Hoogbouw kan               ■ Inbreuk op het uitzicht en privacy
positieve en negatieve effecten op de stad en de omgeving hebben. Deze       ■ Aantasting van het aanzicht van Harderwijk
kansen en aandachtspunten worden aan de hand van bijgaande opsomming         ■ Overlast door toename van bewoners
en verbeelding inzichtelijk gemaakt.                                         ■ Kans op anonimiteit en eenzaamheid
                                                                             ■ Harderwijk wordt te stedelijk
34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>ouw                                                 Hoogbouw PLUS
ipes                                                           basisprincipes
     “Hoogbouw kent kansen en
     aandachtspunten.”
     Diversiteit woningmarkt & meer Meer mensen op een oppervlak,   Versterken van de identiteit en Meer ruimte voor              Hoogbouw met een
     ruimte voor betaalbaar wonen   minder energie om te verwarmen  leesbaarheid van Harderwijk     groen en voorzieningen        meerwaarde voor Harderwijk
     Hoogbouw kan                   Aantasting van het (aan)        Kans op hinder door             Kans op toename overlast door Kans op aantasting privacy
     kostenverhogend zijn           zicht door een gebouw of        wind- en schaduwwerking         toename mensen en verkeer
                                    parkeerterrein
     Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                                35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>5.2 Ruimtelijke kwaliteit
Bij hoogbouw is een goede inpassing van belang om bij te dragen aan              Hoogte
een goede ruimtelijke kwaliteit. Kwaliteit van hoogbouw is niet zozeer
meetbaar maar wel te ervaren. Iedere Harderwijker of Hierdenaar                  In hoofdstuk 2 wordt de definitie van hoogbouw in Harderwijk aan de hand
heeft een relatie met de (gebouwde) omgeving en maakt er gebruik                 van vier categorieën beschreven, te weten:
van. Omdat hoogbouw op allerlei vlakken een flinke impact op de
stad kan hebben, zijn zorgvuldige uitgangspunten essentieel. Deze                ■   Laagbouw: maximale hoogte tot en met 11 meter
paragraaf geeft inzicht in een reeks aan uitgangspunten die bijdragen            ■   Middelhoogbouw: een bouwhoogte van 12 tot en met 23 meter
aan een goede ruimtelijke kwaliteit.                                             ■   Hoogbouw: een bouwhoogte hoogte van 24 tot en met 53 meter
                                                                                 Het is van belang dat de exacte hoogte van ieder afzonderlijk bouwplan met
                                                                                 de omgeving wordt afgestemd en daarmee in verhouding staat.
Markering
Zoals de kerktoren vroeger de positie van een dorp of stad markeerde,
is er voor Harderwijk een kans om met hoogbouw markante plekken te
markeren: het station, de stadsentree, een nieuw centrum, een plein of park.
Zichtlijnen en begeleiding langs infrastructuur versterken het effect. Een
variatie in bouwhoogtes geeft een extra gelaagdheid aan de stad en versterkt
de hiërarchie van de hoofdstructuur. De top van een hoog gebouw is op het
niveau van de straat minder voelbaar, maar op het niveau van de stad is het
hoogteaccent bepalend in het aanzicht van de stad. Bij het indienen van een                                               23 m.                  53 m.
concreet bouwplan is het, als onderdeel van de ‘hoogbouweffectrapportage’,                     11                           t/m                   t/m
vereist dat een architect aan de hand van verschillende standpunten inzichtelijk       t/m m.
maakt wat de impact van de voorgestelde hoogbouw op buurtniveau- en op
                                                                                                                          12 m.                  24 m.
het aanzicht van de stad is.
36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>“Het hoogste bouwdeel functioneert als ‘baken’ en is bepalend voor
het aanzicht van de stad. De lagere bouwdelen sluiten aan op het
leven op straat en de menselijke maat.”
Bouwvolume                                                                   Architectuur
Het bouwvolume van hoogbouw is bij voorkeur onderdeel van een                Bij hoogbouw bepaalt niet alleen de hoogte de kwaliteit van een gebouw.
samengesteld bouwblok dat uit verschillende gebouwen en bouwdelen kan        Hoogbouw moet een interessant straatbeeld opleveren en de hoogwaardige
bestaan. Het hoogste bouwdeel functioneert hierin als ‘baken’ en is bepalend architectuur kan bijdragen aan de identiteit van Harderwijk. Het realiseren
voor het aanzicht van de stad. De lagere bouwdelen sluiten aan op het        van een iconisch gebouw is hierin niet zozeer het uitgangspunt. Een gebouw
leven op straat en de menselijke maat. Het bouwen van een op zichzelf        met voldoende uitdrukking kan helpen in het onderscheidende en levendige
staande solitaire toren heeft niet de voorkeur omdat hierdoor de overgang    karakter van hoogbouw. Bij hoogbouw moet er extra aandacht zijn voor de
naar de omgeving abrupt kan zijn en de meerwaarde voor de stad mogelijk      plint en de top van hoogbouw. In de basis is elke dakvorm of beëindiging
minder is. De overgang van laag naar hoog moet zorgvuldig en geleidelijk     bij hoogbouw denkbaar, mits deze op een passende manier bijdraagt aan
aan worden ingepast. Een hoogste gebouwdeel staat bij voorkeur niet pal      het architectonisch concept en het effect van de hoogbouw op grotere
aan de straat, maar in de ‘tweede linie’ als onderdeel van een samengesteld  afstand als onderdeel van het aanzicht van Harderwijk. Bovendien is de
bouwblok. Een goede onderbouw van een gebouw is van belang voor de           vormgeving afhankelijk van de locatie van het beoogde nieuwe bouwwerk.
beleving op straat en maakt de hogere bouwdelen vanuit de straat minder      Niet alleen de architectonische uitwerking aan de buitenzijde is van belang,
dominant. Middelhoogbouw en laagbouw zijn een manier om als onderbouw        maar een kwalitatieve afwerking van de gemeenschappelijke plekken binnen
voor hoogbouw te fungeren. Die onderbouw is doorgaans breder dan de          het gebouw is eveneens belangrijk. Een goede afwerking van deze ruimtes
bovenbouw en kan bijvoorbeeld als podium worden vormgegeven. Het             draagt bij aan de beleving van de ruimte en zal het gebruik stimuleren. Bij
hoogste gebouwdeel heeft een ranke vormgeving. De maatvoering van het        hoogbouw is een kernontsluiting het uitgangspunt. Middelhoogbouw kan
smalste deel is 20 tot 25 meter, de andere zijde kan breder zijn. Deze brede een galerijontsluiting hebben. Met een galerijontsluiting is het van belang
zijde is maximaal 2 keer de breedte van de smalle zijde. Hoogbouw kan de     dat deze als een ‘leefgalerij’ met voldoende gebruikswaarde en een ruime
richting van een route of een richting benadrukken en heeft in dat geval een breedte wordt vormgegeven. De architectonische uitwerking zal aan de
rechthoekige vorm.                                                           welstandsnota van de gemeente Harderwijk getoetst worden.
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                              37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Plint
De ‘plint’ is de plek waar het gebouw de stad raakt. Deze wordt gevormd      de voorbijganger een verzachtende werking op het volume van een hoog
door de begane grond van een gebouw en is met een aantrekkelijke entree      gebouw. Bomen dragen ook bij aan de verkoeling van de omgeving, de
van essentieel belang in de overgang tussen gebouw en de straat. Om de       luchtkwaliteit, de waterhuishouding en de seizoensbeleving. Een volwassen
plint van een gebouw voldoende betekenis en flexibiliteit te geven, is de    boom heeft een natuurlijk koelvermogen van gemiddeld 10 airco’s. Het
verdiepingshoogte minstens 4 meter hoog. De plint wordt altijd zoveel        groene karakter van Harderwijk en de Veluwe kan met bomen en andere
mogelijk aantrekkelijk en transparant vormgegeven, onderscheidt zich met     beplanting verder worden uitgedragen. Bij hoogbouw is het de uitdaging om
de bovenliggende bouwdelen en is bepalend in de beleving van hoogbouw.       het gebouw en de openbare ruimte onlosmakelijk met elkaar te verbinden.
Het is de plek waar ruimte is voor wonen aan de straat, maar ook voor        De openbare ruimte kan bij grotere bouwwerken zelfs onderdeel van het
allerhande voorzieningen zoals een kinderopvang, sportschool, supermarkt,    gebouw zijn waardoor de meerwaarde door toegankelijkheid voor de stad
café, koffiebar, winkels en werkplekken. De keuze voor voorzieningen in      vergroot kan worden. Door de hogere dichtheid aan mensen bij hoogbouw
de plint is afhankelijk van de locatie in de stad. Aan de gevel van de plint zal de openbare ruimte intensiever gebruikt worden.
worden dichtgeplakte ruiten en opvallende reclame voorkomen.
Openbare ruimte                                                              Cultuurhistorie
Een goed functionerende stad bestaat uit een netwerk van straten, pleinen    De rijke historie van Harderwijk is goed leesbaar in de structuur van de
en levendige plinten van gebouwen. Dit netwerk vormt de basis voor de        stad en de gebouwen uit het verleden. Deze structuren en gebouwen zijn
openbare ruimte. Een goed ingerichte openbare ruimte met voldoende           een belangrijk onderdeel in het collectieve bewustzijn van Harderwijk. De
gebruikswaarde is altijd belangrijk, maar vooral bij hoogbouw vereist dit    binnenstad van Harderwijk, maar ook het dorp Hierden en het buitengebied
nog meer aandacht, zoals (potentiële) aanlooproutes en (type) beplanting.    zijn voor Harderwijk veruit het meest cultuurhistorisch waardevol. Zoals
Een groot oppervlak aan verharding met parkeerplaatsen is bijvoorbeeld       in hoofdstuk 4 beschreven is hoogbouw hier niet wenselijk. Harderwijk en
niet wenselijk. Een groene omgeving draagt in positieve zin bij aan het      Hierden worden gekenmerkt door een veelheid aan monumentale gebouwen.
welzijn van de omwonenden. In de openbare ruimte is een goede beplanting     Hierdoor zal hoogbouw zich door opbouw, geleding, materialisatie en
met veel bomen van belang. Bomen hebben vanuit het perspectief van           positionering met respect in de bestaande stad moeten voegen.
38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>            basisprincipes
Hoogbouw en ruimtelijke kwaliteit
                                          Meerwaarde
                         Markering
                                                          Bouwvolume
                                          Openbare ruimte
                                                                        2:1
                                                             Compositie
                   Plint
                                   Hoogte
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                    39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                                                                                 “Hoogbouw ten gunste van
                                                                              klimaatadaptatie en biodiversiteit.”
5.3 Duurzaamheid
Hoogbouw biedt kansen om de duurzaamheidsambities van de                        mits dit op een duurzame manier wordt ingepast. Een WKO- systeem
gemeente Harderwijk te realiseren en hoogbouw draagt bij aan een                (Warmte- en koude-opslag) is hiervoor een goede oplossing. Hierdoor is
duurzame en slimme manier van ruimtegebruik. Bij nieuwe (hoog)                  er bovendien minder behoefte aan zonnepanelen en worden technische
bouw in Harderwijk is het de ambitie om uit te gaan van een gebouw              ruimtes op het dak beperkt. Een aandachtspunt bij een WKO- systeem is dat
met een maximale duurzame uitstraling. Een gebouw dat niet alleen               een bodemenergieplan nodig is om een wildgroei aan WKO- systemen in de
technisch aan de duurzame normen voldoet. Maar ook een gebouw dat               ondergrond te voorkomen. Een aardgasvrij en energieneutraal gebouw is bij
een duurzame uitstraling heeft en vanuit die optiek een toegevoegde             nieuwbouw van hoogbouw de norm en laadpalen bij de parkeervoorziening
waarde voor de stad is. Deze paragraaf geeft inzicht in de ambities             zijn verplicht.
voor hoogbouw op het gebied van duurzaamheid.
Energie                                                                         Klimaat
Er zijn allerlei manieren om een gebouw energetisch slim in te richten.         Het klimaat laat steeds vaker extremen zien. Lange periodes van droogte,
Hoogbouw heeft relatief weinig dakoppervlak maar wel relatief veel              stortregens of hitte zijn binnen de gebouwde omgeving een steeds groter
geveloppervlak waardoor zonnepanelen kansrijk zijn, mits op een passende        wordend probleem. Met het verdichten van de bestaande stad wordt
manier in het architectonisch ontwerp geïntegreerd. Een combinatie van          een goede klimaatadaptieve inrichting steeds belangrijker. Door heftige
zonnepanelen met kunst in de gevel kan een mogelijkheid zijn. Met het           regenbuien neemt de behoefte aan een robuuste waterberging verder toe.
ontwikkelen van een zelfvoorzienend gebouw kan gedacht worden aan een           Het tijdelijk vasthouden (en maximaal hergebruik) van hemelwater kan
vorm van opslag van energie met accu’s. Om energie niet onnodig te verliezen,   met een vegetatiedak, in de buitenruimte met wadi’s of met wateropslag
wordt ingezet op warmteterugwinning uit lucht en hergebruik van water bij       onder het gebouw. Om hittestress door aanhoudende extreme hitte te
het douchen, drogen en wassen. Hoogbouw heeft als voordeel dat het minder       voorkomen, is het toepassen van veel beplanting belangrijk. Bomen zorgen
energie kost om te verwarmen door de gunstige verhouding tussen volume          voor verkoeling, schaduw en vangen stof af. De schaduw van een gebouw
en oppervlak. Vanuit de BENG- eisen (Bijna Energieneutrale Gebouwen)            kan aangename plekken uit de hete zomerzon opleveren. Groene gevels
is actieve koeling bij overschrijding van de temperatuur een voorwaarde,        en groene daken helpen het hemelwater reguleren, het omgevingsgeluid
40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                            De woontoren ‘HAUT’ te Amsterdam, gebouwd op een constructie van hout
Het gebouw ‘Dutch Mountains’ in Eindhoven fungeert als een ‘klimaatmachine’ Het stadskantoor in Venlo als toonaangevend duurzaam gebouw
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                          41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>“Toekomstbestendige hoogbouw
vanuit een circulaire gedachte en
met een flexibele indeling.”                                                 Materiaalgebruik
                                                                             Het uitgangspunt voor een duurzaam materiaalgebruik is het gebruik
                                                                             maken van gebruikte bouwmaterialen (vanuit het Madaster) of circulaire
                                                                             toepassingen te onderzoeken. Het gebruik van bakstenen is minder
                                                                             duurzaam, tenzij de directe gebouwde omgeving er om vraagt om hier op
                                                                             aan te sluiten.
doen dempen en fungeren als een verkoelend effect voor zonnepanelen.
Door het toepassen van groene gevels bij hoogbouw hebben mensen op
hoogte nog enigszins het gevoel tussen het groen te wonen. De risico’s van
                                                                             Circulariteit
(uitbundige) groene gevels zijn de kosten en de onderhoudsgevoeligheid.      Vanuit circulariteit is het belangrijk om de circulaire economie als uitgangspunt
Met de toepassing van bijvoorbeeld ‘bio- receptief beton’ zijn er minder     te nemen. Hoogbouw kan een goede manier zijn om een deeleconomie uit te
kostbare alternatieven voorhanden. Om oververhitting te voorkomen, is het    dragen. Er zijn een aantal concrete voorbeelden die aangemoedigd worden.
belangrijk dat bewoners de mogelijkheid hebben hun woning voldoende koel     Deelauto’s helpen in het beperken van de parkeerbehoefte en een gezamenlijke
te houden. De juiste materiaalkeuze, de kleurkeuze en het type zonwering     wasserette voorkomt dat iedereen afzonderlijk een wasmachine en droger
helpen in het beperken van oververhitting. Uitkragende delen in de gevel of  moet aanschaffen. Daarnaast is het belangrijk dat de bouwconstructie van
overstekken werken als zonwering in het weren van de zon in de zomer. De     hoogbouw zoveel mogelijk demontabel is en worden bouwconstructies op
toepassing van actieve koeling (airco’s) moet worden voorkomen.              basis van bijvoorbeeld houtbouw aangemoedigd.
Biodiversiteit                                                               Flexibiliteit
Een stad is er niet alleen voor mensen, maar nadrukkelijk ook voor flora     Een duurzaam gebouw heeft niet alleen een duurzame uitstraling, maar
en fauna. In een groene kleurrijke stad blijken mensen vaker gezonder        kenmerkt zich ook door een flexibele en demontabele constructie. Door een
en gelukkiger. Bij het ontwerpen van hoogbouw is het belangrijk om           flexibele indeling kan het gebouw met de tijd verkleuren en is het gebouw
hier de verschillende behoeftes vanuit biodiversiteit in mee te nemen en     geschikt voor een veelheid aan functies. Zo kan een parkeergarage door de
natuurinclusief te bouwen. Verschillende soorten vogels stellen bijvoorbeeld afname van het autobezit op termijn plaatsmaken voor een andere invulling.
verschillende eisen aan een nest en het zoeken van voedsel op een bepaalde   Een demontabele constructie helpt in de herbruikbaarheid van materialen
hoogte.                                                                      en de verplaatsbaarheid van een bouwwerk.
42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Natuurinclusief bouwen vergroot de biodiversiteit in de stad Hergebruik van bouwmaterialen
Een wasserette als een voorbeeld van circulaire deeleconomie Flexibel en demontabel bouwen draagt bij aan veranderingen in de tijd
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                           43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                                                                    “Waar laagbouw contact
                                                                                                   met de straat zoekt, trekt
5.4 Mens & Maatschappij
                                                                                                         hoogbouw zich terug.”
Bij hoogbouw is het niet alleen belangrijk dat er stenen gestapeld
worden en er een architectonisch hoogstandje gebouwd wordt. Het
sociaal- maatschappelijke thema is minstens zo belangrijk. Er moet
bij hoogbouw specifieke aandacht zijn voor bijvoorbeeld ontmoeting
en veiligheid. Deze paragraaf gaat in op een aantal sociaal-
maatschappelijke aspecten.
Ontmoeten                                                                     Veiligheid
Publiek en anoniem zijn beiden onderdeel van de stad en de stedelijke         Met hoogbouw komen er meer mensen op een kleiner oppervlak te wonen
samenleving. Waar laagbouw contact met de straat zoekt, trekt hoogbouw        en zal dit effecten op de directe omgeving hebben. Vooral in combinatie
zich terug. Hoogbouw als toevluchtsoord, even weg van de drukte.              met functiemenging en een uitnodigend gebouw worden straten levendiger
Anonimiteit kan een woonwens zijn en hoogbouw kan daarin voorzien. Een        en dit kan de sociale veiligheid ten goede komen. De toename aan mensen
spontane ontmoeting bij de lift is aan de orde van de dag. Voor de één is dit in een bepaald gebied heeft als keerzijde dat er op verschillende manieren
genoeg, de ander heeft een sociale vervlechting met de buurt nodig. Om de     overlast ontstaat, zoals door zwerfvuil en verkeerstoename. Belangrijk is wel
kans op eenzaamheid te verkleinen, moet er aandacht zijn voor gezamenlijke    dat de openbare ruimte rondom de hoogbouw voldoende kwaliteit heeft en
ontmoetingsruimtes op verschillende plekken in een gebouw. Bij hoogbouw       onderdeel is van een logische route waardoor het uitnodigt om er gebruik
moet voorkomen worden dat het gebouw een monofunctionele invulling            van te maken. Het voorzien in comfortabele zitruimte op de juiste plek, is
krijgt en voor buitenstaanders niet toegankelijk is. Hoogbouw moet een        daarin van groot belang. De plint van het gebouw moet een zoveel mogelijk
meerwaarde voor Harderwijk zijn. Diverse functies in de plint, collectieve    open uitstraling hebben waardoor mensen zien en gezien worden.
ontmoetingsruimtes in het gebouw en bijvoorbeeld een ‘skylounge’ op de
bovenste etage helpen de relatie met de stad te versterken. Een aandachtspunt
is dat bewoners zich mede-eigenaar van bijvoorbeeld een gemeenschappelijke
ruimte blijven voelen en dat buitenstaanders niet overal toegang tot hebben.
44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>“Hoogbouw moet voor
iedereen bereikbaar zijn.”
Wonen
Tot aan 2040 is er binnen de gemeente Harderwijk behoefte aan ruim 4.400      Hoogbouw heeft voordelen voor alle doelgroepen. Het is rustiger, er
nieuwe woningen (onderzoek Companen 2021). Maar niet iedereen heeft           is een lift, er is uitzicht en allerhande voorzieningen zijn nabij. Voor
de behoefte en de middelen voor een grondgebonden woning met een tuin.        een toekomstbestendige woning is het belangrijk om in te zetten op
Van de totale behoefte aan woningen is de behoefte aan appartementen          levensloopbestendige en gelijkvloerse woningen. Vanuit het welzijn van de
circa 1.200 stuks. Met de bouw van appartementen wordt het bouwen in          bewoners is een kwalitatief groene woonomgeving van groot belang. Voor
de hoogte bijna onvermijdelijk. Vooral middelbare en oudere stellen blijken   kwetsbare doelgroepen is het een kans om in te zetten op een concept
uit het onderzoek behoefte te hebben naar een appartement in het luxere       met ‘vragende en dragende’ bewoners. Een combinatie van verschillende
segment. Door de grote woningbehoefte tot aan 2040 moeten deze nieuw          leeftijden kan hierin helpen. Gezinnen met kinderen in hoogbouw is minder
te bouwen woningen, door de schaarse ruimte in de stad, gedeeltelijk          voorkomend en lijkt minder wenselijk. Maar het kan een goede mogelijkheid
in een gestapelde vorm gebouwd worden. Het gestapelde bouwen is               zijn, mits bijvoorbeeld de openbare ruimte voldoende gebruikswaarde heeft,
op verschillende manieren mogelijk. Laagbouw biedt met de beperkte            er veel voorzieningen dichtbij zijn en de woning voldoende ruimte biedt.
bouwhoogte alsnog kansen om kleinschalige appartementen of beneden-           Ter inspiratie: in Rotterdam biedt de 70 meter hoge ‘Family Scraper’, ofwel
bovenwoningen te realiseren. Hoogbouw moet voor iedereen bereikbaar           de ‘Maasbode’ een woonomgeving op hoogte, speciaal voor gezinnen.
zijn. Algemene uitgangspunten zijn inclusiviteit, diversiteit, woonkwaliteit, Dit gebouw (oplevering in 2024) is feitelijk een stapeling van ruime
differentiatie, vraaggestuurd aanbod en het bevorderen van doorstroom. De     eengezinswoningen met binnenstraten op hoogte waardoor er voor kinderen
precieze menging van doelgroepen en woningtypen in één gebouw wordt           op hoogte ruim voldoende speelgelegenheid is en de woonomgeving
afgestemd op de samenstelling van doelgroepen en woningtypen in het           minder anoniem wordt. Belangrijk is om met woningen in te zetten op een
gebied er omheen. Sommigen hebben behoefte aan een enorm penthouse            fatsoenlijke woonkwaliteit met een diversiteit aan woningoppervlaktes, maar
met weids uitzicht op de bovenste etage en anderen nemen bewust genoegen      ook met een minimaal oppervlak van de woningplattegrond. Tot slot is het
met een compacte studio. Mensen kiezen bewust voor wonen op hoogte            een aandachtspunt dat hoogbouw en de omliggende buitenruimte uitnodigt
omdat bijvoorbeeld een slaapkamer aan de straat niet veilig voelt.            tot bewegen.
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                              45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Het openbaar vervoer heeft een grote meerwaarde voor de stad         Nabijheid van allerlei voorzieningen is gunstig voor een aantrekkelijke omgeving
Een binnenstraat ‘op hoogte’ in woontoren de ‘Maasbode’ te Rotterdam Een impressie van het exterieur van de woontoren de ‘Maasbode’ te Rotterdam
46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Voorzieningen
Hoogbouw moet zich bij voorkeur in de nabijheid van voorzieningen
bevinden. Dit is één van de aantrekkelijke redenen om er te gaan wonen.
Bovendien is de kans groter dat de voorzieningen, door een toename
aan bewoners binnen de bestaande stad, beter rendabel worden en
mogelijk andere voorzieningen aantrekken. Om een monofunctioneel
woongebouw te voorkomen, is het kansrijk om het gebouw juist zoveel
mogelijk multifunctioneel in te richten. Dit kan bijvoorbeeld door gedeelde
voorzieningen voor bewoners (zoals een wasserette of een gezamenlijke
woonkamer), maar ook dat de plint van het gebouw wordt ingericht voor
allerlei voorzieningen zoals een kinderopvang, sportschool, zorgfuncties,
winkel, café of werkplekken. De exacte programmering zal afhangen
van de precieze locatie van het uiteindelijke bouwplan en de behoefte en
mogelijkheden die er zijn. Een flexibele indeling kan helpen de functie
in de loop van de tijd te laten verkleuren. Hoogbouw in combinatie met
een eventuele toekomstige herontwikkeling van een winkelcentrum of de
realisatie van nieuwe voorzieningen kan een optie zijn.
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                    47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>5.5 Technische aspecten
Zon                                                                            Ondergrond
Hoogbouw heeft een effect op de bezonning van de directe omgeving.             Met hoogbouw is het extra van belang om rekening te houden met de
Een combinatie van veel wind en schaduw leidt al snel tot het ontstaan van     ondergrond en de waterhuishoudkundige omstandigheden. Door de
kille plekken. Schaduw hoeft niet altijd een probleem te zijn. Op warme,       ondergrond kan hoogbouw eenvoudiger of juist complexer worden.
zonnige dagen kan schaduw juist fijn zijn, want niet iedereen wil in de zon    Hoogbouw kan onderhevig zijn aan zakking en/of kan zakking in de directe
zitten. Bovendien kan schaduw helpen in het voorkomen van hittestress.         omgeving veroorzaken. Op veel plekken kent Harderwijk een ondergrond
De schaduwwerking van hoogbouw is een aandachtspunt. Aan de hand               die uit zand bestaat. De Harderwijker ondergrond is daarom veelal geschikt
van bezonningsstudies moet vroegtijdig inzichtelijk worden gemaakt wat de      voor hogere bouw.
effecten van schaduwvorming zijn en wat vervolgens de beste plek voor
hoogbouw is.
Wind                                                                           Technische installaties
Hoogbouw heeft een effect op het windklimaat in de stad. Door valwinden        Met de huidige duurzaamheidseisen en -ambities wordt veel van een gebouw
ontstaan er op straat soms ongewenste of gevaarlijke situaties. Deze situaties gevraagd. Er verschijnen daarom steeds meer technische installaties om die
moeten op voorhand zoveel mogelijk worden voorkomen. Het is daarom             duurzaamheid in en om een gebouw te faciliteren. Denk bijvoorbeeld aan
in een vroeg stadium van belang om de effecten van windklimaat van een         warmtepompen en traforuimtes. Het is daarom belangrijk dat technische
concreet hoogbouwplan inzichtelijk te maken (conform NEN 8100). Er zijn        installaties altijd uit het zicht van de straat opgelost worden. Dit kan door
diverse oplossingen om ongewenste valwinden van hoogbouw af te buigen          een inpandige oplossing in de plint van het gebouw en/of een oplossing
of te verzachten. Dit kan bijvoorbeeld door toepassing van een luifel, door    op het dak waarbij de technische installaties door een hogere dakrand uit
beplanting of door de keuze van de vorm, het reliëf en het materiaal van       het zicht onttrokken worden. Voor zonnepanelen en warmtecollectoren
het gebouw.                                                                    geldt een uitzondering, mits deze op een passende manier in de architectuur
                                                                               geïntegreerd worden.
48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Parkeren                                                                     Openbaar vervoer
Bij hoogbouw moet voorkomen worden dat de gehele openbare ruimte             Een uitgangspunt voor hoogbouw is de nabijheid van openbaar vervoer.
rondom als een verhard parkeerterrein wordt ingericht. Daarom zijn er slimme Hierdoor wordt het openbaar vervoer aangemoedigd en is de kans groter
oplossingen nodig. Een ondergrondse parkeergarage klinkt eenvoudig, maar     dat het autogebruik en de parkeerbehoefte afnemen. Belangrijk is wel dat
is uiterst kostbaar. Met hoogbouw is bijvoorbeeld een mobiliteitsconcept     Harderwijk blijft investeren in een hoogwaardig OV- systeem. Hiervoor is de
met deelauto’s een kansrijke oplossing. Wanneer parkeren in de openbare      gemeente echter wel afhankelijk van de provincie en het Rijk.
ruimte onvermijdelijk is, zal dit zoveel mogelijk geïntegreerd moeten worden
in de landschappelijke inrichting en wordt dubbelgebruik gestimuleerd. Dit   Afval
kan bijvoorbeeld in combinatie met carports of pergola’s, waardoor er meer
                                                                             Bij hoogbouw is er sprake van een hogere dichtheid aan mensen. Een hogere
ruimte voor zonnepanelen en sedumdaken ontstaat. Een andere oplossing,
                                                                             dichtheid aan mensen betekent ook meer aanbod van huisvuil. Daarom
vaak in geval van een groter samengesteld bouwblok, is het oplossen van
                                                                             wordt er voor deze situaties ingezet op centrale afvalcontainers in plaats
het parkeren binnen de contouren van het gebouw op maaiveldniveau.
                                                                             van individuele minicontainers. De voorkeur bestaat om de afvalcontainers
Laadpalen bij de parkeervoorziening zijn verplicht. Daarnaast is het
                                                                             inpandig op te lossen. Hiermee wordt verrommeling en vervuiling van de
belangrijk dat er zowel inpandig als in de buitenruimte voldoende plek voor
                                                                             directe omgeving zoveel mogelijk voorkomen.
fietsparkeren conform de gemeentelijke norm gerealiseerd wordt. Tot slot
zal de parkeeroplossing moeten voldoen aan de parkeernormering van de
gemeente Harderwijk, tenzij er een reden voor is om hier van af te wijken.
                                                                             Overig
                                                                             Een concreet bouwplan voor hoogbouw wordt altijd voorgelegd aan de
                                                                             ‘technische tafel’ binnen de gemeente. Aan deze tafel adviseren technici,
                                                                             waaronder ook de Omgevingsdienst, over allerlei (milieu)technische
                                                                             aandachtspunten voor het nieuwe bouwwerk. Hierbij is aandacht voor
                                                                             brandveiligheid ook van belang.
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                                                                                            49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>“De stad is geïnformeerd en inwoners kregen de mogelijkheid om over
dit thema in gesprek te gaan en hierop te adviseren.”
5.6 Participatie
Vanuit de motie hoogbouwvisie wordt door de raad aangegeven dat het            Ter voorbereiding op de formele participatie en de besluitvorming is er
belangrijk is om de inwoners van de stad bij de hoogbouwvisie te betrekken.    vooraf een participatieplan met communicatie bepaald. Vervolgens is
Allereerst is er intern naar een eerste versie van de hoogbouwvisie            het college van B&W gevraagd of de concept hoogbouwvisie (inclusief
toegewerkt. Omdat het een abstracte visie is die uitspraken doet op de schaal  participatieplan) in participatie gebracht kan worden. Vervolgens heeft er op
van de stad, is het niet eenvoudig om de inwoners hier in een vroeg stadium    woensdagavond 14 september 2022 een inloopbijeenkomst plaatsgevonden.
bij te betrekken. Daarom is er besloten om eerst een goed onderbouwde          De stad is geïnformeerd en inwoners kregen de mogelijkheid om over dit
professionele voorzet op papier te zetten, waar vervolgens door inwoners       thema in gesprek te gaan en hierop te adviseren (conform participatieladder).
op gereflecteerd kan worden.                                                   Parallel aan een live gesprek is er een (online) stadsgesprek met een enquête
                                                                               uitgezet en zijn de inwoners, aan de hand van een animatie, meegenomen
Op 11 mei 2022 is een eerste ‘sneak preview’ over de aanzet tot de             in het ‘hoe en waarom’ van de hoogbouwvisie. De concept hoogbouwvisie
hoogbouwvisie met de klankbordgroep Nieuw Weiburg gedeeld. Deze                heeft 4 weken ter inzage gelegen en hierop zijn meerdere zienswijzen
presentatie had een beperkte inkijk op de inhoud hiervan, maar vanuit de       ontvangen. Alle resultaten van de participatie en de beantwoording van de
ruimtelijke analyse van de bestaande stad is de legitimiteit voor hoogbouw in  zienswijzen zijn verwoord in een commentaarnota. Deze commentaarnota
Nieuw Weiburg aangetoond. Op 22 juni 2022 is het thema hoogbouw bij het        hoort als bijlage bij dit visiedocument. Alle relevante opmerkingen vanuit de
Stadsgesprek in de ‘Kiekmure’ in stelling gebracht. Het was hier opvallend dat inwoners zijn meegenomen in de definitieve versie van de hoogbouwvisie.
de vele aanwezigen, door de woningnood en schaarse ruimte, de noodzaak         Op die manier is er bij de inwoners een gevoel van betrokkenheid bij de visie
van hoogbouw logisch vonden. Er waren die avond, op een paar kritieke          ontstaan. De definitieve versie wordt vervolgens in de commissie ruimte
geluiden na, geen felle tegenstanders. Door de aanwezigen werd benadrukt       ter informatie aangeboden. Tot slot wordt het stuk ter vaststelling aan de
dat hoogbouw geen doel op zich moet zijn, dat de locaties voor hoogbouw        gemeenteraad voorgelegd en zal blijken of er voldoende draagvlak is. Tijdens
zorgvuldig gekozen moeten worden en dat de uitstraling van hoogbouw bij        de participatie van concrete toekomstige bouwplannen met hoogbouw zal
Harderwijk moet passen. De hoogbouwvisie lijkt hier goed op aan te sluiten.    deze visie als leidraad gelden.
50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Hoogbouwvisie Harderwijk 51</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>6. Hoe wordt hoogbouw getoetst?
“Een hoogbouweffectrapportage moet inzicht geven in de effecten en
toepassingen van al de genoemde aspecten in deze hoogbouwvisie”
                    wijk
Voor elk afwijkend bouwplan moet een bestemmingsplan / omgevingsplan
worden opgesteld. Voor dit juridische kader zijn een aantal onderzoeken
benodigd, waaronder het inzichtelijk maken van de effecten op de
leefomgeving. Bij hoogbouw is het van belang om dit vroegtijdig te
onderzoeken. Een ‘hoogbouweffectrapportage’ moet inzicht geven
in de effecten en toepassingen van al de genoemde aspecten in deze
hoogbouwvisie. Tijdens het ontwerpproces zal de architect of ontwikkelaar
aan de gemeente in een vroeg stadium moeten aantonen wat de
effecten van het nieuwe bouwwerk op de omgeving en de stad zijn. Een
‘hoogbouweffectrapportage’ (met aanverwante onderzoeken) is een vereiste
voor de behandeling van het bouwplan in het stedenbouwkundig beraad
van de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit en een voorwaarde voor het
college van B&W om een principebesluit op een bouwplan te nemen. De
‘hoogbouweffectrapportage’ wordt vervolgens geborgd in de anterieure
overeenkomst. Een ‘hoogbouweffectrapportage’ geldt voor de categorie
middelhoogbouw en hoogbouw.
52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>7.		 Wanneer is hoogbouw geslaagd?
 Hoogbouw...
      ...met voldoende betaalbare woningen die bereikbaar zijn voor iedereen
      ...met een mix aan woningtypes, woninggroottes en doelgroepen
      ...die door een flexibele indeling aanpasbaar en toekomstbestendig is
      ...als onderdeel en verbinder binnen een gebiedsontwikkeling
      ...met publieke voorzieningen die een meerwaarde voor de stad hebben
      ...ten gunste van klimaatadaptatie en biodiversiteit
      ...als een baken en een aantrekkelijke toevoeging op het silhouet van de stad
      ...waarin bewoners elkaar op verschillende manieren ontmoeten
      ...waarin circulaire toepassingen en materialen vanzelfsprekend worden
      ...die door een zorgvuldige inpassing een beperkte impact op de omgeving heeft
Hoogbouwvisie Harderwijk                                                            53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>„AAA

gemeente harderwijk ABK

</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>