<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>      Hondenbeten
                aan de
       Kaak gesteld

Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Aanbiedingsbrief

                                                      Den Haag, 21 februari 2017




Ons kenmerk: RDA.2017.031



Excellentie,

Met genoegen bieden wij u namens de Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) aan, de
zienswijze “Hondenbeten aan de Kaak gesteld”.

Op 30 juni 2016 heeft u de raad gevraagd een zienswijze op te stellen over
houderijvoorschriften waarmee maatschappelijk ongewenst gedrag van honden kan
worden voorkomen.

De problematiek rondom hondenbeten is niet nieuw maar adequate gegevens over
omvang, oorzaak en context ontbreken. De RDA ziet echter in de recente ontwikkelingen
voldoende aanleiding om preventieve maatregelen af te kondigen en hierin onderscheid
te maken tussen hondenrassen.

Voor een succesvolle verkleining van de problematiek vindt de Raad het noodzakelijk dat
de maatregelen betrekking hebben op zowel de eigenaar, de hond als de context
waarbinnen bijtincidenten kunnen plaatsvinden.

De RDA heeft de insteek gekozen dat een bijtincident allereerst de verantwoordelijkheid
is van de eigenaar of houder van de hond. De eigenaar kiest immers om een hond van
een bepaald ras of type aan te schaffen, voedt deze op en maakt keuzes voor wat betreft
de houderij. Vervolgens is de hond vanwege zijn genetische herkomst erfelijk belast met
een bepaalde bouw en gedrag. Daarbovenop komen de levenservaringen van de hond en
de context waarin de hond gebracht wordt. Al deze aspecten hebben invloed op het feit
dat een hond zal bijten of niet.

De RDA adviseert om een groep deskundigen een dynamische lijst op te laten stellen van
rassen, kruisingen en lookalikes met een hoog bijtrisico. Deze lijst dient regelmatig te
worden aangepast en aangevuld op grond van de meest actuele bevindingen. Voor de zo
omschreven Hoog Risico (HR-) honden kunnen extra maatregelen voor de houder, hond
én omgeving worden opgelegd zoals in deze zienswijze is uitgewerkt. Wij denken
bijvoorbeeld aan het kort aanlijnen en muilkorven van honden, een laagdrempelige
meldingsprocedure en het voorkomen dat honden die betrokken zijn geweest bij
bijtincidenten opnieuw problemen veroorzaken.

Daarbij vinden we het noodzakelijk dat de maatregelen binnen vier jaar worden
geëvalueerd en dat er geactualiseerde en betrouwbare kennis komt over ernstige
hondenbeten, gericht op mensen maar ook op dieren, over de rol van de verschillende



RDA.2017.031        Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                    2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>hondenrassen/typen en eigenaren hierbij en over de context waarin ernstige
bijtincidenten plaatsvinden. Hiertoe bevelen we ook aan om de identificatie en registratie
van honden te versterken, bijvoorbeeld door dit exclusief te beleggen bij een dierenarts.

De RDA hoopt dat deze zienswijze bijdraagt om beleid te formuleren waarmee het
veiligheidsgevoel van burgers versterkt wordt en er daadwerkelijk minder bijtincidenten
te betreuren zullen zijn. Vanzelfsprekend is de RDA beschikbaar om de zienswijze toe te
lichten en uw ministerie nader te adviseren.

Wij wensen u veel succes bij het realiseren van het nieuwe beleid.




Hoogachtend,

Pauline Krikke,
Voorzitter Raad voor Dierenaangelegenheden

Marc Schakenraad,
Secretaris Raad voor Dierenaangelegenheden




RDA.2017.031         Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                     3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Inhoud
Procedure ........................................................................................................... 5
Leeswijzer .......................................................................................................... 5
Samenvatting ..................................................................................................... 6
1.     Inleiding ..................................................................................................... 9
2.     Hondenbeten .............................................................................................. 9
       2.1    Herkomst van honden in Nederland .........................................................11
       2.2    Binnenlandse fokkerij van rashonden, lookalikes en kruisingen ...................11
       2.3    Import van honden via charitatieve organisaties en hondenhandel ..............12
       2.4    Asielen ................................................................................................12
       2.5    Socialisatie en training van honden .........................................................13
3.     Anatomie en bijtgedrag ............................................................................ 13
       3.1    Anatomie .............................................................................................13
       3.2    Bijtgedrag ............................................................................................13
4.     De eigenaar .............................................................................................. 14
5.     De hond .................................................................................................... 15
       5.1    Algemeen ............................................................................................15
       5.2    Hoog Risico rassen (en kruisingen) .........................................................16
       5.3    Hoog Risico rassen (en kruisingen) en internationale wetgeving..................17
6.     De context ................................................................................................ 17
7.     Wet- en regelgeving in Nederland ............................................................ 18
       7.1    Regeling Agressieve Dieren (RAD) ..........................................................18
       7.2    Wetgevingsmogelijkheden .....................................................................18
       7.3    Wetgeving in het buitenland ...................................................................19
8.     Risico bijtincident in relatie tot impact en kans ........................................ 19
       8.1    Impact van een hondenbeet ...................................................................20
       8.2    Kans op een hondenbeet .......................................................................20
       8.3    Impact x Kans tabel ..............................................................................21
9.     Gedragstest .............................................................................................. 22
10.    Aanbevelingen .......................................................................................... 22
Geraadpleegde bronnen ................................................................................... 27
Bijlage 1 Adviesvraag ....................................................................................... 30
Bijlage 2 Hoog Risico rassen ............................................................................. 32
Bijlage 3 Wetten ............................................................................................... 33
Bijlage 3a Protocol bijtincidenten gemeente Assen .......................................... 35
Bijlage 3b Artikelen uit APV Rotterdam over honden ........................................ 36




RDA.2017.031               Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                                             4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Procedure
Deze zienswijze van de Raad voor Dierenaangelegenheden (verder: de RDA) is
voorbereid door een forum bestaande uit de raadsleden dr. ing. H. Hopster, J. Th. de
Jongh, drs. H.M. van Veen en dr. ir. J.W.G.M. Swinkels (voorzitter). Ter voorbereiding op
deze   zienswijze   is    het   forum   zesmaal    bijeen   geweest.   Het   forum   is   bij   zijn
werkzaamheden ondersteund door secretaris ir. M.H.W. Schakenraad en adjunct-
secretaris ir. drs. G.H.M. Vossebeld van het RDA-team.
De RDA heeft bij het opstellen van deze zienswijze gebruik gemaakt van beschikbare
literatuur en kennis van onder meer de Hondenbescherming, de Dierenbescherming, de
faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht, Wageningen Universiteit en
Research, Raad van Beheer, World Veterinary Association, gemeenten, opvangcentra, het
Ministerie    van        Economische      Zaken,      een      advocatenkantoor       en        een
verzekeringsmaatschappij. Ook is informatie verkregen via symposia, hondenshows,
landelijke en regionale pers en uit gesprekken met fokkers en hondeneigenaren.
De voorliggende zienswijze is een gevraagde zienswijze van de RDA.



Leeswijzer
Deze zienswijze begint met een uiteenzetting van de problematiek rondom ernstige
hondenbeten en focust allereerst op de eigenaar, daarna op de hond en later op de
context en de wetgeving. Uiteindelijk worden de aanbevelingen gepresenteerd waarmee
het probleem verkleind kan worden.




RDA.2017.031             Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                           5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Samenvatting
-   Honden zijn belangrijk in onze samenleving, ze geven bijvoorbeeld gezelschap en
    ontspanning, ondersteunen ons als hulphond en bewaker en zijn lid van het gezin in
    bijna 20% van de huishoudens (Dibevo en NVG, 2017).
-   In principe moeten mensen, honden en andere dieren in goede harmonie naast
    elkaar kunnen functioneren. Er zijn echter voorbeelden van waar het mis gaat, daar
    waar honden mensen of dieren bijten, soms ernstig verwonden en in een enkel
    geval zelfs doden.
-   Een actueel totaalbeeld van (ernstige) hondenbeten ontbreekt. Er is op dit moment
    onmiskenbaar regelmatig aandacht in de media en er zijn in een aantal gemeenten
    indicaties dat de problematiek toeneemt.
-   Het ontbreken van een betrouwbaar inzicht in de aard en omvang van ernstige
    bijtincidenten, in het bijzonder met andere honden als slachtoffer, houdt niet in dat
    er geen maatregelen nodig zijn. Ieder ernstig bijtincident is er één te veel. Er zijn
    gegronde redenen aan te nemen dat ernstige bijtincidenten bij herhaling zullen
    voorkomen. Dit is onverenigbaar met het gewenste beschermingsniveau van
    mensen en dieren in Nederland. Vanuit het voorzorgsbeginsel stelt de RDA daarom
    maatregelen voor. De beschikbare gegevens, hoewel niet compleet, en de
    maatschappelijke zorgen en de gerapporteerde beten geven voldoende aanleiding
    hiertoe. De maatregelen zullen echter in het licht van nieuwe informatie en een
    completer beeld van de aard en omvang van de problematiek op niet al te lange
    termijn opnieuw moeten worden bezien door de betrokken overheden.
-   Het optreden van een bijtincident is afhankelijk van de eigenaar, de hond én van de
    context; in de maatregelen moeten daarom alle drie aspecten in beschouwing
    worden genomen.
-   Het risico op letsel- en psychische schade als gevolg van een hondenbeet evenals
    de angst daarvoor is afhankelijk van de kans dat er gebeten wordt en de
    (potentiële) impact van die beet.
-   Voor het verkleinen van het risico op een ernstige hondenbeet en het gevoel van
    onveiligheid is het voorstel om hoog risico hondenrassen (en kruisingen daarvan) te
    definiëren (HR-hondenrassen).
-   HR-hondenrassen betreft honden die ernstig letsel kunnen toebrengen. Dit komt
    door hun bijtgedrag (lage aanvalsdrempel, niet waarschuwen, niet loslaten,
    schudden) in combinatie met hun bijtkracht (kaakopbouw, formaat, spieren).
-   De RDA raadt vooralsnog een verbod op HR-hondenrassen af omdat dit niet als
    proportioneel wordt beschouwd. Zoals uit de evaluatie van de Regeling Agressieve




RDA.2017.031       Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                      6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>     Dieren (RAD) is gebleken destijds, sorteert een totaalverbod niet het gewenste
     effect (Commissie van Sluijs, 2008).


De RDA vraagt evenwel meer aandacht voor preventie van (ernstige) hondenbeten. De
RDA vindt maatregelen gericht op de eigenaar, de hond en de context noodzakelijk. Ze
acht een beleid om het risico op (ernstige) beten te verminderen alleen succesvol als op
genoemde drie oorzakelijke factoren maatregelen genomen worden.


-    Aanbevolen wordt om een expertgroep een dynamische lijst met HR-hondenrassen
     op te laten stellen op basis van een consistente en transparantie inschatting van
     kans op en impact van beten. Ook lookalikes (honden zonder stamboekpapieren)
     en kruisingen met deze rassen staan op de lijst. Geadviseerd wordt om deze lijst
     elke vier jaar te actualiseren.
-    Koppel aan de HR-lijst, via gemeentelijke regelgeving, aanvullende (preventieve)
     houderijvoorschriften zoals muilkorven, aanlijnen, gebiedsverboden en de zorg voor
     een ontsnappingsveilig erf of verblijf en formuleer en implementeer extra
     maatregelen om de aanschaf en houderij van HR-honden te ontmoedigen. Naar
     onze verwachting hebben gemeenten hier voldoende mogelijkheden voor. Stimuleer
     uitwisseling van kennis tussen gemeenten over aanpak en mogelijke maatregelen
     om ernstige bijtincidenten te verminderen.
-    Meten is weten: zorg voor geactualiseerde en betrouwbare feiten over ernstige
     hondenbeten, gericht op mensen maar ook op dieren, over de rol van verschillende
     hondenrassen en -typen en eigenaren hierbij en over de context waarin ernstige
     bijtincidenten plaatsvinden. Versterk tevens de identificatie én registratie van
     honden door dit uitsluitend te beleggen bij de dierenarts. Dit geldt ook voor honden
     die van eigenaar wisselen.
-    Versterk in het algemeen bewustwording van volwassenen en voorlichting over het
     belang van een veilige omgang van het kind met de hond, maar met de HR-hond in
     het bijzonder, via specifieke kanalen als verloskundepraktijken, consultatiebureaus,
     baby-    en   peuteropvang,       basisscholen   en       dierenspeciaalzaken.   Verstrek
     laagdrempelig informatie over rassen, fokkers en houderij gericht op potentiële
     kopers van HR-honden.
-    Daarnaast wordt aanbevolen om honden die ernstige letselschade veroorzaakt
     hebben, ook al is dat voor de eerste keer, zondermeer te euthanaseren. De Raad
     verwacht hiervan een sterke bijdrage aan het ontmoedigingsbeleid bij met name
     onverantwoordelijke houders. Bij hen zal de vraag naar deze dieren daardoor
     afnemen en zijn verdere beperkende inspanningen richting fokkers (fokverboden,
     verplichte sterilisatie, erkenning fokkers) niet nodig.



RDA.2017.031         Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                         7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>-   Maak een laagdrempelige meldingsprocedure waar burgers (potentieel) gevaarlijke
    situaties kunnen melden en geef de politie handelingsruimte tot preventief
    ingrijpen.
-   Zorg specifiek voor HR-honden voor een adequaat en bij voorkeur landelijk
    afgestemd opvang-, plaatsings- en euthanasiebeleid in de asielen teneinde geen
    herhaling van ernstige bijtincidenten te krijgen.




RDA.2017.031       Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>1. Inleiding
Op 30 juni 2016 heeft staatssecretaris Van Dam de RDA gevraagd om een zienswijze op
te stellen over houderijvoorschriften waarmee maatschappelijk onacceptabel gedrag van
honden kan worden voorkomen. Hij vraagt de RDA te rapporteren over:
1.   de categorie/type honden die bestempeld kan worden als HR-honden;
2.   houderijvoorschriften die denkbaar en toepasbaar zijn waarmee de kans en
     daarmee het risico op een bijtincident met een aanzienlijke impact voor mens en
     dier kan worden geminimaliseerd. Het verzoek is om hierbij expliciet aandacht te
     besteden aan die (houderij)voorschriften die het gemeenten mogelijk maken om in
     preventieve sfeer binnen het kader van de APV maatregelen te kunnen treffen.


De aanvraag voor de zienswijze is weergegeven in bijlage 1. Het verzoek vloeit mede
voort uit de zienswijze “Verantwoord honden houden” van de RDA uit 2013. Hierin is
onder andere geadviseerd in te zetten op preventie van hondenbeten door de diersoort te
laten toetsen volgens de positieflijstsystematiek van de Wageningen Universiteit &
Research en indien de toetsing daar aanleiding toe zou geven, aanvullende voorwaarden
aan het houden van honden te stellen.


Hoewel   er   geen   actuele   cijfers   zijn   over   de   aard   en   omvang   van   de
hondenbetenproblematiek in Nederland, heeft de RDA op basis van gesprekken met
deskundigen en berichten in de media over ernstige incidenten de indruk dat het aantal
en de maatschappelijke angst hiervoor toeneemt. Door de grote impact voor alle
betrokkenen is iedere ernstige hondenbeet er één te veel.


De voorliggende zienswijze geeft een uiteenzetting van de informatie die ons ter
beschikking is gesteld door deskundigen en de expertise binnen de RDA over dit
onderwerp en geeft concrete aanwijzingen hoe maatschappelijk onacceptabel gedrag van
honden het beste kan worden voorkomen.



2. Hondenbeten
Er zijn in Nederland ongeveer 1,5 miljoen honden. In één op de vijf huishoudens zijn één
of meer honden aanwezig, meestal (80%) één hond (Dibevo en NVG, 2017). Onderzoek
uit 2008 geeft aan dat er in Nederland jaarlijks circa 150.000 mensen gebeten worden
door honden waarbij circa 50.000 mensen medische zorg ontvangen en er circa 230
mensen worden opgenomen in het ziekenhuis. Gemiddeld leiden bijtincidenten tot één
dodelijk slachtoffer per jaar (Commissie van Sluijs, 2008). Over incidenten waarbij
honden andere honden bijten, zijn geen cijfers bekend.



RDA.2017.031         Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                    9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                • Eigenaar en/of begeleider
                 Houder

                                • Ras of type hond
                                • Karakter hond
                   Hond         • Opvoeding/ervaring van de hond



                                • Omstandigheden en/of gedrag slachtoffer
                 Context



                 Bijtincident




Bovenstaande weergave geeft de volgorde aan waarbinnen de problematiek volgens de
RDA moet worden bezien. De (toekomstige) eigenaar bepaalt immers of hij/zij een hond
neemt, bepaalt de keuze van het ras en de fokker en kiest de individuele hond uit.
Bovendien speelt de eigenaar een cruciale rol in de socialisatie en opvoeding van de hond
en bepaalt deze voor een belangrijk deel de omstandigheden waar de hond aan wordt
blootgesteld. De hond heeft vervolgens een aantal raseigenschappen, een eigen karakter
en levenservaring. De omstandigheden waar de hond–houder-combinatie aan wordt
blootgesteld en het gedrag van slachtoffers, zijn tenslotte bepalend of de hond kan en zal
bijten.
Bijtwonden kunnen ernstig zijn en blijvende schade aan het slachtoffer toebrengen. Uit
gesprekken   met    betrokkenen       blijkt   schade,   vanwege   het   ontbreken    van       WA-
verzekeringen, vaak niet te verhalen op de eigenaar van de hond. Naast de materiële is
ook de immateriële schade relevant. Bovendien worden niet alleen mensen, maar ook
honden en andere dieren ernstig verwond of doodgebeten. Hoewel de aard en omvang
van   ernstige   incidenten     met   dierlijke   slachtoffers   onbekend   is,   leidt   dit    tot
maatschappelijke onrust en in voorkomende gevallen tot ernstig leed bij mens en dier.
De meeste bijtincidenten doen zich voor in de huiselijke kring en betreffen de eigen of
een bekende hond. Kinderen zijn hiervan vaker slachtoffer dan volwassenen. Bij
bijtincidenten in de openbare ruimte zijn juist vaker volwassenen betrokken. De




RDA.2017.031         Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                               10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>objectieve kans om slachtoffer te worden van een ernstige hondenbeet is klein. De
jaarlijkse kans op overlijden als gevolg van een hondenbeet is ongeveer 1 op 13 miljoen
(Commissie van Sluijs, 2008).


2.1 Herkomst van honden in Nederland
In het kader van bijtincidenten is het relevant om te weten waar (jonge) dieren vandaan
komen en of ze goed gesocialiseerd zijn. De fokker is naast verantwoordelijk voor de
socialisatie van de pup een belangrijke bron van informatie voor de toekomstige
eigenaar.
Uitgaande van een gemiddelde levensverwachting van 9,8 jaar, zijn er jaarlijks circa
153.000 jonge of volwassen honden nodig om de populatie honden in Nederland op peil
te houden. Puppy’s komen via fokkers, particulieren en import bij de nieuwe eigenaar.
Volwassen   honden    die   een   nieuwe   eigenaar   krijgen   zijn   veelal   geïmporteerde
zwerfhonden. Naast zuivere rashonden zijn er lookalikes en kruisingen. In 2016 zijn er
bijna 32.000 puppy’s van rashonden ingeschreven bij de rasverenigingen aangesloten bij
de Raad van Beheer. Van circa 120.000 puppy’s is de genetische herkomst dus niet
geregistreerd of onbekend. Hondenmoeders hebben gemiddeld vijf tot zes pups per nest.
Bij een verkoopprijs tussen de € 250 en € 3.500 per puppy zijn er met de aanfok van
honden grote bedragen gemoeid. Voor fokdieren worden nog hogere bedragen betaald
(Raad van Beheer, 2017).


2.2 Binnenlandse fokkerij van rashonden, lookalikes en kruisingen
Er zijn drie groepen fokkers: fokkers die lid zijn van een rasvereniging, bedrijfsmatige
fokkers en particuliere gelegenheidsfokkers. De eerste groep fokkers heeft zich verenigd
in rasverenigingen die zijn aangesloten bij de Raad van Beheer op Kynologisch gebied.
Ze leveren naast dieren met een stamboomcertificaat ook lookalikes. Een tweede groep
bestaat uit bedrijfsmatige fokkers. Zij fokken naast lookalikes, een groot aantal populaire
kruisingen zoals labradoodles en boomertjes. Een richtsnoer voor bedrijfsmatigheid,
naast andere eisen, is dat de fokker in een aaneengesloten periode van 12 maanden in
totaal meer dan 20 honden heeft verkocht, afgeleverd, opgevangen of gefokt. Het betreft
bedrijven met soms een paar honderd fokdieren. Eind 2016 bleken er 656 bedrijfsmatige
houders van honden geregistreerd te zijn bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO, 2017).
Een derde groep bestaat uit particulieren die incidenteel een nestje fokken. Honden van
rassen die niet officieel erkend zijn zoals boerboels, pitbullterriërs en de vele kruisingen
worden vaak door particulieren gefokt, die dit veelal met een winstoogmerk doen.
Afhankelijk van de fokdoelen en competenties van individuele fokkers zijn puppy’s meer




RDA.2017.031         Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                        11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>of minder goed gesocialiseerd en/of zijn bij honden gedragsproblemen in aanleg
aanwezig.


2.3 Import van honden via charitatieve organisaties en hondenhandel
Omdat het aantal honden dat in Nederland gefokt wordt onvoldoende is om aan de
binnenlandse vraag te voldoen, worden er dieren geïmporteerd.
Van de 199 in 2015 actieve hulporganisaties voor zwerfhonden hielden 138 organisaties
(69%) zich in meer of mindere mate bezig met immigratie en adoptie (Stray Animal
Foundation Platform, 2016). Van de circa 23.000 in 2015 geïmporteerde honden komt
ongeveer een derde via hulporganisaties voor zwerfdieren uit landen als Spanje,
Roemenië    en     Griekenland      naar   Nederland      (RVO,     2017).    Daarnaast   zijn   er
hondenhandelaren die honden importeren. Dit zijn individuen of bedrijven die in het
buitenland dieren kopen en in Nederland en daarbuiten via allerlei verkoopkanalen afzet
vinden. Er lijkt geen strikte scheiding tussen bedrijfsmatige fokkerij en hondenhandel te
bestaan. Landen van herkomst zijn met name Hongarije, Roemenië en Bulgarije
(Neijenhuis en Hopster, in press). Het betreft met name lookalikes van de populairste 40
rassen. Zowel voor zwerfdieren als voor honden uit de handel geldt dat het onduidelijk is
of deze dieren goed gesocialiseerd zijn en wat de fokdoelen van de fokkers zijn,
waardoor mogelijk dieren met potentiële gedragsproblemen geïmporteerd worden.


2.4 Asielen
In totaal zijn er ongeveer 200 asielen of opvangcentra waar per locatie gemiddeld circa
300 dieren per jaar worden opgevangen (Dierenbescherming, 2016). Asielen zijn tevens
een kanaal voor dieren die via andere wegen geen nieuwe eigenaar kunnen vinden.
Medio januari 2017 waren er in 22 asielen van de Dierenbescherming 291 honden
aanwezig: 48 Amerikaanse staffordshireterriërs, 37 Mechelse en Duitse herders, 27
Engelse staffordshireterriërs, 24 jackrussellterriërs, 18 Amerikaanse buldoggen, 12
rottweilers, 5 labrador retrievers en 120 honden van 57 andere rassen. De gemiddelde
verblijfsduur    van   een   hond    in    het   asiel   was   63    dagen.   Voor   Amerikaanse
staffordshireterriërs was dit gemiddeld 115 dagen (Dierenbescherming, 2017).




RDA.2017.031           Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                            12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>2.5 Socialisatie en training van honden
Het ras en daarbinnen de selectie op bepaalde eigenschappen, eventuele pathologische
afwijkingen (een hond kan naast lichamelijke ook geestelijke afwijkingen hebben),
omstandigheden rondom de geboorte, socialisatie, training en ervaring hebben allemaal
invloed op de kans dat een hond zal bijten. De eerste basis voor socialisatie wordt al
gelegd tijdens de dracht. Na de geboorte zijn er diverse fases waar specifiek gedrag
wordt ingeprent. De fokker en eigenaar zullen in deze periode de puppy’s specifiek
moeten trainen in omgang met kinderen, volwassenen en dieren om normaal gedrag te
stimuleren. Indien dieren in deze periode specifieke stimuli niet krijgen aangeboden, kan
afwijkend gedrag ontstaan. Hierbij kan gedacht worden aan angststoornissen of agressief
gedrag richting mensen en/of dieren. In latere fases kunnen bepaalde trainingen
specifiek bijtgedrag in bepaalde situaties stimuleren of verminderen (Serpell, 2016).


3. Anatomie en bijtgedrag
3.1 Anatomie
Een puppy krijgt vanaf twee weken een melkgebit. Indien het melkgebit compleet is
doorgekomen, zijn er 28 tanden en kiezen, die plaatsmaken voor een permanent gebit
rond de leeftijd van een half jaar met daarin 42 tanden en kiezen. Boven- en onderkaak
van de hond scharnieren op het kaakgewricht. Voor het sluiten van de bek, dus ook het
bijten, is een viertal spieren verantwoordelijk. Deze spieren worden ondersteund door
een spier die de bek weer opent.
De kracht van deze spieren, samen met de bouw van de kaken en het gebit bepaalt voor
een groot deel de impact van een hondenbeet. De bouw van de schedel verschilt sterk
per hondenras. Er zijn brachycephale rassen (bijvoorbeeld mopshond en pekinees)
waarbij de snuit erg kort is en dolichocephale rassen met een lange snuit (bijvoorbeeld
barzoi en windhonden). Bij vergelijking van hondenrassen van hetzelfde gewicht, blijken
meer   brachycephale      hondenrassen    (Amerikaanse    staffordshireterriër,   Amerikaanse
buldog, Berner sennenhond) bij het trekken van een last significant beter te presteren
dan meer dolichocephale hondenrassen (samojeed, Siberische husky, alaska-malamute)
(Helton,   2011).   Dit   kan   duiden   op   meer   fysieke   kracht,   maar   ook   op   meer
doorzettingsvermogen. Daarnaast blijkt de vorm van de schedel een relatief grote invloed
te hebben op de bijtkracht van de hond (Ellis et al., 2009). Eenzelfde spierkracht
resulteert bij een kortere kaak in een grotere bijtkracht.


3.2 Bijtgedrag
Bijtgedrag dat niet aan voedselopname of predatie is gerelateerd komt met name voor in
spelsituaties, bij angst en bij agressie. De meeste honden bijten geen mensen of andere



RDA.2017.031          Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                         13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>dieren behalve wanneer het wordt uitgelokt. Bijtgedrag van honden is onderdeel van een
opeenvolging van gedragingen die door honden van ieder ras of herkomst kan worden
getoond. Adequaat agressief gedrag is normaal gedrag dat een hond uitvoert als er
gevaar of dreiging wordt ervaren door de hond. De hond                  kan een complete
gedragssequentie laten zien welke de volgende stappen bevat:


1.   Waarschuwen (grommen, borstelen, lip optillen en tanden tonen, blaffen);
2.   Pauze om de reactie van de ander te observeren;
3.   Actie, uitval of bijten als de hond de situatie of persoon als gevaarlijk interpreteert;
4.   Loslaten.
Als de hond de situatie niet als gevaarlijk interpreteert of de reactie van de ander is in
overeenstemming met de waarschuwing, dan zal de hond kiezen om geen verdere actie
te ondernemen na de waarschuwing. Ook kan het dier zelf vluchten in plaats van in de
aanval te gaan.


Bij aan predatie gerelateerde prooiagressie (focussen, najagen, vangen, doden) wordt
uiteraard geen waarschuwing gegeven voordat er gebeten wordt (Lafarge, 2016). Er
wordt gebeten zonder dat er een pauze is tussen waarschuwing en bijten of er wordt niet
losgelaten na het bijten. De insteek van prooiagressie is immers het vangen en doden
van de prooi. Honden die prooiagressie vertonen naar andere huisdieren, kleine honden
of kinderen hebben als pup meestal een gebrekkige socialisatie gehad en hebben niet
voldoende kennis gemaakt met dit soort dieren of mensen. De trigger voor prooiagressie
is een (snel) bewegend object. Incidenten waarbij andere honden zwaargewond of dood
worden gemaakt zijn per definitie afwijkend te noemen. Ook wanneer dit wordt uitgelokt
door een hond in bijvoorbeeld een dominantiegevecht (Lockwood, 2016). Resumerend
bepalen de bouw van de schedel, het formaat van de hond, de spierkracht en het
bijtgedrag in sterke mate de schade die als gevolg van een hondenbeet kan ontstaan.



4. De eigenaar
Weloverwogen besluiten om een hond aan te schaffen en te houden leiden tot veel
plezier bij veel gezinnen. Een besluit om een hond aan te schaffen kent echter ook
schaduwkanten. Ernstige bijtincidenten zijn ten dele terug te voeren op één belangrijk
moment: het moment waarop iemand besluit een hond aan te schaffen. Een
ondoordachte aanschaf is een potentiële bron van ellende voor de hond, de eigenaar en
hun omgeving. Bij ondoordachte keuzes sluiten de kennis en vaardigheden van de
eigenaar niet aan bij de eigenschappen en behoeften van de hond (Jagoe & Serpell,
1996). Dergelijke keuzes worden bijvoorbeeld gebaseerd op het uiterlijk van een hond,




RDA.2017.031         Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                        14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>zijn stoere imago of aandoenlijke blik. Het is van groot belang dat de aanschaf van iedere
hond weloverwogen gebeurt.
Weloverwogen    keuzes zijn het begin van        de preventie van bijtincidenten. Om
weloverwogen keuzes te bevorderen zijn reeds verschillende maatregelen van kracht,
maar voorlichting is vaak te weinig gedifferentieerd, onvoldoende afgestemd op de
persoonlijkheid van de houder en te weinig gericht op diens omgeving (Pompe et al.,
2013). Menselijk gedrag ontstaat niet in een vacuüm. Tussen eigen gedrag en gedrag
van anderen bestaat een doorlopende interactie (Smith en Christakis, 2008). De sociale
omgeving speelt hierbij een belangrijke rol, inclusief de normen die daar gelden.
Aanschafgedrag wordt zo beïnvloed door mensen in de directe omgeving, maar ook
vanuit virtuele netwerken (social media) en de publieke opinie.
De eigenaar van de hond kiest een hond op basis van één of meerdere motieven. Honden
kunnen als gezelschapsdier, maar ook als statussymbool of als verlengstuk van het ego
van de eigenaar gezien worden. Recent internationaal onderzoek legt bloot dat het
fokken van, en de handel in HR-honden gerelateerd kan zijn aan criminaliteit. Hierbij
gaat het vaak over specifieke straatculturen waarbij stoere, sterke honden worden
gebruikt. Soms worden deze honden ingezet bij dierengevechten of om criminele
activiteiten of de houders en hun familie te bewaken (Duijnker, 2016). In welke mate dit
ook in Nederland speelt is onbekend. In het onderzoek van Cornelissen en Hopster
(2008) was bij een steekproef van in beslag genomen honden van het pitbullterriër type
in de regio Rotterdam-Rijnmond bij 70% sprake van andere strafbare feiten. Bovendien
bleek meer dan de helft van de betrokken eigenaren een strafblad te hebben. Dat
honden van het pitbullterriër type destijds verboden waren heeft waarschijnlijk
bijgedragen aan de aanwezigheid van dit type honden bij criminele eigenaren. De
bekendheid met eigenaren, kan een remmende werking hebben op de bereidheid van
slachtoffers om aangifte van bijtincidenten te doen.



5. De hond
5.1 Algemeen
Wereldwijd zijn er 493 hondenrassen erkend door de diverse landelijke kennelclubs. De
Federation Cynologique Internationale (FCI) is de internationale organisatie van 84
nationale leden. Ze erkent momenteel 339 van deze rassen. Er zijn 284 rassen
ingeschreven in Nederland. Gegevens over rassen of typen die niet erkend zijn, zijn
hierin niet meegenomen (bijvoorbeeld boerboel en pitbullterriër).
De Raad van Beheer op Kynologisch Gebied is de Nederlandse overkoepelende
organisatie voor de fokkerij van honden. In 2016 zijn 31.806 puppy’s ingeschreven in het
Nederlands Honden Stamboek (NHSB). Deze pups kwamen uit 5.779 nestjes. De top 10




RDA.2017.031         Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                     15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>bestaat uit labrador retrievers (2977 inschrijvingen), golden retrievers (1430), Duitse
herdershonden (1253), dashonden (972), Berner sennenhonden (919), Rhodesian
ridgebacks (896), Franse buldoggen (755), staffordshire-bulterriërs (697), boxers (582)
en chihuahua’s (565) (Raad van Beheer, 2017).


Opvallend is dat de populatie rashonden qua samenstelling sterk is gewijzigd tussen
2006 en 2016. We zien een grote daling in het aantal Duitse herdershonden, boxers,
staffordshireterriërs, Engelse buldoggen, Cavalier King Charles-spaniëls, bouviers en
bullmastiffs. Daarentegen is er een relatief sterke stijging in het aantal Rhodesian
ridgebacks, rottweilers, Australian shepherds en Zwitserse herders (Raad van Beheer,
2017). Hierbij moet echter wel worden aangetekend dat van de circa 153.000 puppy’s
die   nodig   zijn   voor   de   vervangingsvraag,   er   in   2016   slechts   31.806   van   de
rashondenfokkers komen. Van ruim 120.000 honden is derhalve de genetische herkomst
niet of onvoldoende bekend. Dit zijn met name niet erkende rassen, kruisingen en
lookalikes.


5.2 Hoog Risico rassen (en kruisingen)
Al duizenden jaren wordt er met honden gefokt. Ze worden geselecteerd op specifieke
eigenschappen of functies. Zo ontstonden rassen met goede eigenschappen voor de
jacht, voor het drijven van vee, voor erfbewaking, voor speurwerk of om oorlogen te
voeren. Voor het specifieke doel geschikte eigenschappen zijn zo aan volgende
generaties doorgegeven. Daardoor zijn dieren van bepaalde rassen, zonder training te
hebben gekregen, eerder geneigd specifiek gedrag te vertonen, passend bij de functie die
deze rassen van oorsprong hadden. Overigens manifesteert dergelijk gedrag zich niet bij
alle honden binnen zo’n ras en is een hond die agressief is richting andere honden niet
per definitie ook agressief richting mensen (Duffy et al, 2008).
Voor het verkrijgen van een indruk van welke rassen bij ernstige bijtincidenten betrokken
zijn, is de informatie verzameld door de gemeente Rotterdam interessant. De volgende
rassen waren in 2016 betrokken bij 17 ernstige bijtincidenten: staffordshireterriërs of
hun kruisingen (35%), Amerikaanse staffordshireterriërs (18%), Duitse herders (18%),
en verder een bordercollie, een boxer, een bullmastiff, een rottweiler en een Anatolische
herder (Gemeente Rotterdam, 2016).
Eerder onderzoek in Rotterdam van 60 strafzaken betreffende bijtincidenten toont aan
dat van de 70 betrokken honden meer dan de helft (59%) van de honden van het type
pitbullterriër waren. Daarnaast kwamen de rassen Amerikaanse staffordshireterriër (9%),
Belgische herder (7%), rottweiler (3%) en staffordshire-bulterriër (3%) voor als bijter.
De rassen akita, Amerikaanse buldog, Anatolische herder, dobermann en Duitse herder
kwamen eenmaal (1%) voor. Voor het overige betrof het kruisingen of honden waarvan



RDA.2017.031           Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                          16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>het ras onduidelijk was. Het merendeel (87%) van de incidenten vond plaats in de
openbare ruimte met een voor het slachtoffer onbekende eigenaar en hond. Meer dan de
helft (55%) van de slachtoffers had ernstige verwondingen in de vorm van diepe wonden
of weefselverlies (Cornelissen en Hopster, 2008).


5.3 Hoog Risico rassen (en kruisingen) en internationale wetgeving
In landen waar voor gevaarlijke honden rasspecifieke wetgeving aanwezig is zijn onder
andere de volgende rassen benoemd: pitbullterriër, Amerikaanse staffordshireterriër,
bulterriërs,   staffordshire-bulterriërs,    dogo    argentino,    rottweiler,   dogo   canario,
staffordshireterriër, Duitse herder, Mechelse herder, akita, cane corso, Amerikaanse
buldog, chowchow, dobermann, boxer, Anatolische herder, bullmastiff, mastiff, mastín
español, mastino napoletano, tosa, fila brasileiro, boerboel, bordeauxdog, Rhodesian
ridgeback, alano español en Kaukasische owcharka. Het gaat hier om alle rashonden,
lookalikes en kruisingen met deze rassen. Ruim 60% van de dieren die momenteel in de
asielen verblijft behoort tot één van deze rassen/typen (Dierenbescherming, 2017).
In Nederland noemt de Hondenbescherming de volgende rassen gevaarlijk: akita,
Amerikaanse     buldog,   Amerikaanse       pitbullterriër,   Amerikaanse   staffordshireterriër,
boerboel, bullmastiff, bulterriër, cane corso, dogo argentino, dogo canario, rottweiler,
staffordshire-bulterriër, tosa, fila brasileiro, boxer, dobermann, bordeauxdog, Engelse
buldog, mastiff, shar-pei en mastino napoletano.



6. De context
Ernstige bijtincidenten lijken met name te ontstaan in situaties waar sprake is van
spanning, opwinding en/of bemoeienis met de hond. Van de dodelijke slachtoffers in het
onderzoek van Cornelissen en Hopster (2008) lijken alcoholisme, epilepsie, ruzie,
huiselijk geweld en gebrek aan toezicht, maar mogelijk ook door baby’s en kleine
kinderen veroorzaakte triggers een rol gespeeld te hebben. Ook uit het onderzoek van de
politiedossiers betreffende bijtincidenten komt een beeld naar voren dat de context een
rol speelt bij het ontstaan van bijtincidenten. In een derde van de dossiers bemoeide het
slachtoffer zich met de hond of werd de hond door de eigenaar opgehitst. Volwassenen
werden minder vaak gebeten na interactie (59%), maar vaker na ophitsen (23%) dan
kinderen (81% en 10%, respectievelijk).
In een eerdere zienswijze (RDA, 2013) is de rol van de omstandigheden waarin
bijtincidenten plaatvinden als volgt beschreven: “De contexten waarin bijtincidenten
plaatsvinden zijn uiteenlopend, de onderliggende oorzaken eveneens. Bijtincidenten
kunnen al dan niet opzettelijk plaatsvinden. Opzettelijke bijtincidenten vinden niet zelden
plaats in de context van strafbare feiten. Bij de niet-opzettelijke bijtincidenten kan een




RDA.2017.031          Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                           17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>onderscheid worden gemaakt in bijtincidenten in het privédomein en bijtincidenten in de
openbare ruimte. Voor een adequate aanpak van bijtincidenten (zowel preventief als in
reactie op) is het nodig om in deze verschillende contexten verschillende accenten te
leggen. Zo zal in een criminele context over het algemeen een aanpak via een
strafrechtelijke procedure aangewezen zijn, terwijl in de niet criminele context de
bestuursrechtelijke procedure eerder geëigend zal zijn. Om bijtincidenten in het
privédomein tegen te gaan, spelen voorlichting en scholing van de houder en zijn
huisgenoten een belangrijke rol. Bij bijtincidenten in de openbare ruimte is ook de
openbare orde in het geding en zal met name de gemeente via de inzet van
bestuursrechtelijke maatregelen kunnen optreden”. Verwezen wordt naar paragraaf 7.2
van deze zienswijze.
De Commissie van Sluijs (2008) trok de volgende conclusies ten aanzien van de context
waarin de bijtincidenten plaatsvinden: “Het grootste (twee derde) deel van de
bijtincidenten doet zich voor in de privésfeer. Hiervoor kunnen verschillende oorzaken
worden aangewezen: het onvoldoende op de hoogte zijn van normaal gedrag van
honden, het niet goed kunnen inspelen op dit gedrag, het zonder toezicht in één ruimte
achterlaten van kinderen en honden, het niet onderkennen van gevaarlijke situaties,
onvoldoende kennis van de mate waarin het gekozen ras geschikt is voor de
privésituatie, enz. Bijtincidenten in de openbare ruimte maken weliswaar slechts een
derde deel uit van het totale aantal bijtincidenten, maar ze dragen in belangrijker mate
bij aan een gevoel van onveiligheid bij de burger dan de bijtincidenten in de privésfeer”.



7. Wet- en regelgeving in Nederland
7.1 Regeling Agressieve Dieren (RAD)
Voor het beperken van het risico van bijtincidenten door met name pitbullterriërs werd in
1993 de Regeling Agressieve Dieren (RAD) ingesteld. Het streven was er met een fok- en
houdverbod voor te zorgen dat honden van het type pitbullterriër zouden uitsterven. Na
15 jaar heeft het toenmalig ministerie van Landbouw Natuur en Visserij de Commissie
van Sluijs (2008) opdracht gegeven de RAD te evalueren. Hieruit bleek o.a. dat de RAD:
1.   niet had geleid tot het beoogde uitsterven van pitbullterriërs in Nederland;
2.   niet had geresulteerd in een vermindering van het aantal ernstige bijtincidenten;
3.   de classificatie van typen honden (wel of geen pitbullterriërs) uitermate lastig was
     en grotendeels berustte op subjectieve criteria.


7.2 Wetgevingsmogelijkheden
Er zijn diverse wetten die mogelijkheden geven om in te grijpen bij dreigende situaties
rondom   HR-honden.      Het   Wetboek   van   Strafrecht,   artikel   425   (aanhitsen,   niet



RDA.2017.031           Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                        18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>terughouden en onschadelijk houden) en artikel 300 (mishandeling en letsel), via de Wet
Dieren, artikel 2.6 (fokken van dieren), artikel 5.13 (bevoegdheden burgemeester) en
artikel 2.14 (verbod op dierengevechten) en ook in de Gemeentewet artikel 172
(verstoring van openbare orde) kunnen nuttig zijn. In de Algemene Plaatselijke
Verordening zijn artikel 2.59 (gevaarlijke honden), artikel 2.59a (bescherming tegen
gevaarlijke honden op eigen erven) en artikel 2.60 (houden van hinderlijke of schadelijke
dieren) mogelijk van toepassing. Verder is de Wet wapens en munitie, artikelen 2 en 46
(voorwerpen om letsel aan te brengen) eventueel te gebruiken. Aan de hand van deze
artikelen is handhaving mogelijk.
Belangrijk is dat preventief ingrijpen, dus vóórdat een bijtincident aan de orde is,
mogelijk is. De lokale overheid is het best in staat die situaties te beoordelen. Een
agressieve hond is vaak een niet op zichzelf staand probleem. Daarom is het bijzonder
waardevol om via huisbezoeken door wijkagenten preventiegesprekken te voeren om
bewustwording en oplossingen van potentiële gevaarlijke situaties te bereiken. Hier zijn
in een aantal gemeenten in Nederland en in preventieve programma’s in het buitenland
al goede resultaten mee bereikt. In bijlage 3 is de wetgeving die relevant is rondom het
houden van HR-honden weergegeven.


7.3 Wetgeving in het buitenland
Bij bestudering van wetgeving in het buitenland blijkt geen wettelijk systeem zodanig
zorgvuldig geëvalueerd dat de effectiviteit bewezen is en de toepasbaarheid onder
Nederlandse omstandigheden evident is. Dit geldt bijvoorbeeld voor de verschillende
wetten zoals die in Duitsland, Engeland, Zwitserland en in diverse staten en steden van
de VS van kracht zijn. Wel zijn er veel landen en steden waar HR-rassen geweerd worden
of waar andere maatregelen doorgevoerd zijn.



8. Risico bijtincident in relatie tot impact en kans
Het maakt groot verschil of een mens of een dier gebeten wordt door een hond die door
zijn kracht en karakter ernstige letselschade kan aanbrengen (impact) of door een hond
die dit vermogen niet bezit. De kans op een beet is echter in eerste instantie afhankelijk
van de mate waarin de hond door zijn begeleider onschadelijk wordt gehouden omdat
deze onder appèl staat of (voldoende kort) is aangelijnd. Volgens deze systematiek wordt
het risico op een ernstig bijtincident bepaald door zowel de hond (impact) als door de
begeleider en de context (kans).




RDA.2017.031         Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                     19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>8.1 Impact van een hondenbeet
Rassen die op vechteigenschappen en/of prooiagressie zijn geselecteerd beschikken in
aanleg over specifiek bijtgedrag en over een bijzondere kracht van bijten (Helton, 2011).
Een beet van een dergelijke hond kan daarmee ernstige letselschade veroorzaken. De
impact beschrijft de gemiddelde gevolgen van een beet en is in vier klassen in te delen:
1.   Geringe impact: op zijn hoogst kortdurende pijn en/of gering letsel (bijvoorbeeld
     kneuzingen, oppervlakkige wonden).
2.   Matige impact: behandeling door huis- of dierenarts vereist als gevolg van
     aanhoudende pijn en/of bloedingen, wonden of ontstekingen.
3.   Grote impact: spoedeisende medische of veterinaire hulp vereist voor de gevolgen
     van bijten (botbreuken, ernstige wonden). Normaal functioneren is duidelijk, maar
     hooguit enkele weken gehinderd, geen (dieren)ziekenhuisopname vereist.
4.   Zeer    grote    impact:      spoedeisende    medische    of    veterinaire   hulp   en/of
     (dieren)ziekenhuisopname vereist voor de gevolgen van bijten (hersenletsel,
     inwendig    trauma,       verminkend   bijttrauma).   Normaal    functioneren   langdurig
     gehinderd en/of reële kans op blijvend functieverlies, eventueel sterfte.


8.2 Kans op een hondenbeet
Ook de kans dat iemand gebeten wordt door een hond van een bepaald ras of kruising is
in te delen in vier klassen:
1.     Geringe kans: ongeacht de controle van de begeleider over de hond leidt een
       confrontatie met een mens of een dier vrijwel nooit tot een plotselinge, agressieve
       uitval of bijten, zelfs niet als de hond onoordeelkundig wordt gehanteerd en/of in
       het nauw wordt gedreven.
2.     Matige kans: ongeacht de controle van de begeleider over de hond leidt een
       confrontatie met een mens of dier alleen tot een agressieve uitval of bijten indien
       de hond onoordeelkundig wordt gehanteerd en/of in het nauw wordt gedreven.
3.     Grote kans: de begeleider heeft de hond niet onder controle of brengt de hond in
       situaties die agressief gedrag uitlokken, waarbij een confrontatie met een mens of
       dier leidt hooguit tot één of enkele, kortdurende agressieve uitvallen of bijten
       waarna snel weer wordt losgelaten en interventie succesvol is. De begeleider kan
       de hond in situaties brengen die agressief gedrag kansrijker maken.
4.     Zeer grote kans: de begeleider heeft de hond niet onder controle of brengt de
       hond in situaties die agressief gedrag uitlokken dan wel zet de hond bewust aan
       tot agressief gedrag waarbij een confrontatie met een mens of dier vrijwel
       onvermijdelijk leidt tot een plotselinge agressieve uitval waarbij de hond herhaald




RDA.2017.031          Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                         20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>             bijt zonder pauzes, herpakt en/of langdurig vasthoudt en interventie zonder
             succes is.


8.3 Impact x Kans tabel
In onderstaande tabel is het Risico uitgezet als functie van Kans en Impact. Bij de kans is
de eigenaar en context een belangrijke factor en bij impact is het voornamelijk de hond
die bepalend is.




  Risico            Kans           Gering        Matig        Groot      Zeer groot


                    Gering         Gering       Gering        Gering        Matig


                    Matig          Gering        Matig        Matig         Groot
    Impact




                    Groot          Gering        Matig        Groot      Zeer groot


                  Zeer groot       Matig         Groot     Zeer groot    Zeer groot



Indien men de kans op het oplopen van een ernstige hondenbeet wil verkleinen, zijn er
kleine beleidsaanpassingen tot sterk beperkende maatregelen te bedenken. Deze zullen
het risico op ernstige bijtincidenten (Groot en Zeer groot) met name reduceren indien
deze invloed hebben op de begeleider/eigenaar en de houderij. Voor hond-eigenaar
combinaties waarbij de Kans én de Impact groot of zeer groot zijn, zullen maatregelen
meer effect sorteren dan voor hond-eigenaar combinaties die gering of matig scoren voor
zowel Kans als Impact. Voor deze hond-eigenaar combinaties zijn extra maatregelen
minder nodig. Per ras is het mogelijk om afhankelijk van de fokkerijdoelen en de wijze
waarop nieuwe eigenaren keuzes maken en daarbij begeleid worden een lagere score te
krijgen op Kans. De rassen die uiteindelijk in de hoogste klassen van Impact en Kans
komen (groot en zeer groot) zullen op de dynamische lijst komen. Deze lijst dient
regelmatig, bijvoorbeeld om de vier jaar, te worden geactualiseerd. Hierbij kunnen
actieve fokkers, die preventieve maatregelen treffen om hun ras veiliger te maken,
worden beloond door een lagere score en daarmee mildere maatregelen. Afgezien van
een plek op de lijst, blijft bij de kans op een bijtincident de mate waarin de begeleider
zijn of haar hond onder controle heeft, van doorslaggevend belang. Om HR-honden onder
controle te hebben is in het algemeen een straffe, consequente hand van opvoeden




RDA.2017.031                 Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier              21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>vereist die de meeste mensen niet gegeven is. In hoeverre echter rassen en typen
bestempeld moeten worden als HR-rassen wordt bepaald door de prevalentie van
ernstige hondenbeten binnen het ras. Naast bovenstaand kader zal het aantal
geregistreerde incidenten per ras ten opzichte van het aantal aanwezige honden van dat
ras door de in te stellen expertgroep nadrukkelijk moeten worden meegewogen.



9. Gedragstest
De RDA onderschrijft het belang van het afnemen van een gedragstest bij de hond,
voorafgaand aan plaatsing van en het fokken met HR-honden. Als belangrijke
kanttekening geldt echter dat er onvoldoende is aangetoond dat op de huidige
gedragstesten vertrouwd kan worden. Derhalve is het op dit moment niet mogelijk om
HR-honden met voldoende zekerheid als veilig te bestempelen. De TOP-test (Toetsing op
Persoonlijkheid) zoals die nu wordt gebruikt is een aanzienlijke aanpassing van de
voorgaande test op maatschappelijk aanvaardbaar gedrag (MAG-test), maar is als
zodanig nooit geëvalueerd op effectiviteit. Wel is de overtuiging dat deze test gevoeliger
is voor het opsporen van prooiagressie en minimaal zo goed als de MAG-test. Wat
ontbreekt is echter voldoende garantie dat een hond die eenmaal gebeten heeft niet
nogmaals in de fout zal gaan. De tests en de resultaten blijven onderwerp van discussie
en veroorzaken naast een grote administratieve last ook uiteindelijk leed bij het dier
omdat het welzijn van het dier bij langdurige opvang in de knel kan komen.


10. Aanbevelingen
Preventieve maatregelen
De maatschappelijke onrust over bijtincidenten en hondenbetenbeleid is niet nieuw. De
betrokken slachtoffers en houders reageren vaak oprecht emotioneel. Enerzijds omdat
een bijtincident een enorme geestelijke (en soms fysieke) impact kan hebben, anderzijds
omdat soms verstrekkende maatregelen genomen worden ten opzichte van een dier dat
door houders als onderdeel van het gezin gezien wordt. Daarenboven is onaanvaardbaar
hondengedrag niet alleen zorgelijk uit het oogpunt van de veiligheid en het welzijn van
de mens, maar ook uit het oogpunt van het welzijn van de hond. Er is duidelijk behoefte
aan consistent en transparant beleid dat toegesneden is op de verschillende contexten
waarin bijtincidenten plaatsvinden en dat rekening houdt met de belangen van alle
betrokken partijen. Vanuit de analyse van de problematiek stelt de RDA de volgende
preventieve maatregelen voor:




RDA.2017.031         Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                     22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Registratie en analyse
-   De   beheersing     van    de    hondenbetenproblematiek          start    met     een     adequate
    identificatie en registratie (I&R) van honden. De dierenarts kan, aan de hand van
    de door de expertgroep aangereikte aanwijzingen, vaststellen of de hond een HR-
    hond is. Het huidige systeem in Nederland biedt de keuze aan de houder waar hij of
    zij de hond laat registreren. Het chippen én registreren van nieuwe honden maar
    ook van honden die van eigenaar wisselen, dient bij één gecontroleerde instantie te
    geschieden. Dierenartsen zijn hiervoor de meest aangewezen professionals. Via
    tuchtrecht wordt gegarandeerd dat dierenartsen zich aan de wet houden, in
    tegenstelling tot andere beroepsgroepen. HR-honden die worden aangetroffen
    zonder eigenaar en die niet aan de voorwaarden van I&R voldoen, kunnen bij
    inbeslagname direct geëuthanaseerd worden.
-   Meten is weten. Zorg voor geactualiseerde en betrouwbare feiten over ernstige
    hondenbeten, gericht op mensen maar ook op dieren, over de rol van verschillende
    hondenrassen      en    eigenaren      hierbij   en   over   de    context        waarin    ernstige
    bijtincidenten plaatsvinden. De ernstige hond-bijt-mens incidenten moeten bij
    ziekenhuizen en/of bij de politie geregistreerd worden en de ernstige hond-bijt-
    hond of hond-bijt-dier incidenten bij dierenartsen. Uiteindelijk adviseert de RDA dat
    alle gegevens in een landelijke database opgenomen worden, teneinde vergelijkend
    onderzoek te kunnen doen naar betrokken rassen, slachtoffers, eigenaren, fokkers
    en ernst van de bijtincidenten.



Maatregelen gericht op eigenaar
   Er is behoefte aan een landelijke lijst met HR-rassen en -typen, lookalikes en
    kruisingen. Honden van deze rassen hoeven niet per definitie gevaarlijk te zijn,
    maar kunnen bij suboptimale fok- en houderijomstandigheden eerder in de fout
    gaan en indien ze bijten, een hoge impact hebben. Voor deze honden zijn extra
    maatregelen gewenst. Stel met behulp van een expertgroep op een verantwoorde
    en inzichtelijke wijze een landelijke lijst op van HR-rassen, lookalikes en kruisingen.
    De RDA beveelt aan om alle van een hoog bijtrisico verdachte rassen consistent te
    laten   toetsen   aan     de    hand   van   de Kans x Impact             tabel    zoals hiervoor
    gepresenteerd. De RDA onderschrijft de lijst uit Bijlage 2, verkregen van de
    Hondenbescherming, als voorlopige lijst met HR-rassen, lookalikes en hun
    kruisingen. De expertgroep dient binnen een half jaar met een definitieve lijst te
    komen. Deze lijst dient de expertgroep iedere vier jaar opnieuw evalueren. De lijst
    dient niet om rassen of typen in het geheel te veroordelen, maar om houders en
    burgers meer bewust te maken van mogelijke risico’s. Bovendien kan het burgers



RDA.2017.031          Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                                  23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>    aanzetten tot het melden van gevaarlijke situaties en burgemeesters een extra
    handvat geven om beperkende maatregelen op te leggen.
   In   de publieke ruimte dient      een   HR-hond    kort   aangelijnd te zijn en in
    losloopgebieden gemuilkorfd. Bovendien wordt gemeenten in overweging gegeven
    om een gebiedsverbod in te stellen voor HR-honden of voor bepaalde gebieden een
    muilkorfgebod in te stellen.
   Laagdrempelige voorlichting over verantwoorde fokkers, rassen en houderij gericht
    op potentiële kopers van HR-honden. De voorlichting dient zodanig te zijn dat
    mensen de risico’s en verantwoordelijkheden goed kunnen inschatten en op basis
    hiervan voor een ras kiezen.
   Versterk bewustwording van volwassenen en voorlichting over veilige omgang van
    het kind met de hond via specifieke kanalen als verloskundigenpraktijken,
    consultatiebureaus, baby- en peuteropvang, basisscholen, dierenartsenpraktijken,
    rasverenigingen, fokkers en dierenspeciaalzaken. Deze informatie kan bijvoorbeeld
    door het LICG worden verzameld en gedistribueerd. Een WA-verzekering is
    verplicht om eventuele slachtoffers van ernstige bijtincidenten niet zelf voor de
    kosten te laten opdraaien.
   HR-honden vergen zeer verantwoordelijke en gedisciplineerde eigenaren en
    begeleiders. Naar de mening van de RDA heeft de gemeente diverse mogelijkheden
    om eisen te stellen aan de houder en de hond. Dit om te voorkomen dat een HR-
    hond een bedreiging vormt voor mensen, honden en andere dieren.
   De houder van een HR-hond is verplicht maatregelen te treffen dat het dier te allen
    tijde op het eigen terrein blijft. Dit opdat de eigenaar het dier altijd onder controle
    heeft en de buurt geen angst hoeft te hebben.
   Opleiding en training. De RDA roept rasverenigingen van HR-honden uitdrukkelijk
    op tot organisatie van trainingen en opleiding van hond én eigenaar. Iedere
    eigenaar van een HR-hond dient met iedere HR-hond een gehoorzaamheidscursus
    te hebben doorlopen bij een hondenschool.



Maatregelen gericht op de hond
-   One strike out. Het voorkomen van (ernstige) bijtincidenten verdient meer
    aandacht. Naast het muilkorf- en aanlijngebod en de andere maatregelen gericht op
    preventie doet de RDA ook de aanbeveling om HR-honden die mensen of andere
    honden gebeten hebben met ernstige verwondingen of dood tot gevolg zondermeer
    te euthanaseren: “One strike out”. Van deze maatregel zal naar verwachting naast
    het voorkomen van herhaling, een sterke preventieve werking uitgaan. De
    betrokken eigenaren zullen deze maatregel betrekken bij het kiezen van een ras en




RDA.2017.031       Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                        24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>    te allen tijde beten van hun hond proberen te voorkomen. Indien hier voldoende
    ontmoediging vanuit gaat, zal vermoedelijk de vraag naar deze dieren afnemen en
    zijn verdere beperkende inspanningen richting fokkers (fokverboden, verplichte
    sterilisatie, erkenning fokkers) niet nodig.
-   Adequaat    euthanasiebeleid      in   elk   asiel    waarbij    betrokken   een    maximale
    verblijfsduur van de HR-hond in het belang van het welzijn van de betreffende
    hond. Veel HR-honden uit asielen hebben reeds een geschiedenis met agressie of
    bijtincidenten en het is belangrijk dat problemen zich niet herhalen.
-   Aanbevolen wordt om de huidige TOP-test door te ontwikkelen tot een test die
    aantoonbaar voldoende garantie biedt voor een veilige plaatsing van honden.


Maatregelen gericht op de context
-   Meldpunt.   Burgers   die   een    gevaarlijke       situatie   willen   melden   moeten   dit
    laagdrempelig en anoniem kunnen doen, bij voorkeur in de eigen gemeente.
    Meldingen dienen snel en accuraat doorgegeven te worden aan de politie zodat
    contact met de eigenaar van de hond kan worden opgenomen om gevaarlijke
    situaties te bespreken en erger te voorkomen.
-   Houd-/locatieverbod. Gemeenten wordt zoals eerder genoemd geadviseerd een
    houd- en/of locatieverbod af te kondigen aan eigenaren van HR-honden die twee
    keer betrokken zijn bij een bijtincident.
-   Gebiedsverbod. Ook het voornoemde gebiedsverbod kan situaties voorkomen dat
    gebeten wordt. Gemeenten wordt geadviseerd de mogelijkheid te scheppen om in
    een afgeschermd gebied een gebiedsverbod af te kondigen voor HR-honden.
-   Invulling APV. Een aantal gemeenten heeft voor HR-honden reeds specifieke
    huisvestingseisen beschreven. De RDA beveelt alle gemeenten aan dit te doen, een
    standaard tekst in de APV op te nemen en de best practices te delen. Suggesties
    hiervoor zijn in bijlage 3 te vinden met dank aan de gemeenten Rotterdam en
    Assen.
-   Stimuleer uitwisseling van kennis tussen gemeenten over aanpak en mogelijke
    maatregelen ter bestrijding van de problematiek van bijtincidenten.
-   Aanpassing artikel 425 Wetboek van Strafrecht eerste lid. “Hij die een dier op een
    mens aanhitst of een onder zijn hoede staand dier, wanneer het een mens aanvalt,
    niet terughoudt” uitbreiden naar “mens of dier”. Het is van belang dat dit
    wetsartikel consequent kan worden toegepast in de praktijk.




RDA.2017.031        Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                              25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Overige maatregelen
-   De maatregelen dienen strikt gehandhaafd te worden met sancties die naast de
    hond ook de eigenaar raken. Vanwege het bewust nemen van een hoger risico door
    de eigenaar van een HR-hond, zijn zwaardere sancties in het geval van ernstige
    bijtincidenten door HR-honden te overwegen.
-   Bovenstaande maatregelen zijn in eerste instantie benoemd teneinde het probleem
    van ernstige bijtincidenten te verminderen. Indien de vraag naar honden van deze
    rassen afneemt door de beperkingen die de eigenaren ervaren, het effect van
    negatieve publieke opinie en het ‘one strike out’ principe, zijn maatregelen richting
    de fokkers niet noodzakelijk. Indien dit effect niet bereikt wordt, kan overwogen
    worden alleen fok van de HR-rassen door geregistreerde en erkende fokkers toe te
    staan, castratie en sterilisatie van alle HR-honden (met uitzondering van erkende
    fokhonden) te overwegen en houders van HR-honden een speciale vergunning te
    laten aanvragen na een gedegen opleiding. Regulering van de fokkerij is een
    maatregel die uitvoeringstechnisch op dit moment bewerkelijk is vanwege onder
    meer de ondoorzichtigheid van deze markt door onder anderen de veelheid aan
    aanbieders. Controle en handhaving lijkt hierdoor onuitvoerbaar.




RDA.2017.031       Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                      26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Geraadpleegde bronnen
Beaver, B.V., 2009. Canine behavior: Insights and answers, second edition. Saunders,
     Elsevier Inc., 315 p.
Berg, L. van den, 2006. Genetics of aggressive behaviour in Golden Retriever dogs.
     Proefschrift Universiteit Utrecht.
Commissie van Sluijs, 2008. Hondenbeten in perspectief. Den Haag 109 p.
Cornelissen, J.M.R., Hopster, H. 2008. Bijlage Feiten en Cijfers Animal Sciences Group
     van Wageningen UR, Lelystad, in het rapport Hondenbeten in perspectief van
     Commissie van Sluijs, 2008. Den Haag.
Davis A.L., Schwebel D.C., Morrongiello B.A., Stewert J., Bell M., 2012. Dog bite risk: An
     assessment of child temperament and child-dog interactions. Int. Journal of
     Environmental Research and Public Health, p. 3002-3013.
Dibevo en NVG, 2017. Onderzoek in opdracht van Nederlandse Voedingsindustrie
     Gezelschapsdieren en Dibevo. https://www.dibevo.nl/pers/meer-dan-4-miljoen-
     huishoudens-hebben-een-of-meer-huisdieren.
Dierenbescherming, 2016 en 2017. Informatie over hondenpopulaties in Nederlandse
     asielen (niet openbaar).
Duijnker, A., 2016. De hond, statussymbool of Bitcoin? Scriptie School voor Hogere
     Politiekunde van de Politieacademie. 145 p.
Duffy, D.L., Hsu, Y., Serpell, J., 2008. Breed differences in canine aggression. Applied
     Animal Behaviour Science. Vol. 114 (3-4), p. 441–460.
Ellis, J.L., Thomason, J., Kebreab, E., Zubair, K., France, J.. 2009. Cranial dimensions
     and forces of biting in the domestic dog. Journal of Anatomy. Vol. 214, p. 362–373.
FCI, 2016. Fédération Cynologique Internationale, www.fci.be geraadpleegd in 2016.
Gemeente Assen, 2016. Algemene Plaatselijke Verordening gemeente Assen
     http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/xhtmloutput/Historie/Assen/91286/9
     1286_3.html.
Gemeente Rotterdam, 2016. Informatie over bijtincidenten in de gemeente (niet
     openbaar).
Griffin G., Holt D.E., 2000. Bite wounds in Dogs and Cats. Veterinary Clinics of North
     America: Small Animal Practice, p. 669-679.
Hayashi A., Nagaoka M., Yamada K., Ichitani Y., Miake Y., Okado N., 1998. Maternal
     stress induces synaptic loss and developmental disabilities of offspring.
     International Journal of Developmental Neuroscience. Vol. 16 (3-4), p. 209-216.
Helton, W.S., 2011. Performance constraints in strength events in dogs. Behavioural
     Processes. Vol. 86(1), p. 149-151.
Hondenbescherming, 2016. Gesprek en informatie over hondenrassen (niet openbaar).




RDA.2017.031         Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                     27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Jagoe, J.A., Serpell, J., 1996. Owner characteristics and interactions and the prevalence
     of canine behaviour problems. Applied Animal Behaviour Science. Vol. 47(1-2), p.
     31-42.
Keuster T., Lamoureux J., Kahn A., 2006. Epidemiology of dog bites: A Belgian
     experience of canine behaviour and public health concerns., The Veterinary Journal,
     p. 482-487.
Keuster T., Overall K.L., 2011. Preventing dog bite injuries: the need for a collaborative
     approach. Veterinary Record, p. 341-342.
Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde, 2010. Code voor de
     Dierenarts. Utrecht, 14p.
Lafarge, M. Contribution à l’étude du comportement de prédation du chien sur l’homme.
     Thèse d'exercice, Médecine vétérinaire, Ecole Nationale Vétérinaire de Toulouse -
     ENVT, 2016, 104 p.
Lockwood, R., 2016. Ethology, ecology and epidemiology of canine aggression. Chapter 9
     in: Serpell, J. (ed.), 2016. The domestic dog: its evolution, behavior and
     interactions with people, 2nd edition. Cambridge University Press. 424 p.
Neijenhuis, F. en Hopster, H. Reductie van gezondheidsrisico's bij importhonden; actieve
     communicatie als beleidsinstrument. In press.
Pompe, V., Hopster, H., Dieren, M. van. 2013. Liefde maakt blind? Onderzoek naar
     waardenoriëntaties en waardenafwegingen van kopers/houders van
     ‘risicovolle’dieren. Hogeschool Van Hall Larenstein, Leeuwarden.
Raad van Beheer op Kynologische Gebied in Nederland, 2014. 'Fairfok' projectplan
     gezonde en sociale hond in Nederland. Amsterdam, 35 p.
Raad van Beheer op Kynologische Gebied in Nederland, 2017. Informatie over populatie
     rashonden in Nederland (niet openbaar).
RDA, 2013. Verantwoord honden houden: Paal en perk aan onaanvaardbaar gedrag van
     honden en hun houders. Raad voor Dierenaangelegenheden, Den Haag.
Radstake, C., 2016. Immigratie van buitenlandse (zwerf)honden & - (zwerf)katten naar
     Nederland: de cijfers 2015. Animal Medical Care Foundation & Stray Animal
     Foundation Platform. 20 p.
Rezac P., Rezac K., Slama P., 2015. Human behavior preceding dog bites to the face. The
     Veterinary Journal, p. 284-288.
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, 2017. Factsheet aantal geregistreerde
     bedrijfsmatige houders van honden (niet openbaar).
Serpell, J. Duffy, D.L. and Jagoe, J.A., 2016. Becoming a dog: Early experience and the
     development of behavior. Chapter 6 in: Serpell, J. (ed.), 2016. The domestic dog:
     its evolution, behavior and interactions with people, 2nd edition. Cambridge
     University Press. 424 p.



RDA.2017.031         Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                     28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Shamir M.H., Leisner S., Klement E., Gonen E., Johnston D.E., 2002. Dog Bite Wounds in
     Dogs and Cats: a Retrospective Study of 196 Cases. Journal of Veterinary medicine,
     p. 107-112.
Shields, L.B., Bernstein M.L., Hunsaker J.C. 3rd, Stewart D.M., 2009. Dog Bite-Related
     Fatalities, A 15-Year Review of Kentucky Medical Examiner Cases. Nat. Assoc. of
     Medical Examiners. Vol. 30(3), p. 223-30.
Smith, K.P. and Christakis, N.A. 2008. Social networks and health. Annual Review of
     Sociology 34: 405-429.
Werkgroep Feiten & Cijfers, 2015. Feiten & Cijfers Gezelschapsdierensector 2015. HAS
     Hogeschool, HAS Kennistransfer & Bedrijfsopleidingen, Den Bosch, Faculteit
     Diergeneeskunde, Utrecht.
Wet- en regelgeving, 2016. http://wetten.overheid.nl.




RDA.2017.031        Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                   29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Bijlage 1 Adviesvraag




RDA.2017.031   Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier   30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>RDA.2017.031   Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier   31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Bijlage 2 Hoog Risico rassen
Onderstaande 21 rassen zijn oorspronkelijk gefokt voor vechtdoeleinden;


-    Akita
-    Amerikaanse buldog
-    Amerikaanse pitbullterriër
-    Amerikaanse staffordshireterriër
-    Boerboel
-    Bullmastiff
-    Bulterriër
-    Cane corso
-    Dogo argentino
-    Dogo canario
-    Rottweiler
-    Staffordshire-bulterriër
-    Tosa
-    Fila brasileiro
-    Boxer
-    Dobermann
-    Bordeauxdog
-    Engelse buldog
-    Mastiff
-    Shar-pei
-    Mastino napoletano


Bron: Hondenbescherming (december 2016)


Op basis van rasspecifieke wetgeving in diverse landen kunnen de volgende rassen en
kruisingen hiermee aan de lijst worden toegevoegd:
Duitse herder, staffordshireterriër, Mechelse herder, chowchow, Anatolische herder,
mastín español, Rhodesian ridgeback, alano español en Kaukasische owcharka.




RDA.2017.031           Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier            32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Bijlage 3 Wetten
WETBOEK VAN STRAFRECHT

Artikel 425 Wetboek van Strafrecht
Met hechtenis van ten hoogste zes maanden of geldboete van de derde categorie wordt gestraft:
1°. hij die een dier op een mens aanhitst of een onder zijn hoede staand dier, wanneer het een mens aanvalt,
niet terughoudt;
2°. hij die geen voldoende zorg draagt voor het onschadelijk houden van een onder zijn hoede staand
gevaarlijk dier.

Artikel 300 Wetboek van Strafrecht e.v.
1. Mishandeling wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of geldboete van de vierde
   categorie.
2. Indien het feit zwaar lichamelijk letsel ten gevolge heeft, wordt de schuldige gestraft met gevangenisstraf
   van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vierde categorie.
3. Indien het feit de dood ten gevolge heeft, wordt hij gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren
   of geldboete van de vierde categorie.
4. Met mishandeling wordt gelijkgesteld opzettelijke benadeling van de gezondheid.
5. Poging tot dit misdrijf is niet strafbaar.

WET DIEREN

Artikel 2.6 Fokken van dieren
1. [Red: Dit lid is nog niet in werking getreden.]
2. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen voor het onderwerp, bedoeld in het eerste lid,
regels worden gesteld voor bij deze maatregel aangewezen diersoorten of diercategorieën die betrekking
hebben op onder meer:
a. een verbod op het fokken of het voor de fok gebruiken van:
1°.dieren die beschikken over een bepaalde aandoening die, of een uiterlijk kenmerk dat, de gezondheid of het
welzijn van het dier of de nakomelingen van het dier kan aantasten;
2°.dieren die een gevaar kunnen opleveren voor de veiligheid van mens of dier, en
3°.andere bij of krachtens algemene maatregel van bestuur aangewezen dieren, diersoorten of diercategorieën;
b. de methode van fokken, waaronder een verbod op bepaalde methoden van fokken;
c. het voorafgaand aan het fokken door de fokker te verrichten of te doen verrichten onderzoek bij dieren
waarmee wordt gefokt naar de aanwezigheid van aandoeningen die de gezondheid of het welzijn van de dieren
of de nakomelingen van die dieren kunnen aantasten;
d. hygiëne, het voorkomen van de verspreiding van dierziekten, zoönosen en ziekteverschijnselen, en het
weren van ziekteverwekkers;
e. het aantal nesten dat dieren gedurende een bepaalde periode krijgen, en
f. de bij te houden en over te leggen gegevens.

Artikel 5.13 Bevoegdheden burgemeester
1. De burgemeester van de gemeente waar zich een dier bevindt dat in strijd met het bepaalde krachtens
artikel 2.6, tweede lid, onderdeel a, onder 2°, is gefokt, of dat in strijd met het bepaalde bij en krachtens
artikel 2.2, zesde lid, eerste volzin, wordt gehouden, kan besluiten dat dit dier:
a. naar een door hem aangewezen plaats wordt vervoerd, en
b. aldaar wordt gedood.
2. De burgemeester voert de handeling, bedoeld in het eerste lid, onderdeel b, niet uit indien de houder binnen
zes weken nadat het besluit, bedoeld in het eerste lid, aan hem is bekendgemaakt, een verzoek als bedoeld in
artikel 8:81 van de Algemene wet bestuursrecht heeft ingediend en op dat verzoek niet afwijzend is beslist.

Artikel 2.14 Verbod op dierengevechten
1. Het is verboden dierengevechten te organiseren of dieren aan dierengevechten te doen deelnemen.
2. Het is verboden bij dierengevechten aanwezig te zijn.

WET WAPENS EN MUNITIE

Artikel 2 Wet wapens en munitie
1. Wapens in de zin van deze wet zijn de hieronder vermelde of overeenkomstig dit artikellid aangewezen
voorwerpen, onderverdeeld in de volgende categorieën.
Categorie IV
1°. blanke wapens waarvan het lemmet meer dan een snijkant heeft, voor zover zij niet vallen onder categorie
I;
2°. degens, zwaarden, sabels en bajonetten;
3°. wapenstokken;
4°. lucht-, gas- en veerdrukwapens, behoudens zulke door Onze Minister overeenkomstig categorie I, sub 7°,
aangewezen die zodanig gelijken op een vuurwapen dat zij voor bedreiging of afdreiging geschikt zijn;
5°. kruisbogen en harpoenen;
6°. bij regeling van Onze Minister aangewezen voorwerpen die geschikt zijn om daarmee personen ernstig
lichamelijk letsel toe te brengen;



RDA.2017.031              Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                                     33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>7°. Voorwerpen waarvan, gelet op hun aard of de omstandigheden waaronder zij worden aangetroffen,
redelijkerwijs kan worden aangenomen dat zij zijn bestemd om letsel aan personen toe te brengen of te
dreigen en die niet onder een van de andere categorieën vallen.

Artikel 46 Wetboek van Strafrecht
1. Voorbereiding van een misdrijf waarop naar de wettelijke omschrijving een gevangenisstraf van acht jaren of
meer is gesteld is strafbaar, wanneer de dader opzettelijk voorwerpen, stoffen, informatiedragers, ruimten of
vervoermiddelen bestemd tot het begaan van dat misdrijf verwerft, vervaardigt, invoert, doorvoert, uitvoert of
voorhanden heeft.
2. Het maximum van de hoofdstraffen op het misdrijf gesteld wordt bij voorbereiding met de helft verminderd.
3. Geldt het een misdrijf waarop levenslange gevangenisstraf is gesteld, dan wordt gevangenisstraf opgelegd
van ten hoogste vijftien jaren.
4. De bijkomende straffen zijn voor voorbereiding dezelfde als voor het voltooide misdrijf.
5. Onder voorwerpen worden verstaan alle zaken en alle vermogensrechten.

GEMEENTEWET
Artikel 172
3. De burgemeester is bevoegd bij verstoring van de openbare orde of bij ernstige vrees voor het ontstaan
daarvan, de bevelen te geven die noodzakelijk te achten zijn voor de handhaving van de openbare orde.

ALGEMEEN PLAATSELIJKE VERORDENING
Artikel 2.59 Gevaarlijke honden
1. Indien de burgemeester een hond in verband met zijn gedrag gevaarlijk of hinderlijk acht, kan hij de
eigenaar of houder van die hond een aanlijngebod of een aanlijn- en muilkorfgebod opleggen voor zover die
hond verblijft of loopt op een openbare plaats of op het terrein van een ander.
2. Een aanlijngebod houdt in dat de eigenaar of houder verplicht is de hond aangelijnd te houden met een lijn
met een lengte, gemeten van hand tot halsband, van ten hoogste 1,50 meter.
3. Een muilkorfgebod houdt in dat de eigenaar of houder verplicht is de hond voorzien te houden van een
muilkorf die:
a. vervaardigd is van stevige kunststof, van stevig leer of van beide stoffen;
b. door middel van een stevige leren riem zodanig rond de hals is aangebracht dat verwijdering zonder toedoen
van de mens niet mogelijk is; en
c. zodanig is ingericht dat de hond niet kan bijten, dat de afgesloten ruimte binnen de korf een geringe opening
van de bek toelaat en dat geen scherpe delen binnen de korf aanwezig zijn.
4. Onverminderd artikel 2:57, eerste lid, aanhef en onder d, dient een hond als bedoeld in het eerste lid
voorzien te zijn van een door de bevoegde minister op aanvraag verstrekt uniek identificatienummer door
middel van een microchip die met een chipreader afleesbaar is.

Artikel 2.59a Bescherming tegen gevaarlijke honden op eigen erven
Het is de eigenaar, houder of verzorger van een hond en hem, die een hond onder zijn toezicht heeft, verboden
deze hond op zijn erf zonder muilkorf te laten loslopen, indien het college van burgemeester en wethouders
heeft meegedeeld, dat hij het dier gevaarlijk acht, dan wel indien de hond is opgeleid voor bewakings-,
opsporings- en verdedigingswerk, tenzij:
a. op een vanaf de weg zichtbare plaats een – ter beoordeling van het college van burgemeester en wethouders
– duidelijk leesbaar waarschuwingsbord is aangebracht;
b. de gelegenheid bestaat een brievenbus te bereiken en aan te bellen zonder dat men het erf hoeft te
betreden;
c. het erf voorzien is van een zodanig hoge en deugdelijke afrastering dat de hond zonder menselijke
tussenkomst niet buiten het erf kan komen.

Artikel 2.60 Houden van hinderlijke of schadelijke dieren
Het is verboden op door het college ter voorkoming of opheffing van overlast of schade aan de openbare
gezondheid aangewezen plaatsen, buiten een inrichting in de zin van de Wet milieubeheer, bij dat
aanwijzingsbesluit aangeduide dieren:
a. aanwezig te hebben, of
b. aanwezig te hebben anders dan met inachtneming van de door hen gestelde regels, of
c. aanwezig te hebben tot een groter aantal dan in die aanwijzing is aangegeven.




RDA.2017.031              Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                                      34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Bijlage 3a Protocol bijtincidenten gemeente Assen
Wettelijke grondslag(en) of bevoegdheid waarop de regeling is gebaseerd

Algemene Plaatselijke Verordening gemeente Assen, art. 2:59

Gemeentewet, artikel 172

Artikel 1. Weging ernst bijtincidenten


 1. Bij weging van de ernst van bijtincidenten wordt onderscheid gemaakt tussen honden die betrokken zijn
    bij (zeer) ernstige bijtincidenten en overige honden die zijn betrokken bij een licht bijtincident.
 2. Bij (zeer) ernstige bijtincidenten bijt een hond een persoon of brengt de hond ernstig letsel toe aan een
    ander dier, veelal een hond.
 3. Bij een licht bijtincident bijt een hond een ander dier, veelal een hond, maar is geen sprake van ernstig
    letsel, of is sprake van een bijtincident zonder ernstige gevolgen dat gezien de context verklaarbaar is.

Artikel 2. Optreden tegen ernstige bijtincidenten


 1. De houder van een hond die een (zeer) ernstig bijtincident heeft begaan wordt gevraagd om afstand te
    doen van zijn hond.
 2. De burgemeester geeft bevel tot het onvrijwillig in beslag nemen van de hond indien de houder niet
    vrijwillig afstand doet van de hond en de burgemeester vreest dat de kans op bijtrecidive aanwezig is, of als
    de hond al eerder een bijtincident heeft veroorzaakt.
   3. Bij het onvrijwillig in beslag nemen kan in opdracht van de houder de hond aan een risico-assessment
    worden onderworpen die de burgemeester betrouwbaar acht. De test zal moeten uitwijzen of de hond
    resocialiseerbaar of elders herplaatsbaar is, of dat het risico bij terugplaatsing bij de houder als te groot
    moet worden ingeschat.
   4. De kosten van vervoer, verblijf, test en eventueel laten doden van de hond komen voor rekening van de
    houder van de hond.
   5. Bij bijt recidive of bij (zeer) ernstige bijtincidenten informeert de gemeente het Openbaar Ministerie,
    zodat dit kan overwegen of het instellen van strafvervolging tegen de houder van de hond, terzake van
    mishandeling, vernieling, geen voldoende zorg dragen voor onschadelijk houden van een gevaarlijk dier, of
    overtreding van de APV aan de orde is.
   6. Indien de burgemeester bij de situatie uit het tweede lid niet vreest dat bijtrecidive zal plaatsvinden, dan
    kan het college de hond aanwijzen als gevaarlijke hond.

Artikel 3. Optreden tegen overige honden


 1. Bij vrees voor het ontstaan van ernstige bijtincidenten, of bij een licht bijtincident kan het college
    besluiten tot aanwijzing van de hond als gevaarlijke hond in de zin van artikel 2:59 APV.
 2. Het college kan in bepaalde situaties aangeven dat het noodzakelijk is dat de hond een risico-assessment
    ondergaat.
 3. Bij zeer ernstige vrees voor het ontstaan van een (zeer) ernstig bijtincident kan het college besluiten dat
    de houder onvrijwillig afstand moet doen van de hond.
 4. Als de houder van een hond die als gevaarlijke hond is aangewezen in strijd met artikel 2:59 APV de
    hond houdt en de hond een nieuw bijtincident veroorzaakt dan geeft het college toepassing aan het vorige
    lid en gaat het na of er aanleiding is dat naast de bestuursrechtelijke maatregel een strafrechtelijke sanctie
    op zijn plaats is wegens overtreding van de APV.

Artikel 4. Inwerkingtreding

Dit Protocol bijtincidenten honden treedt in werking op de dag na die van bekendmaking.
Assen, 23 maart 2010

Burgemeester en wethouders van Assen,




RDA.2017.031               Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                                        35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Bijlage 3b Artikelen uit APV Rotterdam over honden
Artikel 2:57 Loslopende honden
1. Het is de eigenaar of houder van een hond verboden die hond te laten verblijven of te laten lopen:
a. op een voor het publiek toegankelijke en kennelijk als zodanig ingerichte kinderspeelplaats, zandbak of
speelweide of op een andere door het college aangewezen plaats;
b. binnen de bebouwde kom op de weg indien de hond niet is aangelijnd;
c. buiten de bebouwde kom op een door het college aangewezen plaats indien de hond niet is aangelijnd; of
d. op de weg indien die hond niet is voorzien van een halsband of een ander identificatiemerk dat de eigenaar
of houder duidelijk doet kennen.
2. Het eerste lid, aanhef en onder b, is niet van toepassing op door het college aangewezen plaatsen.
3. Het eerste lid, aanhef en onder a tot en met c, is niet van toepassing op de eigenaar of houder van een
hond:
a. die zich vanwege zijn handicap door een geleidehond of sociale hulphond laat begeleiden; of
b. die deze hond aantoonbaar gekwalificeerd opleidt tot geleidehond of sociale hulphond.

Artikel 2:59 Gevaarlijke honden
1. Indien de burgemeester een hond in verband met zijn gedrag gevaarlijk of hinderlijk acht, kan hij de
eigenaar of houder van die hond een aanlijngebod of een aanlijn- en muilkorfgebod opleggen voor zover die
hond verblijft of loopt op een openbare plaats of op het terrein van een ander.
2. Een aanlijngebod houdt in dat de eigenaar of houder verplicht is de hond aangelijnd te houden met een lijn
met een lengte, gemeten van hand tot halsband, van ten hoogste 1,50 meter.
3. Een muilkorfgebod houdt in dat de eigenaar of houder verplicht is de hond voorzien te houden van een
muilkorf die:
a. vervaardigd is van stevige kunststof, van stevig leer of van beide stoffen;
b. door middel van een stevige leren riem zodanig rond de hals is aangebracht dat verwijdering zonder toedoen
van de mens niet mogelijk is; en
c. zodanig is ingericht dat de hond niet kan bijten, dat de afgesloten ruimte binnen de korf een geringe opening
van de bek toelaat en dat geen scherpe delen binnen de korf aanwezig zijn.
4. Onverminderd artikel 2:57, eerste lid, aanhef en onder d, dient een hond als bedoeld in het eerste lid
voorzien te zijn van een door de bevoegde minister op aanvraag verstrekt uniek identificatienummer door
middel van een microchip die met een chipreader afleesbaar is.

Artikel 2:60 Houden of voeren van hinderlijke of schadelijke dieren
1. Het is verboden op door het college ter voorkoming of opheffing van overlast of schade aan de openbare
gezondheid aangewezen plaatsen, buiten een inrichting in de zin van de Wet milieubeheer, bij dat
aanwijzingsbesluit aangeduide dieren:
a. aanwezig te hebben;
b. aanwezig te hebben anders dan met inachtneming van de door het college gestelde regels;
c. aanwezig te hebben in een groter aantal dan in die aanwijzing is aangegeven; of
d. te voeren.
2. Het college kan de rechthebbende op een onroerende zaak gelegen binnen een plaats die krachtens het
eerste lid is aangewezen, ontheffing verlenen van een of meer verboden bedoeld in het eerste lid.




RDA.2017.031              Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                                      36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Colofon

De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA) is een onafhankelijke raad van deskundigen
die de staatssecretaris van Economische Zaken gevraagd en ongevraagd adviseert over
multidisciplinaire vraagstukken op het gebied van dierenwelzijn en diergezondheid. De
RDA bestaat uit wetenschappelijke experts en praktijkdeskundigen die op persoonlijke
titel, zonder last of ruggespraak, zitting hebben in de Raad.


De concept zienswijze is ter beoordeling voorgelegd aan de gehele Raad. Deze zienswijze
is daarmee een product van de hele Raad.


De Raad voor Dierenaangelegenheden:
prof.dr. J.J.M. van Alphen                        prof.dr.ir. B. Kemp
dr.ir. G.B.C. Backus                              prof.dr. F. van Knapen
dr. H.M.G. van Beers-Schreurs                     prof.dr. P.A. Koolmees
W.T.A.A.G.M. van den Bergh                        prof.dr. M.P.G. Koopmans
mr. A.G. Dijkhuis                                 P.C. Krikke
prof.mr. A.A. Freriks                             dr. F.L.B. Meijboom
prof.dr. S. Haring                                ir. F.C. v.d. Schans
prof.dr.ir. L.A. den Hartog                       dr. M.C.Th. Scholten
A.L. ten Have-Mellema                             prof.dr. Y.H. Schukken MBA
prof.dr.ir. J.A.P. Heesterbeek                    prof.dr. M.M. Sloet van Oldruitenborgh-
prof.dr. L.J. Hellebrekers                        Oosterbaan
dr. S.A. Hertzberger                              ir. M.H.A. Steverink
J.E. Hesterman                                    H.W.A. Swinkels
A.J.M. van Hoof                                   dr.ir. J.W.G.M. Swinkels
dr.ing. H. Hopster                                prof.dr.ir. C.J.A.M. Termeer
prof.dr.ir. A. van Huis                           prof.dr.ir. J.C.M. van Trijp
ir. M. de Jong-Timmerman                          drs. R.A. Tombrock
J.Th. de Jongh                                    drs. H.M. van Veen
drs. J. Kaandorp


Meer informatie over de Raad voor Dierenaangelegenheden vindt u op onze website:
www.RDA.nl. Daar kunt u ook alle eerder uitgebrachte adviezen downloaden




RDA.2017.031            Preventie van Ernstige Hondenbeten bij Mens en Dier                 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>