<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>ARCHEOLOGISCH BUREAU- EN
VERKENNEND BOORONDERZOEK

BONGERD 32

TE HATTEM

GEMEENTE HATTEM
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>archeologisch bureau- en verkennend booron-
derzoek
Bongerd 32 te Hattem


                Opdrachtgever          Aannemingsbedrijf Draisma

                                       Postbus 280

                                       7300 AG Apeldoorn



               Rapportnummer           12497.002

                Versienummer1          1

                          Datum        13 april 2022



                       Vestiging       Overijssel
                                       Wilhelm Röntgenstraat 7a
                                       8013 NE Zwolle
                                       088 - 5001600
                                       zwolle@econsultancy.nl

                       Opsteller       De heer drs. J. Holl & H.J. Geurts

                          Paraaf




             Kwaliteitscontrole        De heer drs. A.H. Schutte

                          Paraaf




    © Econsultancy bv, Zwolle.
    Foto’s en tekeningen: Econsultancy bv, tenzij anders vermeld.

    Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk,
    fotokopie of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgevers. Econsul-
    tancy aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit de toepassing van de advie-
    zen of het gebruik van de resultaten van dit onderzoek.

    ISSN: 2210-8777 (Analoog rapport)
    ISSN: 2210-8785 (Digitaal rapport E-depot)

1
 Versie 1 betreft een rapport waarvan geen beoordeling van de bevoegde overheid is ontvangen, bij versie 2 is het rapport wel
beoordeeld door de bevoegde overheid.
                                                                      Econsultancy Archeologisch Rapport
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Administratieve gegevens plangebied

Projectcode                                       12497.002

Toponiem                                          Bongerd 32

Opdrachtgever                                     Aannemingsbedrijf Draisma

Gemeente                                          Hattem

Plaats                                            Hattem

Provincie                                         Gelderland

Kadastrale gegevens                               Gemeente Hattem, sectie D, nummers: 6617, 6833 en 6536

Omvang plangebied                                 circa 1,37 ha

Kaartblad                                         27E (1:25.000)

Coördinaten centrum plangebied                    X: 201038/Y: 498619

Bevoegde overheid                                 Gemeente Hattem
                                                  Markt 1, 8051 EZ Hattem
                                                  Tel: 038-4431616
                                                  Email: gemeente@hattem.nl

Deskundige namens de bevoegde overheid            Afdeling erfgoed, team archeologie gemeente Zwolle
                                                  Postbus 10007
                                                  Veemarkt 38
                                                  8011 AJ Zwolle
                                                  Dhr. Drs. Michael Klomp
                                                  Tel: 038-4983030
                                                  Email: archeologie@zwolle.nl

ARCHIS3       Onderzoeksmeldingsnummer (OM-nr.)   5070481100

Archeoregio NOaA                                  Utrechts-Gelders zandgebied

Beheer en plaats documentatie                     Econsultancy, Zwolle/ Provinciaal Archeologisch Depot Gelderland

Uitvoerders                                       Econsultancy, drs. J. Holl en H.J. Geurts (stagiair universiteit Utrecht)




Kwaliteitszorg
Econsultancy is onder meer gecertificeerd voor protocollen 4001, 4002, 4003 en 4004 van de BRL SIKB 4000. Verder is
Econsultancy lid van de Nederlandse Vereniging van Archeologische Opgravingsbedrijven (NVAO). De leden van de NVAO
bieden kwalitatief hoogstaand archeologisch onderzoek. Het lidmaatschap is een waarborg voor kwaliteit en betrouwbaar-
heid. Tevens is Econsultancy aangesloten bij de Vereniging van Ondernemers in Archeologie (VOiA). De VOiA behartigt de
belangen van meer dan 100 bedrijven in alle takken van de archeologie.

Betrouwbaarheid
Dit onderzoek is op zorgvuldige wijze uitgevoerd, conform de toepasselijke en van kracht zijnde regelgeving. Een booron-
derzoek wordt in het algemeen uitgevoerd door het steekproefsgewijs onderzoeken van de bodem, waardoor het, op basis
van de resultaten van een booronderzoek, onmogelijk is garanties af te geven ten aanzien van de aan- of afwezigheid van
archeologische waarden. In dit kader dient ook opgemerkt te worden dat geraadpleegde bronnen niet altijd zonder fouten en
volledig zijn. Daar Econsultancy voor het verkrijgen van historische informatie afhankelijk is van deze bronnen, kan Econsul-
tancy niet instaan voor de juistheid en volledigheid van deze informatie.



                                                                           Econsultancy Archeologisch Rapport
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>SAMENVATTING

Econsultancy heeft in opdracht van Aannemingsbedrijf Draisma in mei 2021 een archeologisch bu-
reauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase) door middel van bo-
ringen uitgevoerd. Het plangebied is gelegen aan de Bongerd 32 te Hattem in de gemeente Hattem.

In het plangebied zullen woningen in drie woonblokken worden gerealiseerd met een paviljoen. Bij de
aanvraag van de hiervoor benodigde omgevingsvergunning is gebleken dat voor het plangebied een
archeologische onderzoeksplicht geldt. Deze onderzoeksplicht vloeit voort uit de Erfgoedwet (2016)
en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo, 2010). Het archeologisch onderzoek is
noodzakelijk om te bepalen of er archeologische waarden aanwezig zijn binnen het plangebied en of
deze door de voorgenomen bodemingrepen kunnen worden aangetast.

Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeo-
logische verwachting voor het plangebied is. Dit wordt uitgevoerd door middel van het verwerven van
informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over bekende en verwachte archeologische waar-
den.

Het inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) heeft tot doel de in het bureauon-
derzoek opgestelde gespecificeerde archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen door
middel van boringen. Het veldonderzoek heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemop-
bouw is binnen het plangebied en wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bo-
demprofiel voor de gespecificeerde archeologische verwachting.
Met de resultaten van het archeologisch onderzoek kan worden vastgesteld of binnen het plangebied
archeologische waarden aanwezig (kunnen) zijn en of vervolgonderzoek dan wel planaanpassing
noodzakelijk is.

Gespecificeerde archeologische verwachting bureauonderzoek
Uit de landschappelijke ligging aan de voet van een vermoedelijke dekzandrug, blijkt dat het plange-
bied vanaf het Paleolithicum gunstig is geweest voor jagers en verzamelaars en vanaf het Neolithi-
cum voor landbouwers. Uit de archeologische gegevens die verzameld zijn uit het onderzoeksgebied
blijkt dat er in de omgeving van het plangebied sporen van menselijke activiteit zijn waar genomen uit
de Late-Middeleeuwen tot en met de Nieuwe tijd, evenals een vuursteenvindplaats uit mogelijk het
Mesolithicum.

Door archeologisch onderzoek is er een goed beeld van waar de jagers en verzamelaars hun tijdelijke
kampementen vestigden. De jagers en verzamelaars waren afhankelijk van een aantal ecologische
factoren, zoals het voedselaanbod en de aanwezigheid van grondstoffen in de omgeving van de loca-
tie. Ze leefde van de jacht, visserij en het verzamelen van onder andere noten, vruchten en wortels.
Dit soort voedsel was met name te vinden op het overgangsgebied van hoge en droge gronden naar
lage en natte gronden, de gradiëntzone, en dichtbij water, zoals vennen en beken. Op dit soort loca-
ties was ook drinkwater bereikbaar.2 Gezien de ligging aan de voet van een dekzandrug lag het plan-
gebied vermoedelijk op een dergelijke overgangslocatie. Vandaar dat een hoge verwachting voor het
Paleo- en Mesolithicum geldt.

Voor de landbouwers zijn andere factoren van belang bij de locatiekeuze. Vanaf het Neolithicum ging
men zich vestigen op één locatie. Om te kunnen blijven wonen op één plek werd het kunnen uitvoe-
ren van landbouw een belangrijke factor. Voor akkerbouw is onder andere een vruchtbare bodem en


2
    Louwe Kooijmans et al., 2005.



Rapport 12497.002 versie 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>een goede afwatering van belang.3 In het geval van het plangebied zal de grond niet te droog of te nat
geweest zijn in vergelijking met de omliggende omgeving (de stuwwal en de Gelderse IJssel). Van-
daar dat een hoge verwachting voor het Neolithicum en de Bronstijd geldt.

Op basis van archeologische gegevens in de gemeente Hattem was in het dekzandgebied sprake
van een continue bewoning vanaf het Laat-Paleolithicum tot in de Vroege-Bronstijd. Hierna raakten
de lagere ruggen vermoedelijk te nat voor bewoning, waarna de bewoning verhuisde naar de hogere
dekzandruggen. Vermoedelijk raakte het plangebied, gezien de ligging aan de voet van de dekzand-
rug, in deze periode ongeschikt voor bewoning, maar gezien de weinige beschikbare gegevens kan
dit niet met zekerheid gezegd worden. Vandaar dat een middelhoge verwachting voor de periode
IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen geldt.

In de Nieuwe tijd en vermoedelijk ook in de Late-Middeleeuwen lag het plangebied in het akker- en
tuingebied rondom Hattem. In de 17e eeuw lag het plangebied nog in akkergebied en in de 18 e eeuw
werden delen ingericht als tuin. Rond 1900 is direct ten noordwesten van het hoofdgebouw een tuin-
huisje gebouwd. Deze locatie bleef tot halverwege de 20e eeuw bebouwd. Gezien de ligging direct
naast de huidige bebouwing is de kans groot dat eventuele resten van dit tuinhuisje reeds verdwenen
zijn bij de nieuwbouw en inrichting van het terrein. In het overige deel van het plangebied zijn geen
aanwijzingen voor de aanwezigheid van historische bebouwing. Wel is mogelijk stadsafval van Hat-
tem in het gebied gestort. Op basis hiervan geldt een hoge verwachting op het aantreffen van opho-
gingslagen uit de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd.

Resultaten veldonderzoek
Tijdens het veldonderzoek is dekzand aangetroffen op een diepte van 130 à 210 cm -mv (0,8 à 1,6 m
NAP). In het dekzand is het podzolprofiel nog deels intact, waarbij in het uiterste noordwesten nog
een A-horizont aanwezig is en in het noordoosten een B-horizont. In het zuiden is de bodem tot in de
C-horizont verstoord, maar op basis van een vergelijking van de dekzandhoogtes tussen de boringen,
wordt verwacht dat slechts een klein deel van de C-horizont verloren is gegaan.

Boven het dekzand is een recent ophoogpakket aangetroffen. Op basis van NAP-hoogtes op histori-
sche kaarten (circa 2,75 m NAP) en de huidige hoogte (overwegend 2,5 à 3,0 m NAP) is de maai-
veldhoogte sinds het begin van de 20 e eeuw min of meer gelijk gebleven. Op basis hiervan wordt
vermoed dat bij de bouw van het zorgcentrum de bodem diep vergraven is, waarbij mogelijk een eer-
der pakket met vermoedelijke komafzettingen of veen is afgegraven en opnieuw is opgevuld met
zand. Vermoedelijk is ooit een veenpakket aanwezig geweest, wat te zien is aan de laag veen die nog
in enkele boringen is vastgesteld, evenals de aangetroffen sterk humeuze zandlagen.

De gespecificeerde archeologische verwachting, zoals die is weergegeven tijdens het bureauonder-
zoek, dient op basis van het booronderzoek deels aangepast te worden. Op basis van het booronder-
zoek kan bevestigd worden dat het plangebied in een relatief laaggelegen deel van het dekzandge-
bied ligt, op de voet van de dekzandrug. In het uiterste noordwesten van het plangebied is de A-
horizont nog grotendeels intact, waardoor hier de verwachting op resten uit het Paleo- en Mesolithi-
cum gelijk blijft. Eventuele vondsten kunnen hier nog bewaard zijn gebleven. In het grootste deel van
het plangebied is de bodem echter tot onder de vondstlaag verstoord, waardoor vuursteenvindplaat-
sen ter plaatse niet meer verwacht worden.

Voor de perioden Neolithicum – Bronstijd blijft de verwachting gelijk. Het plangebied ligt aan de voet
van de dekzandrug, maar vermoedelijk was het in deze perioden nog geschikt voor bewoning. In de
periode hierna kwam het waarschijnlijk in een drassig gebied te liggen, waardoor een lage verwach-

3
    Louwe Kooijmans et al., 2005.



Rapport 12497.002 versie 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>ting voor de IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen geldt. Voor de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd kan
de verwachting eveneens bijgesteld worden naar laag. Er zijn geen stadsophogingslagen aangetrof-
fen en eventuele lagen uit deze perioden zijn hoogstwaarschijnlijk al verdwenen / afgegraven.

Op basis van het veldonderzoek kunnen nog steeds archeologische waarden in het plangebied ver-
wacht worden, overwegend uit de perioden Neolithicum - Bronstijd. Aangezien de A-horizont in de
meeste boringen reeds verdwenen is, worden overwegend vindplaatsen zonder vondstniveau, maar
met grondsporen verwacht.

Advies
Het archeologisch relevante niveau wordt binnen het plangebied op 1,6 (westelijke bouwblok) of 1,3
(overige bouwblokken) m NAP verwacht. Over het algemeen wordt een bufferzone gehanteerd van
30 cm boven het archeologische relevante niveau, waardoor ter plaatse van bouwblok A geen graaf-
werkzaamheden dieper dan 1,9 m NAP en ter plaatse van de overige bouwblokken geen graafwerk-
zaamheden dieper dan 1,6 m NAP dienen plaats te vinden. Indien aan deze voorwaarden niet vol-
daan kan worden, wordt geadviseerd een vervolgonderzoek uit te voeren.

Aangezien verwacht wordt dat in het grootste deel van het plangebied alleen een sporenlaag zonder
vondstlaag aanwezig is, is een proefsleuvenonderzoek hier de meest geschikte onderzoeksmethode.
Bij een proefsleuvenonderzoek dienen verspreid over het plangebied sleuven gegraven te worden
met als doel om eventuele archeologische waarden te karteren en waarderen. Voor dit onderzoek
dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen te zijn opgesteld waarin is
vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen. Geadviseerd om dit proefsleuvenonderzoek uit te
voeren na de sloop van de huidige bebouwing, zodat tevens vastgesteld kan worden of onder de
huidige funderingen nog archeologische vindplaatsen aanwezig zijn.

Bovenstaand advies is van Econsultancy. De resultaten van onderhavig onderzoek dienen te worden
beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Hattem). De bevoegde overheid neemt vervol-
gens een besluit.

Mochten tijdens de graafwerkzaamheden toch archeologische waarden worden aangetroffen, dan
dient hiervan melding te worden gemaakt conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016 bij het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 4).




4   Infodesk email: info@cultureelerfgoed.nl of tel: 033-4217456.



Rapport 12497.002 versie 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                       INHOUDSOPGAVE


1        INLEIDING .................................................................................................................................. 1
2        BUREAUONDERZOEK .............................................................................................................. 1
         2.1       Doelstelling en onderzoeksvragen ................................................................................... 1
         2.2       Methoden .......................................................................................................................... 1
         2.3       Afbakening en huidige situatie van het plangebied .......................................................... 2
         2.4       Toekomstige situatie ......................................................................................................... 3
         2.5       Aardwetenschappelijke gegevens .................................................................................... 4
         2.6       Archeologische waarden .................................................................................................. 6
         2.7       Beschrijving van het historische gebruik .......................................................................... 7
         2.8       Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel ........................................................ 10
         2.9       Conclusie bureauonderzoek ........................................................................................... 12
3        INVENTARISEREND VELDONDERZOEK .............................................................................. 13
         3.1       Doelstelling en onderzoeksvragen ................................................................................. 13
         3.2       Methoden ........................................................................................................................ 13
         3.3       Resultaten ....................................................................................................................... 13
4        CONCLUSIE EN ADVIES ......................................................................................................... 15
LITERATUUR ...................................................................................................................................... 17
BRONNEN .......................................................................................................................................... 19




Rapport 12497.002 versie 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>LIJST VAN TABELLEN

Tabel I.           Aardwetenschappelijke gegevens plangebied
Tabel II.          Grondwatertrappenindeling
Tabel III.         Grondwatergegevens plangebied
Tabel IV.          Geraadpleegd historisch kaartmateriaal
Tabel V.           Verleende bouwvergunningen
Tabel VI.          Gespecificeerde archeologische verwachting
Tabel VII.         Hoofdlijn bodemopbouw
Tabel VIII.        Overzicht aangetroffen archeologische indicatoren


LIJST VAN AFBEELDINGEN

Figuur 1.          Situering van het plangebied binnen Nederland
Figuur 2.          Detailkaart van het plangebied
Figuur 3.          Luchtfoto van het plangebied
Figuur 4.          Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart
Figuur 5.          Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart
Figuur 6.          Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)
Figuur 7.          Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart
Figuur 8.          Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied
Figuur 9.          Situering van het plangebied binnen de historische kaarten
Figuur 10.         Situering van het plangebied binnen kadastrale minuutkaart 1827
Figuur 11.         Overzicht rijks- en gemeentemonumenten in het onderzoeksgebied
Figuur 12.         Boorpuntenkaart
Figuur 13.         Mate van verstoring per boring

BIJLAGEN

Bijlage 1          Overzicht geologische en archeologische tijdvakken
Bijlage 2          AMK-terreinen
Bijlage 3          Onderzoeksmeldingen
Bijlage 4          Vondstmeldingen
Bijlage 5          Bewoningsgeschiedenis van Nederland
Bijlage 6          AMZ-cyclus
Bijlage 7          Planontwerp
Bijlage 8          Boorprofielen




Rapport 12497.002 versie 1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>1       INLEIDING

Econsultancy heeft in opdracht van Aannemingsbedrijf Draisma een archeologisch onderzoek uitge-
voerd voor een plangebied gelegen aan de Bongerd 32 te Hattem in de gemeente Hattem (zie figuur
1). De initiatiefnemer heeft het voornemen om de locatie opnieuw te ontwikkelen waarbij de huidige
bebouwing gesloopt wordt en nieuwe bebouwing in de vorm van drie blokken verspreid over het ter-
rein worden gebouwd.

Bij de aanvraag van de hiervoor benodigde omgevingsvergunning is gebleken dat voor een plange-
bied een archeologische onderzoeksplicht geldt. Deze onderzoeksplicht vloeit voort uit het Verdrag
van Malta (1992) en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo, 2010). Het archeologisch
onderzoek is noodzakelijk om te bepalen of er archeologische waarden aanwezig zijn binnen het
plangebied en of deze door de voorgenomen bodemingrepen kunnen worden aangetast.

Het archeologisch onderzoek bestaat uit een bureauonderzoek (hoofdstuk 2) en een inventariserend
veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) door middel van boringen (hoofdstuk 0). Op basis van
de resultaten van het onderzoek wordt een advies gegeven of vervolgstappen noodzakelijk zijn
(hoofdstuk 0).

Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd in mei 2021 door drs. J. Holl (Senior KNA Prospector) en
H.J. Geurts (stagiair, universiteit Utrecht). Het rapport is gecontroleerd door drs. A.H. Schutte (senior
KNA Archeoloog).


2       BUREAUONDERZOEK

2.1         Doelstelling en onderzoeksvragen

Het doel van het bureauonderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwach-
ting voor het plangebied. Hiervoor wordt een inventarisatie gemaakt van bekende aardwetenschappe-
lijke, archeologische en (cultuur)historische gegevens. Aan de hand van deze inventarisatie wordt het
gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel opgesteld.

2.2         Methoden

Het archeologisch onderzoek is uitgevoerd onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA,
versie 4.1, 24‑05‑2018) en conform de eisen en normen zoals aangegeven in de Kwaliteitsnorm Ne-
derlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018), die is vastgesteld door het Centraal College
van Deskundigen (CCvD) Archeologie en is ondergebracht bij het SIKB te Gouda.

Voor de uitvoering van het bureauonderzoek gelden de specificaties LS01, LS02, LS03, LS04 en
LS05. De resultaten van dit onderzoek worden in dit rapport weergegeven conform specificatie LS06. 5

Binnen dit onderzoek zijn de volgende werkzaamheden verricht:

           afbakening van het plangebied en vaststellen van de consequenties van het mogelijk toe-
            komstige gebruik (LS01);
           beschrijving van de huidige en toekomstige situatie (LS02);
           beschrijving van de historische situatie en mogelijke verstoringen (LS03);

5
    SIKB.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                     Pagina 1 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>           beschrijving van bekende archeologische en historische waarden en aardwetenschappelijke
            gegevens (LS04);
           opstellen van een gespecificeerde verwachting (LS05).

Bij het uitvoeren van deze werkzaamheden zijn de volgende bronnen geraadpleegd:

           het Archeologische Informatie Systeem (ARCHIS);
           de Archeologische Monumenten Kaart (AMK);
           geologische kaarten, geomorfologische kaarten en bodemkaarten;
           de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond (DINOlo-
            ket);
           literatuur en historisch kaartmateriaal;
           bouwhistorische gegevens;
           de recente topografische kaart (schaal 1:25.000);
           recente luchtfoto’s;
           het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN);
           de Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Gelderland;
           de archeologische verwachtingskaarten van de gemeente Hattem;

2.3         Afbakening en huidige situatie van het plangebied

Afbakening
Er dient een onderscheid gemaakt te worden tussen het onderzoeksgebied en het plangebied. Het
plangebied is het gebied waarbinnen feitelijk de bodemverstorende ingreep gaat plaatsvinden. Het
onderzoeksgebied is het gebied waarover informatie is verzameld om een goed beeld te krijgen van
de archeologische waarden binnen het plangebied. Dit gebied is groter dan het plangebied. In het
huidige onderzoek betreft het onderzoeksgebied het gebied binnen een straal van circa 500 meter
rondom het plangebied.6

Het plangebied, circa 1,37 ha, ligt aan de Bongerd 32, ongeveer 300 meter ten zuidwesten van de
kern van Hattem in de gemeente Hattem (zie figuur 1 en figuur 2). Volgens het Actueel Hoogtebe-
stand Nederland (AHN) bevindt het maaiveld zich op een hoogte tussen de 2,5 en 4 meter +NAP. Het
gebied is kadastraal bekend als gemeente Hattem, sectie D, nummers: 6617, 6833 en 6536. Volgens
de topografische kaart van Nederland, kaartblad 27E (1:25.000), zijn de coördinaten van het midden
van het plangebied X: 201038/Y: .

Huidige situatie
Voor het bureauonderzoek is het van belang de huidige situatie te onderzoeken. Landgebruik en be-
bouwing kunnen van invloed zijn op de archeologische verwachting. Hiervoor is gebruik gemaakt van
de meest recente gegevens.

Het plangebied is momenteel bebouwd met een zorgcomplex met bijbehorende woningen (zie figuur
3). Hieromheen bevinden zich verharde parkeerplaatsen, gras en tuinen.

Vigerend beleid
Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet van kracht. Het doel van deze wet is te voorkomen dat archeolo-
gische waarden uit het verleden verloren gaan. In deze wet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor
het beheer van het bodemarchief binnen hun grondgebied. Voor een goed beheer van dit bodemar-

6
 Binnen deze straal wordt geacht dat er voldoende informatie beschikbaar is om een gefundeerde uitspraak te doen over de
archeologische verwachting van het plangebied.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                                   Pagina 2 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>chief gebruikt de gemeente een archeologische beleidskaart. De archeologische beleidskaart geeft
een gemeente breed overzicht van bekende en te verwachten archeologische waarden. De kaart
maakt inzichtelijk waar en bij welke ruimtelijke ingrepen een archeologisch onderzoek verplicht is en
wordt als toetsingskader gebruikt voor ruimtelijke procedures.

Het plangebied valt binnen het bestemmingsplan Kom Hattem van de gemeente Hattem. Volgens dit
bestemmingsplan heeft het plangebied een dubbelbestemming archeologie. Volgens de bijbehorende
planregels is archeologisch onderzoek noodzakelijk bij bodemingrepen groter dan 100 m2 en dieper
dan 50 cm beneden maaiveld. 7

De dubbelbestemming is afgeleid van de beleidskaart van de gemeente Hattem en de bijbehorende
beleidsnota. Volgens de beleidskaart (Figuur 4) ligt het plangebied in een zone met een archeolo-
gische verwachting. 8

Huidig milieuonderzoek
Gelijktijdig met het archeologisch bureauonderzoek is er voor het plangebied een milieuhygiënisch
bodemonderzoek uitgevoerd door Econsultancy.9 Hierbij is in de bovengrond een lichte verontreini-
ging met kwik, lood, PCB en PAK aangetroffen. De ondergrond en het grondwater bleken niet veront-
reinigd. Deze resultaten geven geen aanleiding tot nader onderzoek. Wel is tijdens het onderzoek
puin aangetroffen, dat aanleiding geeft om een asbestverontreiniging te verwachten. Op basis hiervan
is een verkennend bodemonderzoek asbest geadviseerd. Dit onderzoek was ten tijde van het bu-
reauonderzoek (nog) niet uitgevoerd.

2.4         Toekomstige situatie

Het toekomstige gebruik van het plangebied kan gevolgen hebben op het in-/ex-situ behoud van de
archeologische waarde.

In het plangebied is de sloop van de huidige bebouwing gepland en daarna worden 36 vrije sector
appartementen, 30 sociale appartementen en 63 zorg appartementen verdeeld over drie bouwvlok-
ken gerealiseerd. Hierbij zal een gebied met een oppervlakte van 4749 m2 worden bebouwd. De diep-
te van verstoring ten behoeve van de nieuwbouw is onbekend (zie bijlage 7). De geplande werk-
zaamheden kunnen tot gevolg hebben dat eventueel aanwezige archeologische waarden worden
verstoord.

Binnen het westelijke bouwblok (circa 900 m2) zal na verwijderen van de huidige fundering de bouw-
kuip verder uitgegraven worden op circa 1,9 m NAP. Plaatselijk zal grondverbetering worden toege-
past tot maximaal 0,6 m NAP.

Binnen centrale bouwblok (circa 2.000 m2) zal na verwijderen van de huidige fundering de bouwkuip
verder uitgegraven worden op circa 1,7 m NAP. Plaatselijk zal grondverbetering worden toegepast tot
maximaal 0,8 m NAP.

Binnen bouwblok C (circa 1.200 m2) zal na verwijderen van de huidige fundering de bouwkuip verder
uitgegraven worden op circa 1,7 m NAP. Plaatselijk zal grondverbetering worden toegepast tot maxi-
maal 0,8 m NAP.



7
    Portaal voor Ruimtelijke Plannen.
8
    Van Dalfsen, 2015.
9   Niemark, 2021



Rapport 12497.002 versie 1                                                                 Pagina 3 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>2.5             Aardwetenschappelijke gegevens

Het landschap heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in het nederzettingspatroon. Bij onderzoek
naar archeologische sporen in een bepaald gebied is het van groot belang te weten hoe het land-
schap er in het verleden heeft uitgezien. Men kan meer te weten komen over dit landschap door de
geologische opbouw, de bodem en de hydrologie van een gebied te bestuderen.

De volgende aardwetenschappelijke gegevens zijn bekend van het plangebied:

Tabel I.                     Aardwetenschappelijke gegevens plangebied
     Type gegevens                                  Gegevensomschrijving

                10
     Geologie                                       Formatie van Echteld (komafzettingen) of de formatie van Boxtel (dekzandafzettingen)

     Geomorfologie11                                Niet gekarteerd

     Bodemkunde12                                   Niet gekarteerd

     Grondwatertrap                                 Niet gekarteerd



Landschappelijke ontwikkeling
Voor de ontwikkeling van het landschap ter plaatse van het plangebied zijn de geologische ontwikke-
lingen vanaf de voorlaatste ijstijd (het Saalien, circa 370.000 tot 130.000 jaar geleden) van belang. In
deze ijstijd raakte de noordelijke helft van Nederland met landijs bedekt. Langs het landijsfront wer-
den diepe glaciale bekkens uitgesleten en delen van de ondergrond werden door het landijs opge-
stuwd tot hoge stuwwallen. De Veluwe is een voorbeeld van een dergelijke stuwwal. In iets warmere
fasen in het Saalien smolt het landijs. Het smeltwater stroomde van de stuwwal naar beneden en
voerde hierbij dikke pakketten zand en grind mee, die aan de voet van de stuwwal werden afgezet.

Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (115.000 tot 11.700 jaar geleden) bereikte het landijs Neder-
land niet. Wel heersten, zeker in de tweede helft van deze ijstijd, zeer koude en droge omstandighe-
den. Doordat in de zomer de sneeuw smolt en de toplaag van de bodem ontdooide, en doordat vege-
tatie vrijwel ontbrak, vond veel erosie plaats door het smeltwater. Aan de voet van de hierbij ontstane
erosiedalen werden waaiervormige terrassen of daluitspoelingswaaiers afgezet. In het plangebied
liggen vermoedelijk daluitspoelingswaaierafzettingen gevormd in deze periode in de ondergrond.

In de tweede helft van het Weichselien veranderde het klimaat van koud en nat naar koud en droog.
In de koudste en droogste perioden was de vegetatie vrijwel verdwenen. Door de wind verstoof veel
zand, waarbij vooral het fijnere stof over grote afstanden werd verplaatst. Dit materiaal is afgezet als
een deken van fijn, zwak lemig zand afgewisseld met lemige lagen: het Oude Dekzand.

Het Laat-Glaciaal wordt gekenmerkt door enkele snel op elkaar volgende klimaatwisselingen. Het
laatste millennium van het Weichselien was een zeer koude en droge periode (13.000-11.800 jaar
geleden). De begroeiing werd sterk gereduceerd en er ontstonden weer omvangrijke zandverstuivin-
gen. Het zwak lemige stuifzand uit deze periode wordt aangeduid als Jong Dekzand en vormt in uit-
gestrekte gebieden zwak glooiende ruggen, welvingen en koppen. Bovenop de eerdergenoemde
daluitspoelingswaaierafzettingen wordt een pakket dekzand verwacht binnen het plangebied.

Het Holoceen begon ongeveer 10.000 jaar geleden en duurt nog steeds voort. Doordat de zeespiegel
en hiermee het grondwater sterk steeg, nam de vegetatie weer toe. Door een aantal stormen na het

10
   De Mulder et al., 2003.
11
   Wageningen Environmental Research, 2017.
12
   Alterra, 2003.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                                                    Pagina 4 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>begin van de jaartelling werd een waterscheiding vermoedelijk tussen Zutphen en Deventer doorbro-
ken waardoor de Gelderse IJssel sinds ongeveer 600 na Christus in het IJsseldal is gaan stromen. 13
Door de komst van de IJssel in de Middeleeuwen zijn aan weerszijden hiervan overstromingsafzettin-
gen gevormd. Binnen het plangebied zijn mogelijk komafzettingen op het dekzand afgezet.

DINO14
Het Dinoloket is de centrale toegangspoort tot Data en Informatie van de Nederlandse Ondergrond
(DINO). Het DINO-systeem is de centrale opslagplaats voor geowetenschappelijke gegevens over de
diepe en ondiepe ondergrond van Nederland. Het archief omvat diepe en ondiepe boringen, grondwa-
tergegevens, sonderingen, geo-elektrische metingen, resultaten van geologische, geochemische en
geomechanische monsteranalyses, boorgatmetingen en seismische gegevens. De site wordt beheerd
door TNO.

In het Dinoloket zijn enkele boringen bestudeerd. 15 Hieruit blijkt dat 430 meter ten zuidoosten van het
plangebied vanaf het maaiveld tot 4 m -mv (-0,4 m NAP) matig grof tot grof, grindig zand is aangetrof-
fen, dat geïnterpreteerd is als Formatie van Boxtel. Vermoedelijk betreffen dit daluitspoelingswaaier-
afzettingen. Circa 140 m ten noordoosten van het plangebied is tot 2,2 m -mv (1,6 m NAP) een pak-
ket matig fijn zand aangetroffen, met hieronder een 80 cm dikke laag sterk zandig veen. Hieronder
bevindt zich sterk humeus, matig siltig zand tot 5 m -mv -1,2 m NAP). Gezien de ligging in de histori-
sche binnenstad, wordt vermoed dat het hier om antropogene ophogingslagen gaat. Hieronder be-
vindt zich tot -2,7 m NAP zwak siltig zand (vermoedelijk dekzand), met hieronder matig grof, zwak
grindig zand (vermoedelijk daluitspoelingswaaierafzettingen).

Geomorfologie
De geomorfologische kaart van Nederland (1:50.000) geeft de mate van reliëf en de vormen die in het
landschap te onderscheiden zijn weer.

Doordat het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Hattem bevindt, is de geomorfologie niet
gekarteerd (zie figuur 5).16 Op basis van extrapolatie van geomorfologische gegevens buiten het
plangebied wordt vermoed dat het plangebied op de overgang van het komgebied naar het dekzand-
gebied ligt. Volgens de gemeentelijke verwachtingskaart van Hattem ligt het plangebied op de voet
van een dekzandrug.17

Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN)18
Het Actueel Hoogtebestand Nederland vormt een belangrijke aanvullende informatiebron voor de
landschapsanalyse. Dit met behulp van laseraltimetrie verkregen digitale bestand vormt een gedetail-
leerd beeld van het huidige reliëf in het plangebied.

Uitgaande van het AHN ligt het plangebied tussen de 2,6 en de 4 meter +NAP (zie figuur 6). De zui-
delijke en westelijke delen van het plangebied liggen met 3 meter +NAP hoger dan het noordelijk deel
van het plangebied. Uit de vorm is op te maken dat hier een mogelijke ophoging aanwezig is. In het
zuidelijke deel is ook een langwerpige ophoging aanwezig die tot 4 meter +NAP hoog is. Op de opho-
gingen na ligt het plangebied ongeveer 2,7 tot 3 meter boven NAP (vooral het noordelijk deel).



13 Makaske et al., 2008.
14
   Dinoloket.
15
   DINO boornummers B27E0005 en B27E0643.
16   Wageningen Environmental Research, 2017.
17   Van Dalfsen, 2015.
18
     AHN.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                    Pagina 5 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Bodemkunde
Doordat het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Hattem bevindt, is de bodemopbouw niet
gekarteerd (zie figuur 7). Extrapolatie van bodemgegevens buiten het plangebied is gezien de hoe-
veelheid bodemkundige eenheden in de omgeving van het plangebied niet mogelijk. Op basis van de
gemeentelijke verwachtingskaart is zijn er geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van een plag-
gendek binnen het plangebied.19 Wel is in de omgeving een oude akkerlaag aangetroffen afgedekt
met een latere ophogingslaag.

Grondwatertrap
Grondwatertrappen zijn een indicatie voor de diepte van de grondwaterstand en de seizoensfluctuatie
daarvan. De grondwatertrappenindeling is gebaseerd op de gemiddeld hoogste (GHG) en de gemid-
deld laagste grondwaterstand (GLG). Hiermee worden de winter- en zomergrondwaterstanden geka-
rakteriseerd in een jaar met een gemiddelde neerslag en verdamping. In stedelijk gebied zijn geen
grondwatertrappen bepaald. Deze worden als ‘witte vlekken’ op de Bodemkaart van Nederland
(1:50.000) weergegeven. Doordat het plangebied zich binnen de bebouwde kom van Hattem bevindt,
is de grondwatertrap niet gekarteerd.

2.6      Archeologische waarden
Voor de uitkomst van het bureauonderzoek is het van belang de bekende archeologische waarden (al
dan niet volledig onderzocht) te beschrijven. Een belangrijke informatiebron is het landelijke ARCHeo-
logisch Informatie Systeem (ARCHIS), dat beheerd wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erf-
goed (RCE).20 In dit systeem worden alle archeologische gegevens verzameld en via internet zijn
deze door bevoegden te raadplegen.

De bekende archeologische waarden zijn middels kaartmateriaal weergegeven in figuur 8. Hierop
staan de in ARCHIS geregistreerde AMK-terreinen, waarnemingen, vondstmeldingen en onder-
zoeksmeldingen binnen een straal van 500 m weergegeven. Aangezien de gemeentelijke beleids-
kaart een hoger detailniveau heeft dan de landelijke IKAW (Indicatieve Kaart Archeologische Waarde)
is de IKAW voor het onderzoek niet geraadpleegd.

Cultuurhistorische Waardenkaart Provincie Gelderland
De Cultuurhistorische Waardenkaart (CHW) van de provincie Gelderland geeft inzicht in de archeolo-
gische, historisch-stedenbouwkundige en de historisch-geografische waarden van de regio.

Volgens de CHW-kaart van de provincie Gelderland heeft het plangebied een middelhoge historische
geografische waarde. Dit kan op basis van de nabijheid van het historische centrum van Hattem, na-
bijheid van een rijksmonument en de nabijheid van een archeologische vindplaats gesteld worden.

AMK-terreinen binnen het onderzoeksgebied21
De Archeologische Monumentenkaart (AMK) bevat een overzicht van archeologische monumen-
ten/terreinen in Nederland. De terreinen zijn beoordeeld op verschillende criteria (kwaliteit, zeldzaam-
heid, representativiteit, ensemblewaarde en belevingswaarde). Op grond daarvan zijn deze ingedeeld
in vier categorieën; terreinen met archeologische waarde, een hoge archeologische waarde, een zeer
hoge archeologische waarde of een zeer hoge archeologische waarde met een beschermde status.

Het plangebied ligt niet binnen een AMK-terrein. Binnen het onderzoeksgebied liggen twee AMK-
terreinen (zie bijlage 2 en figuur 8). Dit betreffen een kasteelterrein 250 m ten oosten van het plange-

19 Van Dalfsen, 2015.
20
   Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort.
21
   Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                              Pagina 6 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>bied (AMK-nr. 4731) en de historische binnenstad van Hattem, 300 m ten noordoosten van het plan-
gebied (AMK-nr. 13212).

In het verleden uitgevoerde archeologische onderzoeken binnen het onderzoeksgebied 22
Binnen het onderzoeksgebied zijn in de afgelopen jaren door verschillende archeologische bedrijven
en instellingen in totaal 6 archeologische onderzoeken uitgevoerd. Het gaat daarbij om booronder-
zoeken, proefsleuvenonderzoeken en opgravingen (zie bijlage 3 en figuur 8).

Tijdens deze onderzoeken zijn verschillende archeologische vindplaatsen daterend uit de Late-
Middeleeuwen en de Nieuwe tijd gevonden. Daarnaast zijn bij één opgraving ten noorden van het
plangebied vuursteenfragmenten uit vermoedelijk het Mesolithicum gevonden.

Vondstmeldingen binnen het onderzoeksgebied23
In ARCHIS staan alle bekende archeologische vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het plangebied
zijn geen vondstmeldingen geregistreerd. Binnen het onderzoeksgebied staan zeven vondstmeldin-
gen geregistreerd (zie bijlage 4 en figuur 8).

De vondsten die rondom het plangebied zijn gedaan laten zien dat er menselijke activiteiten hebben
plaats gevonden in het onderzoeksgebied in de perioden Late-Middeleeuwen en de Nieuwe tijd. De
vondsten betreffen vooral stenen funderingen, fragmenten van kogelpotten, paalsporen, ophogingen,
een gracht en beschoeiingen.

2.7         Beschrijving van het historische gebruik

In het plangebied kunnen naast archeologische sporen ook historische relicten voorkomen die nog in
het landschap zichtbaar zijn. Het gaat hierbij om historisch geografische relicten zoals nederzettings-
vormen en wegen- en kavelpatronen. Veel van deze bewaard gebleven historische geografie geeft
door de herverkavelingen in de tweede helft van de 20 e eeuw een incompleet beeld van het historisch
landschap. Historische kaarten van vóór de herverkaveling zijn een goede aanvulling op het huidige
incomplete beeld. Voor de historische ontwikkeling is naast het historisch kaartmateriaal ook relevante
achtergrondliteratuur geraadpleegd.

Korte bewoningsgeschiedenis van Hattem
In deze paragraaf wordt een bespreking van de bewoningsgeschiedenis van de streek gegeven. Een
algemene ontwikkeling van de bewoningsgeschiedenis van Nederland wordt weergegeven in bijlage
5.

Binnen de gemeente Hattem en omgeving is tot nu toe nog weinig bekend over de periode van het
Paleolithicum tot aan de Vroege-Middeleeuwen. Bewoning is bij Hattemerbroek aangetroffen vanaf
het Paleolithicum tot en met de Bronstijd. 24 Bij een proefsleufonderzoek 300 meter ten noorden van
het plangebied aan de voet van een dekzandrug is een vuursteenvindplaats aangetroffen, mogelijk uit
het Mesolithicum.25 Op basis van AHN-beelden lijkt het plangebied aan de voet van dezelfde dek-
zandrug te liggen.

Op basis van de archeologische gegevens binnen de gemeente Hattem lijkt sprake te zijn van een
continue bewoning vanaf het Laat-Paleolithicum tot de Vroege-Bronstijd. Hierna raakten de lage dek-

22
     Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort.
23
     Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort.
24   Van Dalfsen, 2015.
25   Klomp, 2013.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                                Pagina 7 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>zandruggen waar is opgegraven vermoedelijk te nat voor bewoning en werd de bewoning verplaatst
naar de hogere dekzandruggen en de smeltwaterafzetingen rond de stuwwal. Hier zijn enkele vond-
sten gedaan uit de Midden-Bronstijd en Vroege-Middeleeuwen. Er is echter nog erg weinig bekend uit
de prehistorie na de Vroege-Bronstijd.26

Omstreeks 800-900 na Christus werd Hattem vermeld in historische bronnen. Hierbij gaat het om een
nederzetting die een stuk ten westen ligt van het plangebied en het huidige centrum. Tijdens de Late-
Middeleeuwen in de 12e/13e eeuw is het centrum van Hattem verplaatst naar de huidige locatie van
het centrum. Lange tijd na de verhuizing van het centrum van Hattem waren er geen grote uitbreidin-
gen in en rondom de stad.27

Het plangebied ligt binnen het gebied De Hogenkamp, een gebied dat eeuwenlang voor landbouw
gebruikt werd en andere delen dichter bij de stad waren ingericht als tuinen voor de stadsbevolking,
waarbij diverse tuinhuisjes gebouwd werden. In de 20e eeuw vond grootschalige uitbreiding van de
bebouwde kom plaats waarna het plangebied in 1962 werd bebouwd.28

Historisch kaartmateriaal
De situatie van het plangebied is op verschillende historische kaarten als volgt:

Tabel II.                    Geraadpleegd historisch kaartmateriaal
     Bron                               Periode     Schaal     Omschrijving plangebied                    Bijzonderheden/directe omgeving


     Kaart van Van Geelkercken29        1630        1:9.000    plangebied ligt in landbouwgebied          geen bebouwing in directe omge-
                                                                                                          ving plangebied. bebouwing beperkt
                                                                                                          zich tot historische dorpskern en
                                                                                                          een bebouwingslint langs de
                                                                                                          Dorpsweg


     Hottinger Atlas30                  1787        1:14.000   bouwland en tuin                           idem


     Kadastrale minuut31                1811-1832   1:2.500    Het noordelijk deel is grotendeels in      idem
                                                               gebruik als tuin en het noordoosten en
                                                               noordwesten als bouwland. In het
                                                               zuiden is een klein strookje in gebruik
                                                               als hakhout. In het westen van het
                                                               plangebied, direct ten noordwesten van
                                                               de huidige bebouwing, staat een tuin-
                                                               huisje

     Militaire topografische kaart32    1850-1865   1:50.000   Het plangebied is in gebruik als bouw-     idem
     (nettekening)                                             land en als tuin. In het westen bebou-
                                                               wing

     Bonnekaart                         1866-1935   1:50.000   Het plangebied is in gebruik als bouw-     idem
                                                               land en tuin. In het noordwesten van het
                                                               plangebied ligt één tuinhuis.

     Topografische kaart                1955        1:25.000   idem                                       Maaiveld lijkt rond 2,75 m NAP te
                                                                                                          liggen.




26    Van Dalfsen, 2015.
27    Van Dalfsen, 2015.
28    Van Dalfsen, 2015.
29    Archieven.
30 Versfelt, 2003.
31
   Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
32
   Kadaster Topotijdreis (bron voor deze kaart en de hierop volgende kaarten in deze tabel).



Rapport 12497.002 versie 1                                                                                                       Pagina 8 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>  Topografische kaart        1962        1:25.000   twee bijgebouwen in noordwesten           idem
                                                    plangebied, overige deel erf met enkele
                                                    groenstroken

  Topografische kaart        1965        1:25.000   In het oosten is een gebouw gereali-      idem
                                                    seerd (oostelijk deel van het huidige
                                                    zorgcomplex)

  Topografische kaart        1975        1:25.000   twee gebouwen in westen plangebied,       idem
                                                    gedeelte rondom de bebouwing in
                                                    gebruik als grasland met groenstroken

  Topografische kaart        1988        1:25.000   ook een gebouw in het oosten gereali-     idem
                                                    seerd

  Topografische kaart        1994        1:25.000   noordwestelijke deel van het zorgcom-     idem
                                                    plex is gerealiseerd, in zuidwesten een
                                                    gebouw

  Topografische kaart        1996        1:25.000   zorgcomplex heeft zijn huidige vorm, in   idem
                                                    zuidwesten een gebouw

  Topografische kaart        2006-2015   1:25.000   bebouwing in zuidwesten en oosten is      situatie gelijk aan huidige
                                                    gesloopt



Op basis van het beschikbare gedetailleerde historische kaartmateriaal is te zien dat het plangebied
in ieder geval vanaf de 17e eeuw al in agrarisch gebruik was. Op de kadastrale minuut van 1811-1832
is direct ten noordwesten van de huidige bebouwing een tuinhuisje van circa 30 m 2 weergegeven. Tot
aan het eind van de 20e eeuw is bebouwing op deze locatie te zien. Het huidige complex is in 1962
gerealiseerd. Hierna is het stratenpatroon regelmatig veranderd en is gefaseerd aangebouwd aan het
complex (zie figuur 9).

De volgende kadastrale nummers zijn aanwezig in het plangebied op de kadastrale minuutkaart van
1811-1832: 415 (hakhout), 411 (bouwland), 212 (bouwland), 250 (bouwland), 251 (tuin), 252 (tuin),
253 (tuin) en 256 (bouwland), zie figuur 10.

Rijks- en gemeentemonumenten binnen attentiegebied
Een rijksmonument is in Nederland een zaak (een bouwwerk of object, of het restant daarvan) die van
algemeen belang is wegens de schoonheid, de betekenis voor de wetenschap of de cultuurhistori-
sche waarde. Tot 2012 moest een monument 50 jaar of langer geleden zijn vervaardigd om in het
kader van de Monumentenwet voor bescherming in aanmerking te komen. Per 1 januari 2012 is dit
criterium vervallen. Een gemeente kan besluiten een bijzonder pand op de gemeentelijke monumen-
tenlijst te zetten. Dit gebeurt als een pand geen nationale betekenis heeft, maar wel van plaatselijk of
regionaal belang is. De gemeente legt haar monumentenbeleid vast in de gemeentelijke monumen-
tenverordening.

Naast het gemeentelijk monument is er ook nog het Monumenten Inventarisatie Project (MIP). De
MIP Gemeentebeschrijvingen vormen een verzameling beschrijvingen van de historisch geografische,
sociaaleconomische, architectuurhistorische, bouwhistorische en stedenbouwkundige ontwikkelingen
van gemeenten in de periode 1850-1940. Deze beschrijvingen zijn samengesteld in het kader van het
Monumenten Inventarisatie Project (MIP). Dit project was een initiatief van het Ministerie van Welzijn,
Volksgezondheid en Cultuur om een landelijk overzicht te krijgen van de bouwkunst en stedenbouw
uit de periode 1850-1940. Het MIP werd in de periode 1987-1994 uitgevoerd door de provincies en de
vier grote steden, in samenwerking met de Rijksdienst voor de Monumentenzorg.




Rapport 12497.002 versie 1                                                                                             Pagina 9 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Binnen de 50 m attentiezone liggen geen rijksmonumenten, geen gemeentelijke monumenten en
twee MIP-monumenten. De MIP-monumenten hebben de objectnummers 118902 en 93999. Het be-
treft het woonhuis (1937) en trafo-huisje aan de Eijerdijk 16.

Bouwhistorische gegevens
Bij de gemeente Hattem is bij het gemeentelijk archief een aanvraag gedaan tot inzage van bouw-
dossiers voor de bebouwing binnen het plangebied. Binnen het tijdsbestek van het opstellen van het
bureauonderzoek is op deze aanvraag geen reactie gekomen.

Op basis van gegevens aangeleverd door de opdrachtgever ligt de onderkant van de funderingsbal-
ken ten behoeven van de huidige bebouwing op 1,3 m onder peil, of 1,9 m NAP. Het noordoostelijke
deel is onderkelderd tot 0 m NAP.

Bij het raadplegen van de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) van de bestaande bebou-
wing blijkt dat de huidige bebouwing gebouwd is in 1962.33

Tweede Wereldoorlog
Om vast te stellen of mogelijke archeologische waarden uit de Tweede Wereldoorlog in het plange-
bied aanwezig zijn, is een aantal publicaties geraadpleegd. 34

Het raadplegen van deze bronnen geeft geen redenen om aan te nemen dat er archeologische waar-
den uit de Tweede Wereldoorlog in het plangebied te verwachten zijn. Wel is op de BEO-
bommenkaart en ruimingsrapport gevonden aan de noordkant van het plangebied. Losse vondsten
van munitie e.d. kunnen niet uitgesloten worden.

Aanvullende informatie
Archeologische Werkgemeenschap Nederland, afdeling 20
Voor aanvullende informatie is contact gezocht met de plaatselijke Archeologische Werkgemeen-
schap Nederland, afdeling 20, (d.d. 12 mei 2021, contactpersoon de heer Fre Spijk). Voor zover be-
kend is er volgens de AWN in het gebied en in de directe omgeving geen onderzoek door hun ver-
richt. Daarbij is ook vermeld dat een mogelijke laag stadsafval aanwezig kan zijn onder een eventuele
ophogingslaag.

2.8           Gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel

Op grond van de gegevens uit het bureauonderzoek is de volgende gespecificeerde archeologische
verwachting opgesteld:

Tabel III.                   Gespecificeerde archeologische verwachting


     Archeologische perio-      Gespecificeerde verwach-   Te verwachten complextype/resten       Relatieve diepte t.o.v. het maaiveld
     de                         ting

     (Laat-)Paleolithicum       Hoog                       Kampementen, vuursteenstrooiïngen en   In de top van de dekzandafzettingen,
                                                           vuurstenen gebruiksvoorwerpen          vermoedelijk afgedekt door ophogings-
                                                                                                  lagen

     Mesolithicum               Hoog                       Kampementen, vuursteenstrooiïngen en   In de top van de dekzandafzettingen,
                                                           vuurstenen gebruiksvoorwerpen          vermoedelijk afgedekt door ophogings-
                                                                                                  lagen



33
  Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG).
34
  Amersfoort & Kamphuis, 1990/Jong, 1969 – 1994/ Indicatieve kaart Militair Erfgoed/VEO Bommenkaart/Ruimingskaart/Klep
& Schoenmaker, 1995/Zwanenburg, 1990.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                                                Pagina 10 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>     Neolithicum             Hoog           Akkerlaag en/of nederzettingssporen,        In de top van de dekzandafzettingen,
                                            grafvelden, rituele plaatsen: kleine        vermoedelijk afgedekt door ophogings-
                                            fragmenten aardewerk, natuursteen en        lagen
                                            vuurstenen gebruiksvoorwerpen, houts-
                                            kool en gebruiksvoorwerpen

     Bronstijd               Hoog           Akkerlaag en/of nederzettingssporen,        In de top van de dekzandafzettingen,
                                            grafvelden, rituele plaatsen: kleine        vermoedelijk afgedekt door ophogings-
                                            fragmenten aardewerk, natuursteen en        lagen
                                            vuurstenen gebruiksvoorwerpen, me-
                                            taalresten, houtskool, botresten en
                                            gebruiksvoorwerpen

     IJzertijd               Middelhoog     Akkerlaag en/of nederzettingssporen,        In de top van de dekzandafzettingen,
                                            grafvelden, rituele plaatsen: kleine        vermoedelijk afgedekt door ophogings-
                                            fragmenten aardewerk, natuursteen,          lagen
                                            metaalresten, glasresten, houtskool,
                                            botresten en gebruiksvoorwerpen

     Romeinse tijd           Middelhoog     Akkerlaag en/of nederzettingssporen,        In de top van de dekzandafzettingen,
                                            grafvelden, rituele plaatsen: kleine        vermoedelijk afgedekt door ophogings-
                                            fragmenten aardewerk, natuursteen,          lagen
                                            metaalresten, glasresten, houtskool,
                                            botresten en gebruiksvoorwerpen

     Vroege-Middeleeuwen     Middelhoog     Bewoningssporen van een (boeren)erf:        In de top van de dekzandafzettingen,
                                            kleine fragmenten aardewerk, metaal-        vermoedelijk afgedekt door ophogings-
                                            resten, glasresten, houtskool, botresten,   lagen
                                            organische resten en gebruiksvoorwer-
                                            pen

     Late-Middeleeuwen       Hoog           Ophogingslagen met stadsafval, moge-        In de antropogene ophogingslagen.
                                            lijk bewoningssporen van een (boe-
                                            ren)erf: kleine fragmenten aardewerk,
                                            metaalresten, glasresten, houtskool,
                                            botresten, organische resten en ge-
                                            bruiksvoorwerpen

     Nieuwe tijd             Hoog           Ophogingslagen met stadsafval, moge-        In en op de antropogene ophogingsla-
                                            lijk bewoningssporen van een (boe-          gen.
                                            ren)erf of tuinhuisjes: kleine fragmenten
                                            aardewerk, metaalresten, glasresten,
                                            houtskool, botresten, organische resten
                                            en gebruiksvoorwerpen



Uit de landschappelijke ligging aan de voet van een vermoedelijke dekzandrug, blijkt dat het plange-
bied vanaf het Paleolithicum gunstig is geweest voor jagers en verzamelaars en vanaf het Neolithi-
cum voor landbouwers. Uit de archeologische gegevens die verzameld zijn uit het onderzoeksgebied
blijkt dat er in de omgeving van het plangebied sporen van menselijke activiteit zijn waar genomen uit
de Late-Middeleeuwen tot en met de Nieuwe tijd, evenals een vuursteenvindplaats uit mogelijk het
Mesolithicum.

Door archeologisch onderzoek is er een goed beeld van waar de jagers en verzamelaars hun tijdelijke
kampementen vestigden. De jagers en verzamelaars waren afhankelijk van een aantal ecologische
factoren, zoals het voedselaanbod en de aanwezigheid van grondstoffen in de omgeving van de loca-
tie. Ze leefde van de jacht, visserij en het verzamelen van onder andere noten, vruchten en wortels.
Dit soort voedsel was met name te vinden op het overgangsgebied van hoge en droge gronden naar
lage en natte gronden, de gradiëntzone, en dichtbij water, zoals vennen en beken. Op dit soort loca-
ties was ook drinkwater bereikbaar.35 Gezien de ligging aan de voet van een dekzandrug lag het
plangebied vermoedelijk op een dergelijke overgangslocatie. Vandaar dat een hoge verwachting voor
het Paleo- en Mesolithicum geldt.


35
     Louwe Kooijmans et al., 2005.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                                      Pagina 11 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Voor de landbouwers zijn andere factoren van belang bij de locatiekeuze. Vanaf het Neolithicum ging
men zich vestigen op één locatie. Om te kunnen blijven wonen op één plek werd het kunnen uitvoe-
ren van landbouw een belangrijke factor. Voor akkerbouw is onder andere een vruchtbare bodem en
een goede afwatering van belang.36 In het geval van het plangebied zal de grond niet te droog of te
nat geweest zijn in vergelijking met de omliggende omgeving (de stuwwal en de Gelderse IJssel).
Vandaar dat een hoge verwachting voor het Neolithicum en de Bronstijd geldt.

Op basis van archeologische gegevens in de gemeente Hattem was in het dekzandgebied sprake
van een continue bewoning vanaf het Laat-Paleolithicum tot in de Vroege-Bronstijd. Hierna raakten
de lagere ruggen vermoedelijk te nat voor bewoning, waarna de bewoning verhuisde naar de hogere
dekzandruggen. Vermoedelijk raakte het plangebied, gezien de ligging aan de voet van de dekzand-
rug, in deze periode ongeschikt voor bewoning, maar gezien de weinige beschikbare gegevens kan
dit niet met zekerheid gezegd worden. Vandaar dat een middelhoge verwachting voor de periode
IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen geldt.

In de Nieuwe tijd en vermoedelijk ook in de Late-Middeleeuwen lag het plangebied in het akker- en
tuingebied rondom Hattem. In de 17e eeuw lag het plangebied nog in akkergebied en in de 18 e eeuw
werden delen ingericht als tuin. Rond 1900 is direct ten noordwesten van het hoofdgebouw een tuin-
huisje gebouwd. Deze locatie bleef tot halverwege de 20 e eeuw bebouwd. Gezien de ligging direct
naast de huidige bebouwing is de kans groot dat eventuele resten van dit tuinhuisje reeds verdwenen
zijn bij de nieuwbouw en inrichting van het terrein. In het overige deel van het plangebied zijn geen
aanwijzingen voor de aanwezigheid van historische bebouwing. Wel is mogelijk stadsafval van Hat-
tem in het gebied gestort. Op basis hiervan geldt een hoge verwachting op het aantreffen van opho-
gingslagen uit de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd.

Bodemverstoring
Dat een gebied een middelhoge of hoge archeologische verwachting heeft, betekent niet dat eventue-
le aanwezige archeologische resten behoudenswaardig zijn. De waarde van archeologische vind-
plaatsen wordt grotendeels bepaald door de mate waarin grondsporen dan wel vondsten in situ be-
waard zijn gebleven.

Het plangebied is in het verleden in gebruik geweest als erf, akker, tuin en is deels bebouwd geraakt
waarna een deel is gesloopt. Door ploegen en bouw- en sloopactiviteiten kunnen eventueel aanwezi-
ge archeologische waarden, die vanaf het maaiveld worden verwacht, mogelijk verloren zijn gegaan.

2.9         Conclusie bureauonderzoek

Doel van het bureauonderzoek is een antwoord te vinden op de vraag wat de gespecificeerde archeo-
logische verwachting voor het plangebied is. Binnen het plangebied worden vooral resten verwacht uit
de periode Laat-Paleolithicum – Bronstijd en de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd en in mindere
mate uit de periode IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen verwacht.

Gezien de in dit bureauonderzoek opgestelde archeologische verwachting is binnen het plangebied
vervolgonderzoek noodzakelijk om deze te toetsen. Het vervolgonderzoek kan het beste worden uit-
gevoerd in de vorm van een Inventariserend veldonderzoek, verkennende fase.




36
     Louwe Kooijmans et al., 2005.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                 Pagina 12 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>3       INVENTARISEREND VELDONDERZOEK

3.1         Doelstelling en onderzoeksvragen

Het inventariserend veldonderzoek (IVO-overig, verkennende fase) heeft tot doel de gespecificeerde
archeologische verwachting aan te vullen en te toetsen door middel van boringen. Het veldonderzoek
heeft tot doel antwoorden te vinden op wat de bodemopbouw is binnen het plangebied. Tevens dient
te worden vastgesteld wat de gevolgen zijn van het in het plangebied aangetroffen bodemprofiel voor
de gespecificeerde archeologische verwachting.

3.2         Methoden

Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd in de vorm van een verkennend booronderzoek,
onder certificaat op grond van de BRL SIKB 4000 (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018) en Kwaliteitsnorm
Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1, 24‑05‑2018), specificatie VS03. Voor het inventariserend
veldonderzoek is op 18 mei 2021 door Jasper Holl (Senior KNA Prospector) en Henk-Jan Geurts
(stagiair universiteit Utrecht) een Plan van aanpak (PvA) opgesteld. Het gehele plangebied was vrij
toegankelijk.

De boringen zijn verspreid binnen het plangebied gezet. Bij het zetten van de boringen is rekening
gehouden met de aanwezige verhardingen en gebouwen. In totaal zijn er met behulp van een edel-
manboor (diameter 7 cm) en een 3 cm diameter guts 10 boringen tot maximaal 2,3 m -mv gezet
(Figuur 11). De boringen zijn lithologisch conform de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsme-
thode beschreven.37 De boringen zijn met meetlinten ingemeten (x- en y-waarden). Van alle boringen
is de maaiveldhoogte afgeleid van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN).

Aan de hand van het opgeboorde materiaal is beoordeeld of er wel, geen of slechts deels sprake is
van een gaaf bodemprofiel. Tevens is gekeken naar de aanwezigheid van mogelijke vegetatie- en/of
cultuurlagen, die zichtbaar zijn als bodemverkleuringen. Het opgeboorde materiaal is in het veld door
middel van versnijden/verkruimelen geïnspecteerd op het voorkomen van archeologische indicatoren,
zoals fragmenten vuursteen, aardewerk, houtskool, verbrand leem en bot.

3.3         Resultaten

Geologie en bodem
De resultaten van de boringen zijn opgenomen in de vorm van boorprofielen en worden in bijlage 8
weergegeven. De bodemopbouw kan als volgt worden beschreven:

Onderin de boringen is overal eolisch zand gevonden dat is afgezet tijdens het Weichselien (dek-
zand). De top van het dekzand is aangetroffen vanaf 130 tot 210 cm beneden maaiveld . In het uiter-
ste noordwesten (boring 1 en 5) is een A-horizont aangetroffen, met hieronder nog een bruine B-
horizont. In drie boringen (boring 2, 8 en 10) is de bodem verstoord tot in de B-horizont en in vier bo-
ringen reikt de verstoring tot in de C-horizont (|boringen 3, 4, 6 en 9). In boring 2 kon vanwege de
ligging onder het grondwater geen duidelijk monster van het dekzand genomen worden.

Wanneer de boringen met een deels intacte podzol vergeleken worden met de boringen met versto-
ringen tot in de C-horizont, kan geconcludeerd worden dat in de tot in de C-horizont verstoorde borin-
gen vermoedelijk maximaal enkele decimeters van de C-horizont verloren gegaan is. Op basis hier-
van zullen eventuele grondsporen vermoedelijk nog bewaard zijn gebleven.

37
     Bosch, 2005.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                   Pagina 13 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Deze laag wordt in de boringen 1 en 2 opgevolgd door een laag zandig veen, waarvan de top zich op
150 tot 165 cm beneden maaiveld bevindt. In ieder geval in boring 2 is dit veen omgewerkt, gezien de
verstoorde laag die onder het veen is aangetroffen.

In alle boringen is hierboven een dik pakket recent omgewerkt zand aanwezig, bestaande uit donker-
grijs, gevlekt, humeus zand met relatief veel recent puin. Op basis van NAP-hoogtes op historische
kaarten (circa 2,75 m NAP) en de huidige hoogte (overwegend 2,5 à 3,0 m NAP) is de maaiveldhoog-
te sinds het begin van de 20e eeuw min of meer gelijk gebleven. Op basis hiervan wordt geconclu-
deerd dat bij de bouw van het zorgcentrum de bodem diep vergraven is, waarbij mogelijk een eerder
pakket met vermoedelijke komafzettingen of veen is afgegraven en opnieuw is opgevuld met zand.
Vermoedelijk is ooit een veenpakket aanwezig geweest, wat te zien is aan de laag veen die nog in
enkele boringen is vastgesteld, evenals de aangetroffen sterk humeuze zandlagen. Binnen het opge-
bracht en/of omgewerkt pakket zijn subtiele verschillen waarneembaar in onder andere kleur, maar
het betreft vermoedelijk één volledig pakket. Dit pakket loopt vanaf het maaiveld tot 110 à 210 cm
beneden maaiveld. In boring 4 is tussen het humeuze pakket en het dekzand een 50 cm dikke laag
matig grof, grindhoudend zand aangetroffen. Vermoedelijk betreft dit een ophoogpakket dat in het
kader van de naastgelegen bebouwing is aangebracht.

Archeologische indicatoren
In geen van de boringen zijn archeologische indicatoren waargenomen. Het gaat hier echter om een
verkennend bodemonderzoek, dat zich richt op de bodemopbouw en mogelijke bodemverstoringen
die de archeologische trefkans kunnen beïnvloeden en niet zo zeer op het onderzoeken op de aan-
wezigheid van archeologische vondsten en/of sporen.




Rapport 12497.002 versie 1                                                                Pagina 14 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>4      CONCLUSIE EN ADVIES

Het bureauonderzoek toonde aan dat er zich mogelijk archeologische waarden in het plangebied
zouden kunnen bevinden. In het bijzonder verhoogt de aanwezigheid van de historische binnenstad
van Hattem ten noordoosten van het plangebied en de aanwezigheid van een dekzand rug ten
noordwesten van het plangebied. de kans daarop. Daarom is aansluitend een inventariserend veld-
onderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek uitgevoerd.

Tijdens het veldonderzoek is dekzand aangetroffen op een diepte van 130 à 210 cm -mv (0,8 à 1,6 m
NAP). In het dekzand is het podzolprofiel nog deels intact, waarbij in het uiterste noordwesten nog
een A-horizont aanwezig is en in het noordoosten een B-horizont. In het zuiden is de bodem tot in de
C-horizont verstoord, maar op basis van een vergelijking van de dekzandhoogtes tussen de boringen,
wordt verwacht dat slechts een klein deel van de C-horizont verloren is gegaan.

Boven het dekzand is een recent ophoogpakket aangetroffen. Op basis van NAP-hoogtes op histori-
sche kaarten (circa 2,75 m NAP) en de huidige hoogte (overwegend 2,5 à 3,0 m NAP) is de maai-
veldhoogte sinds het begin van de 20 e eeuw min of meer gelijk gebleven. Op basis hiervan wordt
vermoed dat bij de bouw van het zorgcentrum de bodem diep vergraven is, waarbij mogelijk een eer-
der pakket met vermoedelijke komafzettingen of veen is afgegraven en opnieuw is opgevuld met
zand. Vermoedelijk is ooit een veenpakket aanwezig geweest, wat te zien is aan de laag veen die nog
in enkele boringen is vastgesteld, evenals de aangetroffen sterk humeuze zandlagen.

De gespecificeerde archeologische verwachting, zoals die is weergegeven tijdens het bureauonder-
zoek, dient op basis van het booronderzoek deels aangepast te worden. Op basis van het booronder-
zoek kan bevestigd worden dat het plangebied in een relatief laaggelegen deel van het dekzandge-
bied ligt, op de voet van de dekzandrug. In het uiterste noordwesten van het plangebied is de A-
horizont nog grotendeels intact, waardoor hier de verwachting op resten uit het Paleo- en Mesolithi-
cum gelijk blijft. Eventuele vondsten kunnen hier nog bewaard zijn gebleven. In het grootste deel van
het plangebied is de bodem echter tot onder de vondstlaag verstoord, waardoor vuursteenvindplaat-
sen ter plaatse niet meer verwacht worden.

Voor de perioden Neolithicum – Bronstijd blijft de verwachting gelijk. Het plangebied ligt aan de voet
van de dekzandrug, maar vermoedelijk was het in deze perioden nog geschikt voor bewoning. In de
periode hierna kwam het waarschijnlijk in een drassig gebied te liggen, waardoor een lage verwach-
ting voor de IJzertijd – Vroege-Middeleeuwen geldt. Voor de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd kan
de verwachting eveneens bijgesteld worden naar laag. Er zijn geen stadsophogingslagen aangetrof-
fen en eventuele lagen uit deze perioden zijn hoogstwaarschijnlijk al verdwenen / afgegraven.

Op basis van het veldonderzoek kunnen nog steeds archeologische waarden in het plangebied ver-
wacht worden, overwegend uit de perioden Neolithicum - Bronstijd. Aangezien de A-horizont in de
meeste boringen reeds verdwenen is, worden overwegend vindplaatsen zonder vondstniveau, maar
met grondsporen verwacht.

Het archeologisch relevante niveau wordt binnen het plangebied op 1,6 (westelijke bouwblok) of 1,3
(overige bouwblokken) m NAP verwacht. Over het algemeen wordt een bufferzone gehanteerd van
30 cm boven het archeologische relevante niveau, waardoor ter plaatse van bouwblok A geen graaf-
werkzaamheden dieper dan 1,9 m NAP en ter plaatse van de overige bouwblokken geen graafwerk-
zaamheden dieper dan 1,6 m NAP dienen plaats te vinden. Indien aan deze voorwaarden niet vol-
daan kan worden, wordt geadviseerd een vervolgonderzoek uit te voeren.




Rapport 12497.002 versie 1                                                                  Pagina 15 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Aangezien verwacht wordt dat in het grootste deel van het plangebied alleen een sporenlaag zonder
vondstlaag aanwezig is, is een proefsleuvenonderzoek hier de meest geschikte onderzoeksmethode.
Bij een proefsleuvenonderzoek dienen verspreid over het plangebied sleuven gegraven te worden
met als doel om eventuele archeologische waarden te karteren en waarderen. Voor dit onderzoek
dient een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen te zijn opgesteld waarin is
vastgelegd waaraan het onderzoek moet voldoen. Geadviseerd om dit proefsleuvenonderzoek uit te
voeren na de sloop van de huidige bebouwing, zodat tevens vastgesteld kan worden of onder de
huidige funderingen nog archeologische vindplaatsen aanwezig zijn.

Bovenstaand advies is van Econsultancy. De resultaten van onderhavig onderzoek dienen te worden
beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Hattem). De bevoegde overheid neemt vervol-
gens een besluit.

Mochten tijdens de graafwerkzaamheden toch archeologische waarden worden aangetroffen, dan
dient hiervan melding te worden gemaakt conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet uit juli 2016 bij het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 38).




38   Infodesk email: info@cultureelerfgoed.nl of tel: 033-4217456.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                Pagina 16 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>LITERATUUR

Alterra, 2003: De bodemkaart van Nederland digitaal, schaal 1:50.000.

Amersfoort, H. & P.H. Kamphuis, 1990: Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied. ‘s- Graven-
   hage.

Barends, S., H.G. Baas, M.J. de Harde, J. Renes, T. Stol, J.C. van Triest, R.J. de Vries, F.J. van
   Woudenberg, 2005: Het Nederlandse landschap. Een historisch-geografische benadering. Uitge-
   verij Matrijs, Utrecht.

Bosch, J.H.A., 2005: Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode, Versie 5.2. Utrecht (TNO-
   rapport, NITG 05-043-A).

Dalfsen, J. van, 2015: Gemeente Hattem. Archeologische waarderingskaart hattem. Archeologische
dienst Zwolle.

Jong, L. de, 1969-1994: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. ‘s- Gravenhage.

Klep C. & B. Schoenmaker, 1995: De Bevrijding Van Nederland 1944-1945 - Oorlog op de flank. Den
    Haag.

Klomp, M., 2013: Uilennest. Inventariserend veldonderzoek van Uilennest in Hattem. Archeologische
   Rapporten Hattem 3

Koeman, S.M., 2014: Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek, karterende fase. Hof van
   Blom te Hattem. Archeodienst-rapport 149.

Louwe Kooijmans,. L.P., P.W. van den Broeke, H. Fokkens, A. van Gijn (red.), 2005: Nederland in de
   prehistorie. Uitgeverij Bert Bakker, Amsterdam.

Makaske, B., Maas, G., & Van Smeerdijk, D. (2008). The age and origin of the Gelderse IJssel. Ne-
   therlands Journal of Geosciences - Geologie En Mijnbouw, 87(4), 323-337.
   doi:10.1017/S0016774600023386.

Mulder, E.F.J. de, M.C. Geluk, I.L. Ritsema, W.E. Westerhoff, T.E. Wong, 2003: De ondergrond van
   Nederland. Wolters-Noordhoff, Groningen.

Normalisatie-Instituut, Nederlands, 2020: NEN-EN-ISO 14688-1:2019+NEN 8990:2020 nl: Geotech-
   nisch onderzoek en beproeving - Identificatie en classificatie van grond - Deel 1: Identificatie en
   beschrijving. Delft.

RACM, 2008: Beekdalen en archeologie. Brochure Cultuurhistorie 12.

Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, 1981: jaarverslag 1981. Amersfoort.

Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek, 1981: jaarverslag 1989. Amersfoort.

TNO, 2010: Geologische Overzichtskaart van Nederland, schaal 1:600.000.

TNO, 2013: Lithostratigrafische Nomenclator van de Ondiepe Ondergrond, versie 2013.



Rapport 12497.002 versie 1                                                                  Pagina 17 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Versfelt, H.J., 2003: Hottinger-atlas van Noord- en Oost-Nederland 1773 – 1794. Groningen.

Vosselman, MA J. (RAAP) (2018): Plangebied Lippenoord te Hattem, gemeente Hattem.

Wageningen Environmental Research, 2017: Geomorfologische Kaart van Nederland (2017), schaal
   1:50.000.

Zwanenburg G.J., 1990: En nooit was het stil - Kroniek van een luchtoorlog. Emmen.




Rapport 12497.002 versie 1                                                               Pagina 18 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>BRONNEN
AHN; internetsite, mei 2021.
http://www.ahn.nl

Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Amersfoort,
mei 2021.
https://archis.cultureelerfgoed.nl

Archieven; internetsite, mei 2021.
https://www.archieven.nl/nl/

Atlas van Gelderland, internetsite, mei 2021.
https://geoweb.gelderland.nl/WebViewer/Index.html?configBase=http://geoweb.gelderland.nl/Geocort
ex/Essentials/
REST/sites/Bodemverontreinigingen/viewers/test/virtualdirectory/Resources/Config/Default

Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG), internetsite, mei 2021.
http://bagviewer.kadaster.nl

Bodemkundig Informatie Systeem (BIS) Nederland, internetsite, mei 2021.
http://maps.bodemdata.nl/

Bodemloket, internetsite, mei 2021.
http://www.bodemloket.nl

Data Archiving and Networked Services DANS-Easy; internetsite, mei 2021.
https://easy.dans.knaw.nl/ui/home

Dinoloket; internetsite, mei 2021.
http://www.dinoloket.nl/

Indicatieve kaart Militair Erfgoed; internetsite, mei 2021.
http://www.ikme.nl/

Kadaster Topotijdreis; internetsite, mei 2021.
http://www.topotijdreis.nl/

Portaal voor ruimtelijke plannen; internetsite, mei 2021.
http://www.ruimtelijkeplannen.nl/web-roo/roo/

Publieke Dienstverlening Op de Kaart (PDOK); internetsite, mei 2021.
https://pdokviewer.pdok.nl

Ruimingskaart; internetsite, mei 2021.
http://www.beobom.nl/ruimingskaart/

SIKB; internetsite, mei 2021.
https://www.sikb.nl

VEO Bommenkaart; internetsite, mei 2021.
http://www.explosievenopsporing.nl/veo-bommenkaart/



Rapport 12497.002 versie 1                                                              Pagina 19 van 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Figuur 1. Situering van het plangebied binnen Nederland39




39   Publieke Dienstverlening Op de Kaart.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Figuur 2. Detailkaart van het plangebied met kadastrale percelen40




40   Publieke Dienstverlening Op de Kaart.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Figuur 3. Luchtfoto van het plangebied41




41   Publieke Dienstverlening Op de Kaart.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Figuur 4. Situering van het plangebied binnen de archeologische beleidskaart 42




42   Van Dalfsen, 2015.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Figuur 5. Situering van het plangebied binnen de Geomorfologische kaart43




43   Wageningen Environmental Research, 2017.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Figuur 6. Situering van het plangebied binnen het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) 44




44   AHN.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Figuur 7. Situering van het plangebied binnen de Bodemkaart45




45   Bodemkundig Informatie Systeem (BIS) Nederland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Figuur 8. Archeologische Gegevenskaart van het onderzoeksgebied 46




46   Archeologisch informatiesysteem Archis3, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Figuur 9. Situering van het plangebied binnen de historische kaarten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Figuur 10. Situering van het plangebied binnen kadastrale minuutkaart 182747




47   Beeldbank Cultureelerfgoed.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Figuur 11. Boorpuntenkaart
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Figuur 12. Mate van verstoring per boring
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Bijlage 1     Overzicht geologische en archeologische tijdvakken

Ouderdom
                 Chronostratigrafie                   MIS                      Lithostratigrafie
 in jaren

                                                            Formaties: Naaldwijk
                        Holoceen                      1     (marien), Nieuwkoop
                                                            (veen), Echteld (fluviatiel)
    11.755
                                       Late Dryas
    12.745
                                         (koud)
                      Laat-              Allerød
    13.675
                   Weichselien           (warm)
                     (Laat-           Vroege Dryas
                                                      2
                    Glaciaal)            (koud)
    14.025
                                         Bølling
                                         (warm)
    15.700
                                         Laat-
                                      Pleniglaciaal
    29.000           Midden-
                   Weichselien          Midden-       3      Formatie
                  (Pleniglaciaal)     Pleniglaciaal             van
    50.000
                                                            Kreftenheye                     Formatie
                                         Vroeg-                                               van
                                                      4
                                      Pleniglaciaal                                          Boxtel
    75.000
                                                      5a
                               Vroeg-                                                                  Formatie
                            W eichselien              5b                                                 van
                              (Vroeg-                 5c                                               Beegden
                             Glaciaal)
                                                      5d
   115.000
                            Eemien                                              Eem
                                                      5e
    130.000
                        (warme periode)                                       Formatie
                                                                              Formatie
                                                                             van Drente
                        Saalien (ijstijd)             6

   370.000                                                    Formatie
                          Holsteinien
                                                                van
                        (warme periode)
    410.000                                                     Urk
                                                                              Formatie
                        Elsterien (ijstijd)
                                                                             van Peelo
   475.000
                           Cromerien
                        (warme periode)
   850.000                                                    Formatie
                                                                van
                                                              Sterksel
                        Pre-Cromerien

  2.600.000
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>  Cal. jaren        14                                                         Pollen                                   Archeologische
                         C jaren          Chronostratigrafie                                   Vegetatie
   v/n Chr.                                                                    zones                                       perioden
            1950               0                                                                                          Nieuwe tijd
                                                                                Vb2            Loofbos
 1500
                                                                                           eik en hazelaar
                                                                                                                        Middeleeuwen
                                                Subatlanticum                               overheersen
 450                                               koeler                       Vb1           haagbeuk
 0
                                                                                                                         Romeinse tijd
 12
                                                  vochtiger                              veel cultuurplanten
                                                                                          rogge, boekweit,                  IJzertijd
                                                                                 Va          korenbloem
 800
             815            2650                                                                                            Bronstijd
                                                                                IVb            Loofbos
                                                                                           eik en hazelaar
 2000                                             Subboreaal
                                                                                            overheersen
                                                    koeler
                                                                                IVa       beuk>1% invloed
                                                    droger
                                                                                              landbouw
                                                                                               (granen)
            3755            5000                                                                                          Neolithicum

 4900                                                                                           Loofbos
                                                  Atlanticum                             eik, els en hazelaar
                                                     warm                        III          overheersen
 5300                                              vochtig                                  in zuiden speelt
                                                                                          linde een grote rol

            7020            8000
                                                                                           den overheerst                Mesolithicum
                                                    Boreaal
                                                                                  II      hazelaar, eik, iep,
                                                    warmer
            8240            9000
                                                                                               linde, es
                                                                                          eerst berk en later
                                                  Preboreaal
                                                                                  I       den overheersend
 8800                                              warmer
           11.755          10.150
                                                                                            parklandschap
                                                         Late Dryas            LW III
           12.745          10.800
                                                                                            dennen- en
                                          Laat-          Allerød               LW II
                                                                                           berkenbossen
           13.675          11.800      Weichselien
                                                                                                open
                                         (Laat-          Vroege Dryas
           14.025          12.000                                                          parklandschap              Laat-Paleolithicum
                                        Glaciaal)
                                                                                LW I     open vegetatie met
                                                         Bølling                             kruiden en
           15.700          13.000                                                          berkenbomen

                                                                                          perioden met een
                                         Midden-
  35.000                                                                                   poolwoestijn en
                                       Weichselien
                                                                                          perioden met een
                                      (Pleniglaciaal)
                                                                                               toendra
           75.000

                                         Vroeg-                                           perioden met bos
                                       Weichselien                                        en perioden met
                                        (Vroeg-                                            een subarctisch
                                        Glaciaal)                                          open landschap
        115.000                                                                                                    Midden-Paleolithicum
                                                 Eemien
                                                                                                loofbos
        130.000                              (warme periode)




                                              Saalien (ijstijd)
 300.000


                                                                                                                     Vroeg-Paleolithicum

Chronostratigrafie voor Noordwest-Europa volgens Zagwijn (1974), Vandenberghe (1985) en De Mulder et al. (2003). Lithostratigrafie
volgens De Mulder et al. (2003). Mariene isotoop stadium (MIS) volgens Bassinot et al. (1994). Atmosferische data volgens Stuiver et al. (1998).
Zuurstofisotoop calibratie (OxCal) versie 3.9 Bronk Ramsey (2003), toegepast op het Laat-Weichselien en het Holoceen.
Archeologische periode-indeling en ouderdom volgens de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB).
Vegetatie bewerkt volgens Berendsen (2000). Pollenzones volgens P. Vos & P. Kiden (2005).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Bijlage 2            AMK-terreinen

AMK
        Locatie                     Datering              Waarde en omschrijving
nr.
4731    250 meter ten oosten van    Middeleeuwen laat -   Complex: Kasteel
        het plangebied              Nieuwe tijd           Waarde: Terrein van hoge archeologische waarde
        Tinneplein; De Gelderse                           Terrein met sporen van een kasteel uit de15e-17e eeuw. In 1990 is op het
        Toren te Hattem                                   terrein een parkeergarage en riolering aangelegd. In 1981 heeft de ROB een
        Gemeente Hattem                                   proefonderzoek uitgevoerd met het doel het kasteel te lokaliseren. Bij eerdere
        Coördinaat: 201323/498628                         onderzoekjes was reeds de voorburcht aangetroffen. Tijdens het onderzoek
                                                          werden restanten van onder andere opgaand muurwerk, hoektorens, verschil-
                                                          lende vloerniveaus en grachten aangetroffen. Ook een grote hoeveelheid
                                                          losse vondsten (vooral aardewerk, waarvan 80% in de 15 e eeuw gedateerd
                                                          kon worden). Het kasteel werd aan alle zijden door water omgeven doch is
                                                          naderhand in de stadsmuren opgenomen. De kern bestond uit een paar
                                                          uitzonderlijk zware, op een cirkelvormige grondslag opgetrokken bakstenen
                                                          torens en een tweede paar van lichtere bouw. De binnenplaats tussen de vier
                                                          torens besloeg een rechthoek van circa 9.5 x 41 meter.
13212   300 meter ten noordoosten   Middeleeuwen vroeg    Complex: Stad
        van het plangebied          - Middeleeuwen laat   Waarde: Terrein van archeologische waarde
        Centrum te Hattem                                 Terrein met een oude stadskern, Hattem. Oudste vermelding in 800 als
        Gemeente Hattem                                   Hatheim. Oude stadskern. Na de 9e-eeuwse vermelding van Hattem is een
        Coördinaat: 201312/498775                         oorkonde uit 1176 van de Bisschop van Utrecht voor de geschiedenis van
                                                          Hattem van belang. De bisschop bepaalt hierin dat er te Hattem een zelfstan-
                                                          dige parochiekerk, afgescheiden van Epe zal komen. Dat deze kerk het
                                                          houten gebouw zal zijn geweest, door Hoeferin 1893 op de Goedsberg is
                                                          opgegraven, moet betwijfeld worden. Hattem kreeg in 1299 stadsrechten; de
                                                          oorkonde is verloren gegaan. In deze tijd is ook sprake van de naam Mons
                                                          Dei en Godesward. Het lijkt erop dat pogingen de naam Hattem voor boven-
                                                          genoemde te vervangen zijn mislukt. Hattem maakte in de 14e eeuw door de
                                                          handel over de IJssel een periode van bloei door. In 1407 is sprake van een
                                                          door de Hertog van Gelre geheven tol te Hattem. Hattem schijnt in 1395
                                                          ommuurd te zijn. De N.H. Kerk, eertijds gewijd aan St. Andreas en St. Katha-
                                                          rina, dateert in haar oudste delen uit de 12e eeuw. Het Raadhuis, in de 14e
                                                          eeuw gelegen in de Allershoek, was sinds 1533 gevestigd in het voormalige
                                                          H. Geest-Gasthuis aan de Markt, hoek Kerkstraat.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Bijlage 3              Onderzoeksmeldingen

Zaaknummer
(OM-             Locatie                         Aard, uitvoerder en resultaten van het onderzoek
nummer)
2867193100       250 meter ten oosten van het    Type onderzoek: opgraving
                 plangebied                      Uitvoerder: AWN - Vereniging van Vrijwilligers in de Archeologie
                 Voormalig Kasteel De Tinne te   Datum: 1 september – 23 oktober, 1981
                 Hattem                          Resultaat:
                 Gemeente Hattem                 Tijdens het onderzoek kon de fundering van de noordelijke van de twee zwaarste torens
                 Coördinaat: 201330/498650       grotendeels worden blootgelegd, evenals een gedeelte van de aansluitende binnenplaats en
                                                 de aanzet van de tegenover gelegen andere zware toren. De middellijn van de voet van de
                                                 onderzochte toren bedroeg 23 meter, de muurdikte ca 7,25 m. In het opgaande werk was een
                                                 waterput uitgespaard welke tot in de puinlaag onder de fundering reikte. De binnenplaats
                                                 tussen de vier torens besloeg een rechthoek van circa 9,5 bij 41 m. Van de brug tussen de
                                                 noordelijkste van beide kleinste torens en de kademuur langs de Adelaarshoek bleken enkele
                                                 paalstompen in de grachtbodem bewaard te zijn gebleven. Een volledige opgraving van het
                                                 kasteel lag niet in de bedoeling en zou, afgezien daarvan, ook moeilijk te verwezenlijken zijn
                                                 geweest wegens de huidige bebouwing ter plaatse van deze hertogelijke dwangburcht. 48
2877756100       250 meter ten oosten van het    Type onderzoek: opgraving
                 plangebied                      Uitvoerder: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
                 Tinneplein te Hattem            Datum: 19-20 oktober, 1989
                 Gemeente Hattem                 Resultaat:
                 Coördinaat: 201330/498650       Een verrassende kijk op het landschap voor en ten tijde van de aanleg van het kasteel bood
                                                 de ondergrond van de voorburcht. Onder een pakket grond dat als ophoging diende voor de
                                                 voorburcht werd beneden 1,2 m + NAP een nog 0,35-0,5 m dikke laag veen aangetroffen.
                                                 Onderzoek na bemonstering door mevr. L. I. Kooistra wees uit dat sprake is van hoogveen
                                                 dat zich ter plaatse heeft ontwikkeld. Vermoed wordt dat dit veen direct heeft aangesloten op
                                                 een uit toponymische en schriftelijke bronnen af te leiden uitgebreid veen direct ten zuiden
                                                 van de stad ingesloten tussen de stuwwal en een aantal dekzandruggen, op een waarvan de
                                                 stad is gelegen. Op de plaats van waarneming rust het veen op een dunne laag zand dat de
                                                 indruk wekt verstoven of anderszins verplaatst dekzand te zijn. De vaste ondergrond is
                                                 grofzandig, kennelijk van fluvioperiglaciale herkomst. In deze afzetting heeft zich een bodem
                                                 gevormd die wordt gekenmerkt door een dikke bleek grijze loodzandlaag en harde koffiekleu-
                                                 rige ijzerbanken. Het kasteel schijnt dus aan de rand van een hoogveen te zijn gebouwd, daar
                                                 waar het veen tegen de rug van Hattem is opgekropen. De muren zijn in de grofzandige
                                                 ondergrond gefundeerd. In de gracht is het veen tot op het loodzand volledig weggegraven.49
2374323100       300 meter ten noorden van het   Type onderzoek: booronderzoek
(52671)          plangebied                      Uitvoerder: Archeodienst Gelderland BV
                 Hof Van Blom te Hattem          Datum: 12-7-2012
                                                 Resultaat:
                 Gemeente Hattem
                                                 Wat is de opbouw van de ondergrond en is het bodemprofiel intact? Van boven naar bene-
                 Coördinaat: 201135/498920       den:
                                                 1)Antropogene lagen tot ca. 125 – 160 m beneden maaiveld
                                                 2)Rivierafzettingen van de IJssel (klei en zand), waarvan de top (deels) is ver-
                                                 stoord/opgenomen in het antropogene pakket, ca. 70-90 cm dik. Geen bodem aanwezig,
                                                 opgenomen in het antropogene dek.
                                                 3)Veen, waarvan de top is geërodeerd door de IJssel. De dikte van het veenpakket varieert
                                                 van ca. 35-55 cm in het noordoostelijke deel van het plangebied tot ca. 110-120 cm in het
                                                 zuidwestelijke deel.
                                                 4)Dekzand, waarin op twee locaties een intacte podzolgrond is aangetroffen. In de rest van
                                                 het plangebied is de podzolgrond (grotendeels) geërodeerd. De top van het dek-zand ligt
                                                 gemiddeld op 3,0 – 3,3 m beneden maaiveld (0,6 – 0,8 m –NAP) (boring 4, 6 – 11). Ter
                                                 plaatse van de boringen 1 – 3 ligt het dekzand op respectievelijk 2,4; 2,5 en 2,85 m beneden
                                                 maaiveld (0,1 en 0 m +NAP en 0,35 m -NAP)..50
3291470100       300 meter ten noorden van het   Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek
                 plangebied                      Uitvoerder: Gemeente Zwolle
                 te Hattem                       Datum: 28-10-2013
                 Gemeente Hattem                 Resultaat:
                 Coördinaat: 200995/498935       Tijdens de opgraving is een sloot aangetroffen, evenals 15 vuurstenen artefacten en een
                                                 munt. 51
2448341100       350 meter ten noordoosten van   Type onderzoek: proefsleuvenonderzoek
(62203)          het plangebied                  Uitvoerder: Gemeente Zwolle
                 Hvb14 te Hattem                 Datum: 24-6-2014
                 Gemeente Hattem                 Resultaat:
                 Coördinaat: 201237/498958       Op basis van de resultaten van proefsleuvenonderzoek op de locatie Hof van Blom kan
                                                 gesteld worden dat er geen aanwijzingen zijn voor de aanwezigheid van een behoudens-
                                                 waardige vindplaats binnen het plangebied. Het grootste deel van de vondsten is afkomstig
                                                 uit een pakket opgebrachte grond en het merendeel van de sporen (waterput en puinkuilen)



48   Halbertsma en de Haan, 1981.
49   Hulst en van Haaff, 1989.
50   Koeman, 2014.
51   Klomp, 2013.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                zijn van recente datum of kennen een zeer lage informatiewaarde (greppel). De aanwezigheid
                                                van de vuurstenen afslag in de top van het dekzand toont aan dat er mogelijk kampementen
                                                uit de Steentijd in de directe omgeving aanwezig zijn, maar dit kan op basis van het onderha-
                                                vige onderzoek niet worden bevestigd. Op basis van de onderzoeksresultaten wordt geen
                                                archeologisch vervolgonderzoek geadviseerd voor het plangebied Hof van Blom.52
4608230100      400 meter ten noordwesten van   Type onderzoek: booronderzoek
                het plangebied                  Uitvoerder: RAAP Archeologisch Adviesbureau
                te Hattem                       Datum: 29-5-2018
                Gemeente Hattem                 Resultaat:
                Coördinaat: 200785/498972       Tijdens het veldonderzoek zijn geen aanwijzingen aangetroffen voor de aanwezigheid van
                                                archeologische vindplaatsen binnen het onderzoeksgebied. Hoewel kronkelwaardafzettingen
                                                vaak geschikte nederzettingslocaties bieden op de kronkelwaardruggen, zijn deze niet aange-
                                                troffen. Het bovenste deel van het bodemprofiel bestaat voornamelijk uit slappe komachtige
                                                klei en zandpakketten. Ook het veenpakket is zoals reeds eerder aangegeven, niet geschikt
                                                voor bewoning. In het dekzand, waar wel een hoge verwachting voor gold, zijn geen aanwij-
                                                zingen voor een vindplaats aangetroffen. Hoewel de diepte van het dekzand overeenkomt
                                                met vindplaatsen in de omgeving en het sediment is gezeefd over 2 mm, zijn er geen archeo-
                                                logische indicatoren aangetroffen.53




52   Vosselman, 2014.
53   Vosselman en Veerman, 2018.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Bijlage 4             Vondstmeldingen

Zaaknummer            Locatie                                          Omschrijving
(Waarnemingsnr.)
2726139100 (7065)     50 meter ten noorden van het plangebied          Late-Middeleeuwen :
                      Eierdijk te Hattem                               - fragmenten van keramische kogelpotten
                      Gemeente Hattem
                      Coördinaat: 201020/498700
2763301100 (13027)    250 meter ten noorden van het plangebied         Neolithicum - Nieuwe tijd :
                      Hattem te Hattem                                 - grondsporen,
                      Gemeente Hattem
                      Coördinaat: 201000/498900
2867193100 (29951)    250 meter ten oosten van het plangebied          Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd :
                      Voormalig Kasteel De Tinne te Hattem             - stenen funderingen
                      Gemeente Hattem
                      Coördinaat: 201330/498650
2877756100 (31605)    250 meter ten oosten van het plangebied          Late-Middeleeuwen :
                      Tinneplein te Hattem                             - muurrestanten
                      Gemeente Hattem
                      Coördinaat: 201330/498650                        Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd :
                                                                       - fragmenten van organisch plantaardig DNA monsters
                                                                       - gracht
                                                                       - plantaardig, hout beschoeiingen
                                                                       - stenen funderingen
2374323100 (433296)   300 meter ten noorden van het plangebied         Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd :
                      Hof Van Blom te Hattem                           - ophogingen
                      Gemeente Hattem
                      Coördinaat: 201149/498941                        Nieuwe tijd :
                                                                       - 2 fragmenten van roodbakkend geglazuurd aardewerk
                                                                       - 10 fragmenten van keramische bouwmateriaal
3206014100 (405089)   350 meter ten oosten van het plangebied          Late-Middeleeuwen :
                      13/ Adelaarshoek/ Van Allerhof te Hattem         - greppel/sloot
                      Gemeente Hattem
                      Coördinaat: 201417/498651                        Nieuwe tijd :
                                                                       - fragment van een keramische beerput
                                                                       - stenen funderingen
                                                                       - paalgaten
2763407100 (13042)    450 meter ten oosten van het plangebied          Late-Middeleeuwen - Nieuwe tijd :
                      Nieuweweg 2 Voorm. Hoenwaardse Poort te Hattem   - stenen funderingen
                      Gemeente Hattem
                      Coördinaat: 201520/498730
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Bijlage 5        Bewoningsgeschiedenis van Nederland
Als aanvullende informatie wordt hieronder een algemene ontwikkeling van de bewoningsgeschie-
denis van Nederland weergegeven.

Paleolithicum (tot circa 8800 v. Chr.)
De vroegste bewoningssporen in Nederland uit deze periode dateren uit de voorlaatste ijstijd, circa
300.000-130.000 jaar geleden. Waarschijnlijk hebben in de koudste fasen van de ijstijden in Neder-
land geen mensen geleefd. Daarentegen was bewoning in de warmere perioden wel mogelijk. De
mensen die hier toen leefden trokken als jagers/vissers/verzamelaars rond in kleine groepen en
maakten gebruik van tijdelijke kampementen. Veranderingen in het klimaat zorgden voor een veran-
derende flora en fauna. Tijdens de koude perioden bestond het groot wild onder meer uit rendieren,
mammoeten, paarden en steppewisenten. Vooral op paarden en rendieren werd in het Laat-
Paleolithicum intensief jacht gemaakt. Tijdens de warmere perioden werd er onder andere op herten,
wilde zwijnen en oerossen gejaagd.

Mesolithicum (circa 8800-4900 v. Chr.)
Rond de overgang van het Pleistoceen naar het Holoceen (circa 9000 v. Chr.) verbeterde het klimaat
voor een langdurige periode. De gemiddelde temperatuur steeg, waardoor de variatie in flora en fau-
na (o.a. bosontwikkeling) toenam. De mens kreeg nu de mogelijkheid om meer gevarieerd te eten:
vruchten en andere eetbare gewassen stonden nu vaker op het menu. Doordat de temperatuur steeg,
trok het groot wild (met name rendieren) naar het noorden, en maakte plaats voor meer territoriumge-
bonden klein wild, vogels en vissen. Door deze veranderende leefomstandigheden werd de jacht-
techniek aangepast. De vuursteen bewerkingstechniek hield met deze ontwikkeling gelijke tred. Er
werden kleine vuursteenspitsen vervaardigd die als pijl- en harpoenpunt werden gebruikt. Met de
stijging van de temperatuur begon het landijs te smelten en de zeespiegel te stijgen. Het tot dan toe
droge Noordzee-Bekken kwam onder water te staan. De groepen jagers/vissers/verzamelaars wis-
selden nog wel van locatie maar exploiteerden kleinere gebieden. In het voorjaar viste men in de ri-
vieren, tijdens de zomer leefde men voornamelijk langs de kust, waar naast vis en schaaldieren ook
zeehonden als voedselbron dienden. In de herfst verzamelde men noten en vruchten, terwijl in de
winter op onder meer pelsdieren werd gejaagd.

Neolithicum (circa 5300-2000 v. Chr.)
Aan het begin van deze periode gingen het jagen, vissen en verzamelen een steeds minder belangrij-
ke rol spelen. Men ging nu zelf cultuurgewassen telen en dieren houden bij het kamp. Uit vondsten
valt af te leiden dat het om twee groepen mensen gaat, enerzijds kolonisten met een vrijwel agrari-
sche levenswijze, anderzijds om de autochtone mesolitische bevolking die een halfagrarische levens-
stijl erop na gaat houden. Deze verandering ging gepaard met enkele technologische en sociale ver-
nieuwingen zoals: het wonen op een vaste plek in een huis, het gebruik van vaatwerk van (gebakken)
klei en de introductie van geslepen stenen dissels en bijlen. De bevolking groeide nu gestaag, mede
door de productie van overschotten. Uit het Neolithicum zijn verschillende nu nog zichtbare grafmo-
numenten bekend, te weten grafkelders, hunebedden en grafheuvels.

Bronstijd (circa 2000-800 v. Chr.)
Het begin van dit tijdvak valt samen met het eerste gebruik van bronzen voorwerpen zoals bijlen.
Vuurstenen werktuigen bleven, zij het minder, in gebruik. Het aardewerk uit deze periode is over het
algemeen tamelijk zeldzaam. Vuursteenmateriaal uit de Bronstijd is meestal niet goed te onderschei-
den van dat uit andere perioden. Lange tijd bleven bronzen voorwerpen zeer schaars binnen Neder-
lands grondgebied. Door het van nature ontbreken van de benodigde grondstoffen moest het brons
worden geïmporteerd en ontstonden er handelscontacten over langere afstanden. Eén en ander had
wel tot gevolg dat er binnen de bevolking grotere verschillen ontstonden door verschillen op basis van
bezit. De grafheuveltraditie, die tijdens het Neolithicum haar intrede deed, werd in eerste instantie
voortgezet, maar rond 1200 v. Chr. vervangen door begravingen in urnenvelden. Het gaat hier om
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>ingegraven urnen met crematieresten waar overheen kleine heuveltjes werden opgeworpen, omge-
ven door een greppel. Een Kopertijd voorafgaand aan de Bronstijd wordt in Noordwest-Europa niet
onderscheiden, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Middellandse Zeegebied. Wel zijn uit het Laat-
Neolithicum koperen voorwerpen bekend.

IJzertijd (circa 800-12 v. Chr.)
In deze periode werden voor het eerst ijzeren voorwerpen vervaardigd. Voor de productie van werk-
tuigen en wapens werd brons vervangen door ijzer. Er ontstond een inheemse ijzerproductie. Het
gebruik van vuursteen voor het vervaardigen van werktuigen duurde nog in beperkte mate voort. Ten
opzichte van de Bronstijd traden er in de aardewerktraditie geen radicale veranderingen op. Evenals
in het Neolithicum en de Bronstijd woonden de mensen in verspreid liggende hoeven ('Einzelhöfe') of
in nederzettingen bestaande uit maar enkele huizen; deze werden in een beperkt gebied nogal eens
verplaatst. Op de hogere zandgronden ontstonden uitgebreide omwalde akkercomplexen ('Celtic
fields'). Opvallend zijn de verschillen in materiële welstand (bezit van metalen voorwerpen), die moge-
lijk op sociale ongelijkheid duiden. In de zogenaamde vorstengraven uit Zuid Nederland, met daarin
luxe, geïmporteerde bijgaven, zijn vermoedelijk lokale of regionale autoriteiten begraven. De meeste
begravingen vonden nog immer plaats in urnenvelden. Tijdens de IJzertijd werd het Friese kustgebied
gekoloniseerd en ontstonden de eerste terpen.

Romeinse tijd (circa 12 v. Chr. - 450 n. Chr.)
Met de komst van de Romeinen eindigt de prehistorie en begint de geschreven geschiedenis. Aange-
zien de schriftelijke bronnen slechts een zeer fragmentarisch beeld schetsen, is men toch nog in be-
langrijke mate aangewezen op de archeologie als informatiebron. Een tijd lang diende het Nederland-
se rivierengebied als uitvalsbasis voor veldtochten in het noorden van Germanië. In 47 n. Chr. werd
de Rijn definitief als Romeinse rijksgrens ingesteld. Ter controle en verdediging van deze zogenaam-
de 'limes' werden langs de Rijn, tot diep in Duitsland, 'castella' (militaire forten) gebouwd.

De inheemse manier van leven handhaafde zich nog lange tijd. Wel werd, vooral na de opstand van
de Bataven tegen de Romeinse overheersers in 69-70 n. Chr., de Romeinse invloed steeds duidelij-
ker. In veel inheems-Romeinse nederzettingen was bijvoorbeeld, naast het eigen handgevormde aar-
dewerk, Romeins importaardewerk in gebruik, dat op de draaischijf was vervaardigd. Er werden,
vooral in Limburg, grootse villa's (Romeinse herenboerderijen) gebouwd, hetzij nieuw gesticht, hetzij
ontwikkeld vanuit een bestaande inheemse nederzetting.

De Romeinen legden een voor die tijd al uitgebreide infrastructuur aan, waardoor het gebied steeds
beter werd ontsloten. Op verschillende plaatsen ontstonden aanzienlijke nederzettingen, waarvan er
enkele met een stedelijk karakter (zoals Nijmegen). De inheemse bevolking, ten noorden van de Li-
mes, werd niet zo sterk beïnvloed door de Romeinse aanwezigheid. Er was wel sprake van handels-
contacten en het uitwisselen van geschenken. In de tweede helft van de derde eeuw ontstond, onder
meer door invallen van Germaanse stammen, een instabiele situatie die met korte onderbrekingen
voortduurde tot in de vijfde eeuw. Uiteindelijk leidde dit in het jaar 406 tot de definitieve ineenstorting
van de grensverdediging langs de Rijn.

Middeleeuwen (circa 450-1500 n. Chr.)
Over de Vroege-Middeleeuwen, vooral over het tijdvak 450-600 n. Chr., is relatief weinig bekend.
Zowel historische bronnen als archeologische overblijfselen zijn schaars. De bevolkingsomvang was
ten opzichte van de voorafgaande periode sterk afgenomen. De marktgerichte economie verdween
en de mensen vielen terug op zelfvoorziening. De politieke macht was na het wegvallen van de Ro-
meinse staatsorganisatie in handen gekomen van regionale en lokale hoofdlieden. Een gezagheb-
bende status was nu vooral gebaseerd op militair succes en materiële welstand. Deze instabiele peri-
ode wordt ook wel aangeduid als de 'tijd van de volksverhuizingen'.
Vanaf de 10e – 11e eeuw wordt een overheersende positie van de al dan niet adellijke grootgrondbe-
zitters waargenomen. Dit vertaalt zich in nieuwe nederzettingsvormen als mottes, kastelen en ver-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>sterkte hoeven. In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei, en mede dankzij gunstige klimato-
logische omstandigheden, werd een begin gemaakt met het ontginnen van woeste gronden als bos,
heide en veen. Veel van de huidige dorpen en steden dateren uit deze periode. Door de aanleg van
dijken en kaden werden laaggelegen gebieden beschermd tegen wateroverlast. De heersende rivali-
teit tussen de vorsten leidde, in combinatie met een zwak centraal gezag, veelvuldig tot lokaal ge-
weld, waarvan de bevolking vaak het slachtoffer werd. Door het aanleggen van burgen, schansen,
landweren en wallen trachtte men zich te beveiligen.

Nieuwe tijd (1500-heden)
De Nieuwe tijd kenmerkt zich door een groot aantal veranderingen vooral op het gebied van mens- en
wereldbeeld. Er is sprake van een Europese overzeese expansie wat leidt tot handelscontacten, han-
delskapitalisme en het begin van een wereldeconomie. Er ontstaat een nieuwe wetenschappelijke
belangstelling die resulteert in vele uitvindingen. Deze uitvindingen vormen de motor van de industri-
ele revolutie. Er ontstaat een nationale staat die centraal bestuurd wordt. Als gevolg van deze ontwik-
kelingen neemt het belang en de omvang van steden toe en neemt de macht van adel af. Het groot-
ste deel van de bevolking is niet meer werkzaam en woonachtig op het platteland maar in de steden.
In verband met de aanhoudende bevolkingsgroei worden aan het eind van de 19e tot het begin van de
20e eeuw op grote schaal woeste gronden gecultiveerd. Door de industriële revolutie komen steeds
meer producten beschikbaar voor steeds meer mensen waardoor de welvaart stijgt. In de Nieuwe tijd
vindt er eveneens een hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid plaats, wat
zich tot in het begin van de 20e eeuw uit in de kunsten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Bijlage 6        AMZ-cyclus
Het AMZ-proces
Archeologisch onderzoek in Nederland wordt in het algemeen uitgevoerd binnen het kader van de
Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het gehele traject van de AMZ omvat een aantal stappen
die elkaar kunnen opvolgen, afhankelijk van het resultaat van de voorgaande stappen. Om inhoudelij-
ke, prijs- en planningstechnische redenen kan er soms voor gekozen worden om bepaalde stappen
gelijktijdig uit te voeren. Bovendien kan, indien reeds voldoende gegevens bekend zijn, een stap wor-
den overgeslagen. Elke stap eindigt met een rapport met daarin een advies voor de vervolgstappen.
Na elke stap wordt er een besluit genomen door de bevoegde overheid, gemeente, provincie of de
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, op basis van de resultaten van het archeologisch onderzoek.
Indien na een bepaalde stap blijkt dat geen nader vervolgonderzoek nodig is, wordt het archeologisch
onderzoek afgesloten. Ook kan de bevoegde overheid besluiten dat een vindplaats van zo groot be-
lang is, dat deze in situ behouden moet worden. Dan dienen de archeologische resten in de grond
beschermd te worden door planaanpassing of planinpassing.

Het begint met het bepalen van de onderzoeksplicht. Gemeentelijke, provinciale en landelijke archeo-
logische waardenkaarten geven aan of het plangebied in een gebied ligt met een archeologische
verwachting. Indien dit het geval is, dan zal er in het kader van de planprocedure onderzoek verricht
moeten worden om te bepalen of er archeologische waarden binnen het plangebied aanwezig zijn.
Hiermee start de zogenaamde AMZ-cyclus (zie schema).

De eerste fase: Bureauonderzoek
Elk archeologisch onderzoek begint met een bureauonderzoek. Dit heeft tot doel het verwerven van
informatie, aan de hand van bestaande bronnen, over bekende of verwachte archeologische waar-
den, binnen het plangebied om tot een gespecificeerd verwachtingsmodel te komen, op basis waar-
van een beslissing genomen kan worden ten aanzien van een eventuele vervolgstap.

De tweede fase: Inventariserend VeldOnderzoek (IVO)
Het doel van een IVO is het aanvullen en toetsen van het gespecificeerde verwachtingsmodel. Het
IVO moet informatie geven over de aan- of afwezigheid, de aard, het karakter, de omvang, de date-
ring, de gaafheid, de conservering en de inhoudelijke kwaliteit van de archeologische waarden.

Inventariserend Veldonderzoek; Booronderzoek en Veldkartering
Door een booronderzoek kan er een goede inschatting gemaakt worden van de kans op archeolo-
gische waarden (grondsporen en daarmee samenhangende voorwerpen). Bij het booronderzoek is
een onderscheid aangebracht in een verkennende, karterende en waarderende fase. De verkennen-
de fase heeft tot doel inzicht te krijgen in de vormeenheden van het landschap, voor zover deze van
invloed zijn op de locatiekeuze. Op deze manier worden kansarme zones uitgesloten en kansrijke
zones geselecteerd voor de volgende fasen. Tijdens de karterende fase wordt het onderzoeksgebied
systematisch onderzocht op de aanwezigheid van archeologische vondsten of sporen. De waarde-
rende fase sluit aan op de karterende fase. Het waarnemingsnet kan verdicht worden om de horizon-
tale begrenzing, ligging en omvang van archeologische vindplaatsen vast te stellen.

Een veldkartering wordt uitgevoerd wanneer vondsten of sporen aan de oppervlakte worden verwacht
en zichtbaar zijn op het moment dat het onderzoek uitgevoerd wordt. Dit type onderzoek bestaat uit
het systematisch belopen van het maaiveld van het plangebied.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Inventariserend Veldonderzoek; Proefsleuven
Als uit vooronderzoek blijkt dat binnen het plangebied archeologische resten aangetroffen kunnen
worden kan de bevoegde overheid beslissen tot een proefsleuvenonderzoek. Proefsleuven zijn lange
sleuven van minimaal twee tot vijf meter breed die worden aangelegd in de zones waar in de voor-
gaande onderzoeksfase aanwijzingen voor vindplaatsen zijn aangetroffen. De KNA schrijft voor dat bij
een dergelijk onderzoek minimaal 5% van het te verstoren gebied onderzocht dient te worden.

Variant archeologische begeleiding
Als het vooronderzoek niet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van
de archeologische resten te bepalen en indien proefsleuvenonderzoek door praktische redenen niet
uitvoerbaar is, kan besloten worden tot proefsleuven variant archeologische begeleiding van de
sloop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk aanwezig zijn om het
werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werkzaamheden vondsten
(van hoge archeologische waarde) naar boven komen, die aanleiding geven tot nader onderzoek, kan
alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan.

De derde fase: Opgraven
Indien de archeologische resten niet in situ bewaard kunnen blijven, maar wel van belang zijn voor de
wetenschap, kan de bevoegde overheid besluiten over te gaan tot een opgraving. Het doel hiervan is
volgens de KNA het documenteren van gegevens en het veiligstellen van materiaal van vindplaatsen
om daarmee informatie te behouden, die van belang is voor kennisvorming over het verleden.

Variant archeologische begeleiding
Als het vooronderzoek niet voldoende informatie heeft opgeleverd om de archeologische waarde van
de archeologische resten te bepalen, kan besloten worden tot een opgraving variant archeologische
begeleiding van de sloop- of graafwerkzaamheden. Dit betekent dat archeologen bij het graafwerk
aanwezig zijn om het werk te volgen en eventuele resten te documenteren. Wanneer tijdens de werk-
zaamheden vondsten (van hoge archeologische waarde) naar boven komen, die aanleiding geven tot
nader onderzoek, kan alsnog besloten worden om tot een opgraving over te gaan.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                             Schema van de Archeologische Monumenten Zorg

            Vergunningaanvraag/ruimtelijke ontwikkeling
                                ▼
                   Toetsing aan archeologisch beleid
                      (Gemeente, Provincie, Rijk)                      ► Vergunningverlening indien geen onderzoek nood-
                                    ▼                                    zakelijk wordt geacht.
                           Bureauonderzoek*
       (verzamelen gegevens en opstellen verwachtingsmodel)
                                    ▼
                                 Besluit
         (door de bevoegde overheid op basis van resultaten)           ► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van
                                    ▼                                    archeologie. Einde onderzoek, vrijgeven voor
                    Inventariserend veldonderzoek*                       functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden).
                 ▼                                    ▼                  Ook kan besloten worden over te gaan op het
 Verkennend veldonderzoek             ►**** Karterend veldonderzoek      begeleiden van de graafwerkzaamheden door
 Door middel van:                           Door middel van:             archeologen.***
      - terreininspectie          -         - oppervlaktekartering
      booronderzoek**                       - booronderzoek**
                                            - proefsleuven***
                 ▼                                   ▼*****
                                 Besluit
         (door de bevoegde overheid op basis van resultaten)           ► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van
                                    ▼                                    archeologie. Einde onderzoek, vrijgeven voor
     Bewezen of hoge kans op de aanwezigheid van archeologie             functie (eventueel met bouwkundige voorwaarden).
                                  ▼******                                Ook kan besloten worden over te gaan op het
     Waarderend veldonderzoek door middel van proefsleuven***            begeleiden van de graafwerkzaamheden door
                          (variant begeleiding)                          archeologen.***
                                    ▼
                                 Besluit                               ► Bij geen of geringe kans op aanwezigheid van
         (door de bevoegde overheid op basis van resultaten)             archeologie, wel archeologische waarden aanwe-
              ▼                                     ▼                    zig maar geen vervolgonderzoek noodzakelijk op
 Opgraven***                                      Beschermen             grond van waardering. Einde onderzoek, vrijgeven
 Verwijderen van de                               Bescherming van de     voor functie (eventueel met bouwkundige voor-
 archeologische                                   archeologie door       waarden).
 resten door archeo-                              planaanpassing
 logen
 (variant begeleiding)

* Combinatie bureauonderzoek en IVO verkennende of karterende fase mogelijk, indien een PvA aanwezig is.
** Voorafgaand aan het booronderzoek dient een PvA worden opgesteld, toetsing door de bevoegde overheid.
*** Voorafgaand aan het onderzoek dient een PvE en PvA te worden opgesteld, toetsing door de bevoegde overheid.
**** Na een verkennend booronderzoek kan de bevoegde overheid besluiten dat een aanvullend karterend bureauonderzoek
    moet worden uitgevoerd.
***** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is
    mogelijk, indien een PvA en een goedgekeurd PvE aanwezig is en met instemming van de bevoegde overheid.
****** Een combinatie van bureauonderzoek en IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven of een
    IVO karterende en waarderende fase door middel van proefsleuven is mogelijk, indien een PvA en een goedgekeurd
    PvE aanwezig is en met instemming van de bevoegde overheid.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Bijlage 7   Planontwerp
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Bijlage 8   Boorprofielen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Legenda (conform NEN 5104)
grind                             klei                               geur
          Grind, siltig                       Klei, zwak siltig             geen geur
                                                                            zwakke geur
          Grind, zwak zandig                  Klei, matig siltig            matige geur
                                                                            sterke geur
                                                                            uiterste geur
          Grind, matig zandig                 Klei, sterk siltig

                                                                     olie
          Grind, sterk zandig                 Klei, uiterst siltig
                                                                            geen olie-water reactie
                                                                            zwakke olie-water reactie
          Grind, uiterst zandig               Klei, zwak zandig             matige olie-water reactie
                                                                            sterke olie-water reactie

                                              Klei, matig zandig            uiterste olie-water reactie



zand                                          Klei, sterk zandig     p.i.d.-waarde
                                                                            >0
          Zand, kleiïg
                                                                            >1
                                                                            >10
          Zand, zwak siltig
                                                                            >100
                                  leem                                      >1000
          Zand, matig siltig                  Leem, zwak zandig             >10000


          Zand, sterk siltig                  Leem, sterk zandig     monsters


          Zand, uiterst siltig                                          geroerd monster



                                  overige toevoegingen                  ongeroerd monster
                                              zwak humeus
                                                                        volumering
veen
          Veen, mineraalarm                   matig humeus           overig
                                                                            bijzonder bestanddeel

          Veen, zwak kleiïg                   sterk humeus                  Gemiddeld hoogste grondwaterstand
                                                                            grondwaterstand
                                                                            Gemiddeld laagste grondwaterstand
          Veen, sterk kleiïg                  zwak grindig

                                                                                          slib
          Veen, zwak zandig                   matig grindig

                                                                                          water
          Veen, sterk zandig                  sterk grindig
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>