<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>RES                           1.0
Regionale Energie Strategie
Definitieve versie
November 2021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>    Voorwoord Renske Helmer-Englebert
    Nederland maakt werk van het behoud van het        Inspanning voor een duurzaam landschap                staat om een landelijk beeld op te kunnen maken
                                                       Wij spannen ons in voor het duurzame landschap        voor het behalen van 35 TWh. Volgens onze
    klimaat met het zogenaamde Klimaatakkoord,
                                                       van de toekomst, met respect voor het landschap       planning vindt na een zienswijzeprocedure door
    als uitwerking van de internationale afspraken     van nu en behoud van een aantrekkelijk vestigings­    colleges de besluitvorming in de gemeenteraden,
    van Parijs. Als onderdeel daarvan vraagt het       klimaat. We gebruiken deze RES om te laten zien       Staten en algemeen besturen plaats uiterlijk in
                                                       hoe we dat willen doen. En elke twee jaar bekijken    december 2021.
    Rijk aan 30 RES-regio’s om te werken aan de        we de situatie opnieuw, stellen we bij en verwerken
    productie van hernieuwbare energie en aan de       we nieuwe inzichten. De RES is een strategie, het     Ons bod
                                                       geeft regionale uitgangspunten die gemeenten,         Wij leven in een landschap dat waardevol en
    warmtetransitie. In deze RES nemen we u mee
                                                       waterschappen en de provincie uitwerken in hun        kwetsbaar is, waarin minder ruimte voor
    in de opgave die wij als Cleantech Regio hebben    ruimtelijk beleid. Daar worden definitieve keuzes     windmolens blijkt dan eerder gedacht in de
    tot 2030. We staan voor een grote opgave die       gemaakt. Samen onderzoeken we in de RES, maar         Concept-RES. In deze RES 1.0 hebben we ons bod
                                                       ook in eigen beleid, hoe we het beste de lusten       vanwege onder andere wettelijke beperkingen in
    onze leefomgeving gaat veranderen. Opwekking                                                             ons gebied dan ook verlaagd. Dit maakt dat wij ons
                                                       en lasten van deze opgave regionaal kunnen
    van energie wordt zichtbaar in ons landschap en    verdelen.                                             extra inspannen voor duurzame zonne-energie.
2                                                                                                            De bijdrage van onze regio is 1,07 TWh. Realisatie
    niet iedereen omarmt dit. En dat begrijpen we.
                                                       Zorgvuldig proces                                     hiervan kan, maar vraagt wel innovatieve
    Tegelijkertijd weten we dat ook wij een bijdrage   De besturen van zeven gemeenten, twee                 technieken, onder andere voor opslag van energie.
    moeten leveren om ons klimaat en daarmee ons       water­schappen en de provincie Gelderland hebben      Dit kunnen wij als regio niet alleen. Wij vragen het
                                                       de Concept-RES uitgewerkt naar de RES 1.0.            Rijk dan ook nadrukkelijk om onze regio te helpen
    landschap te behouden.
                                                       Samen hebben wij input opgehaald bij inwoners,        in het realiseren van onze opgave; ook het Rijk zal
                                                       natuur- en milieuorganisaties, agrariërs,             zich moeten inspannen om innovatie en nieuwe
                                                       ondernemers, onderwijs, groot-grondeigenaren,         opslagtechnieken mogelijk te maken.
                                                       lokale energie coöperaties, en andere belang­
                                                       hebbenden; alles overziende hebben we samen           Met dank aan iedereen die een bijdrage heeft
                                                       nagedacht en gewerkt aan het document wat u           geleverd aan de totstandkoming van deze RES
                        De bijdrage                    nu in handen heeft. Maar daarmee zijn we er           bied ik u de RES 1.0 aan namens de Stuurgroep
                                                       nog niet. Wij vinden het belangrijk om tot een        RES Cleantech Regio
                       van onze regio                  gedragen RES te komen. Daarom nemen we de
                        is 1,07 TWh                    tijd om de RES aan u voor te leggen. Wij nemen        Renske Helmer-Englebert
                                                       meer tijd dan het Rijk ons heeft geboden. We          Voorzitter Stuurgroep RES Cleantech Regio
                                                       hebben ervoor gekozen om de RES officieel later       (burgemeester gemeente Voorst)
                                                       in te leveren dan 1 juli, de datum die hiervoor
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>    Samenvatting
    Deze RES 1.0 is een uitgebreid document. Het laat zien waar we nu staan in het proces dat in 2018 is gestart en doorloopt tot 2030 en
    daarna. Deze samenvatting laat op hoofdlijnen zien welke bijdrage wij aan de nationale opgave leveren. En hoe we dat gaan doen.




    RES als onderdeel van de Klimaatopgave                                                                                         Landschap                                                       Elektriciteit
    In 2015 is een wettelijke bindende, universele overeenkomst    daarmee een sectorale strategie. Het geeft inzicht in hoe we    In deze RES beschrijven we hoe we grootschalige opwek van       In de fase van de Concept-RES hebben we op hoofdlijnen
    voor het klimaat in Parijs ondertekend. Deze uitgangspunten    kijken naar duurzame opwek in de Cleantech Regio tot 2030.      energie met wind en zon willen gaan vormgeven. We vinden        onderzocht wat we maximaal kunnen doen aan duurzame
    zijn in Nederland uitgangspunt voor het klimaatakkoord voor    Het is wel van belang te beseffen dat daarover een integrale    het van groot belang dat wij wezenlijk bijdragen aan deze       opwek en waar in onze regio dit zou kunnen. In deze fase
    49% CO2-reductie in 2030 en 95% CO2-reductie in 2050.          afweging met andere opgaven moet worden gemaakt. Behalve        opgave. We hebben daarin een verantwoordelijkheid. Daarom       is vooral onderzocht of en hoe dat kan. In de afgelopen
    De EU heeft zich inmiddels gecommitteerd aan 55% CO2-          de energietransitie, komen namelijk ook andere transities       willen we doen wat we kunnen, zodat onze regio beter wordt      periode hebben ook op andere schaalniveaus verkenningen
    reductie in 2030. Om dit te kunnen realiseren wordt onder      en opgaven op gang die bijvoorbeeld ook ruimteclaims met        door deze transitie. De energietransitie is niet onze enige     plaatsgevonden. Bijvoorbeeld lokale haalbaarheidsstudies
    andere door 30 regio’s in Nederland een Regionale Energie      zich meebrengen. In de verdere ontwikkeling van de RES          opgave; we willen ons landschap versterken, de biodiversiteit   in specifieke zoekgebieden en ecologisch onderzoek
3   Strategie (RES) opgesteld waarin staat hoeveel grootschalige   naar 2.0 en verder zal daarom verbreding plaatsvinden naar      laten toenemen en samen met inwoners en bedrijven aan de        op bovenregionaal niveau. Er is een aantal belangrijke
    opwek van hernieuwbare energie de betreffende regio wil        andere opgaven zoals de warmtetransitie, mobiliteit en          slag met deze en de andere grote transities van onze tijd. We   belemmeringen duidelijk geworden.
    realiseren tot 2030.                                           verduurzaming van landbouw en industrie. Bij die verbreding     wonen immers in een bijzonder stukje Nederland. We zetten ons   In onze regio liggen grote Natura2000-gebieden. De clusters
                                                                   van opgaven past ook de ontwikkeling van een samenhangend       landschap daarom voorop; we beschouwen het landschap als        op de Veluwe stuwwal zijn daardoor zeer onzeker wat betreft
    In de RES 1.0 staat beschreven hoeveel grootschalige opwek     energiesysteem. In dit systeem moet er aandacht zijn voor       ons kapitaal.                                                   omvang en locatie. Hier komen actualiteit en verkenning bij
    van hernieuwbare energie we willen realiseren tot 2030. Het    netcapaciteit, transport van overige brandstoffen en warmte,
    vormt daarmee een belangrijk deel van de energietransitie,     opslag, buffering en verdeling van energie. Alleen dan kunnen
    die om meer gaat dan alleen grootschalige opwek. De RES is     we de doelen voor 2030 en 2050 halen.




                                                                                                “         We beschouwen het landschap als
                                                                                                                   ons kapitaal.

                                                                                                                                                          ”
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                      Wind
    elkaar. De komende jaren zal moeten blijken of deze clusters      Met clustering van windmolens houden we zichtlijnen
    als zoekgebieden beschouwd kunnen worden. Daarnaast               zoveel mogelijk in tact. Op basis van een zorgvuldige
    heeft de gemeente Zutphen een haalbaarheidsonderzoek              landschapsanalyse is op macroschaal de regio in
    gedaan naar de zoekgebieden in hun gemeente. En hebben ze         een grotere context geplaatst. Hierdoor zien we
    gesprekken gevoerd met de omgeving. Op basis hiervan heeft        een leidend principe ontstaan: de stuwwallen en de
    het college van de gemeente Zutphen besloten dat het nu niet      Hanzesteden als poortwachters. In deze benadering
    haalbaar is om verder te werken aan windmolens ten zuiden         is het principe om de clusters op voldoende afstand
    van Zutphen.                                                      (min. 5 km) van elkaar te plaatsen. In deze clusters is
    De stuurgroep heeft de verkenningen afgewogen in relatie tot      gekeken naar aansluitmogelijkheden en koppelingen met
    maatschappelijk draagvlak. Ten opzichte van de Concept-RES        gebiedsontwikkelingen. De clusters hebben ieder een eigen
    heeft dit geleidt tot een bijstelling van ons bod naar beneden.   karakter afhankelijk van lokale mogelijkheden en situatie.




4
               Verwachting




                                              =                                            +                                       +
                 in 2030

                                                                      0,11 TWh                                       0,51 TWh          0,45 TWh
         1,07 TWh                                                     wind                                           zon op dak        zon op land
         hernieuwbare
            energie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>    Zon                                                                 Regionale Structuur                                               Participatie
    De zonneladder staat aan de basis voor onze strategie voor          Warmte                                                            Door participatie in het RES-proces wordt de omgeving
    zon. Ook hierbij is het landschap ons vertrekpunt en willen we                                                                        inhoudelijk betrokken bij het ontwikkelen van de ambitie en
    zon van meerwaarde voor het gebied laten zijn. Door clustering      Binnen de Cleantech Regio is het doel dat 155.000 woningen        strategie. Het is van belang hierbij maatschappelijke partners
    voorkomen we versnippering. De zonneladder kent vier treden,        en 23.000 gebouwen van het aardgas af zijn in 2050. Hiervoor      en het bedrijfsleven te betrekken. Het realiseren van deze
    te weten: ja graag, ja-mits, nee-tenzij, en nee. Bij de middelste   brengen we het bovengemeentelijk aanbod van en de vraag           opgave komt immers maar ten dele voor rekening van de
    twee treden wordt enkel onder voorwaarden medewerking               naar duurzame warmte in beeld. En ook identificeren we            overheid. De belangen van inwoners hebben een plek in de
    verleend aan het realiseren van zonne-installaties in de regio.     bovengemeentelijke ontwikkelkansen. Het gaat om de                integrale afweging; duurzame opwek heeft impact op de directe
    Voor de trede ja-graag is een eigen niet-ruimtelijke strategie      bovengemeentelijke warmtevraag, -warmtebronnen en                 leefomgeving van de inwoners in onze regio.
    opgesteld die zich met name richt op zon op dak. Richting RES       -warmte-infrastructuur.                                           Naar aanleiding van de reacties op de Concept-RES en
    2.0 wordt de zonneladder verder uitgewerkt.                                                                                           het proces naar RES 1.0, is duidelijk dat de interesse in en
                                                                        Binnen de Cleantech RES Regio zijn er slechts enkele              belang van de RES voor steeds meer mensen duidelijk wordt.
5
    Elektriciteitsnetwerk
                                                                        hernieuwbare bovengemeentelijke warmtebronnen. Binnen             Participatie zal steeds meer verschuiven van regionale schaal
                                                                        de provincie Gelderland is gewerkt aan een afwegingskader         naar lokale schaal. Daar wordt het beleid vormgegeven en
                                                                        hiervoor. Dit wordt verder ontwikkeld en ingezet voor verdeling   uitgewerkt in concrete plannen. Bij al deze stappen moeten
    Liander is een belangrijke partner in het ontwikkelen van de        van hernieuwbare, bovenregionale warmtebronnen.                   inwoners op lokaal niveau betrokken worden. Het vormgeven
    RES. Voor deze RES 1.0 heeft Liander een impactanalyse                                                                                van participatie en communicatie op regionale schaal blijft ook
    gemaakt. Dit brengt knelpunten op het net in beeld in relatie tot   De verwachting is dat voor een groot deel van de Cleantech        voortdurend een punt van aandacht.
    het bod. Het betrekkelijk kleine aandeel van wind is ongunstig      RES Regio individuele warmteoplossingen vanzelfsprekend
    voor de belasting van het net. De ambitie voor zon op dak is        zijn. Maar in meerdere gemeenten zijn er kansen voor lokale
    groter dan passend is in de scenario’s van Liander. Dat betekent    warmtenetten. De ontwikkeling van een lokaal warmtenet wordt
    dat Liander een deel kan aansluiten, maar ook dat is niet           afgewogen in de lokale Transitievisie Warmte.
    helemaal te overzien. Met name de netimpact op het midden
    en laagspanningsnet is nog niet in beeld gebracht. Daarnaast
    moet dus actief worden ingezet op opslag van energie en daar
    kan Liander (wettelijk gezien) geen rol in spelen. De Cleantech                                                                                                        “            Participatie zal steeds meer
                                                                                                                                                                                      verschuiven van regionale schaal


                                                                                                                                                                                                                         ”
    Regio heeft ambities op het gebied van opslag. Maar we kunnen                                                                                                                            naar lokale schaal.
    dit niet alleen in onze regio. Landelijk zal ook gewerkt moeten
    worden aan innovatieve technieken voor opslag van energie om
    ons bod te realiseren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    Financiële participatie
                                                                     routekaart opgesteld om ketens te ontwikkelen in de regio. Ook        hadden provincies, gemeenten, waterschappen en het Rijk
                                                                     werkt de regio aan het ontwikkelen van biogas hubs, waarmee           met elkaar afgesproken dat de RES 1.0 op 1 juli 2021 gereed

    en lokaal eigendom                                               lokale boeren biogas kunnen leveren aan gebruikers. Tot slot
                                                                     wordt er vanuit de regio ingezet op Smart Energy Hubs. Dit is
                                                                                                                                           zou zijn. In de Cleantech Regio hebben we echter een half jaar
                                                                                                                                           extra tijd genomen om het ontwerp van de RES aan inwoners,
                                                                     een verzamelnaam voor technieken die het energiesysteem               organisaties en volksvertegenwoordigers voor te leggen. We
    Via lokaal eigendom krijgen mensen zeggenschap en dus
                                                                     efficiënter inrichten. Ook energieopslag maakt hier deel van uit.     willen hiermee bereiken dat helder is waarom bepaalde keuzes
    invloed; dat draagt bij aan acceptatie. Om die reden is in het
                                                                                                                                           worden gemaakt en dat er een zo breed mogelijk draagvlak
    Klimaatakkoord afgesproken dat in projecten wordt gestreefd
                                                                     Wat hebben we tot nu
                                                                                                                                           ontstaat voor de strategie. Bij de bespreking van de Ontwerp
    naar minimaal 50% lokaal eigendom. De Cleantech Regio neemt
                                                                                                                                           RES door volksvertegenwoordigers zijn de inspraakreacties
    dit streven op in de RES 1.0. Via de ontwikkelagenda werken
                                                                     toe in de Cleantech
                                                                                                                                           betrokken bij het indienen van moties en amendementen. De
    we de borging van dit streven uit in beleid en de uitvoering.
                                                                                                                                           inzichten die dit proces hebben opgeleverd zijn verwerkt in de

                                                                     RES gedaan?
    De energiecoöperaties in de Cleantech Regio nemen graag de
                                                                                                                                           totstandkoming van de RES 1.0 zoals deze voor u ligt.
    verantwoordelijkheid op zich om lokaal eigendom in onze regio
    op coöperatieve wijze te realiseren.
6                                                                    In 2019 is de Startnotitie vastgesteld. Met de opdracht uit deze

    Cleantech Regio
                                                                     startnotitie zijn we aan de slag gegaan met regionale en lokale
                                                                     ateliers. In deze ateliers is verkend wat de mogelijkheden zijn       Hoe nu verder?
    & Regiodeal
                                                                     voor grootschalige energie-opwek in de regio. De uitkomsten
                                                                     hiervan                                                               De RES heeft een looptijd tot 2030 en wordt iedere twee jaar
                                                                     zijn gebundeld in de Concept-RES. Op deze Concept-RES zijn            geactualiseerd. Hiervoor hebben we een ontwikkelagenda
    De Cleantech Regio is een samenwerkingsverband van               vanuit volksvertegenwoordigers, maatschappelijk middenveld            opgesteld waarin staat wat we de komende periode te doen
    overheden, ondernemers en onderwijs. Ze hebben een               en inwoners reacties binnengekomen die wij via de verschillende       hebben. Behalve het inhoudelijk verder uitwerken starten we
    gezamenlijk agenda opgesteld op het gebied van duurzaamheid,     lokale en regionale ateliers hebben meegenomen in het proces          ook met monitoring van de resultaten. En wordt de werkwijze en
    economie, mobiliteit en innovatie. De energietransitie is daar   naar de ontwikkeling van de Ontwerp RES. In deze Ontwerp RES          organisatie geëvalueerd.
    nadrukkelijk onderdeel van. De focus ligt op besparing en        zijn de wind en zon strategie verder uitgekristalliseerd. Landelijk
    innovatieve technieken. Op het gebied van waterstof is een
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>    Leeswijzer & inhoudsopgave
    Deze RES 1.0 is een uitgebreid document. Met              Voorwoord Renske Helmer-Englebert                           2     Ruimtelijke verkenning wind                         25   Bijlagen                                            52
                                                              Samenvatting                                                3   3.3 Zon: de zonneladder als vertrekpunt               28   Bijlage 1: Landschapsanalyse                        53
    dit document laten we zien, met de kennis
                                                              Leeswijzer & inhoudsopgave						                            6     Zonneladder naar landschapstype                     28   Bijlage 2: Hernieuwbare warmtebronnen in de regio   55
    van nu, welke bijdrage wij aan de nationale                                                                                 Trede Ja-graag		                                    32   Bijlage 3: Schema betrokkenen RES                   57
    opgave leveren. En hoe we dat gaan doen.                  Ons landschap, het kapitaal van onze regio                  8     Tredes Zon op land                                  32   Bijlage 4: Participatie                             58
                                                                                                                                Ontwikkelagenda Zon                                 33
    Het document begint met het belangrijkste, namelijk       1: Inleiding                                               10   3.4 Het elektriciteitsnetwerk                         34
    met een beschrijving van het landschap als kapitaal van   1.1 Aanleiding                                             10     Netimpactanalyse                                    34
    onze regio. Dit staat aan de basis van deze regionale     1.2 Klimaatakkoord                                         10   3.5 Wat doen we al?                                   35
    energiestrategie. Daarna volgt een chronologische           De Klimaatopgave en de RES                               12
    opbouw; een beschrijving van de context waarbinnen          Het Nationaal Programma RES                              13   4: Regionale Structuur Warmte (RSW)                   36
    we werken. Daarna volgt een terugblik op het proces       1.3 Wat is een RES wel en niet?                            13   4.1 Relatie lokale (TVW) en regionale plannen (RSW)   36
    tot nu toe. Dan volgen twee inhoudelijke hoofdstukken     1.4 Samenhang CTR & Regiodeal                              14   4.2 Warmtevraag en hernieuwbare warmtebronnen         37
    over elektriciteit en warmte. Hierin beschrijven we de      Innovatie                                                15   4.3 Beschikbare bovengemeentelijke warmtebronnen      38
    ruimtelijke verkenning voor zon en wind en wordt ons        Waterstof                                                15   4.4 Afwegingskader                                    39
7                                                               Biogas                                                   16   4.5 Infrastructuur voor warmte                        39
    bod inhoudelijk onderbouwd. In Regionale Structuur
    Warmte wordt ingegaan op warmtevraag- en aanbod.            Smart energy hubs                                        16   4.6 Haalbaarheidscans provincie Gelderland            39
    De hoofdstukken daarna gaan over participatie en het                                                                      4.7 Wat doen we al?                                   40
    vormgeven van lokaal eigendom. Het laatste hoofdstuk      2: Terugblik                                               17   4.8 Organisatiestructuur                              40
    geeft door middel van de ontwikkelagenda inzicht in       2.1 Startnotitie                                           17
    wat ons te doen staat op weg naar RES 2.0.                  Uitgangspunten RES                                       17   5: Participatie                                       41
                                                                Gezamenlijke werkafspraken                               17   5.1 Wie zijn betrokken?                               42
                                                                Ambitie Cleantech Regio in de RES 1.0                    17   5.2 Wat hebben we gedaan tot nu toe?                  43
                                                                Wie beslist over de RES?                                 18   5.3 Op weg naar RES 2.0						                         44
                                                                Participatie                                             18
                                                                Gemeenten betrekken stakeholders bij hun lokale beleid   18   6: Financiële participatie                            45
                                                              2.2 Concept-RES                                            18   6.2 De cooperatieve aanpak                            46
                                                                Inhoud Concept-RES                                       18   6.3 Borging van lokaal eigendom                       47
                                                                Aandachtspunten bij de Concept-RES                       19
                                                                Wat is gedaan met de reacties op de Concept-RES?         19   7: Op weg naar RES 2.0                                48
                                                                                                                              7.1 Ontwikkelagenda                                   49
                                                              3: Elektriciteit                                           22   7.2 RES Organisatie                                   51
                                                              3.1 Bod Cleantech Regio                                    23   7.3 Data & monitoring                                 51
                                                              3.2 Wind                                                   24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>    Ons landschap,
    het kapitaal van onze regio
    We starten onze RES met dit hoofdstuk over         We zetten ons landschap daarom voorop; we
                                                       beschouwen het als ons kapitaal. De basis
    ons landschap. Het vormt de basis omdat
                                                       van het landschap vormt het groenblauwe
    hernieuwbare energie een nieuwe laag               netwerk. Natuur- en watersystemen vormen
    aan ons landschap toevoegt. In deze RES            als het ware het geraamte van de regio.
                                                       Bijzonder aan deze regio is de ligging tussen
    beschrijven we hoe we grootschalige opwek          twee hoger gelegen stuwwallen. Aan de
    met wind en zon willen gaan vormgeven. We          westzijde de Veluwestuwwal en aan de
                                                       oostzijde de iets meer verbrokkelde stuwwal
    vinden het van groot belang dat wij wezenlijk
                                                       van de Lochemse berg en de Sallandse
    bijdragen aan deze opgave. Het verminderen         Heuvelrug. De IJsselvallei is het hart van de
8                                                      regio, laaggelegen tussen de stuwwallen. Deze
    van CO2 gaat ons allemaal aan. We voelen
                                                       overgangen van hoog naar laag bevatten veel
    ons verantwoordelijk. Daarom willen we doen        variaties in landschappen en heel bijzondere
    wat we kunnen zodat onze regio beter wordt         watersystemen. Deze diversiteit maakt het
                                                       landschappelijk waardevol en in ecologisch
    door deze transitie. De energietransitie is niet
                                                       opzicht bijzonder. Cultuurhistorisch is het
    onze enige opgave, we willen ons landschap         gebied daarom altijd aantrekkelijk geweest.
    versterken, de biodiversiteit laten toenemen       De oude cultuurlandschappen en oude en
                                                       bijzondere steden, stads- en dorpsgezichten
    en samen met inwoners en bedrijven aan de
                                                       laten dit zien.
    slag met deze en de andere grote transities
    van onze tijd. We wonen immers in een              Van oudsher zoeken mensen onze regio op
                                                       om te wonen en te ontspannen. De grote
    bijzonder stukje Nederland.                        diversiteit aan landschappen met bijzondere
                                                       kwaliteiten heeft grenzen die we moeten
                                                       respecteren. Dit uit zich ook in de grote
                                                       hoeveelheid beschermde natuur. Dit is ook
                                                       onze verantwoordelijkheid en daarom het
                                                       vertrekpunt van deze RES.                       Figuur 1: Regio op macroschaal
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                            “            We wonen in een bijzonder
                                                                             stukje Nederland.

                                                                                                     ”
    Landschapsanalyse
    Het proces naar RES 1.0 is gestart met een grondige
    analyse van het landschap. Hierin zijn ook bestaande
    analyses en plannen van waterschappen, provincie
    en gemeenten meegenomen. We onderscheiden 14
    landschapseenheden elk met eigen kenmerken. Het
    is een indeling op regionale hoofdlijnen die verfijnd
    kan worden met een lokale uitwerking. Elke eenheid
    is een kenmerkende combinatie van hoogteligging,
9   bodemgebruik, beplanting, wegenpatroon,
    verkavelingspatroon en bebouwingspatroon. Dat maakt
    dat binnen een landschapseenheid een herkenbaar en
    samenhangend landschapsbeeld bestaat.

    Door de indeling in landschapseenheden is het
    mogelijk om maatwerk per landschap voor te
    stellen voor inpassen van zonneparken. Binnen
    een landschapseenheid spelen namelijk steeds
    vergelijkbare vraagstukken. Op lokaal niveau kunnen
    de begrenzingen en de landschapstypen nader worden
    uitgewerkt.

    Een uitgebreide beschrijving van de
    14 landschapseenheden vindt u in bijlage 1.




                                                  Figuur 2: Regionale landschapsanalyse
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>     1Inleiding
      In dit hoofdstuk leest u over de context
                                                                                      In december 2020 hebben de EU-leiders
                                                                                      afgesproken dat in 2030 de uitstoot van
                                                                                      broeikasgassen 55 procent lager moet zijn dan in
                                                                                      1990. Die reductie is noodzakelijk om Europa in
                                                                                      2050 klimaatneutraal te maken. Met de nieuwe
                                                                                      reductie schroeft de EU haar ambities op: eerder
                                                                                      was een reductie van 40 procent afgesproken.
                                                                                                                                                              Meer dan 100 partijen
                                                                                                                                                              verlagen de CO2-uitstoot
                                                                                                                                                                                                               Klimaatakkoord
      van de RES en het Klimaatakkoord.                                                                                                                       van Nederland met 49%
      Waarom is de RES opgesteld? Wat                                                                                                                         ten opzichte van 1990                        48,7 Mt (Megaton)
      is het wel en wat is het niet en hoe
      hangt het samen met programma’s                                           1.2              Klimaatakkoord
                                                                                                                                                              via het Klimaatakkoord

      en andere samenwerkingen? Hierbij                                               In Nederland zijn de afspraken van Parijs uit 2015
      wordt specifiek stilgestaan bij de                                              uitgangspunt voor het Klimaatakkoord. Nederland
      andere activiteiten van de Cleantech                                            streeft naar 49% CO2-reductie in 2030 en 95%
                                                                                      CO2-reductie in 2050. Hiervoor zijn de bronnen
      Regio om de energietransitie te
                                                                                      van CO2 uitstoot naar sector in beeld gebracht.
      versnellen en die nauw samenhangen                                                                                                                                                                 Samenleving
10                                                                                    Per sectortafel is een doel voor C02-reductie
      met de RES.                                                                     gesteld. Elke tafel werkt aan de eigen opgave via
                                                                                      netwerken en programma’s die er zijn binnen de
                                                                                      sector. De RES gaat over twee van deze tafels,
                                                                                                                                                                                                                          Taakgroepen
                                                                                                                                                                                                                          • Financiering
                                                                                      Elektriciteit en een deel van Gebouwde omgeving.                                                                                    • Werkgelegenheid en scholing
                                                                                      Dat is afgesproken door het Rijk, provincies                                                                                        • Innovatie

     1.1            Aanleiding
                                                                                      (via het IPO), gemeenten (via de VNG) en
                                                                                      waterschappen (via de UvW) in het Interbestuurlijk
                                                                                      Programma (IBP). Deze bottom-up aanpak past
      In 2015 hebben bijna alle landen van de wereld in                               bij de intentie van het Klimaatakkoord. Het sluit
      Parijs historische afspraken gemaakt. Ze hebben                                 ook aan bij de rol en het belang van de decentrale
      een wettelijk bindende, universele overeenkomst                                 overheden. Door als regio de strategie op te stellen
      voor het klimaat getekend. Belangrijkste doel is                                wordt deze strategie van de regio: een gedragen
      om de uitstoot van broeikasgassen aan banden te                                 bod met regionaal maatwerk. De Cleantech Regio
      leggen. Zo blijft de klimaatopwarming beperkt tot                               is één van de 30 regio’s die een RES opstelt1. In
      1,5 of 2 graden Celsius. Daarnaast moet er een eind                             de RES staat hoeveel grootschalige opwek van
                                                                                                                                                            Industrie                    Elektriciteit      Mobiliteit   Landbouw en                  Gebouwde
      komen aan het gebruik van fossiele brandstoffen. In                             hernieuwbare energie we willen realiseren tot
                                                                                                                                                                                                                          landgebruik                 omgeving
      het verdrag is afgesproken dat ieder land ambitieus                             2030. In de RES beschrijven we ook hoe door                      30% = 14,3 Mt                   41% = 20,2 Mt      15% = 7,3 Mt    7% = 3,5 Mt                7% = 3,4 Mt
      moet zijn en dat het ambitieniveau bij elk plan moet                            participatie en draagvlak de transitie de komende
      toenemen.                                                                       jaren gaat plaatsvinden.

      1
          Deventer neemt deel aan de RES West Overijssel vanwege de provinciegrens.                                                          Figuur 3: Opgave per sectortafel in het Klimaatakkoord
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                                                                                  afspraak
     De Klimaat­opgave en de RES
                                                                                                                                                                                      ken        voor 2030
     De RES is daarmee een sectorale strategie. Het geeft                                                                                                                           ra          CO2 met 49%




                                                                                                                                                                               sp
     inzicht in hoe we kijken naar duurzame opwek in de                                                                                                                                          reduceren
                                                                                  an




                                                                                                                                                                             Af
     Cleantech Regio. Het is wel van belang te beseffen dat                   en a
                                                                                     pgaven
                                                                             k      o
     daarover een integrale afweging met andere opgaven                    er lijke                                                                                                                                                            Reg
                                                                             pe                                                                                                                                                                   ion




                                                                          ch w
                                                                       ats en
     moet worden gemaakt en de lusten en lasten van de                                                                                                                                                                                               a




                                                                            ap
                                                              grote ma sam




                                                                                                                                                                                                                                                       le
     energietransitie eerlijk worden verdeeld. Behalve de                                                                                                                                                                 landbouw en




                                                                                                                                                                                                                                                          En
                                                                     IBP:
                                                                                                                                                                                                                            landgebruik




                                                                                                                                                                                                                                                            erg
     energietransitie komen namelijk ook andere transities                                                                                     circulaire                                                                                   gebouwde




                                                                                                                                                                                                                                                               iestrategie (RES
     en opgaven op gang. De klimaatopgave dient in                                                                                             economie                                                                                     omgeving
     samenhang met de biodiversiteitscrisis aangepakt te                                                                                                           klimaat-
                                                                                                     klimaat                                                                                                        industrie
     worden. Figuur 4 geeft inzicht welke opgaven impact                                                                                                           akkoord
     hebben op de fysieke leefomgeving. In deze context                                                                                                                                                                                     elektriciteit
     maken volksvertegenwoordigers hun integrale afweging.                                                                                     klimaat-
                                                                                                                                               adaptatie                                                                    mobiliteit




                                                                                                                                                                                                                                                                               )
12                                                                                                                                            Opgave:
                                                                                                                                              • Hittestress en droogte
     Het plaatje geeft inzicht in de afspraken in het                                                                                         • Waterberging
     Klimaat­akkoord. Een groot aandeel van de benodigde                                                                                      • Bodemdaling
     duurzame opwek wordt gerealiseerd door Wind op                                                                                           • Eiwittransitie
     zee (49 TWh). En ook door de autonome groei van
                                                                                              Opgave:                                                                                                         Opgave:
     zon op dak, vooral bij particulieren (7 TWh). Met                                        • Woningbouw                                                                                       Landbouwtransitie •
     autonome groei wordt bedoeld: groei die plaats                                           • Vitaal platteland                                                                                Mobiliteitstransitie •
     vindt buiten de RES om. De RES-en moeten naast                                           • Regionale economie                                                                          Verduurzaming industrie •          Sectortafel Gebouwd
                                                                                                                                                                                                                               3,4 Mt CO2 reductie
     deze ontwikkelingen samen zorgen voor 35 TWh                                                                                Lokale                                                                                        • 1,5 mln woningen verduurzamen
     aan duurzame opwek. Aanvullend is afgesproken                                                                                                                                                                             • Gasloos
                                                                                                                             omgevingsvisie                      Regionale energiestrategie
     dat daken groter dan 15 KWp (ca. 50 zonnepanelen)
     meetellen voor de RES. Kleinere daken zijn dus                                                                           met integrale                      • Duurzame opwek
                                                                                                                                                                 • Regionale structuur warmte
     ‘al meegeteld’ in het aandeel autonome groei.                                                                             afwegingen                        • Primair mandaat in gebied
                                                                                                                                                                                                                               Sectortafel Elektriciteit
     Daarnaast zorgen de RES-en voor regionale                                                              Regionale/                                                                                                         20,2 Mt CO2 reductie
     afstemming die nodig is voor de warmtetransitie.                                                          Lorem ipsum                                                                                                     • 49 TWh Wind op Zee
                                                                                                           provinciale                                                                                                         • 7 Twh autonome groei (m.n. zon op dak)
     In de RES wordt de totale vraag en aanbod                                                               fysieke                                                                                                           • 35 TWh Opwek op land (zon en wind)
     naar warmte in beeld gebracht. Waar mogelijk                                                         leefomgeving                                                                                                         • Energiebesparing
     worden afspraken gemaakt over de verdeling van
     bovenlokale warmtebronnen.
                                                                                                                                                                                                         Fig. 4: Samenhang klimaatafspraken en andere afwegingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>     Het Nationaal Programma RES



                                                                                                  “
     Ter ondersteuning van de regionale energiestrategieën is het Nationaal Programma
     Regionale Energiestrategie (NP RES) opgericht. Het NP RES ondersteunt de dertig
     regio’s bij het maken van de RES, zorgt voor verbinding tussen de regio’s, Rijk en               De RES gaat over de toekomst.


                                                                                                                                      ”
     de andere klimaattafels. Het programma ondersteunt met analyses, afspraken en
     kennisdeling. De RES-en zijn autonoom in hun werkwijze en bod. Het gaat immers om
     een bottom-up proces en maatwerk.




 1.3         Wat is een RES wel en niet?
     De RES is een strategie waarin de regio aangeeft hoeveel (het bod) en hoe (strategie)
     duurzame opwek wordt vormgegeven met maatschappelijke betrokkenheid. Het accent
     ligt op strategievorming en het aangaan van een inspanningsverplichting tussen de
13   verschillende partijen. De RES gaat over de langere termijn. De RES 1.0 gaat over de
     periode tot 2030. Volgende RES-en kijken ook verder naar 2050. De RES is nadrukkelijk
     geen plan of uitwerking op projectniveau.

     De RES heeft geen juridische status en heeft geen externe rechtsgevolgen. Ook is de
     RES niet te kwalificeren als beleid in de zin van de Algemene wet bestuursrecht. Er ligt
     straks wel een ontwikkelagenda en een ruimtelijke verkenning voor zon en wind die
     lokaal vastgesteld wordt.

     De RES is een inspanningsverplichting. Bij de inspanningsverplichting spannen
     gemeenten zich in om het beoogde resultaat te halen. Dat is niet vrijblijvend. Er ligt een
     verplichting tot een (uiterste) inspanning (Urgenda-uitspraak) de RES te realiseren via
     in het omgevingsbeleid. De RES is daar een belangrijke bouwsteen voor. Die bouwsteen
     wordt lokaal integraal meegenomen en afgewogen met andere ruimtelijke opgaven.

     De RES gaat uit van bewezen technieken. Dat wil zeggen dat het bod is opgebouwd aan
     de hand van verwachte opwek uit bekende technieken. Dat zijn energie uit wind en zon,
     technieken die nu op grootschalige manier al inzetbaar zijn. En die een realisatietijd
     hebben van maximaal tien jaar (tot 2030). Daarom valt bijvoorbeeld kernenergie buiten
     de RES.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre> 1.4         Samenhang
                                                                                                    e
             Cleantech Regio & Regiodeal                                                          nt        Stimuleren energiebesparing




                                                                                             e
                                                                                                            Stimuleren kleinschalig zon op dak & no regret locaties




                                                                                          Geme
                                                                                                            Goede voorbeeld geven (benutten maatschappelijk vastgoed)
                                                                                                            Locatiekeuze en voorwaarden grootschalige opwek inclusief participatie
                                                                                                            Integrale lokale besluitvorming over alle ruimtelijke opgaven
                                                                                                            Warmtetransitie
     De energietransitie is een grote opgave. Op
     verschillende niveaus wordt hier aan gewerkt. De RES                                               l
                                                                                                     aa
     is daar een klein onderdeel van. Weliswaar met een




                                                                                             n
                                                                                          Regio
                                                                                                            Cleantech Regio RES: strategie grootschalige opwek obv ruimtelijke kwaliteit & landschap,
     ruimtelijke impact. Hiernaast staat op hoofdlijnen wie                                                 participatie en netwerk
     waarvoor aan de lat staat. Dit hoofdstuk gaat verder in                                                Board Cleantech Regio: innovatie opslag, smart grids en waterstof
                                                                                                            Provincie: beleid en stimulans grootschalige opwek, ondersteuning gemeenten/regio’s
     op wat de Cleantech Regio nog meer doet via de Board
     van de regio omdat dit nauw samenhangt met de RES.
     Deze RES gaat niet in op andere onderdelen van de                                               ijk
14




                                                                                              el
     energietransitie.                                                     Figuur 5:




                                                                                          Land
                                                                                                            Stimuleren via subsidies en wet- en regelgeving

                                                                          Energie-                          Wegnemen van juridische belemmeringen
                                                                                                            Kernenergie

                                                                          transitie
     Deze RES is van de Cleantech Regio. De Cleantech Regio is
                                                                                                            Afspraken met koepels en EU
     een samenwerkingsverband van overheden, ondernemers en
     onderwijs. Ze hebben een gezamenlijk agenda opgesteld op het
     gebied van duurzaamheid, economie, mobiliteit en innovatie. De                            s chap




                                                                                        en etens r
                                                                                       Ondewrneme
     energietransitie is daar nadrukkelijk onderdeel van. De focus ligt
     op besparing en innovatieve technieken.
                                                                                                            Innovatie nieuwe technieken voor opwek, opslag en smart grids
     De focus van de RES ligt op het realiseren van hernieuwbare                                            Initiatiefnemers duurzame energie
     energie. Deze RES gaat daarom niet in op energiebesparing en                                           Energiebesparing
     innovatieve technieken. Vanzelfsprekend zijn ze wel onlosmakelijk                                      Warmtetransitie
     met elkaar verbonden maar hebben ook een eigen scope en
     focus. Energiebesparing als opgave is veelal bij gemeentes                                      rs




                                                                                              ne
     belegd. Binnen de regio doen we dat via energieloketten, lokale




                                                                                          Inwo
     stimuleringsprogramma’s en subsidies.
                                                                                                            Initiatiefnemers duurzame energie
                                                                                                            Energiebesparing
                                                                                                            Warmtetransitie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>     Innovatie                                                                                                       Programmalijn Innovatieve energiesystemen:                                              Waterstof
     De Cleantech Regio, stimuleert innovaties via de themalijnen energietransitie,                                  	
                                                                                                                      Een visie, strategie en plan voor waterstof. Enkele grootzakelijke verbruikers         Waterstof speelt in de regio een belangrijke rol. Het is een energiedrager, die in het
     circulaire economie en human capital. In de regiodeal krijgt een aantal projecten een                            zijn aan de slag met de transitie naar waterstof. Daarnaast wordt gekeken hoe          komende decennium van belang zal zijn in het regionale energiesysteem. Waterstof
     extra stimulans. De regio richt zich op innovaties die voor de hele regio van belang                             waterstof beschikbaar komt voor andere sectoren in de regio om te kunnen               kan breed worden ingezet in de mobiliteitssector, de industrie en de gebouwde
     zijn. En die opschaalbaar zijn van lokaal naar regionaal of landelijk niveau. We doen dit                        versnellen en opschalen.                                                               omgeving.
     via de Regio Deal2 met daarin de actielijnen ‘Cleantech werkt’ en ‘Groene Groei’.                               	
                                                                                                                      Regionaal is biogas (als onderdeel van de regionale energiemix) uitgewerkt naar        Regionale kennisinstellingen, netwerkbedrijven, leveranciers van waterstofketels en
     Het doel van de Actielijn Cleantech Werkt is om mensen meer technisch en digitaal­                               businessmodellen. Een aantal initiatieven wordt financieel ondersteund.                de installatiesector werken aan het realiseren van waterstofinfrastructuur. Ook zijn er
     vaardig te maken. Zo kan flexibel worden ingespeeld op veranderingen in de                                      	
                                                                                                                      Er is een business case ontwikkeld voor benutting van restwarmte van de papier­        industriële bedrijven die onderzoeken of waterstof ingezet kan worden als duurzaam
     arbeidsmarkt.                                                                                                    fabrieken. Ook is er een uitgewerkte business case inclusief realisatieplan voor een   alternatief.
                                                                                                                      hybride-energie infrastructuur in Eerbeek-Loenen. Daardoor kan een deel van het        In 2021 is een Routekaart Waterstof 2020-2030 Cleantech Regio opgesteld. De vijf
     De actielijn Groene Groei heeft twee programma’s die van belang zijn voor de RES:                                aardgasverbruik gefaseerd vervangen worden door elektrificatie en de inzet van         aanbevelingen uit de routekaart zijn:
     Innovatieve Energiesystemen en Toekomstbestendige Bedrijventerreinen.                                            biogas.
                                                                                                                                                                                                             1.   Breng de keten op gang - Ontwikkelen Smart Energy Hubs (zie ook verder).
                                                                                                                     Programmalijn Toekomstbestendige bedrijventerreinen:                                    2.   Stuur op kennisontwikkeling - Kennisagenda en curricula.
                                                                                                                       Het verstevigen van de organisatiegraad van minimaal tien bedrijventerreinen.         3.   Ontwikkel de vraag naar waterstof.
                                                                                                                       Het sluiten van gesloten kringlopen op terreinniveau op minimaal twee terreinen.      4.   Stimuleer lokale initiatieven.
15
                                                                                                                     	Op minimaal vijf bedrijventerreinen wordt gewerkt aan de ontwikkeling van een         5.   Op termijn Aansluiten op waterstof backbone - samenwerken met omliggende
                                                                                                                       roadmap voor smart grids, zon-pv op bedrijfsdaken en projecten voor opslag en              regio’s.
                                                                                                                       uitwisseling van energie.
                                                                                                                       Een bijdrage leveren aan de elektrificatie van transport van producten in het         Deze aanbevelingen werkt de regio, als onderdeel van de Regio Deal verder uit.
                                                                                                                       logistiek centrum in Eerbeek (de papierindustrie).




     2
         De Regio Deal is een samenwerking tussen Rijk en regio om de kracht van de regio te versterken.
         Voor deze deal hebben, naast het Rijk, de provincie Gelderland, provincie Overijssel, de gemeentes en
         onderwijsinstellingen cofinanciering beschikbaar gesteld. Ook is een deel private cofinanciering geleverd
         door het bedrijfsleven.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>     Biogas                                                                                   Smart energy hubs
     De regio heeft veel potentieel voor de productie van biogas. Biogas kan als warmtebron   ‘Smart energy’ hubs is de verzamelnaam voor alle ontwikkelingen als smart grids, het
     in de industrie fungeren of bijgemengd worden in het aardgasnet. Zo wordt het            slim invoeden van duurzaam opgewekte energie, vraag sturing van energie, opslag           Voorbeelden van projecten op het gebied van Smart Energy Hubs
     onderdeel van de regionale energiemix.                                                   van energie en conversie. In de hub komt de energievraag- en aanbod van industrie
                                                                                                                                                                                        in de regio zijn:
     Er lopen diverse onderzoeken naar de inzet van biogas hubs, waarmee lokale               (bedrijventerreinen), mobiliteit en gebouwde omgeving samen. Door het inzetten van
     boeren biogas kunnen leveren aan gebruikers. Projecten die meerdere doelen               slimme software of nieuwe technieken wordt het energiesysteem efficiënter. Zo ontstaan     	Op bedrijventerrein Ecofactorij werken twee bedrijven samen
     dienen. Naast de productie van groen gas is de uitstootreductie (broeikasgassen en       nieuwe verdienmodellen, minder afhankelijkheid van gereguleerde markt en meer               aan energieopslag. Een bedrijf biedt een (mobiele) batterijbox
     ammoniak(stikstof)) van de stallen van groot belang. Biogas kan een verdienmodel         marktwerking, worden ondernemerschap en technologische innovatie gestimuleerd.
                                                                                                                                                                                          aan, zodat het andere bedrijf de opgewekte elektriciteit van
     voor agrariërs zijn.                                                                     De Cleantech Regio is onderdeel van Oost-Nederland. Oost-Nederland is bijzonder goed
                                                                                              gepositioneerd als living lab voor decentrale energiesystemen. Dat staat in een onlangs     hun zonnepanelen kan opslaan. Daarmee worden pieken in het
                                                                                              verschenen onderzoek Kansen van de energietransitie voor Oost-Nederland. Oost-              bedrijfsnetwerk voorkomen.
                                                                                              Nederland heeft als het living lab voor geïntegreerde energiesystemen voor decentrale
                                                                                              opwekking, opslag, omzetting en gebruik van duurzame energie alles in huis om
           In de Cleantech Regio zijn diverse bestaande biogasprojecten.                      Nederland en Europa te helpen bij de energietransitie.                                     	Er lopen verschillende onderzoeken naar een directe lokale
           Een voorbeeld in de regio:                                                                                                                                                     koppeling tussen de productie van grootschalige energie en de
16                                                                                                                                                                                        afname van de energie op bedrijventerreinen. Dit speelt op het
              	Biogas hub Lochem. Elf melkveehouders uit Lochem en                                                                                                                       bedrijventerrein de Mars en in de kanaalzone (Kwinkweerd) in
               omgeving en Friesland Campina hebben onderzoek gedaan                                                                                                                      Lochem. Door deze koppeling is er geen of minder transport
               naar de haalbaarheid van een biogas hub in Lochem.                                                                                                                         vereist via het elektriciteitsnet.
               In de onderzoeksopzet vergisten boeren de mest op eigen
               terrein. Ze leveren dit vervolgens via een verzamelleiding aan de                                                                                                         	cVPP Loenen. De community-based virtuele energiecentrale
               fabriek van Friesland Campina in Lochem.                                                                                                                                   Loenen (cVPP). Het doel is om een eigen virtuele
                                                                                                                                                                                          elektriciteitscentrale te realiseren met deelname van
                                                                                                                                                                                          minimaal 100 huiseigenaren en het lokale MKB. Via de cVPP
                                                                                                                                                                                          worden de zonnepanelen en andere bronnen van duurzame
                                                                                                                                                                                          energie aangesloten op een energiemanagement systeem
                                                                                                                                                                                          (EMS) waarin, eventueel gecombineerd met stroomopslag,
                                                                                                                                                                                          vraag- en aanbod van energie lokaal op elkaar wordt
                                                                                                                                                                                          afgestemd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>     2 Terugblik                                          In dit hoofdstuk kunt u terugvinden welke afspraken zijn gemaakt in
                                                          de Startnotitie. Ook vindt u hier het bod van de Concept-RES terug en
                                                          de belangrijkste aandachtspunten voor het proces naar RES 1.0. Ook
                                                          maken we duidelijk wat we hebben gedaan met de opmerkingen die
                                                          we op de Concept-RES hebben ontvangen.



     2.1 Startnotitie
       De RES Startnotitie is in 2019       Uitgangspunten RES                                                    Gezamenlijke werkafspraken                                           Ambitie Cleantech Regio in de RES 1.0
                                            In de RES 1.0 staat in elk geval:                                     	Voor het opstellen van de RES gaan we uit van bestaand beleid en   De 49% CO2 emissiereductie van het landelijk Klimaatakkoord is voor
       vastgesteld door de Raden, Staten
                                                                                                                    huidige plannen als vertrekpunt.                                   de RES-regio’s vertaald naar een regionale bijdrage (= regionaal
       en de Algemene Besturen. Hierin       	hoeveel hernieuwbare energie we in de Cleantech Regio op land        Gemeenten respecteren elkaars werkwijzen in bestuur en raad.       bod) aan de landelijke doelstelling 35 TWh. Met andere woorden:
       staan afspraken over de werkwijze       willen opwekken en welke gevolgen dat heeft voor de energie-       	De definitieve (en vastgestelde) RES 1.0 is voor alle betrokken    elke regio zal worden getoetst aan de bijdrage aan de hernieuwbare
17                                             infrastructuur;                                                      partijen uitgangspunt voor omgevingsinstrumenten zoals             opwek van elektriciteit, en niet aan de CO2 reductie. De regio bepaalt
       voor het opstellen van de Concept-    	wat de warmtevraag is in onze regio, welke warmtebronnen             omgevingsvisie, omgevingsverordening en omgevingsplan,             zelf wat haar ambitie is. Als partners die samen de RES maken,
       RES en de RES 1.0.                      beschikbaar zijn en wat nodig is voor de warmte-infrastructuur.      transitievisie warmte en wijkplannen.                              spannen we ons in om die ambitie te halen.
                                                                                                                  	We spreken elkaar aan op ieders bijdrage aan de RES en
                                            Bij het maken (en uitvoeren) van de RES staan vier uitgangspunten       zoeken naar balans in ‘lusten en lasten’. We doen recht aan de
                                            centraal:                                                               ruimtelijke kwaliteit van de verschillende gebieden in de regio.
                                             	de RES geeft invulling aan onze ambitie voor opwek van
                                                duurzame energie en onze warmte-aanpak;
                                             	de RES is zo optimaal mogelijk ingepast in de regionale energie-
                                                infrastructuur;
                                             	de RES heeft aandacht voor de omgevingskwaliteit van de
                                                Cleantech Regio;
                                                de RES is een gedragen resultaat van stakeholders.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                                            2.2 Concept-RES
     Wie beslist over de RES?
     Over de startnotitie en de RES 1.0 van de Cleantech Regio beslissen:

      	de gemeenteraden van Apeldoorn, Brummen, Epe, Heerde,
        Lochem, Voorst en Zutphen;                                           In oktober 2020 heeft de Cleantech Regio haar Concept-
        provincie Gelderland;
                                                                             RES aan het NP RES aangeboden. Het document
      	het Algemeen Bestuur van Waterschap Vallei & Veluwe en
        Waterschap Rijn & IJssel.                                            was in maart vrijgegeven door de stuurgroep. In de
                                                                             tussenliggende periode hebben betrokken overheden,
     Participatie
     Als Cleantech Regio onderstrepen wij het belang van participatie
                                                                             maatschappelijke partners en inwoners gereageerd
     vanaf de start van het planvormingsproces. Maatschappelijke             op de Concept-RES. In dit deel wordt kort de inhoud
     organisaties, belangengroepen en professionele stakeholders
                                                                             van de Concept-RES weergegeven en ingegaan op de
     betrekken wij bij de regionale RES-ateliers. Ideeën en beelden
     van inwoners halen we lokaal op. Waar mogelijk sluiten wij aan bij      verschillende reacties.
18   lokale trajecten rondom de Omgevingsvisie. Als we in de RES 2.0 de
     stap maken naar concrete projecten, zetten wij in op intensievere       Inhoud Concept-RES
     participatie van inwoners.                                              De Concept-RES was een eerste aanzet tot een strategie waarin
                                                                             overheden met maatschappelijke partijen gezamenlijk aangeven
     Gemeenten betrekken stakeholders bij hun lokale beleid                  hoeveel hernieuwbare energie ze willen realiseren en waar. Het gaat
     Gemeenten blijven verantwoordelijk voor het betrekken van               hierbij om duurzame elektriciteit en duurzame warmte.
     lokale stakeholders en individuele belanghebbenden bij hun              De Concept-RES was een tussenstap, afgesproken in het
     omgevingsbeleid. Denk daarbij aan de omgevingsvisie, het                Klimaatakkoord, om zicht te krijgen in hoeverre de gezamenlijke
     omgevingsplan en de lokale klimaat-en energieprogramma’s.               regio’s 35 TWh aan duurzame opwek kunnen realiseren in 2030.
     Datzelfde geldt voor de in 2021 vast te tellen gemeentelijke            En zo ook in de eigen regio een start te maken met een langdurig
     transitievisie warmte                                                   samenwerkingsproces. In de Concept-RES hebben we ons concept-
                                                                             bod geformuleerd. Met een onderbouwing hoe dit tot stand is
     Hier leest u de volledige startnotitie.                                 gekomen. Daarnaast zijn ook warmtebronnen geïnventariseerd. Ook
                                                                             is de capaciteit en eventuele verzwaring van het net bestudeerd.
                                                                             Tot slot hebben we relevante koppelkansen en belangrijke




     “
                                                                             aandachtspunten benoemd.
                                                                             Voor 2030 verwachtten we op basis van de Concept-RES maximaal
               Ideeën en beelden van inwoners                                1,23 TWh bij te kunnen dragen aan de landelijke opgave. Het bod       Concept-RES
                     halen we lokaal op.                                     bestond uit 0,78 TWh zonne-energie en 0,45 TWh windenergie.



                                                                  ”
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>     Dit bod is tot stand gekomen door ruimtelijke analyses en                 waren er beperkingen in het zorgvuldig omgaan met het
     besproken in verschillende ruimtelijke ateliers. De tien zoekgebieden     maatschappelijk en bestuurlijk draagvlak.
     voor wind waren het resultaat van het zoeken naar een balans              Ruimtelijke kwaliteit, ontwerpprincipes
                                                                              	
     tussen landschappelijke kwaliteit, meervoudig ruimtegebruik               Er zijn ontwerpprincipes ontwikkeld voor de ruimtelijke inpassing
     en koppelkansen, technische belemmeringen, beleidskaders,                 van grootschalige duurzame opwek van energie op land. In deze
     netinfrastructuur en maatschappelijke acceptatie.                         ontwerpprincipes staat de kwaliteit van het landschap in onze
     Voor zon werd de zonneladder gehanteerd en zijn voorkeurslocaties         regio centraal.
     in beeld gebracht. Verder zijn uitspraken gedaan over de potentie         Belangrijke beperkingen
     voor zon op land in met name kleinschalig en open landschap. Er zijn    	Het concept-bod is zo samengesteld dat zoveel mogelijk wordt
     geen uitspraken gedaan over de potentie van zon op dak (groot- en         tegemoetgekomen aan de uitgangspunten van zorgvuldig
     kleinschalig) omdat daar nog geen eenduidigheid in te geven was.          ruimtegebruik, ruimtelijk kwaliteit, energie-efficiëntie en
     Het concept-bod was een eerste verkenning waarbij met ambitie de          maatschappelijke betrokkenheid. Maar voor realisatie, worden we
     maximale potentie is aangegeven. Dat wil zeggen dat de regio een          geconfronteerd met belangrijke belemmeringen die niet binnen
     grotere bijdrage voor 2030 niet mogelijk achtte. De regio verwachtte      de regio kunnen worden opgelost.
     dat nieuwe inzichten kunnen leiden tot een kleinere gerealiseerde         Relatie met de omliggende regio’s
                                                                              	
     bijdrage in 2030.                                                         Er is overleg met de omliggende regio’s die ook werken aan hun
                                                                               RES. Daarin wordt in elk geval ook gesproken over de Veluwe en
     Hier vindt u de Concept-RES.                                              de IJsselvallei.
19                                                                             Intensiveringsprogramma Provincie Gelderland
                                                                              	
     Aandachtspunten bij de Concept-RES                                        De GEA-doelstelling om in 2030 tot 55% CO2 reductie te komen,
     In de Concept-RES hebben we een aantal aandachtspunten                    is ambitieus. Alleen de RES-plannen van de Gelderse regio’s zijn
     benoemd bij het maken van deze RES 1.0.                                   niet voldoende. Er moet worden ingezet op andere manieren om
                                                                               CO2 te reduceren. Dit wordt in een intensiveringsprogramma
      	Zorgvuldig ruimtegebruik, toepassing zonneladder                       uitgewerkt.
        De logica van de zonneladder past in het DNA van onze regio. Dit
        betekent dat wij kijken naar welke vorm van zonne-energie past       Wat is gedaan met de reacties op de Concept-RES?
        op welke locatie. Extra inzet van zon-op-dak moet vorm krijgen.      Na de oplevering van de Concept-RES in maart 2020 hebben
      	Opwek van energie en het netwerk, balans van zon en wind             maatschappelijke partners, inwoners en volksvertegenwoordigers
        Voor een optimale investering in het energienetwerk is een           hun reacties gegeven. De grote hoeveelheid en verscheidenheid
        balans nodig tussen zonne- en windenergie.                           van reactie is het bewijs dat de RES leeft in de maatschappij. De
        Kaders vanuit het netwerk                                            Covid-pandemie maakte deze dialoog overigens niet eenvoudig.
        Liander ziet kansen om het net effectiever te benutten. Dit is       Hieronder geven we in hoofdlijnen een weergave van deze reacties.
        binnen het huidig wettelijk kader niet altijd mogelijk.              Ook beschrijven we hoe we dit hebben meegenomen in het proces
        Maatschappelijke betrokkenheid; participatie en samenwerking         naar de RES 1.0.
     	We hebben deze Concept-RES in korte tijd gemaakt. Daardoor
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>     Draagvlak en participatie                                                        	De RES 1.0 ligt in 2021 ter besluitvorming voor aan de                    De belangrijkste conclusies zijn:
     Reacties                                                                            volksvertegenwoordigers van raden, Staten en Algemene Besturen.
     In vrijwel alle reacties komt het belang van draagvlak en participatie bij de       De besluitvorming zal naar goed gebruik in onze regio in twee ronden       	Juridisch: de RES is niet op rechtsgevolg gericht en heeft geen externe
     totstandkoming van de Concept-RES aan bod. Inwoners gaven aan zich                  plaatsvinden. Een formele inspraakprocedure maakt onderdeel uit              werking. De juridische doorwerking van de RES vindt plaats via de Wet
     niet voldoende betrokken te voelen bij de RES. De korte doorlooptijd van            van ronde één. De colleges leggen de ontwerp RES 1.0 gedurende zes           ruimtelijke Ordening/Omgevingswet (vanaf
     de RES is hierbij een van de problemen. Ook wordt aandacht gevraagd                 weken ter inzage en bieden het ontwerp samen met inspraakreacties            1 januari 2022).
     voor het democratisch proces. De gemeenteraden van Apeldoorn en                     aan de gemeenteraden en Provinciale Staten. Dit leidt mogelijk tot           Bestuurlijk/beleidsmatig: de RES is geen beleidsregel in de zin
     Voorst hebben gevraagd om een zienswijzenota. Inwoners vragen zich af               eventuele aanpassingen van de RES 1.0. De op basis van de inspraak        	van de Algemene wet bestuursrecht. De RES is een bestuurlijke
     wanneer inspraak mogelijk is en spreken daarbij hun zorg uit dat na de              aangepaste RES 1.0 wordt in de tweede ronde voorgelegd aan de                overeenstemming om de afspraken in de RES te verankeren
     oplevering van de Concept-RES geen inspraak meer mogelijk is.                       volksvertegenwoordigers ter besluitvorming.                                  via de instrumenten uit de Omgevingswet. De gemeentelijke
                                                                                                                                                                      inspraakverordening is van toepassing. De RES is te zien als een
     Aanpassing proces RES 1.0                                                       Tot slot ziet de stuurgroep dat bij inwoners zorgen zijn over grootschalige      inspanningsverplichting tussen alle overheden.
     De stuurgroep zet zich in om participatie van inwoners en                       opwek. Inwoners voelen zich niet altijd gehoord en stellen soms de nut         	Planologisch: de omgevingsvisie is het instrument om de RES op
     maatschappelijke partners in het RES proces zo goed mogelijk vorm te            en noodzaak ter discussie. In de RES laten wij de discussie over nut en          gemeentelijk niveau strategisch te positioneren. Het programma, zoals
     geven. Naar aanleiding van de reacties hebben we aanpassingen gedaan            noodzaak achter ons. Het Klimaatakkoord geeft ons de opgave om uit te            bedoeld in de Omgevingswet, is als het gaat om energietransitie een
     in het proces:                                                                  gaan van de bewezen technieken zon en wind. Het gaat dus om de vraag             erg relevant en toepasbaar instrument. En kan goed worden ingezet
                                                                                     hoe we dit gaan doen in onze regio en niet of we het gaan doen.                  om de RES lokaal uit te werken en gebiedsspecifiek te maken.
      	De lokale processen en het regionale proces beïnvloeden elkaar en
         vraagt om goede afstemming. De bijeenkomsten zijn zo georganiseerd          Status van de RES                                                             Over de RES 1.0 wordt een formeel besluit van gemeenteraden,
20       dat lokale inbreng meegenomen kan worden in regionale                       Reacties                                                                      Provinciale Staten en Algemene Besturen verlangd.
         bijeenkomsten en omgekeerd.                                                 Verschillende gemeenten hebben gereageerd op de status van de RES. Zo         Volksvertegenwoordigers worden gevraagd de RES 1.0 vast te stellen.
      	In de RES 1.0 zijn maatschappelijke partners intensiever betrokken           heeft de gemeenteraad van Apeldoorn aangegeven de RES te zien als een         Indien één of meerdere raden de RES 1.0 niet vaststelt, ontstaat een
         bij afwegingen zodat hierover meer transparantie ontstaat. Daarom           gezamenlijke strategie van regionaal samenwerkende overheden, maar            bijzondere situatie. Het “Huis van Thorbecke” treedt dan in werking.
         zijn we gestart met de regionale stakeholdertafel die meedenkt over         niet als een bindend toetsingskader. Ook geven meerdere gemeente              Dat betekent dat partijen eerst onderling tot een oplossing moeten
         proces en inhoud en de stuurgroep adviseert.                                aan dat het belangrijk is lokale partners te betrekken bij de uitwerking      komen om ervoor te zorgen dat de opgave alsnog gerealiseerd wordt.
      	Inwoners en volksvertegenwoordigers worden vaker geïnformeerd               van lokaal beleid. Tot slot heeft de gemeente Voorst om duidelijkheid         Pas daarna intervenieert de provincie of eventueel het Rijk. Hierbij
         door informatieve (digitale) bijeenkomsten en nieuwsbrieven. Het            gevraagd rondom het proces als een gemeente niet instemt met de RES.          is steeds het uitgangspunt: ‘Eerst zacht, dan pas hard’. Oftewel: de
         Cleantech RES platform bevat alle informatie om het proces te volgen                                                                                      overheden proberen er altijd eerst onderling in goed overleg uit te komen
         en verslagen van opnames van bijeenkomsten.                                 Nadere uitwerking status op weg naar RES 1.0                                  (bestuurlijke interventie). Pas als het via de bestuurlijke route écht niet
      	Er is aangegeven dat de tijdsdruk zich moeilijk verhoudt tot een goed       Een werkgroep heeft onderzocht wat de juridische-, bestuurlijke-,             lukt, gaan de hogere overheden over op de inzet van meer dwingende
         en zorgvuldig proces. De stuurgroep deelt deze zorg. De stuurgroep          en planologische betekenis van de RES is. Hierover is bij 1.3 al een          juridische instrumenten. Dit kunnen instrumenten uit de Omgevingswet
         stelt in het proces naar de RES 1.0 dan ook kwaliteit boven tijd. De        toelichting gegeven.                                                          zijn, zoals instructieregels, omgevingsverordening en een projectbesluit.
         stuurgroep heeft daarom gekozen voor een latere aanleverdatum dan
         1 juli 2021.                                                                De volledige notitie leest u hier.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>     Technieken                                                                                                                                          Lobby inzet Rijk en netinfrastructuur
     Reacties                                                                  Verdere uitwerking in RES 1.0                                             Reacties
     In verschillende reacties wordt aandacht gevraagd voor andere             We zijn samen met de samenwerkende energiecoöperaties gestart om          De Cleantech Regio wordt opgeroepen om het Rijk te vragen om
     technieken. Zo is er aandacht gevraagd om waterstof, geothermie en        de mogelijkheden voor financiële participatie en lokaal eigendom verder   duidelijkheid in landelijke voornemens, bijvoorbeeld door het oppakken
     kernenergie mee te nemen in de RES 1.0. Ook is er aandacht gevraagd       uit te werken. We staan pas aan het begin. De komende periode gaan        van het spoor kernenergie. Ook wordt het Rijk gevraagd om financiële
     voor energiebesparing en energieopslag. Vanuit gemeenteraden en           dat verder uitwerken met de gemeenten. In hoofdstuk 6 leest u hier        middelen voor gemeenten om de duurzame opwek te kunnen
     stakeholders is in brede zin opgeroepen om op een goede manier de         meer over.                                                                realiseren. De huidige beperkingen van het energienetwerk zijn ook
     zonneladder in te zetten in de RES. De gemeenteraden van Lochem en                                                                                  een aandachtspunt bij het verwezenlijken van het bod. Om het net te
     Voorst roepen op om zon op land zoveel mogelijk te vervangen door         Het landschap vormt het kapitaal van de regio. Het is ons vertrekpunt     ontlasten wordt er aandacht gevraagd voor de juiste verhouding tussen
     zon op dak in het bod. In andere raden wordt dit in het midden gelaten.   geweest voor de verdere uitwerking van de Concept-RES. Aan het            zon- en wind in het bod. Ook moet beter gekeken worden naar de
     Inwoners stellen het gebruik van windmolens als verantwoorde wijze        begin van deze RES hebben we beschreven waarom ons landschap zo           mogelijkheden om energie lokaal op te slaan.
     om energie duurzaam op te wekken, ter discussie.                          bijzonder is. Ook hebben we deze analyse als basis genomen voor de
                                                                               verdere uitwerking van de zonneladder. Daarin hebben we benoemd           Brief aan NP RES & Netimpactanalyse
     RES 1.0                                                                   welke gebieden uitgesloten zijn voor grootschalig zon en waar het         We hebben de binnengekomen reacties gebundeld en met een
     In de inleiding hebben we omschreven hoe we binnen de Cleantech           onder voorwaarden mogelijk is. Zie hiervoor 3.3.                          begeleidende brief op 28 oktober 2020 aan het NP RES gestuurd. We
     Regio samenwerken. Binnen de regiodeal zijn speciale programmalijnen                                                                                vragen hen dit in te brengen bij de koepelorganisaties en bij het Rijk.
     opgezet over waterstof en energy hubs. Ook hebben we daar                 Het bod van 1,23 TWh
     aangegeven waarom kernenergie niet binnen het bereik van de RES           Reacties                                                                  Om de gevolgen en kansen van de RES voor de netinfrastructuur in
21   valt. Geothermie en het opslaan van warmte zijn onderdeel van de          Het realiteitsgehalte van het bod wordt in meerdere reacties ter          kaart te brengen heeft netbeheerder Liander een netimpactanalyse van
     warmtetransitie. Energiebesparing is vooral een lokale aangelegenheid.    discussie gesteld, zowel in positieve als negatieve zin. Een aantal       de concept-RES gemaakt en een handreiking voor het vergroten van de
     Hierdoor kunnen we ons in de RES concentreren op grootschalige            partijen binnen sommige raden vindt de ambitie niet hoog genoeg,          systeemeffciëntie opgesteld. Deze zijn meegenomen in de afwegingen
     opwek. Andere belangrijke onderdelen van de energietransitie worden       anderen zetten vraagtekens bij de haalbaarheid. Ook is gevraagd om de     van de stuurgroep. Liander is als netbeheerder intensief betrokken in
     op andere plekken opgepakt, zoals figuur 5 laat zien.                     doorwerking van het bod naar de verschillende deelnemers in de regio      het proces naar de RES 1.0.
                                                                               transparant te maken.
     Financiële participatie, lokaal eigendom, landschap en natuur
     Reacties                                                                  Aanpassing bod RES 1.0
     Verschillende raden en stakeholders roepen op om in de RES duidelijke     De Concept-RES betrof een eerste verkenning van de maximale
     uitgangspunten op te nemen ten aanzien van financiële participatie        potentie in ons gebied. Door een meer grondige analyse van het
     en lokaal eigendom. Gemeenten kunnen dit daarna verankeren in hun         landschap zijn we gekomen tot een aanscherping van de strategie
     lokale beleid. Zo wordt financiële participatie voor inwoners geborgd.    voor zon op land. De combinatie met andere gebiedsopgaven en de
     Er wordt aandacht gevraagd voor het behoud, herstel of versterking        verhouding wind/zon is verder onderzocht. Dit heeft ook geleid tot een
     van het landschap. In de Concept-RES is gewezen op het benutten           aanscherping van de windstrategie. Parallel hieraan is gewerkt aan een
     van mogelijkheden hiervoor. Dit is nog niet verder uitgewerkt. Ook is     heldere onderbouwing voor de potentie van zon op dak. Ondertussen
     gevraagd het uitsluiten van bijzonder landschap en kwetsbare natuur       heeft de Concept-RES geleid tot reacties en zorgen bij inwoners en
     mogelijk te maken, op lokaal dan wel regionaal niveau. Daarnaast wordt    gemeenten. Al deze elementen en ontwikkelingen hebben geleid tot
     gevraagd om in de verdere uitwerking de landschappelijke inpassing        een nieuwe afweging van bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak. Het
     serieus mee te nemen.                                                     resultaat daarvan staat beschreven in hoofdstuk 3.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                                        In dit hoofdstuk nemen we u mee in het bod, welke overwegingen hierin




     3
                                                                        meewegen en de kern van de ruimtelijke verkenning. We laten zien hoe


     Elektriciteit
                                                                        clustering van wind mogelijk is. Ook is de zonneladder uitgewerkt voor
                                                                        onze regio. Grootschalig zon op land is ruimtelijk uitgewerkt en vormt
                                                                        de middelste treden van de zonneladder. De onderste trede van de
                                                                        zonneladder, ja-graag, gaat over grootschalig zon op dak en no-regret
                                                                        locaties. Deze strategie is niet ruimtelijk uitgewerkt. Tot slot laten we ook
                                                                        zien wat de impact van het bod is op het net en wat we al doen.




     Dit hoofdstuk vormt de kern van de RES; waar gaan we hoeveel                   In het proces samen met stakeholders is dit uitgewerkt tot de ruimtelijke
     grootschalig wind en zon neerzetten? Op basis van de Concept-RES               verkenning, die in dit hoofdstuk wordt beschreven. Tegelijkertijd
     hadden we drie aandachtspunten in het proces naar de RES 1.0:                  ontwikkelden ook andere inzichten zich. Ecologische verkenningen op de
                                                                                    Veluwe en de IJsselvallei brachten de consequenties van windmolens in
     	de strategie voor zon,                                                       beeld. Het besef nam toe dat een groot deel van zonneparken komt te
     	een betere wind/ zon verhouding voor het net en                              liggen op landbouwgrond. Dit komt het agrarisch ondernemerschap en het
22   	de nadrukkelijkere koppeling met gebiedsopgaven.                             gebruik van vruchtbare grond niet ten goede. Het is van belang dat we hier
                                                                                    rekening mee houden. Ook werd duidelijk dat grootschalig zon op dak een
     Hierbij hebben we het landschap als vertrekpunt genomen. Opwek van             grote bijdrage kan leveren aan onze opgave. Ook zijn gemeenten aan de
     energie is een nieuwe laag in het landschap die we landschappelijk             slag gegaan. Lokale haalbaarheidsstudies, gesprekken met inwoners over
     willen inbedden. We willen het zoveel mogelijk een meerwaarde voor het         de omgevingsvisie en grootschalige opwek leverden zwaarwegende nieuwe
     gebied laten zijn; een motor om het gebied tot verdere ontwikkeling te         inzichten op.
     brengen. We bewaken daarbij de grote zichtlijnen en willen versnippering
     voorkomen. En door concentratie houden we het landschap beter in tact en       In de laatste fase naar de RES 1.0 kwamen deze actualiteiten en de
     beleefbaar.                                                                    ruimtelijke verkenning bij elkaar. De ambitie die we voelden in de Concept-
                                                                                    RES, werd geconfronteerd met de realiteit en betekenis van deze inzichten.
     Aan de basis van deze RES ligt daarom een regionale                            Dat heeft geleid tot een bijstelling van het bod naar beneden. De ruimtelijke
     landschapsanalyse. Deze is gebaseerd op het bestaande beleid                   verkenning is daarmee meer een basis voor de lange termijn. Als nieuwe
     (oa. landschapsontwikkelingenplannen). Behalve zicht op de                     ontwikkelingen en verdere uitwerking leiden tot mogelijk nieuwe inzichten
     landschapseenheden, hebben we zo ook vat gekregen op ruimtelijke               en opgaven.
     gebiedsopgaven. Daarnaast is in beeld gebracht welke ruimte de
     onderstations van Liander hebben dan wel krijgen tot 2030.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>     3.1 Bod Cleantech Regio
       Ons regionale bod bestaat uit drie bouwstenen, namelijk wind,                                   0,11 TWh windenergie:                                               0,51 TWh energie door zon op dak:                             0,45 TWh energie door zon op land;
       zon op land en zon op dak. Dit bod is een bestuurlijke afweging                                	-	 3 bestaande windmolens Zutphen                                 	-	 waarvan 0,05 TWh al is gerealiseerd                       	-	 ca. 600 ha waarvan ruim 250 ha al is gerealiseerd en
       van de inhoudelijke verkenningen en de lokale gesprekken. Ten                                  	-	 4 windmolens in Lochem (tot 12 MW)                             		 (peildatum 1/1/2020);                                      		ruim 50 ha al in procedure is
       opzichte van de Concept-RES heeft dit geleidt tot een bijstelling                              	-	 5 windmolens op de Veluwe stuwwal (aantal en locatie           	-	 33% van dakpotentieel wordt benut, dit betekent:          	-	binnen de 600 ha heeft Apeldoorn een eigen
       van het bod naar beneden.                                                                          afhankelijk van vervolgonderzoek)                              	-	 35% jaarlijkse groei tot 2025 en 10% groei na 2025,           ambitie van in totaal 250 ha. Hiervan is 90 ha reeds
                                                                                                     	- De 3 beoogde windmolens in Zutphen, waarover een                		 dit houdt in:                                                  gerealiseerd of in planning
                                                                                                         procedure bij de Raad van State op 12 mei 2021 heeft            	-	 een grote inzet op opslag en innovatie omdat Liander
                                                                                                         geleid tot een uitspraak.*                                      		 deze omvang niet kan aansluiten op het netwerk


                                                                                                                                                   In 2030 verwachten we in de Cleantech 1,07 TWh hernieuwbare energie op te wekken door:

                                                  Verwachting




                                                                                            =                                                            +                                                                 +
                                                    in 2030

                                                                                                                           0,11 TWh                                                      0,51 TWh                                                    0,45 TWh
23                                      1,07 TWh                                                                           wind                                                          zon op dak                                                  zon op land
                                        hernieuwbare
                                           energie


                                                                                           In de volgende paragrafen laten we zien welke onzekerheden hebben geleid tot een fors mindere inzet op wind.                             TWh is terawattuur, een eenheid voor energie.
                                                                                           De voornaamste aanleiding is de betekenis van Natura 2000 gebieden.                                                                      In deze RES, net als in de Concept-RES, gaan we ervan uit dat
                                                                                                                                                                                                                                    138 windmolens van 3 MW of 1.227 ha zonnevelden nodig zijn
                                                                                           Daarna gaan we in op de zonneladder. In het proces is de ruimtelijke uitwerking van de treden ja-mits en nee-tenzij gemaakt.             om 1 TWh op te wekken. Dat is de omrekenfactor van het Energie
       *
           De Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State (RvS) heeft in
                                                                                           Er was echter onvoldoende tijd om dit toe te passen op de regio. Dat wil zeggen dat we dus nog niet hebben onderzocht                    Transitie Model (ETM) van de provincie Gelderland. Windmolens
           deze uitspraak het bestemmingsplan Fort de Pol, Eefde West en Windpark
                                                                                           hoeveel ruimte voor zon op land mogelijk is. Daarom is het bod gebaseerd op de potentie van zon op land zoals die in de                  worden steeds groter en zonnepanelen worden steeds beter
           IJsselwind en beide omgevingsvergunningen van het Windpark IJsselwind
                                                                                           Concept-RES is geformuleerd. Daarop is de potentie van zon op dak in mindering gebracht, zodat minder hectares nodig zijn                en wekken daarom per exemplaar steeds meer elektriciteit op.
           vernietigd. Gemeente Zutphen, provincie Gelderland, IJsselwind en
           Waterschap Rijn en IJssel hebben aangegeven de uitspraak te bestuderen          om zonne-energie op te wekken.                                                                                                           Deze omrekenfactor verandert daardoor in de tijd. In april 2020
           en zich te beraden op vervolgstappen. Deze partijen willen op korte termijn                                                                                                                                              gaat het ETM standaard rekenen met 5,6 MW turbines. Dat
           duidelijkheid geven in hoeverre zij wel of niet doorgaan met het windpark, in   Parallel aan de ruimtelijke verkenning is gewerkt aan de onderste trede van de zonneladder, de ja-graag locaties.                        is nog niet meegenomen in deze ruimtelijke verkenningen en
           welke vorm en langs welk proces.                                                Dit gaat grotendeels over grootschalig zon op dak.                                                                                       netimpactanalyse.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>     3.2 Wind                                           Juni 2019 - maart 2020                                                       sept 2020 - april 2021                                          dec 2021                                                                                                        2022 tot juni 2023




      Van startnotitie naar Concept-RES                                          Van Concept-RES naar Ontwerp-RES                                             Huidige stand: de RES 1.0                                                      Het vervolg: uitvoering RES 1.0 en op weg naar RES 2.0
      De Concept-RES was een eerste aanzet tot een strategie waarin              Onderstaande kaart geeft het resultaat weer van de ruimtelijke               Wat is op basis van de laatste inzichten en inspraak op de Ontwerp-            De toekomst is onzeker. We kunnen alleen op basis van nader onderzoek
      overheden met maatschappelijke partijen gezamenlijk aangeven               verkenning voor windenergie, om te komen van het eerste concept van          RES de conclusie voor de definitieve RES1.0 als vertrekpunt voor het           een nieuw voorstel doen voor wat betreft omvang en locatie van wind.
      hoeveel hernieuwbare energie ze willen realiseren en waar. De Concept-     de RES tot de Ontwerp-RES. Deze kaart laat zien wat de ontwikkelingen        vervolg wat betreft windenergie? Nog duidelijker is geworden dat deze          Hierover wordt op een later moment besloten. Dat is dan ook de inzet
      RES was een tussenstap om zicht te krijgen in hoeverre de gezamenlijke     waren tijdens het proces van Concept-RES naar Ontwerp-RES 1.0                beperkte potentie voor wind in 2030 in de regio onzeker is. We willen          van de ontwikkelagenda bij deze RES 1.0. We blijven daarbij streven,
      regio’s 35 TWh aan duurzame opwek kunnen realiseren in 2030.               per gebied zoals deze stond benoemd in de Concept-RES. De kaart              vasthouden aan ons bod, maar nader onderzoek is noodzakelijk om                binnen de mogelijkheden die ons worden geboden, naar een zo
      En zo ook in de eigen regio een start te maken met een langdurig           is daarmee geen weergave van definitieve zoekgebieden in deze RES            een goede afweging te kunnen maken voor wat betreft het bepalen van            optimaal mogelijke energiemix tussen wind en zon en op basis van de
      samenwerkingsproces. In de Concept-RES hebben we ons conceptbod            1.0. In de ruimtelijke verkenning voor de lange termijn zijn op basis van    zoekgebieden, locaties en hun omvang, met voldoende draagvlak. Dit             uitgangspunten zoals geformuleerd in de ruimtelijke strategie voor de
      geformuleerd. Met een onderbouwing hoe dit tot stand is gekomen. Op        de Concept-RES in de ateliers windclusters geformuleerd, die: - zijn         zal plaatsvinden rondom 3 grove gebieden. Voor de Veluwe stuwwal is            RES 1.0.
      het gebied van wind dachten wij op dat moment een bod van 0,45 TWH         gekoppeld aan het gebied/gebiedsopgaven door ze een eigen karakter           bovenregionaal bestuurlijk afgesproken dat de mogelijkheden voor de
      te kunnen realiseren. Dit bod is tot stand gekomen door ruimtelijke        mee te geven; - netwerktechnisch inpasbaar zijn (op termijn); - bij          8-km zone rond de Veluwe nader worden onderzocht (rood gearceerd).
      analyses en besproken in verschillende ruimtelijke ateliers. De tien       elkaar voor 2030 een ingeschatte energiepotentie leveren van 0,11            De uitkomst daarvan is onzeker. De aantallen en locaties voor de
      zoekgebieden voor wind waren het resultaat van het zoeken naar een         TWh. Echter blijkt eveneens dat de clusters op de Veluwe stuwwal             aan de Veluwe grenzende regio’s, zijn daarmee nu niet voorspelbaar.
      balans tussen landschappelijke kwaliteit, meervoudig ruimtegebruik         (groene gebieden) zeer onzeker zijn wat betreft omvang en locatie.           We moeten dus een aanname doen. In 2030 hopen we 5 molens
      en koppelkansen, technische belemmeringen, beleidskaders,                  Onder andere door nader inzicht in welke gevolgen er zijn om voldoende       gerealiseerd te hebben in deze zone. Aandachtspunt hierbij is dat
      netinfrastructuur en maatschappelijke acceptatie. Op weg naar de           bescherming te kunnen garanderen voor beschermde diersoorten                 clustering van windmolens ook dan de voorkeur zou moeten hebben.
      Ontwerp-RES is gebleken dat dit bod niet gerealiseerd kan worden. In       zoals de Wespendief op en rond het Natura2000 gebied van de Veluwe.          Wat betreft het mogelijkheden voor een cluster op de Veluwe aan
      paragraaf 2.2 wordt nader ingegaan op het proces rondom de Concept-        Dit geldt ook voor het Apeldoornse clusters aan de A1 op de Veluwe           de A1 zal de gemeente Apeldoorn een nadere verkenning starten, in
      RES                                                                        (donkergeel op de kaart). Ook heeft Lokaal onderzoek in Brummen en           afstemming met vervolgonderzoek voor de 8km zone om de Veluwe. Op
24                                                                               Voorst uitgewezen dat clustering van windmolens op dit moment niet           het Lochems grondgebied (gebied in stippellijn) worden ca. 4 molens
                                                                                 mogelijk wordt geacht. Voor de definitieve RES 1.0 zijn deze clusters        (12 MW) als haalbaar ingeschat. Ook hier wordt een clusteraanpak
                                                                                 daarom niet meer benoemd en uitgewerkt als zoekgebied. Van de                voorzien. Tot slot zien we in het gebied ten noorden van Zutphen, waar
                                                                                 overige gele gebieden is geconcludeerd dat de clusters niet goed             al 3 windmolens staan, ook potentie voor extra windmolens.
                                                                                 passen binnen de principes van de ruimtelijke verkenning, ecologisch
                                                                                 uitdagend zijn of netwerktechnisch lastig liggen.




                                                                                                                                 Weergave van Concept-RES                                                    Nader onderzoek voor
                                                                                                                                 naar Ontwerp-RES                                                            mogelijkheden wind in RES 1.0




                                                                                                                                                                                                                                                                          ?
                                                                                                                                                                                                                                                             nader onderzoek moet inzicht geven
                                                                                                                                                                                                                                                              in omvang en mogelijkheden wind.
                                                                                                                                                                                                                                                             Besluitvorming hierover volgt later.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>     Ruimtelijke verkenning wind
     Met clustering van wind houden we zichtlijnen zoveel mogelijk in tact. Op basis van de zorgvuldige
     landschapsanalyse is op macroschaal de regio in een grotere context geplaatst. Hierdoor zien we een
     leidend principe ontstaan: de stuwwallen en de Hanzesteden als poortwachters. In deze benadering
     is het principe om de verschillende windclusters op voldoende afstand (minimaal 5 km.) van elkaar te
     plaatsen. Zo voorkomen we op regionale en bovenregionale schaal versnippering en bewaken we de
     grotere zichtlijnen. Naast de ruimtelijke invalshoek zijn de posities van de windclusters ook gekozen
     op basis van efficiëntie van het energienetwerk. De clusters zijn gelegen nabij hoofdstations van het
     netwerk. De clusters hebben ieder een eigen karakter en meekoppelkansen, afhankelijk van de lokale
     omstandigheden.




25




         Er zijn drie typologieën voor clusters.



                                                       Industriecluster:                                           Landschapsontwikkelingcluster                               Agrarisch cluster
                                                          Nabij hoofdstation energienetwerk                          Nabij hoofdstation energienetwerk                           Nabij hoofdstation energienetwerk
                                                          Koppeling vraag en aanbod bij bedrijven                    Ontwikkelen van nieuwe landschappen en nieuwe natuur        Benutten ruimte in agrarisch gebied
                                                          Kansen voor opslag                                         Aansluiten op gebiedsontwikkelingen, oa bij stadsranden     Agrariërs komen samen tot ontwikkelpotentie
                                                          Koppeling met warmte / conversie bijvoorbeeld bij RWZI     Kansen voor combinaties met grootschalig zon                Agrariërs maken een sociale verdeling van
                                                          Gebiedstransformatie in de vorm van HUBS                                                                               grondvergoedingen
                                                          Kansen voor combinaties met grootschalig zon                                                                           Geen combinaties met grootschalig zon
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>     Ecologische verkenning                                            In afwachting van deze vervolgonderzoeken kunnen we in deze           komen steeds meer studies bij van goede kwaliteit.
     Onze regio wordt gekenmerkt door een bijzonder landschap          RES 1.0 geen ruimtelijke onderbouwing geven voor locaties en          De uitkomsten van het literatuuronderzoek zijn goed
     dat op veel plekken ook een grote ecologische waarde heeft. In    aantallen windmolens in een straal van 8km rondom de Veluwe.          toepasbaar op grote groepen mensen, en bruikbaar om
     deze gebieden zijn windclusters vanwege natuurbescherming         Dit raakt de beoogde clusters op de stuwwal van de Veluwe en          effecten in de algemene bevolking te schatten. Voor het
     niet wenselijk. Het gaat dan om Natura 2000-gebieden , rust-      het heeft consequenties voor ons bod.                                 nauwkeurig schatten van gezondheidseffecten op een
     en foerageergebieden van winterganzen, weidevogelgebieden,                                                                              specifieke locatie is meer en lokale informatie nodig.
     het Gelders Natuur Netwerk en groenontwikkelzones. Twee           Meer over het onderzoek staat hier.                                   Specifiek onderzoek per locatie is dus altijd aanvullend
     gebieden springen hierbij in het oog, namelijk de Veluwe en het                                                                         nodig.
     IJsselgebied. Daarom is hier specifiek ecologisch onderzoek       IJsselvallei
     gedaan.                                                           Het ecologische bureauonderzoek naar de IJsselvallei heeft        	Hinder en slaap zijn de meest onderzochte effecten
                                                                       inzicht gegeven in kansrijkheid van gebieden langs de IJssel        van windturbinegeluid. Sinds een aantal jaren is er
     Veluwe                                                            voor wind en zon. Ook in dit gebied is de wespendief van belang     meer onderzoek beschikbaar over de effecten op het
     Op de Veluwe is de wespendief de meest bepalende soort.           net als de fourageergebieden voor ganzen en gebieden voor           hartvaatstelsel en de stofwisseling. Uit het overzicht
     Voor deze soort geldt in het Natura 2000-gebied Veluwe een        weidevogels.                                                        van de wetenschappelijke onderzoeken blijkt dat er
     Europese instandhoudingsdoelstelling. Als het leefgebied van                                                                          een duidelijke relatie bestaat tussen het geluidniveau
     de wespendief voldoende beschermd is, profiteren andere           Meer over het onderzoek staat hier.                                 van windturbines en hinder. Er is geen eenduidig bewijs
     soorten daar ook van. Uit het onderzoek, gebaseerd op                                                                                 gevonden voor een relatie met slaapverstoring: met
     modellen en geen veldonderzoek, blijkt dat windmolens in een                                                                          andere woorden de ene studie vindt wel een effect en
     straal van 8 km rond de Veluwe een negatief effect hebben op      Windmolens en gezondheidseffecten                                   de andere niet. Voor andere gezondheidseffecten zoals
26   de instandhoudingsdoelstellingen van de wespendief. Met de        Veel mensen hebben vragen over de effecten van windmolens           hart- en vaatziekten, stofwisselingsstoornissen, mentale
     andere aan de Veluwe grenzende regio’s is afgesproken dat         op de gezondheid van mensen. Dit onderwerp krijgt ook               gezondheid en cognitieve effecten is niet voldoende
     vervolgonderzoek nodig is. In dit vervolgonderzoek worden         internationaal steeds meer aandacht. Er komt steeds meer            bewijs gevonden. Dit kan betekenen dat er geen relatie is,
     de precieze consequenties in beeld gebracht. Ook wordt            onderzoek en daarmee betere informatie beschikbaar. In het          er nog onvoldoende onderzoek gedaan is, het onderzoek
     onderzocht wat wel mogelijk is (energetische ruimte). Onder       vervolg van het RES-proces, in de RES 2.0 en verder, nemen we       van lage kwaliteit is, of dat er tegenstrijdige resultaten   Figuur 8: Ecologische verkenningen
     meer wordt het leefgebied preciezer in beeld gebracht via         de uitkomsten van deze onderzoeken op. In de RES 1.0 nemen          zijn.
     een veldonderzoek. Parallel hieraan wordt onderzocht welke        wij een kort overzicht op van de beschikbare informatie en de
     mitigerende maatregelen, zoals bijvoorbeeld stilstand, kunnen     lopende onderzoeken.                                              	In lijn met de WHO definitie van gezondheid beschouwen
     werken. En hoe eventuele negatieve effecten daarvan op de                                                                             we hinder en slaapverstoring zelf ook als schadelijke
     business case kunnen worden opgelost. De Veluwe beperkt           Op de website van het RIVM is de meest actuele informatie           gezondheidseffecten. De mate waarin hinder of overlast
     zich niet tot onze regio. Daarom wordt ook een bovenregionaal     te vinden over onderzoek naar (geluids)hinder en                    van windturbines wordt ervaren kan van persoon tot
     afwegingskader met de provincie en andere Veluwse RES-            gezondheidseffecten. Hieronder geven we korte weergave van          persoon verschillen. Een belangrijke factor die naast
     regio’s ontwikkeld zodat de energetische ruimte voor wind op      de kennis van nu.                                                   geluid bepaalt of mensen hinder ervaren, is of mensen
     de Veluwe optimaal kan worden benut.                                                                                                  betrokken zijn bij de besluitvorming van de plannen en
                                                                       Onderzoek                                                           de gang van zaken rond plaatsing van de turbines. Verder
                                                                        	De wetenschappelijke literatuur tussen 2017 en                   blijken geluidgevoeligheid, de houding ten opzichte van
                                                                          2020 over de gezondheidseffecten van het geluid van              windturbines, visuele aspecten en economisch voordeel
                                                                          windturbines zijn geanalyseerd en geëvalueerd. Er is             een belangrijke rol te spelen.
                                                                          in Nederland nog niet zoveel onderzoek gedaan naar
                                                                          de gezondheidseffecten van windturbinegeluid. Er
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>     Vervolgonderzoek                                              Uitspraak Raad van State windmolenpark Delfzijl n.a.v.           Deze uitspraak heeft geen consequenties voor
     	Het RIVM voert momenteel een vragenlijstonderzoek uit       arrest Nevele                                                    het besluitvormingsproces RES 1.0. De RES is
       naar de manier waarop mensen risico’s waarnemen van         De Raad van State heeft (in een zaak over de uitbreiding         inspanningsverplichting en een niet op rechtsgevolg gerichte
       hun leefomgeving, hun leefstijl en van infectieziekten.     van Windpark Delfzijl Zuid) op 30 juni geoordeeld dat het        beslissing.
       Daarvoor is ook een steekproef getrokken van 3500           Europese recht Nederland ertoe dwingt voor de Nederlandse
       adressen in de buurt van windmolenparken. De                windturbinenormen een milieubeoordeling te maken. Voor           Meer informatie
       uitkomsten van dat onderzoek komen naar verwachting         deze rijksregels is namelijk niet de juiste procedure gevolgd.
       in de loop van 2021 beschikbaar.                            De Raad van State heeft hiermee geen oordeel over de normen      Ontwikkelagenda wind
                                                                   zelf.                                                            De mogelijkheid voor windclusters op de Veluwe stuwwal is
     	Omdat het aantal windmolenparken in Nederland de                                                                             afhankelijk van het vervolgonderzoek op de Veluwe en de
       komende jaren zal toenemen, kan het daarnaast zinvol        Het gevolg van de uitspraak is dat overheden de                  bovenregionale afspraken over de verdeling van schaarste.
       zijn om de gezondheidseffecten van geluid te monitoren      windturbinenormen in het Activiteitenbesluit milieubeheer en     Voor de windmolens van Lochem is een lokaal proces van
       op landelijk niveau. Op dit moment is het RIVM in gesprek   de Activiteitenregeling milieubeheer niet mogen gebruiken        beleidsvorming en participatie ingericht. Gezien de uitspraak
       met de betrokken ministeries en de lokale en regionale      voor windturbineparken totdat een milieubeoordeling is           van de Raad van State is de uitvoering van dit proces
       overheden om te bezien welke onderzoeksvragen er            gemaakt. De regering is nu aan zet om zo’n milieubeoordeling     uitgesteld. Vanuit de ruimtelijke verkenning leidt dit tot de
       spelen en wat daarvoor de best passende methode zou         (plan-MER) te maken.                                             volgende ontwikkelagenda:
       zijn.
                                                                   De uitspraak heeft géén gevolgen voor 1 of 2 losse                  Veluweflankclusters:
     	Welke aanpak voor een dergelijk onderzoek het               windturbines. Daarvoor blijven de rijksregels gelden.               -	uitvoeren ecologische vervolgonderzoeken, het veld
27     meest geschikt is, hangt sterk af van het doel van          De uitspraak betekent ook niet dat er in de tussentijd                onderzoek heeft een doorlooptijd van minimaal 2 jaar;
       het onderzoek. Om de gezondheidseffecten op lange           geen nieuwe besluiten meer kunnen worden genomen                    -	onderzoek mogelijkheden ontwikkelen ‘value case’ in
       termijn van windturbinegeluid te bepalen is een meting      over windturbineparken. De gemeenteraad is bij een                    plaats van business case;
       bij een enkel windpark niet voldoende. Hiervoor zouden      bestemmingsplan niet verplicht om aan te sluiten bij                -	ontwikkelen van bovenregionaal afwegingskader met
       omwonenden rond windparken in Nederland voor langere        de windturbinenormen uit het Activiteitenbesluit en de                andere Veluwse RES-regio’s.
       tijd gevolgd moeten worden.                                 Activiteitenregeling. Hij kan in een bestemmingsplan                Andere clusters:
                                                                   eigen normen stellen, als deze normen maar goed worden              -	Uitwerking lokale omgevingsvisies (veelal afronding
     	Er bestaat geen regelgeving met betrekking tot              gemotiveerd voor het concrete bestemmingsplan.                        in 2021) en beleidskaders (inclusief eventuele
       laagfrequent geluid in Nederland. In 2021 zal het RIVM                                                                            normenkader). Ten behoeve van vergunningverlening is
       Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, op verzoek   Bestaande windturbineparken mogen blijven                             nader effectonderzoek noodzakelijk.
       van de ministeries Infrastructuur en Waterstaat ,           draaien. Onherroepelijke omgevingsvergunningen en
       Economische Zaken en Klimaat en Volksgezondheid,            bestemmingsplannen blijven geldig. Zie in dit verband ook de
       Welzijn en Sport, een advies uitbrengen over welk           toelichting van de Afdeling op de uitspraak
       onderzoek op dit gebied wenselijk is.
                                                                   Windturbine-exploitanten moeten nog steeds nadelige
                                                                   gevolgen voor het milieu tot een aanvaardbaar
                                                                   milieubeschermingsniveau beperken. Zij moeten zich houden
                                                                   aan de wettelijke zorgplicht, de omgevingsvergunning en het
                                                                   bestemmingsplan.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>     3.3 Zon: de zonneladder als
                    vertrekpunt
       In de Concept-RES hebben we op basis van landschappelijke
                                                                                             De urgentie van de energietransitie vraagt om inzet op alle treden.
       kenmerken een uitspraak gedaan over de potentie voor zon
                                                                                             Met deze strategie kan zon een meerwaarde voor het gebied opleveren en
       in de regio. In deze RES hebben we hiervoor samen met                                  versnippering voorkomen. We vragen om investeringen in landschappelijke
       stakeholders een strategie ontwikkeld. De zonneladder is                               waarden. Uit de (lokale) situatie kunnen echter altijd andere of nieuwe
                                                                                              relevante argumenten naar voren komen. De strategie is dus geen
       het uitgangspunt. De regionale zonneladder heeft 4 treden,                             verplichting. Het is een instrument waar we op regionale schaal leidende
       namelijk ja graag, ja-mits, nee-tenzij en nee. Op basis van                            principes formuleren. En die op lokale schaal worden vertaald naar beleid
                                                                                              dat lokaal passend is.
       de landschapsanalyse, zoals toegelicht in het hoofdstuk
       ‘Ons landschap’ (blz 8, 9 en bijlage 1) zijn de verschillende                         Zonneladder naar landschapstype
       landschapstypes op deze treden ‘gezet’. Daarbij geven we                              Ieder landschapstype is ingedeeld op een trede in de zonneladder en
                                                                                             afgestemd op de ruimtelijke en ecologische karakteristiek en de lokale
       aan onder welke voorwaarden grootschalig zon op land de
28                                                                                           gebiedsopgave in dat landschap. Dit draagt bij aan een leesbare ordening.    nee
       gewenste motor voor gebiedsontwikkeling kan zijn. Verdere                             Hieronder wordt per trede de strategie toegelicht. Gemakshalve worden de
                                                                                             treden ja-mits en nee-tenzij samengevat in Zon op land.
       uitwerking van de strategie en het toe passen op het gebied
       levert meer inzicht in mogelijke omvang en locaties.
                                                                                             JA-GRAAG                                                                     nee-tenzij
       De zonneladder is bedoeld als voorkeursvolgorde. Door bijvoorbeeld bij                Altijd medewerking verlenen aan deze ontwikkelingen, met inachtneming
       vergunningverlening voorrang te geven aan projecten die voldoen aan ja                van de lokale situatie.
       in plaats van nee-tenzij. Dus naarmate het een landschapstype minder
       de voorkeur heeft, moet aan meer voorwaarden worden voldaan. Het                         Zon op dak en gevels                                                      ja-mits
       is niet bedoeld als een voorwaardelijke volgorde; dus niet eerst alle ja                 Rijksinfrastructuur
       mogelijkheden voordat je naar ja-mits gaat. De zonneladder in de RES 1.0                 (langs geluidswal, in bermen en
       richt zich op een zorgvuldige inpassing van de benodigde hernieuwbare                    incourante zones, gelieerd aan
       elektriciteit in de Cleantech Regio. De Cleantech Regio conformeert zich bij
       de toepassing van deze zonneladder aan hetgeen hierover landelijk reeds
                                                                                                de weg)
                                                                                                Bedrijventerreinen
                                                                                                                                                                          ja-graag
       bepaald is. Hiervoor verwijzen we naar de Kamerbrief moties Dik-Faber                    Stortplaatsen
       over zonneladder als nationaal afwegingskader bij inpassing van zonne-                   Zandwinlocatie
       energie. Gemeenteraden besluiten uiteindelijk in omgevingsvisies en                      Clusters (conform typologiën p. 25) met wind/zonne-energie
       beleidskaders welke landschapstypen in hun gemeente op welke trede van
       de zonneladder komen te staan
       3
           De ontwikkelagenda wordt ook gebaseerd door andere hoofdstukken, zoals
           verdere uitwerkingen voor participatie en lokaal eigendom. Hier gaat het om het
           ruimtelijk spoor.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>     JA-MITS
     Medewerking verlenen aan ontwikkelingen in deze gebieden als ze
     een substantieel waardevolle bijdrage leveren aan doelstellingen
     op het vlak van bodem, biodiversiteit, klimaatbestendig landschap
     of gezonde groene omgevingen rondom stedelijke gebieden en
     circulaire economie, met inachtneming van de lokale situatie.

        Groene ontwikkelingszones
        Transitiegebieden landbouw
        Klimaatlandschappen
        Nieuwe en uit te breiden bestaande landgoederen




29




                                                             Figuur 9: Gebieden zon ja-mits
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>     NEE-TENZIJ
     Lage prioriteit geven aan deze locaties voor grootschalige
     monofunctionele velden op agrarische grond om zo
     voedselproductie te beschermen en perspectief voor
     landbouw te behouden. Tenzij het als onderdeel van integrale
     gebiedsontwikkeling is, bijvoorbeeld bij aantoonbaar incourante
     kavels of aan randen van ja-mits gebieden en een substantieel
     waardevolle bijdrage aan doelstellingen op het vlak van bodem,
     biodiversiteit, klimaatbestendig landschap of rondom stedelijke
     gebieden en circulaire economie kan worden geleverd, met
     inachtneming van de lokale situatie.

        Grootschalige Landbouwgebieden
        Verbrede beekdalen - noodzakelijk voor klimaatdoelstellingen
        en biodiversiteit
        Enken (cultuurhistorische enken en / of enken als
        klimaatlandschap – spons vanwege de waardevolle bodem)
        Bestaande landgoederen

30




                                                           Figuur 10: Gebieden zon nee-tenzij
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>     NEE
     Geen medewerking aan initiatieven en aanvragen op deze
     locaties, met inachtneming van de lokale situatie.

     Wettelijke uitsluitingen
       Natura 2000 gebieden
       Weidevogelgebieden
       Rust en foerageergebieden ganzen

     Voorgestelde uitsluitingen
        Gelders Natuurnetwerk
        Beekdalen,
        Cultuurhistorische ensembles
        Nabij beschermde dorps en stadsgezichten
        Rivier, uiterwaarden en dijken (buitendijks gebied)
        Complex begrensde particuliere historische buitenplaatsen



31




                                                              Figuur 11: Gebieden zon nee
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>     Trede Ja-graag                                                                   Strategie Grootschalig Zon op Dak                                                            en -instrumenten ontwikkeld door gemeenten samen              Tredes Zon op land
     Ja-graag gaat over de onderste trede van de zonneladder.                         We kiezen voor een ambitieuze inzet van zon op dak. We                                       met ondernemersverenigingen, bedrijven en lokale              Zon op land gaat over de middelste treden (ja-mits,
     Opstellingen van zon zijn hier doorgaans altijd een goed idee.                   willen 33% van het dakpotentieel gebruiken en daarmee een                                    stakeholders. Hier heeft de overheid een stimulerende en      nee-tenzij), waar dus onder voorwaarden zonneparken
     Deze locaties leveren nagenoeg geen weerstand op maar                            jaarlijkse groei van 35% realiseren. Dit levert in 2030 0,46                                 faciliterende rol. In de programmatische aanpak willen we     gerealiseerd kunnen worden. We kiezen nu voor een kleiner
     kennen wel elk hun eigen beperkingen en belemmeringen                            TWh op, boven op de al gerealiseerde zon op dak. Dit is een                                  onderzoeken hoe bedrijventerreinen zich gaan ontwikkelen      aandeel voor zon op land dan in de Concept-RES omdat we
     die realisatie niet vergemakkelijken. Hierbij maken we een                       stevige ambitie, omdat de groei sneller gaat dan Liander kan                                 het komende decennium. Die inzichten brengen focus aan        ambitieus inzetten op grootschalig zon op dak. In de Concept-
     onderscheid in:                                                                  aansluiten. Deze ambitie is daarom onlosmakelijk verbonden                                   in de aanpak en dat helpt de netbeheerder. Dit doen we        RES zetten we in op 0,78 TWh waarvan in deze RES 0,46
                                                                                      met inzet op innovaties voor opslag en smart grids. Dat sluit                                onder meer samen met VNO-NCW, Liander en verbinden we         TWh door grootschalig zon op dak gerealiseerd gaat worden.
        Kleinschalig zon op dak: dit zijn daken kleiner dan 15 kWp                    ook goed aan bij het innovatieve karakter van de Cleantech                                   het met de regiodeal. En waar mogelijk sluiten we aan bij     Op land realiseren we nog 0,32 TWh waarvan al 0,23 TWh is
        (ca. 50 zonnepanelen). Deze zijn van belang voor de                           Regio en de reeds bestaande regiodeal. We kunnen het echter                                  industriële windclusters om zo hub-vorming te realiseren.     vergund. Door het aandeel grootschalig zon op dak is ca. 300
        energie­transitie. Het Klimaatakkoord rekent dit onder                        als regio niet alleen. Om de ambitie te realiseren moet er ook                               Agrariërs. Daken van agrariërs hebben vaak een groot          ha minder land nodig voor zonnevelden.
        autonome groei van 7 TWh. We tellen ze dus niet mee voor                      landelijk ingezet worden op innovatie en opslagmogelijkheden.                                oppervlak en een gunstige ligging voor zon. Door de locatie
        de RES.                                                                       Het is dan ook onze opdracht om opslag nog nadrukkelijker                                    is teruglevering aan het net vaak lastig. Als het volledige   Apeldoorn heeft op basis van eigen ambitie een opgave voor
        Grootschalig zon op dak: grootschalige opstellingen die                       landelijk te agenderen.                                                                      dak benut wordt, betekent dat vaak hoge kosten voor           250 ha zon op land tot 2030, naast zon op dak. Hiervan is
        in de praktijk alleen voorkomen bij bedrijven, instellingen                                                                                                                verzwaring van de netaansluiting. Ook ligt het soms ver van   ruim 90 ha al gerealiseerd of in planning. Het gaat dus voor
        of agrariërs. De strategie voor ja-graag gaat met name                        We gaan onze ambitie realiseren door een programmatische                                     de openbare weg, waardoor kosten nog meer stijgen. De         de Apeldoornse bijdrage aan nieuwe zonneparkinitiatieven tot
        hierom.                                                                       aanpak met concrete acties. Zo brengen we focus aan. En                                      komende periode wordt samen met LTO verkend hoe deze          2030 om ca. 160 ha, oftewel 0,13 TWh bovenop de genoemde
        No-regret locaties: deze voorkeurslocaties zijn bijvoorbeeld                  kunnen we inschatten waar in de regio de versnelling van zon                                 daken zo efficiënt mogelijk benut kunnen worden.              0,32 TWh. Daarmee komt het totaal voor zon op land op 0,45
32      langs infrastructuur, op stortplaatsen en zandwinlocaties                     op dak gaat plaatsvinden. Dat helpt de netbeheerder het net                                  Woningbouw. Woningbouwcorporaties beschikken vooral           TWh.
        en solar carports.                                                            hierop voor te bereiden. In deze aanpak is een belangrijke rol                               over kleinschalige daken en hebben een voorkeur voor
                                                                                      weggelegd voor de overheid als samenwerkingspartner. Het                                     individuele aansluitingen. Voor het verduurzamen van          Zoals eerder aangegeven is in het proces onvoldoende tijd
     Gemeenten en initiatiefnemers werken aan kleinschalig zon                        vraagt om een stimulerende inzet om zon op dak te realiseren.                                hun woningvoorraad hebben zij eigen programma’s en            geweest om de strategie toe te passen op de regio als geheel.
     op dak en no-regret locaties. Grootschalig zon op dak is                         De markt kan dit niet alleen omdat het niet eenvoudig                                        doelstellingen. Het bezit van de corporaties telt niet mee    Dat wil zeggen dat we nog niet hebben onderzocht hoeveel
     onderdeel van deze RES 1.0.                                                      te realiseren is. Alleen al vanwege de grote hoeveelheid                                     voor het bod in de RES. Wel vindt er periodiek afstemming     ruimte voor zon op land mogelijk en wenselijk is. Daarom is
                                                                                      verschillende eigenaren, die zelf beslissen of ze panelen                                    plaats met de corporaties. Gemeenten nemen zon op dak         het bod gebaseerd op de potentie van zon op land van de
                                                                                      plaatsen. Daarnaast zijn er ook diverse belemmeringen, zoals                                 mee in de jaarlijkse prestatieafspraken.                      Concept-RES. We verwachten dat nadere uitwerking van deze
                                                                                      een dakconstructie die niet toereikend is voor extra gewicht                                 Maatschappelijk vastgoed en no-regretlocaties. De             strategie leidt tot meer mogelijkheden dan volgens dit bod
                                                                                      van de panelen, sterke stijging van de verzekeringspremie en                                 gemeenten geven het goede voorbeeld en voorzien               nodig zou zijn.
                                                                                      hoge kosten voor het verzwaren van de netaansluiting.                                        hun eigen vastgoed zoveel mogelijk van zonnepanelen.
                                                                                                                                                                                   Diverse regelingen kunnen (kleine) gemeenten hierbij          De genoemde opwek van 0,45 TWh beschouwen we als
                                                                                      In de programmatische aanpak zien we vier doelgroepen:                                       ondersteunen. Maatschappelijk vastgoed is breder,             minimale inzet. Het betekent dus niet dat gemeenten die
                                                                                                                                                                                   denk aan scholen en zorginstellingen. Hiervoor worden         meer willen en kunnen doen, daarin door deze RES worden
                                                                                          Bedrijven. Op bedrijventerreinen zijn veel potentiële daken                              diverse stimuleringsprogramma’s ontwikkeld, zoals de
                                                                                          voor het plaatsen van zonnepanelen. Ondernemers maken                                    Green Deal Zorg en de samenwerking van gemeente en
                                                                                          zelf de keuze om hun daken van panelen te voorzien. Om                                   onderwijskoepels voor het plaatsen van zonnepanelen op
                                                                                          te versnellen worden collectieve stimuleringsprogramma’s                                 daken van scholen.



                                    4
                                        Bij het omrekenen van zonnepanelen naar hectares spelen verschillende factoren mee. Een belangrijke is het vermogen van een zonnepaneel. Door innovaties wordt dat steeds
                                        efficiënter. In deze RES baseren we ons, net als in de Concept-RES, op het rekenmodel van de provincie (ETM) zodat het vergelijkbaar is.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>     belemmerd. Sterker nog, deze strategie helpt juist om die         Tegelijkertijd moeten velden die ontstaan vanuit een lokaal        voorkomt initiatieven van grote (buitenlandse) investeerders,           uitgangspunt
     ontwikkelingen van meerwaarde voor het landschap te laten         initiatief of proces, vaak kleiner van omvang zijn, ook mogelijk   zie ook hoofdstuk 6. Maar lokale, sociale of economische             -	 Beheer: beheer de vegetatie extensief
     zijn. En daarmee te kunnen voldoen aan ambities op het            zijn. Deze verschillende velden moeten bij voorkeur aan            ontwikkelingen en grondeigendom (uitnodigingsplanologie)             -	 Beveiliging: bij voorkeur heggen en sloten i.p.v.
     gebied van energie- of klimaatneutraliteit. Van belang is ook     dezelfde, geharmoniseerde spelregels voldoen als het gaat          resulteren mogelijk in locaties die niet of minder wenselijk            beveiliging met een hekwerk
     de notie dat het realisatie van zon op dak zijn uitdagingen       om inpassing. Hiervoor zijn regionale uitgangspunten en            zijn. Verder zijn veel kleinere velden moeilijker inpasbaar op         • Hekwerk doordringbaar voor klein zoogdieren,
     heeft. Meer tijd helpt om hier oplossingen voor te vinden. Zon    aanbevelingen per landschapstype geformuleerd die nog              het energienetwerk dan een paar grote velden. Het vinden van               amfibieën en reptielen.
     op land kan op die manier een overbrugging zijn naar de tijd      verder uitgewerkt moeten worden in de ontwikkelagenda.             balans in deze aandachtspunten vraagt om verdere uitwerking            • Hekwerk ondoordringbaar voor grote predatoren
     dat zon op dak voor veel dakeigenaren de standaard is.                                                                               in de ontwikkelagenda.                                                 • Geen bewaking met honden
                                                                       Regionale uitgangspunten:
     Strategie Zon op land                                               Gemeenten nemen samen als regio regie op de wijze                Hieronder zijn hiervoor enkele aanbevelingen op verschillende     Tot slot zijn ook enkele algemene aanbevelingen
     Ook voor zon op land is clustering het uitgangspunt. In de          waarop het zonnepark wordt gerealiseerd. Dit doen we             schaalniveaus aangegeven:                                         geformuleerd:
     ateliers is expliciet aangegeven dat meer regionale regie op        door voorwaarden te formuleren zodat zon kan bijdragen              Regionaal op landschapstypeniveau: de Veluweflank, het            Vergunningverlening en extra beperkingen op kavelniveau
     zonnevelden wenselijk is om versnippering te voorkomen. En          aan gebiedstransformatie (landschapsbouw door absolute              Kampenlandschap en nieuwe landgoederen zijn geschikte             vanuit eigen gemeentelijke beleidskader
     tot sterkere landschappelijke inbedding en ontwikkeling te          meerwaarde te creëren), goede inpassing en waar mogelijk            landschapstypen voor zonneparken (ja-mits). Dit vraagt            Participatie meenemen als toetsingscriteria (lokaal
     komen. Er is daarom een voorkeur voor enkele grote velden           meervoudig functiegebruik.                                          nog wel om verdere uitwerking van gebiedsspecifieke               eigendom, zie hoofdstuk 6)
     ten opzichte van veel kleine velden. Vanuit het landschap           Op regionale schaal zijn voorkeurslocaties (ja en ja-               voorwaarden afgestemd op ruimtelijke en ecologische               Ingrediënten van landschappelijke inpassing
     is dit een voor de hand liggende redenering en het biedt            mits) geïdentificeerd voor enkele grotere zonnevelden.              karakteristieken en de gebiedsopgave waarmee wordt                Opruimplicht na afschrijving
     verschillende extra voordelen. Een groot veld wordt een             Tegelijkertijd kan elke gemeente (enkele, bij voorkeur              gekoppeld.
     (financiële) motor voor een gebiedsontwikkeling en creëert          kleinere) velden ontwikkelen volgend uit lokale processen.          Regionaal en lokaal op landschapsniveau: door afspraken        Ontwikkelagenda Zon
33   daarmee meerwaarde. Het is dan een stapeling van gelden en          De regionale aanbevelingen helpen om de zonnevelden                 over maatwerkinpassingen op hoofdlijnen wordt de               De zonneladder biedt een goede basis om het principe het
     stakeholders. Door gerichte gebiedsontwikkeling is acceptatie       van meerwaarde voor de omgeving te laten zijn en                    leesbaarheid van het landschap bevorderd. Ook voorkomt         landschap is leidend verder uit te werken. Voor de treden
     en lokaal eigendom beter te organiseren. Ook het aansluiten         versnippering te voorkomen.                                         het ‘shoppen’ door ontwikkelaars tussen gemeenten.             ja-graag, ja-mits en nee-tenzij is een heldere strategie
     op het net is beter te realiseren. En het creëert duidelijkheid                                                                         Voorbeelden van afspraken zijn: maak gebruik van               geformuleerd. Wel is er nog huiswerk te doen voordat velden
     naar initiatiefnemers over kansrijkheid voor hun zonproject.      Aanbevelingen:                                                        een netto/bruto verhouding bij inpassing; een goede            worden gerealiseerd zoals bedoeld in deze strategie.
                                                                       Het realiseren van zonnevelden passend in deze ruimtelijke            landschappelijke en ecologische inpassing vraagt 30               Aandacht voor en stimuleren van opslagmogelijkheden en
                                                                       strategie vraagt om aandacht op een aantal punten. De                 tot 50% meer ruimte. En stem de inpassing af op het               innovaties en landelijk de noodzaak ervan agenderen.
                                                                       typering van de landschappen is nu op regionale schaal                type landschap, bijvoorbeeld houtwallen in kleinschalige          Ja-graag
                                                                       uitgevoerd en grenzen zijn moeilijk op kaart te zetten. Ze            halfopen landschappen en water en rietoevers in open              -	 Ontwikkelen programmatische aanpak zon op dak met
                                                                       zijn gebaseerd op het bestaande beleid en zijn niet op alle           landschappen.                                                        partners.
                                                                       punten eensluidend. Daarnaast is er een wens om velden                Lokaal op kavelniveau: afspraken waaraan alle zonneparken         Ja-mits en nee-tenzij
                                                                       zoveel mogelijk in lokaal eigendom te ontwikkelen. Dat draagt         aan moeten voldoen. Deze algemene regels zorgen dat het           -	 Uitwerking optimale omvang en de verhouding regionale/
                                                                       bij aan acceptatie, opbrengsten blijven in het gebied en het          land en de biodiversiteit in ieder geval niet slechter wordt         lokale zonnevelden;
                                                                                                                                             door de zonneparken. Denk aan afspraken over ecologische          -	 Uitwerken van aanbevelingen naar regionale en
                                                                                                                                             inrichting van zonneparken, waaronder:                               (geharmoniseerde) lokale spelregels ten behoeve van
                                                                                                                                             -	 Biodiversiteit van het gebied moet toenemen met aanleg            lokaal beleid.
                                                                                                                                                van zonnepark
                                                                                                                                             -	 Bodem: behoud en verbetering bodemstructuur is
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>     3.4 Het elektriciteitsnetwerk
       Liander is een belangrijke partner in het                        Zutphen sluit de benodigde capaciteit aan bij de beoogde           enkele jaren (meer) wind op de Veluwe toch mogelijk blijken te                       distributie-oplossingen zoals de ontwikkeling van innovatieve
       ontwikkelen van de RES. Hun aanbevelingen naar                   uitbreidingen voor 2030. Het beoogde nieuw te bouwen               zijn, het netwerk mogelijk niet toereikend is.                                       energie-clusters. Daarnaast moeten we op de korte termijn
                                                                        station bij Apeldoorn Zuid beperkt, bij een slimme planning,                                                                                            slim gebruik maken van de mogelijkheden die het net ons
       aanleiding van de Concept-RES en de handreiking
                                                                        knelpunten op stations Apeldoorn, Woudhuis en Eerbeek. In de       In de doorrekening wordt de belasting op stationsniveau en op                        nu biedt en samen werken aan innovatieve oplossingen om
       zijn het vertrekpunt voor deze RES 1.0.                          doorrekening leest u meer over de kosten van het wegnemen          het net in hoofdlijnen in beeld gebracht. De regio is ambitieuzer                    zo tot een samenhangend energiesysteem te komen. Dat
                                                                        van knelpunten.                                                    wat betreft zon op dak dan passend is in de scenario’s van                           vraagt om regionale afstemming en uitvoeringsstrategie
       Specifiek gaat om stationscapaciteit en het systeemefficiënt                                                                        Liander. Dat betekent dat Liander een deel kan aansluiten,                           bij grootschalige aansluitingen waar we in het vervolg op
       benutten van het net. Dit verbetert door:                        Het grote aandeel zon betekent dat op zonnige dagen                maar dat is niet helemaal te overzien. Voor wat betreft                              de RES 1.0 nader invulling aan gaan geven. Liander neemt
          Verhouding zon/wind optimaliseren en combinatie van zon       grote hoeveelheden energie moeten worden verwerkt op de            aansluitingen van zon op dak speelt ook een netwerkprobleem                          graag deel in het programmatisch ontwikkelen van zon op
          en wind op een station of locatie;                            onderstations. Liander heeft in 2020 een convenant gesloten        in het laag- en middenspanningsnet in de Cleantech Regio                             dak. Een gezamenlijke uitvoeringsstrategie zorgt ervoor
          Slim benutten locatie en grootte van ontwikkelingen irt       met zonontwikkelaars om grootschalige zonprojecten aan             gemeenten. Initiatieven kunnen niet altijd worden aangesloten.                       dat de benodigde uitbreidingen op het net integraal en
          aansluitpunt: rekening houden met vrije stationscapaciteit;   te sluiten op 70% van de piekcapaciteit. Hierdoor ontstaat         Het is duidelijk dat het lokaal opwekken van hernieuwbare                            gebiedsgericht worden opgepakt. Een uitgebreide toelichting
          Slim benutten van de velden: cablepooling zon en wind of      meer ruimte voor zonnestroom en kunnen duurzame                    energie grote impact heeft op onze bestaande regionale                               op de consequenties van het bod is uitgewerkt in de
          meerdere kleine zonneparken, maar ook gebruik maken           energieprojecten sneller op het elektriciteitsnet worden           energiesysteem dat niet overal toereikend is om de ambitie                           impactanalyse, die vindt u hier.
          van grote aansluitingen;                                      aangesloten.                                                       te realiseren. Om piekbelasting in het net te voorkomen
34        Ontwikkelingen duurzame opwek af te stemmen met                                                                                  moet om die reden actief worden ingezet op opslag, flex- en
          naastgelegen regio´s.                                         Door in de Cleantech Regio actief in te zetten op het realiseren                                                                                        Figuur 13: Knelpunten netimpactanalyse RES 1.0 Bron: Liander
                                                                        van opslag bij zonontwikkelingen (zonnevelden en zon op dak)
                                                                                                                                                                                Capaciteitsknelpunten 2030 op basis van RES-doorrekening
       Netimpactanalyse                                                 kunnen netinvesteringen en dus maatschappelijke kosten
       Het RES-bod heeft invloed op de energie-infrastructuur.          beperkt worden. Liander kan daar (wettelijk gezien) geen rol in                                                                                         Hattem
       Liander laat die invloed zien aan de hand van knelpunten op      spelen. Het betrekkelijk kleine aandeel van wind is ongunstig
       het huidige net. De netbeheerder geeft aan welke investering,    voor de belasting van het net. Op de stations Zutphen en
       ruimte en planning nodig zijn om die knelpunten weg te           Lochem worden naast zonneweides ook windontwikkelingen
       nemen.                                                           aangesloten. Er liggen kansen om door te combineren op één
                                                                        kabel en aansluiting de systeemefficiëntie te vergroten. De
       Het bod bestaat uit 560 MW aan zonneweides, 42 MW aan            windontwikkeling op de Veluwe is nog niet te koppelen aan één                                                                Vaassen

       windmolens en 510 MW aan grootschalige zon op dak. Het           of meer stations. Ook hier geldt dat combineren met zon of
       bod past niet op de huidige stationscapaciteit, de aan te        (grote) vraag interessant is.                                                                                                                 Zuidbroek
       sluiten opwek veroorzaakt op alle HS/MS-stations knelpunten.
       Er zijn meerdere oplossingsrichtingen mogelijk. Op veel          Door de onzekerheid van de Veluwe-windmolens in het bod,                                                                 Apeldoorn                   Woudhuis
                                                                                                                                                                                                                                                             Lochem
       stations kan redundantie, als het ware de reservecapaciteit      kan slechts een indicatieve doorrekening worden gemaakt van
                                                                                                                                                                                                                               Zutphen
       van het station, worden benut. De mogelijkheden moeten           de toekomstige windbelasting. Wind maakt dan ook beperkt
       verder worden onderzocht. Daarin kijken we ook of het een        onderdeel uit van de informatie die gebruikt wordt door Liander                                                                                                                            Borculo
                                                                                                                                                                                                               Eerbeek
       toekomstbestendige oplossing is. Op stations Lochem en           om de netimpact te bepalen. Dat betekent dat, mocht over


                                                                                                                                                                                      Geen capaciteit beschikbaar tot 2030
                                                                                                                                                                                                                                            Oplossingsrichting capaciteitsknelpunten:

                                                                                                                                                                                                                                                  Redundantie verlaten

                                                                                                                                                                                                                                                   Stationsuitbreiding
                                                                                                                                                                                      >75 MVA beschikbaar tot 2030
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>     3.5 Wat doen we al?                                                                                                                                            Hernieuwbare elektriciteitsopwekking in de Cleantech regio, 2015-2019
                                                                                                                                                                    Hernieuwbare elektriciteitsopwekking in de Cleantech regio, 2015-2019
       De regio zit niet stil in afwachting van de RES.                         In de regio staan ook al zon op land-opstellingen. Bij                                                                                                       Hernieuwbare elektriciteit zon
                                                                                elkaar beslaan zij nu ruim 250 ha en wekken                                   120                                                                            Hernieuwbare elektriciteit zon
       Op verschillende plekken is al grootschalige                                                                                                           120                                                                           Hernieuwbare elektriciteit wind
                                                                                0,23 TWh op. En zijn voornamelijk op landbouwgrond                                                                                                          Hernieuwbare elektriciteit wind
       opwek gerealiseerd of is dat in voorbereiding.                           en enkele stortplaatsen gerealiseerd. Nieuwe velden                           100
                                                                                                                                                              100
                                                                                zijn in voorbereiding, dat gaat om bijna 60 ha die
       In dit hoofdstuk leest u de stand van zaken.                             0,05 TWh gaan opwekken. Ook zijn al veel daken in de                           80
                                                                                                                                                               80
       Op het industrieterrein de Mars van Zutphen                              Cleantech Regio belegd met zonnepanelen. Bij elkaar
       staan op dit moment de 3 windmolens die de                               leveren zijn nu ook bijna 0,05 TWh.                                            60
                                                                                                                                                               60
       Cleantech Regio rijk is. Daarnaast heeft de Raad
       van State op 12 mei 2021 uitspraak gedaan in een                         In de grafieken ziet u de totale productie in GWh van                          40
                                                                                                                                                               40




                                                                                                                                                      (GWh)
                                                                                                                                          Gigawattuur(GWh)
       procedure over 3 beoogde windmolens. De Afdeling                         alle opstellingen samen, dus wind, zon op land en zon
       Bestuursrechtspraak van de Raad van State (RvS)                          op dak. Hierin is geen onderscheid gemaakt tussen
                                                                                                                                                               20
                                                                                                                                                               20




                                                                                                                                         Gigawattuur
       heeft in deze uitspraak het bestemmingsplan Fort                         klein- en grootschalig dak omdat dit onderscheid
       de Pol, Eefde West en Windpark IJsselwind en beide                       alleen van belang is voor het RES-bod. In de grafiek
                                                                                                                                                               0
                                                                                eronder is de groei van zon op dak in opgesteld                                0
       omgevingsvergunningen van het Windpark IJsselwind                                                                                                       2015                         2016                  2017                       2018                        2019
35     vernietigd. Gemeente Zutphen, provincie Gelderland,                      vermogen (kW) zichtbaar. Hier wordt zowel klein-                               2015                         2016                  2017                       2018                        2019
                                                                                                                                                                                                                                              Bron: De Klimaatmonitor (2021)
                                                                                als grootschalig getoond. Het laat zien dat beide                                                                                                             Bron: De Klimaatmonitor (2021)
       IJsselwind en Waterschap Rijn en IJssel hebben
       aangegeven de uitspraak te bestuderen en zich te                         exponentieel zijn toegenomen de afgelopen jaren.
       beraden op vervolgstappen. Deze partijen willen op                                                                                                           Geregistreerd vermogen zonne-energie Cleantech Regio
                                                                                                                                                                    Geregistreerd vermogen zonne-energie Cleantech Regio
       korte termijn duidelijkheid geven in hoeverre zij wel
       of niet doorgaan met het windpark, in welke vorm en                                                                                                                                                               Vermogen geregistreerde zonnepanelen woningen
                                                                                                                                                              140                                                        Vermogen geregistreerde zonnepanelen woningen
       langs welk proces.                                                                                                                                     140                                                    Vermogen geregistreerde zonnepanelen niet woningen
                                                                                                                                                                                                                     Vermogen geregistreerde zonnepanelen niet woningen
                                                                                                                                                              120
                                                                                                                                                              120

                                                                                                                                                              100
                                                                                                                                                              100

                                                                                                                                                               80
                                                                                                                                                               80
                                                                                                                                                               60
                                                                                                                                                               60




                                                                                                                                                   (MW)
                                                                                                                                                               40




                                                                                                                                          Megawatt(MW)
                                                                                                                                                               40




                                                                                                                                         Megawatt
                                                                                                                                                               20
                                                                                                                                                               20
       5
           De opwek is weergegeven in gigawattuur (GWh) omwille van de leesbaarheid. (1000 GWh staat gelijk aan 1 TWh).
                                                                                                                                                               0
       6
           De grafiek is gebaseerd op beschikbare data uit de Klimaatmonitor.                                                                                  0
                                                                                                                                                               2014                  2015               2016                2017                  2018                   2019
                                                                                                                                                               2014                  2015               2016                2017                  2018                   2019
                                                                                                                                                                                                                                                  Bron: Klimaatmonitor / CBS
                                                                                                                                                                                                                                                  Bron: Klimaatmonitor / CBS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>     4
                                                                                                                                                                                   Regionale                                      Onzekerheid
                                                                                                                                                                             Energiestrategie (RES)                                neemt af


     Regionale
                                                                                                                                                                                                                                   met de tijd



                                                                      4.1
     Structuur
                                                                                                                                                                              Elektriciteitsvraag voor verwarmen,
                                                                                                                                                              Regio            ruimtelijke impact opwek en infra


                                                                             Relatie lokale
     Warmte (RSW)                                                            (TVW) en regionale                                                            Warmtevraag,
                                                                                                                                                         aanbod (bronnen)
                                                                                                                                                                              Regionale Structuur
                                                                                                                                                                                Warmte (RSW)
                                                                             plannen (RSW)                                                                  en afweging


                                                                             De transitie naar een aardgasvrije gebouwde omgeving
     Binnen de Cleantech Regio is het doel dat 155.000                                                                                                                                 Warmtevraag en
                                                                             wordt de warmtetransitie genoemd. De gemeenten
                                                                                                                                                                                      lokale afwegingen
     woningen en 23.000 gebouwen van het aardgas                             regisseren deze lokale warmtetransitie. In het
     af zijn in 2050. In dit hoofdstuk brengen we het                        Klimaatakkoord is afgesproken dat gemeenten daarvoor
                                                                             uiterlijk in 2021 een Transitievisie Warmte (TVW)
                                                                                                                                                              ee
                                                                                                                                                                                     Aanbod en toedeling
                                                                                                                                                                                                                      Warmte-
                                                                                                                                                           Gem nte
     bovengemeentelijk aanbod van en de vraag naar                                                                                                                                 regionale warmtebronnen
36   duurzame warmte in beeld. En ook identificeren we
                                                                             vaststellen. Daarin geven ze aan hoe ze tot 2050 de
                                                                                                                                                                                                                     bronnen en
                                                                             transitie wijk voor wijk uitvoeren en met welke wijken
     bovengemeentelijke ontwikkelkansen. Het gaat om de                      wordt gestart. In de TVW staan ook de nu denkbare
                                                                                                                                                                                                                    -oplossingen
                                                                                                                                                              Tijdspad
     bovengemeentelijke warmtevraag, -warmtebronnen
                                                                             alternatieven voor aardgas.
                                                                             De lokale en regionale plannen beïnvloeden elkaar. In de
                                                                                                                                                            en wijken en          Transitievisie
     en -warmte-infrastructuur. Er is sprake van een                         RSW kijken we of op lokaal niveau gebruik gemaakt kan
                                                                                                                                                         voorkeuroplossing        Warmte (TVW)
                                                                                                                                                               per wijk
     bovengemeentelijk belang bij een warmtepotentie                         en gaat worden van de bronnen die bovengemeentelijke
                                                                             potentie hebben of buiten de eigen gemeenten liggen.
     groter dan 1500 woningequivalenten (weq.). De RSW
                                                                             Afstemming en eventuele afspraken met omliggende
     helpt lokaal (gemeentelijk) opgestelde Transitievisies                                                                                                                          Lessen planvorming
                                                                             gemeenten voorkomt dat één bron ten onrechte                                                               en uitvoering
     Warmte op elkaar af te stemmen.                                         meerdere malen in lokale TVW’s wordt opgenomen.

                                                                                                                                                                                        Keuze eerste
                                                                                                                                                          ijk (gebied)               aardgasvrije wijk(en)
                                                                                                                                                         W

                                                                                                                                                         Uitvoering(splan)    Wijkuitvoeringsplan
                                                                                                                                                          en besluit wijk-
                                                                                                                                                           infrastructuur
                                                                                                                                                                                  aardgasvrij                        Kennis
                                                                                                                                                                                                                    neemt toe
                                                                                                                                                                                                                    met de tijd


                                                              Figuur 13: Relatie tussen de RES, de TVW en de wijkuitvoeringsplannen. Bron: Over Morgen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>     4.2 Warmtevraag en hernieuwbare
                   warmtebronnen
       De regionale warmte vraag in 2030 (peiljaar 2020) is 9.179 TJ/jaar. Voor
       de RSW is een warmtebronnenanalyse gemaakt. In deze kaart staat de
       warmtevraag en het warmteaanbod. De warmtevraag is van woningen,
       utiliteiten en bedrijven. Zware industrie is geen onderdeel van de
       warmtevraag. De industrie valt buiten de scope van de RSW en de TVW.
       Industrie is wel opgenomen als restwarmteaanbod. Ook is de huidige
       warmte-infrastructuur in beeld gebracht. In onze regio is nu alleen in
       Apeldoorn een warmtenet in gebruik. In Lochem is een klein warmtenet,
       dat deels gevoed wordt door bodemwarmte.

37     Figuur 14 is gebaseerd op enkele veronderstellingen en uitgangspunten:

           	Verwachte warmtevraag in 2030 (na besparing vanwege isolatieactiviteiten,
             uitbreiding woningbouw, harde plancapaciteit5);
           	Als er een geconcentreerde warmtevraag is dan is een warmtenet kansrijk;
           	Technisch mogelijke warmtebronnen;
           	Warmtebron is regionaal interessant wanneer de bron gekoppeld kan worden aan een
             warmtevraag van 1500 woonequivalenten.

       Kaarten van vraag en aanbod van warmte zijn te zien in de webviewer ‘Gelderland
       Warmteatlas’. De data over vraag en aanbod zijn gebaseerd op huidige informatie en
       inzichten (peiljaar 2020). De kaarten laten zien dat er vooral in de stedelijke kernen
       in onze regio mogelijkheden voor warmtenetten zijn. Deze warmtenetten worden in
       de meeste gevallen gevoed door lokale warmtebronnen. In het overige deel van de
       regio is de dichtheid van de warmtevraag te laag. Deze lage warmtevraagdichtheid
       resulteert naar alle waarschijnlijkheid in individuele oplossingen en/of kleine collectieve
       oplossingen. Deze conclusies trekken we op basis van de huidige stand van de techniek.
       In de kaarten is geen aandacht besteed aan de potentie voor biogas. In de agrarische
       gebieden kan dit wel een optie zijn.

       5
           Regionale Woonagenda Cleantech Regio (16 december 2020) is niet verwerkt in bovenstaande kaart.   Figuur 14: lokale en bovenlokale warmtebronnen in de Cleantech Regio
           Gemeenten CTR gaan 5000 extra woningen bouwen. Dit heeft invloed op de warmtevraag.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>     4.3 Beschikbare bovengemeentelijke
                 warmtebronnen
       Binnen de Cleantech RES Regio hebben we weinig                     Gemeente Lochem en Berkelland (Borculo)
                                                                          In de afvalwaterleidingen van FrieslandCampina in Borculo (gemeente Berkelland en regio Achterhoek
       hernieuwbare bovengemeentelijke warmtebronnen. Er zijn twee
                                                                          en Lochem) is veel restwarmte beschikbaar. Deze leiding wordt beheerd door het Waterschap Rijn en
       bovengemeentelijke bronnen die tegelijkertijd ook bovenregionale   IJssel en eindigt bij de zuiveringsinstallatie in Zutphen. Er loopt een apart traject met de gemeentes
       bronnen zijn. Er kan vanuit meerdere RES-en aanspraak op           Berkelland (RES regio Achterhoek), Lochem en Zutphen, FrieslandCampina en Waterschap Rijn en
                                                                          IJssel.
       worden gemaakt. Hiervoor is afstemming met de andere RES-
       regio’s en de betreffende gemeente(n) nodig.                       IJssel en Apeldoorns Kanaal
                                                                          De IJssel en het Apeldoorns Kanaal hebben bovengemeentelijke potentie voor TEO (thermische
                                                                          energie oppervlaktewater). Deze bronnen worden onderzocht op mogelijkheden voor warmtelevering
       In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de verschillende       aan de gemeenten binnen de Cleantech Regio.
       duurzame warmtebronnen en de visie van de Cleantech Regio
                                                                          Gemeente Brummen en Apeldoorn
38     hierop.
                                                                          De papierfabrieken in Eerbeek en Loenen bieden kansen voor restwarmte (o.a. productieproces
                                                                          en industriewater) voor de gemeenten Brummen en Apeldoorn. Binnen het programma Eerbeek-
                                                                          Loenen-2030 hebben gemeenten Brummen, Apeldoorn, woningbouwvereniging en Provincie
                                                                          Gelderland geld gereserveerd voor een businesscase doorrekening. De papierfabrieken van Eerbeek
                                                                          en Loenen liggen dicht bij Laag-Soeren en, iets verder weg, Dieren. Beide kernen liggen in de RES-
                                                                          regio Arnhem/ Nijmegen.

                                                                          Gemeente Lochem en Deventer (Oxe)
                                                                          Deventer is onderdeel van de Cleantech Regio, maar valt in de RES-regio West-Overijssel. In Oxe
                                                                          (Deventer) hebben enkele boeren de handen ineen geslagen om een mestvergistingsproject op
                                                                          te starten. Dit project start met 5 melkveehouderijen, samen goed voor 1.000.000 m3 biogas. De
                                                                          mogelijkheid bestaat dat in een later stadium boeren uit Lochem aansluiten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>     4.4 Afwegingskader                                                                        4.5 Infrastructuur voor                                                                   4.6 Haalbaarheidscans
                                                                                                               warmte                                                                                   provincie Gelderland
       Binnen de provincie Gelderland is gewerkt aan een afwegingskader
       voor bovengemeentelijke warmtebronnen. Dit kader dient ook als basis                  De warmtetransitie heeft ook voor netbeheerders grote                                 RHDHV heeft diverse haalbaarheidsstudies (quickscans) uitgevoerd
       voor figuur 2. Als er een bron interessant is voor meerdere gemeenten,                gevolgen. Elektrificatie zorgt voor een grotere belasting van                         binnen provincie Gelderland. Het gaat dan vooral om de technische en
       helpen deze afwegingscriteria bij het benutten ervan.                                 het elektriciteitsnet. Ook worden gas- en warmtenetten anders                         financiële haalbaarheid van alternatieve warmtesystemen. Vanuit onze
                                                                                             ingericht in de toekomst.                                                             regio is aangegeven dat er behoefte is aan studies naar de haalbaarheid
       Binnen de provincie Gelderland zijn de volgende criteria afgesproken:
                                                                                                                                                                                   van warmtenetten in Zutphen (Noordveen), Heerde (lage temperatuur
                                                                                             Warmtenetten                                                                          via TEO/TEA), Epe, Vaassen, Apeldoorn (wijk De Maten) en Voorst
            Is de warmtebron duurzaam?
                                                                                             We verwachten dat voor een groot deel van de Cleantech RES Regio individuele
            Is de warmtebron beschikbaar?
                                                                                             warmteoplossingen vanzelfsprekend zijn. Maar in meerdere gemeenten zien we            (kassengebieden).
            Is de warmtebron betaalbaar?
                                                                                             kansen voor lokale warmtenetten. De ontwikkeling van een lokaal warmtenet
                                                                                             wordt afgewogen in de lokale Transitievisie Warmte. De regio werkt richting RES       Met uitzondering van de quickscan voor Zutphen zijn geen van de onderzoeken
       In deze 3 kerncriteria komen onder andere CO2-emissie, afstanden, temperatuur en      2.0 haar rol inzake warmtenetten verder uit. Ze onderzoekt daarbij of het wenselijk   gericht op bovenregionale bronnen. Bij de quickscan voor Zutphen is sprake van
39     dekkingsgraad terug. Uitgangspunt is dat deze drie criteria even zwaar meetellen,     is sturingsinstrumenten te ontwikkelen rondom eigenaarschap, toegang en               meerdere bronnen voor het warmtenet waarbij lokale en regionale bronnen elkaar
       maar hier kan lokaal van afgeweken worden. Iedere stakeholder heeft hierin andere     dimensionering van warmtenetten in het kader van de Warmtewet. Ook kan zij een rol    aanvullen.
       belangen en waarden. De één streeft naar maximale CO2 reductie, de ander wil          vervullen als kennisplatform voor de gemeenten in de regio.
       maatschappelijke meerwaarde en weer een ander vindt lokaal eigendom belangrijk.                                                                                             De uitgevoerde quickscans zijn onderling moeilijk te vergelijken aangezien
       Dit afwegingskader werken we voor de Cleantech Regio verder uit richting RES 2.0.     Elektrificatie en het elektriciteitsnet                                               veel factoren meespelen bij de bepaling van de kansrijkheid. In de studie wordt
                                                                                             Waar mogelijk zet Liander haar gasnetten in voor een alternatieve warmtebron.         geconcludeerd dat voor de collectieve warmtesystemen, waarvoor een quickscan is
       Vooruitlopend hierop is in het project ‘Benutting restwarmte FrieslandCampina’ door   En bouwen we in de regio het gebruik van aardgas op een slimme manier af. De          gedaan, slechts in een enkel geval sprake is van financieel rendabele projecten. Een
       de warmte-eigenaar (Waterschap Rijn en IJssel) en de drie aanliggende gemeentes       netbeheerders zetten de gasnetten graag in voor een alternatieve warmtebron, zoals    rendabel systeem kan daarbij nog steeds duurder zijn dan de huidige situatie. Met
       een eigen afwegingskader vastgesteld om de hoogste maatschappelijke waarde van        groengas (biogas met aardgaskwaliteit).                                               name het onderzochte geothermie project komt financieel zeer ongunstig uit.
       de warmtebenutting te bepalen.
                                                                                             Ook als gekozen wordt voor een collectieve warmteoplossing, neemt de                  Er is nog aanvullend onderzoek nodig. Ook de veranderende wet- en regelgeving
                                                                                             elektriciteitsvraag toe. Dat komt onder andere door de overgang naar koken            (Warmtewet 2 in voorbereiding) en de toekomstige prijzen (van technieken maar ook
                                                                                             op inductie en benodigde installaties. Een voorbeeld hiervan is een collectieve       van aardgas) zijn van grote invloed op de kansrijkheid van een warmtevoorziening.
                                                                                             warmtepomp bij de toepassing van een lagetemperatuurwarmtebron.

                                                                                             De consequenties van de warmtetransitie voor de elektriciteitsvraag zijn nog niet
                                                                                             helder binnen de Cleantech Regio, omdat nog niet alle Transitievisies Warmte gereed
                                                                                             zijn. In de doorrekening van de netimpact is de warmtetransitie meegenomen op
                                                                                             basis van prognoses van Liander. In de RES 2.0 brengen we de consequenties verder
                                                                                             in beeld.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>     4.7 Wat doen we al?                                                                                     Hernieuwbare warmteopwekking in de Cleantech regio, 2015-2019

       In de grafiek hiernaast ziet u hoeveel warmte door welke hernieuwbare wamtebronnen
                                                                                                             900
       in de regio worden geleverd. Deze eenheden zijn in TJ omdat dit aansluit bij de
       warmtetransitie.
                                                                                                             800



     4.8 Organisatiestructuur
                                                                                                             700

                                                                                                             600
       De gemeenten die onderdeel uitmaken van de Cleantech Regio zijn georganiseerd
       in een regionale werkgroep Warmte & Energietransitie. De netbeheerder (Liander),
                                                                                                             500
       het Waterschap (Waterschap Vallei en Veluwe), de Provincie Gelderland en de
       uitvoeringsorganisatie van de Cleantech Regio nemen regelmatig deel aan de
       werkgroepvergaderingen. Op deze wijze vindt optimale afstemming plaats tussen de                      400
40     verschillende organisaties. De werkgroep komt circa 10 keer per jaar samen om de
       lokale, regionale en bovenregionale ontwikkelingen te bespreken, op elkaar af te
       stemmen en kennis te delen.                                                                           300

                                                                                                             200




                                                                                            Terajoule (TJ)
                                                                                                             100

                                                                                                              0
                                                                                                              2015                  2016                2017                 2018                2019
                                                                                                                                                                         Bron: De Klimaatmonitor (2021)
                                                                                                                   Hernieuwbare warmte biogas
                                                                                                                   Hernieuwbare warmte biomassa
                                                                                                                   Hernieuwbare warmte kleinschalig (houtkachels en houtskool)
                                                                                                                   Hernieuwbare warmte WKO-systemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>     5
     Proces
     participatie

     In de Cleantech Regio werken
     ondernemers, overheden en onderwijs- en
     onderzoeksinstellingen al lang intensief
     samen aan een energie-neutrale en
     duurzame economie en samenleving. Er zijn
41   verschillende netwerken waarin partners
     elkaar op deze terreinen ontmoeten en
     hun voornemens en plannen op elkaar
     afstemmen.



     Maatschappelijke partners, ondernemers en inwoners-         De RES is een gezamenlijke strategie waaraan         vanwege de impact op het landschap, het optimaal          impact op de directe leefomgeving van de inwoners in
     vertegenwoordigers hebben geparticipeerd in het             gemeenten, waterschappen en de provincie             benutten van het netwerk en onderzoeksvragen die          onze regio.
     RES proces; ieder op hun eigen schaalniveau en op           zich committeren. Deze strategie leggen zij ter      gemeentegrensoverschrijdend zijn.
     meer of minder intensieve manier. In dit hoofdstuk          vaststelling voor aan hun volksvertegenwoordigers.                                                             Een speciale positie in dit opzicht is weggelegd voor
     wordt toegelicht hoe wij invulling hebben gegeven aan       De gezamenlijke ambitie van de RES partners wordt    Het is van belang hierbij maatschappelijke partners en    de energiecoöperaties in de regio. De verschillende
     participatie. In bijlage 4 kunt u lezen over onze kijk op   uitgewerkt in de eigen omgevingsinstrumenten         het bedrijfsleven te betrekken. Het realiseren van deze   lokale coöperaties hebben zich verenigd en werken
     participatie.                                               van gemeenten, waterschappen en provincie,           opgave komt immers maar ten dele voor de rekening         nauw samen met de RES werkorganisatie. Hun focus
                                                                 zodat de strategie gerealiseerd kan worden.          van de overheid. De belangen van inwoners hebben een      ligt op het realiseren van duurzame opwek en met hun
                                                                 Vanzelfsprekend blijft regionale afstemming nodig    plek in de integrale afweging; duurzame opwek heeft       ervaringen strategie en beleid aan te vullen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>     5.1 Wie zijn betrokken?
       De deelnemers bestaan uit maatschappelijke                               aandacht zorgen voor een toename in aandacht van inwoners voor          jongerenparticipatie (16-26jr) op het thema energietransitie te
                                                                                het onderwerp, voor een grotere betrokkenheid, en daarmee ook voor      stimuleren.
       organisaties, belangengroepen en professionele
                                                                                meer zorgen en weerstand. Inwoners willen graag weten wat er in hun
       partijen. Bij de regionale ateliers zijn dit bijvoorbeeld                directe leefomgeving concreet gaat gebeuren. In de RES 1.0 is er        In de fase van de Concept-RES hebben jongeren meegedacht via
       landbouworganisaties en natuurorganisaties, en bij                       echter nog geen concrete informatie beschikbaar.                        een digitale enquête; Swipocratie. In de fase van de RES 1.0 is vooral
                                                                                Inwoners geven aan dat zij beter betrokken willen worden bij de         ingezet op regionale activiteiten. Deze zijn gericht op kennis en
       lokale ateliers bijvoorbeeld vertegenwoordigers van                      toekomstige plannen. En dat gaat ook gebeuren bij het vervolgproces     bewustwording en op community building voor Jong RES Nederland.
       dorpsraden, energie coöperaties en lokale ondernemers.                   van de RES, in de RES 2.0 en verder. Het is daarbij vooral aan de
                                                                                gemeenten, die uiteindelijk gaan over vergunningverlening, om dit       Naast deze activiteiten is ingezet om een onderzoek “voor jongeren
       Daarnaast zijn thema ateliers georganiseerd die een extra
                                                                                participatieproces zorgvuldig vorm te geven. De huidige inspraak, uit   door jongeren”. In samenwerking met Saxion Hogescholen hebben
       verdiepingsslag maken op bepaalde onderwerpen. De                        het proces rondom de RES 1.0, levert hiervoor belangrijke informatie    zes studenten Klimaat & Management onderzocht hoe jongeren willen
       uitkomsten hiervan zijn meegenomen in de ruimtelijke                     op.                                                                     en kunnen participeren in de beleidsvorming van de energietransitie.
                                                                                                                                                        Het meepraten in beleidsprocessen ontstaat vanuit een intrinsieke
       ateliers.                                                                Stakeholdertafel                                                        motivatie. Deze intrinsieke motivatie is vooral van toepassing bij
42
                                                                                Naast de gesprekken in ateliers hebben we in de fase naar de RES        de doelgroep HBO, uitwonend. Het creëren van motivatie om mee
                                                                                1.0 een stakeholdertafel samengesteld. Het voornaamste doel             te participeren staat in verband met het beschikken over de juiste
       Participatie in de Concept-RES heeft veel waardevolle inhoudelijke
                                                                                is dat aan deze tafel maatschappelijke partijen meedenken over          kennis. Het inzetten op educatie, kennis en bewustwording heeft een
       reacties opgeleverd. Deze reacties hebben wij verwerkt in de RES 1.0.
                                                                                afwegingen die de stuurgroep gaat maken en die in ateliers en           positief effect op het uitbreiden van het participatiebereik. Daarnaast
       De reacties en de verwerking ervan staan beschreven in paragraaf 2.2.
                                                                                met ambtenaren worden voorbereid. In deze rol co-produceren en          worden de jongeren het liefst geïnformeerd via het onderwijs en
                                                                                adviseren regionale stakeholders met ambtenaren en kunnen wij hen       praten zij het liefst mee op lokaal niveau over de eigen leefomgeving.
       Lokale betrokkenheid
                                                                                raadplegen bij vraagstukken. De stuurgroep betrekt het advies van       Het rapport leest u hier.
       We hebben afgesproken dat op het regionale niveau de regionale
                                                                                de stakeholdertafel bij hun afwegingen en maakt inzichtelijk aan de
       stakeholders worden betrokken. Gemeenten betrekken de lokale
                                                                                stakeholders wat er met hun advies wordt gedaan.                        Een gedetailleerd overzicht van de betrokkenen in de Cleantech Regio
       organisaties en inwoners. Dit doen zij op een manier die past bij hun
                                                                                                                                                        en de manier waarop zij betrokken zijn, staat in bijlage 3 Participatie.
       lokale situatie. Een voorbeeld hiervan is het betrekken van de RES bij   Jongeren
                                                                                                                                                        Op het online RES platform van de Cleantech Regio is een tijdlijn
       gesprekken over de omgevingsvisie.                                       In het overleg over de RES met overheden en maatschappelijk
                                                                                                                                                        opgenomen waarin achtergrondinformatie en deze input is te vinden
                                                                                organisaties komt het jongerengeluid nauwelijks voor. Je hoort
                                                                                                                                                        in de verslaglegging van de verschillende bijeenkomsten.
       Draagvlak en weerstand in de Cleantech Regio                             jongeren vaak weinig in de discussie over duurzaamheid, terwijl het
       Inwoners, stakeholders en media hebben steeds meer aandacht              vooral over hún toekomst gaat. Ze hebben wel degelijk een visie, maar
       voor de regionale beleidsvoornemens in de RES en de plannen in hun       die komt pas boven tafel als ze op de juiste manier worden benaderd.
       eigen gemeenten. De activiteiten die in onze regio zijn ondernomen       Sinds juni 2020 zijn RES Cleantech Regio, Jong RES Nederland,
       om inwoners te betrekken en de lokale, regionale én landelijke media     Natuur en Milieu Gelderland en Spectrum gezamenlijk bezig om
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>    5.2 Wat hebben we gedaan tot nu toe?
         Onderstaande visualisatie laat zien hoe de verschillende belangen een plek hebben gekregen in het participatieproces tot nu toe.                                                                                                 Figuur 15: Procesverantwoording



                                                    Onderweg naar Concept-RES                                        Concept-RES concreter uitwerken naar RES 1.0                                               Naar een gedragen besluit
                                                    We kiezen er voor om te starten met het vormgeven van een        Het proces naar de RES 1.0 wordt gezien als een ontwikkelagenda. Dit betekent dat          De RES 1.0 wordt voorgelegd aan Raads-, Staten en AB-leden.
                                 Proces             gedegen verhaal. Waar zijn we mee bezig, waar werken we          we in kaart brengen wat de stappen zijn tussen waar we nu staan en de realisatie.          Tevens hebben alle belanghebbenden de mogelijkheid
                                                    naartoe en welke mogelijkheden zien wij voor het realiseren      In diverse atelierrondes bespreken we bouwstenen voor verschillende scenario's.            hun zienswijze kenbaar te maken. Na behandeling van de
                                 stappen            van duurzame energie en de regio? Het vormgeven doen we          Waarin verschillende aanpakken voor zon worden gecombineerd met de                         zienswijzen wordt RES 1.0 vastgesteld door de Raad-, Staten
Samenwerken                                         samen in verschillende kennis- en werkbijeenkomsten.             zoekgebieden van wind uit de Concept-RES en met andere (gebied-)opgaven.                   en AB-leden.
aan een
energie
neutrale regio                                                                                                                                                                               Themabijeenkomsten
                                 Raden,                Startnotitie                     Regionale                      Concept-RES                    Regionale                              • Masterclass financiële                                                  RES 1.0
                                                           RES                         bijeenkomst                                                   bijeenkomst                               participatie                                 RES 1.0                  vastgesteld
 Stap voor stap naar            Staten, AB
                                                                                                                                                                                             • Strategie zon
 een gezamenlijk
 verhaal: Regionale
43
 Energie Strategie                                    Start atelier                 Ateliers                                                       Start atelier             Atelierweek Thema ateliers               Atelierdag
 Cleantech                                            Concept-RES                   • Regionale en lokale ateliers                               Regionale partners          • Landbouw                           Ruimtelijke strategie
                                 Regionaal                                          • Grootgrondbezitters                                                                    • Groen blauwe netwerk                     RES 1.0
                               Maatschappelijke
                                                                                    • Bedrijventerreinen                                                                     • Netwerk & infra
                                   partijen
                               en ondernemers                                                                                                                                • Energie As A1/A50
                                                    Inwoners hebben in
                                                   georganiseerd verband                                                                                                     Gebiedsateliers
                                                                                                                        Reactie                                              Noord, Zuid & Oost                                                                        Formele
                                                     deelgenomen aan
                            Stakeholdertafel             de ateliers
                                                                                                                      Concept-RES                                                                                                                                      inspraak
                             (vertegenwoordiging
                                   regionaal                                                                                                      Regionale                               Regionale        Regionale       Regionale
                                georganiseerde                                                                                                   stakeholder-                            stakeholder-     stakeholder-    stakeholder-
                               maatschappelijke                                                                                                      tafel                                   tafel            tafel           tafel
                                   partners)

                                                                           •   Inwoners enquête concept RES                                     Gastlessen Saxion                                         Informatiebijeenkomsten
                                 Inwoners                                  •   Jongeren Atelier RESQ Your Future                                Beleidsbemiddeling in de energietransitie (jongeren)      • Webinars
                                                                           •   Swipocratie Concept-RES (jongeren)                                                                                         • Inwonersbelangengroepen
                                                                           •   Inwoners enquête 2 concept RES                                   Onderzoek StadsLAB Saxion                                 • Noord, Zuid & Oost
                                                                                                                                                Jongerenparticipatie energietransitie



                                                    Gemeente informant over proces en haalt meningen op (maatwerk per gemeente). Dit lokale proces vormt de basis.
                                  Lokaal            In aanvulling en in afstemming daarop is een regionaal (participatie) proces georganiseerd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                                                      5.3 Op weg naar RES 2.0
     In de kolom aan de linkerkant staan de verschillende stakeholders. De indeling     Het belang van de RES wordt voor steeds meer inwoners duidelijk.
     die daar gekozen is, gaat uit van de verschillende rollen die de betrokkenen
                                                                                        Dit blijkt uit de vele reacties op de Concept-RES en uit een toename
     hebben. Hóe zij vervolgens in het proces betrokken zijn, staat ook in de
     visualisatie.                                                                      van de interesse van inwoners in het proces naar de RES 1.0.

     Het proces waarlangs Raden, Staten en Algemene Besturen van de                     Het vormgeven van participatie en communicatie blijft daarom voortdurend
     betrokken overheden zijn meegenomen is gevisualiseerd in de bovenste               een punt van aandacht. De volgende zaken vragen in het vervolg nadrukkelijk
     rij. Zij hebben een rol als besluitvormers en als vertegenwoordiger van hun        aandacht:
     inwoners c.q. ingezetenen. Daarmee vormen zij een belangrijke schakel in
     het participatieproces. Uit het regionale proces krijgen zijn informatie over       	Betrekken van specifieke doelgroepen en hoe die inhoudelijk en procesmatig
     de participatie op regionale schaal. Deze wordt op lokaal niveau aangevuld            optimaal verbonden kunnen worden aan het proces. Concreet gaat dit onder
     met lokale inspraak en bijeenkomsten, om lokaal informatie op te halen. Tot           meer over het bedrijfsleven van de regio. De fases tot nu toe bevatten niet
     slot komen de volksvertegenwoordigers vanuit het overkoepelend belang tot             direct aanknopingspunten terwijl ook zij willen meedenken en praten. Zij kunnen
     besluitvorming over de RES 1.0.                                                       immers een substantiële bijdrage leveren.
                                                                                         	We zijn in het najaar van 2020 gestart met de stakeholdertafel. Het doel is
44   Bovenaan het schema staan kort de achtereenvolgende fasen beschreven:                 om een regionale vertegenwoordiging van stakeholders te betrekken bij het
          Van startnotitie tot en met Concept-RES,                                         vormgeven van het proces en inhoud. Vanuit deze positie adviseren zij de
          Van Concept-RES tot en met totstandkoming van RES 1.0 en                         stuurgroep waarin zij ook input vanuit het lokale proces meewegen. Samen met
          De besluitvorming over RES 1.0, mede als opmaat naar RES 2.0                     de stakeholders gaan we de werkwijze evalueren.
                                                                                         	De lokale energie coöperaties hebben zich regionaal verenigd. Zij hebben de
     De fase na besluitvorming RES 1.0 is geen onderdeel van deze RES. Het                 intentie om een coöperatief bod te doen. Zowel op proces als op inhoud wordt
     participatieproces gaat dan natuurlijk wel door, onder meer met behulp van de         dit verder uitgewerkt na RES 1.0. Het verankeren van lokaal eigendom en
     ontwikkelagenda.                                                                      financiële participatie is daar onderdeel van.
                                                                                         	Het organiseren van een jongerennetwerk is een proces waar de tijd en inzet
     Als vertrekpunt voor het participatieproces geldt het beginsel dat gemeenten          voor nodig is en nodig blijft. Na de RES 1.0 is het doel de participatie van
     verantwoordelijk blijven voor het betrekken van lokale stakeholders en                jongeren op lokaal schaalniveau te vergroten en kennisuitwisseling via het
     individuele belanghebbenden. Dit vertrekpunt is in de visualisatie weergegeven        onderwijs te faciliteren en te stimuleren.
     als de basis van het participatieproces. Het regionale proces moet dan ook
     in aanvulling op het lokale proces worden beschouwd vanuit gezamenlijke
     belangen.

     De diverse wijzen waarop deze groepen stakeholders zijn betrokken, zijn terug
     te vinden in de middelste rijen. Daarin worden de faseovergangen tevens
     gemarkeerd, zodat te zien is in welke fase welke accenten zijn gelegd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>     6
     Financiële
     participatie
                                                                                    6.1 Lokaal eigendom en financiering
     In dit hoofdstuk beschrijven wij de                                                   Lokaal eigendom betekent dat een lokaal collectief van bewoners en/of bedrijven uit de lokale                                     in lokaal eigendom te kunnen ontwikkelen. Ook landelijk wordt gekeken hoe lokale coöperatieve
                                                                                           gemeenschap eigenaar of mede-eigenaar zijn van een zonneveld of windmolen. Als eigenaar                                           initiatieven in deze fase kunnen worden ondersteund.
     verschillende mogelijkheden om financiële
                                                                                           ben je (mede) ontwikkelaar en heb je zeggenschap over het project. Zeggenschap over hoe de
     participatie vorm te geven en geven wij aan                                           windmolen of het zonnepark ontwikkeld wordt en waar precies, hoe de (zonneparken) ingepast                                        Lokaal eigendom & acceptatie
     hoe gemeenten dit kunnen verwerken in hun                                             worden in het landschap en wie welke vergoeding krijgt voor grond of geleden schade. Maar ook                                     Maatschappelijke acceptatie is belangrijk om de energietransitie te kunnen realiseren. Dit
                                                                                           zeggenschap over de revenuen van de windmolen of het zonnepark. Het collectief van wijk, buurt,                                   ontstaat voor een belangrijk deel door projectparticipatie. Door lokaal eigendom krijgen mensen
     lokale beleid.                                                                        dorp of energiecoöperaties beslist waar de revenuen aan besteed worden. Lokaal eigendom gaat                                      zeggenschap en dus invloed; dat draagt bij aan acceptatie. Hierin hebben gemeenten en regio
                                                                                           dus ook over het in de lokale gemeenschap houden van de revenuen van de energietransitie in                                       een gezamenlijk belang. Om die reden is in het Klimaatakkoord afgesproken dat in projecten
45                                                                                         plaats van dat die verdwijnt in de zakken van (vaak in het buitenland verblijvende) investeerders.                                wordt gestreefd naar minimaal 50% lokaal eigendom. Concreet betekent dat dan de helft aan
                                                                                                                                                                                                                             eigen vermogen uit het lokale wordt opgebracht (vaak 5 – 10% van de totale kosten). Om die
                                                                                           Financiële deelneming gaat onder andere over particulieren die investeren in een windmolen of                                     reden hebben we in Nederland in het Klimaatakkoord met elkaar afgesproken dat we gelijkwaardig
                                                                                           zonnepark individueel op eigen titel en daarmee ook individueel en op eigen titel een rendement                                   willen samenwerken in de ontwikkeling, bouw en exploitatie van hernieuwbare energie. Door te
                                                                                           op die investering ontvangen. Er zijn meer mogelijkheden om financieel te participeren, zoals via                                 streven naar minimaal 50% lokaal eigendom, die lokaal hoger kan worden vastgesteld, geven we
                                                                                           een omgevingsfonds of omwonendenregeling.                                                                                         lokale gemeenschappen zeggenschap over de energietransitie en houden we de opbrengsten
                                                                                                                                                                                                                             lokaal. En om die reden is het belangrijk dat ook de Cleantech Regio dit streven opneemt in de
                                                                                           Het gaat dan om het investeren in het eigen vermogen van een project. Dit bedraagt veelal zo’n                                    RES 1.0, inclusief afspraken over de borging van dit streven in beleid en de uitvoering. Op welke
                                                                                           10 tot 20% van de totale kosten (inclusief het ontwikkeltraject). De rest wordt gefinancierd door                                 wijze we dit in onze regio kunnen realiseren en wat daar bijvoorbeeld beleidsmatig voor nodig is,
                                                                                           externe financiers, vaak zijn dat banken. Dat eigen vermogen creëert de coöperatie door geld                                      wordt samen met de samenwerkende lokale energiecoöperaties en andere belanghebbenden
                                                                                           op te halen in de gemeenschap: de leden van die coöperatie en inwoners in de regio kunnen                                         uitgewerkt. Dit kan bijvoorbeeld aan de hand van een regionaal stappenplan wat we verder dienen
                                                                                           dan investeren in het project tegen een aantrekkelijke rente. Dit gebeurt vaak in de fase dat de                                  te onderzoeken, waarbij we tevens aandacht geven aan mogelijke inzet van het beschikbare
                                                                                           omgevingsvergunning voor het zonnepark of de windmolen al door de gemeente is verleend.                                           instrumentarium zoals de maatschappelijke tender, gebiedsfonds of minimale afspraken met de
                                                                                           Daarmee is het risico dat de investeerders nemen niet heel groot.                                                                 ontwikkelende partij. Daarbij wordt speciaal aandacht gevraagd voor de wijze waarop we inwoners
                                                                                                                                                                                                                             met lagere inkomens kunnen betrekken.
                                                                                           De eerste fase van het project, als er plannen worden gemaakt en de benodigde vergunningen
                                                                                           worden aangevraagd, is de meest risicovolle fase. Het project kan dan immers nog op allerlei
                                                                                           gronden niet doorgaan terwijl er wel al kosten worden gemaakt. Ondersteuning door fondsen van
                                                                                           onder andere gemeenten en provincies zijn in deze fase cruciaal om zonneparken en windmolens

     1
         Lokaal Eigendom gaat dus over zon op land en wind. Het gaat dus niet over zon op dak. Zon op dak wordt vaak door een particulier gerealiseerd op eigen dak en voor eigen gebruik. Uitzondering hierop vormen de bedrijfsdaken, die soms meer stroom leveren dan alleen voor eigen gebruik. Het verdient
         aanbeveling om ook dan te kijken of er een vorm van lokaal eigendom te realiseren is, waardoor een groter collectief kan profiteren van de opbrengsten van zo’n zonnedak dan de eigenaar van het dak alleen. Omdat een zonnedak over het algemeen een veel mindere impact heeft op de leefomgeving van
         mensen dan zonneparken en windmolens, vinden wij het verstandig om hier geen verplichting op te leggen voor een streefpercentage lokaal eigendom.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>     6.2 De coöperatieve aanpak
      De energiecoöperaties in de Cleantech Regio nemen graag de verantwoordelijkheid op
      zich om lokaal eigendom in onze regio op coöperatieve wijze te realiseren. Zij hebben
      al diverse projecten in de regio in lokaal eigendom gerealiseerd. Daarom hebben zij de
      intentie om als gezamenlijke energiecoöperaties in de Cleantech Regio een bod uit te
      brengen voor de opwek van zon op land en wind. Dit bod willen de energiecoöperaties in
      lokaal eigendom in 2030 gerealiseerd hebben.

      De coöperatieve aanpak is gericht op het zo vroeg als mogelijk betrekken van
      omwonenden en hen invloed en zeggenschap geven gedurende het hele traject. De leden
      beslissen, samen met de omwonenden, over de koers van het project en beslissen waar
      de revenuen van het project aan besteed worden. Dit geldt voor alle leden, ongeacht of
      ze individueel geïnvesteerd hebben in het project of niet. Zo hebben ook de mensen met
      een smallere beurs zeggenschap en invloed.

      De rol die energiecoöperaties spelen in het realiseren van dat lokale eigendom kan
46    verschillen per project. Soms ontwikkelen zij zonneparken of windmolens in 100% lokaal
      eigendom. Dat doen zij soms alleen, zoals bij zonnepark Ecofactorij van deA in Apeldoorn.
      Soms gebeurt dit in samenwerking met buurcoöperaties, zoals in IJsselwind. En soms
      doen zij dat als gedeeltelijk eigenaar in samenwerking met commerciële partijen, zoals
      bij Zonnepark Eerbeek (50% eigendom van BrummenEnergie). Maar het kan voorkomen
      dat het aandeel meer dan 50% eigendom wordt, als het eigendomsaandeel van een
      coöperatie met lokale landeigenaren bij elkaar opgeteld wordt. Ook ondersteunen
      energiecoöperaties graag een lokaal collectief van inwoners of bedrijven, zoals het
      buurtschap Larensebroek in Lochem waar bewoners zelf aan het stuur willen staan om
      een Buurt Energie Strategie te ontwikkelen. Er zijn dus vele vormen en mogelijkheden.
      Dit is steeds afhankelijk van het project, de locatie en wat omwonenden willen. Gemene
      deler is dat de lokale gemeenschap zeggenschap heeft en als collectief volop mee kan
      doen.




      “           De gezamenlijke achterban van de energie­
                  coörperaties in de Cleantech Regio zijn 6000


                                                                                         ”
                               tot 7000 mensen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>     6.3 Borging van lokaal eigendom in gemeentelijk beleid
       Elke gemeente draagt de verantwoordelijkheid voor de                  We onderscheiden drie scenario’s als het gaat om lokaal eigendom:                      Scenario 2 werkt het beste waar het gaat om grootschalige opwek van zon en wind.
                                                                                                                                                                    Door te werken met een maatschappelijke tender kan de gemeente selecteren
       borging van lokaal eigendom in het lokale duurzaamheids– en
                                                                             Scenario 1: de faciliterende gemeente                                                  op allerlei criteria, waaronder de mate van lokaal eigendom en participatie van
       ruimtelijkeordeningsbeleid, bij voorkeur voordat de zoekgebieden      In het scenario “de faciliterende gemeente” wordt expliciet de keuze gemaakt om        omwonenden.
       in die gemeente openbaar worden. Dit is van belang om ook de          lokaal eigendom te organiseren door het opstellen van helder beleid en ruimtelijke
                                                                             kaders. Per project wordt bekeken of deze voldoet aan het beleid en wordt er waar      De maatschappelijke tender werkt minder goed voor kleine zonneparken. Het is voor
       commerciële initiatiefnemers te binden aan de vereisten op het        mogelijk gestuurd op de gewenste uitkomst. Hierbij richt de gemeente zich met          de gemeente veel werk om een tender uit te schrijven. En voor ontwikkelaars is het
       gebied van lokaal eigendom of participatie. De gemeenten in de        name op het sturen op locaties en projecten via ruimtelijk beleid (aansluitend op      veel werk om hierop in te schrijven. Kleine zonneparken kunnen daarom beter onder
                                                                             duurzaamheidsbeleid). De afdwingbaarheid van lokaal eigendom is in dit scenario        het lokale beleidskader (scenario 1) vallen. In dat lokale beleidskader is het streven
       Cleantech Regio zijn nu aan zet om lokaal eigendom te borgen in hun
                                                                             beperkt.                                                                               naar lokaal eigendom en de participatie van omwonenden dan uiteraard ook goed
       duurzaamheids- en ruimtelijkeordeningsbeleid. Hoe ze dat doen is                                                                                             geborgd.
       sterk afhankelijk van de rol die ze kiezen en de omvang (en daarmee   Scenario 2: de stimulerende gemeente
                                                                             In dit scenario voert de gemeente uitnodigingsplanologie waarbij maximaal              Tot slot kunnen er situaties zijn waarbij een gemeente of de provincie Gelderland
       de impact) van het project.                                           gestuurd wordt op randvoorwaarden. Dit doet zij door bijvoorbeeld voor bepaalde        zelf eigenaar is van gronden die uitermate geschikt zijn voor het realiseren van een
47                                                                           locaties aanbestedingen uit te schrijven. Hierdoor houdt de gemeente aan de            zon- of windproject. De gemeente of provincie heeft dan zelf de regie in handen om in
                                                                             voorkant relatief veel regie en laat dit gedurende het proces richting uitvoering      lokaal eigendom dat zon- of windproject te realiseren. Dat kan ook door de grond te
                                                                             meer en meer los. EnergieSamen Gelderland, Het Gelders Energie Akkoord, RVO            verpachten aan de lokale energiecoöperatie en eisen te stellen aan lokaal eigendom
                                                                             en Klimaatverbond werken gezamenlijk aan een opzet voor de maatschappelijke            en de participatie van omwonenden voor de realisatie van dit zon- of windproject
                                                                             tender. Een maatschappelijke tender geeft de gemeente regie. Deze opzet moet           door de lokale energiecoöperatie. Uiteraard kan de gemeente of provincie er ook voor
                                                                             verder worden uitgewerkt tot een helder beleidskader voor gemeenten, dat juridisch     kiezen om ook in dat geval te werken met een maatschappelijke tender.
                                                                             getoetst is en als het ware zo gekopieerd kan worden naar hun eigen beleidskader. In
                                                                             de ontwikkelagenda nemen we deze verdere uitwerking op.                                In de ontwikkelagenda nemen wij het streven op dat gemeenten de borging van lokaal
                                                                                                                                                                    eigendom in beleid zoveel als mogelijk in 2021 realiseren, maar in ieder geval per 1
                                                                             Scenario 3: de ontwikkelende gemeente                                                  januari 2023 gereed hebben. Zo kunnen we het meenemen in de RES 2.0.
                                                                             In dit scenario treedt de gemeente zelf op als (mede)ontwikkelaar van
                                                                             energieprojecten. Dit doet zij door onder andere een actief grondbeleid te voeren op
                                                                             locaties en zelf te investeren in projecten.
                                                                             De eigen gronden kunnen al in eigen bezit zijn of verworven worden (bv met inzet
                                                                             het voorkeursrecht gemeenten). Het voordeel is dat de gemeente maximale regie
                                                                             heeft over alle randvoorwaarden van het project en ook het maximale rendement
                                                                             kan behalen. Nadeel zijn de eventuele financiële risico’s en het verlies van de
                                                                             onafhankelijke positie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>     7
     Op weg
     naar RES 2.0

     Met de RES 1.0 hebben we de eerste stappen naar
     2030 en verder gezet. De basis staat.

     Dit hoofdstuk gaat in op wat nodig is om de volgende stappen
     samen te kunnen zetten. Dit bestaat uit de ontwikkelagenda
     waarin alle beoogde acties zijn benoemd, de organisatie die
48   daarbij hoort en het monitoren van onze ontwikkeling. Daarbij
     moeten we ons bewust zijn dat we werken in een heel dynamische
     omgeving. Grootschalige opwek heeft de aandacht van inwoners
     en daarmee politieke aandacht. Wet- en regelgeving wordt
     veranderd om de energietransitie mogelijk te maken, maar dat
     duurt soms wel even. En ondertussen is de markt op steeds
     meer terreinen de kansen van deze strategie aan het ontdekken.
     Dat betekent innovaties, nieuwe technieken en producten en
     kostenverlaging. Al deze ontwikkelingen hebben invloed op de
     realisatie van grootschalige opwek. De hier beschreven strategie
     en ontwikkelagenda helpen ons hierin koers te houden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>     7.1   Ontwikkelagenda                                                                                   2021                  2022                  2023
           Het huiswerk voor de                                                            Initiatief   Q2   Q3     Q4   Q1   Q2          Q3   Q4   Q1   Q2     > RES 2.0
                                    Wind op de Veluwe: omvang en zoekgebieden
           regio voor de komende    Ecologisch veldonderzoek                               Provincie
           periode om duurzame      Economisch onderzoek                                   Apeldoorn
                                    Bovenregionaal afwegingskader                          Provincie
           opwek en warmte te
                                    Wind Regio: beleid aantal, locatie, voorwaarden
           realiseren staat in de
                                    Omgevingsvisies                                        Gemeenten
           ontwikkelagenda.         Lokaal beleid                                          Gemeenten

                                    Ja graag zon: programmatische aanpak
                                    Opslag stimuleren en agenderen                         CTR
                                    Inventararisatie bedrijventerreinen                    RES CTR
                                    PvA agrarische daken                                   LTO
                                    Goed voorbeeld maatschappelijk vastgoed en woning­     Gemeenten
                                    bouwcorporaties
                                    No-regret locaties (vuilstort, etc)                    Gemeenten
                                    PvA daken > 15 kWp , inclusief passend                 RES CTR
                                    instrumentarium en onderzoek naar mogelijkheden
49                                  “ondernemer helpt ondernemer”
                                    Onderzoeken of en op welke wijze de regio impuls kan   RES CTR
                                    geven aan kleinschalig zon op dak

                                    Zon op land: omvang en harmonisering
                                    Uitwerking optimale omvang zonnevelden                 RES CTR
                                    Uitwerking verhouding regionale/lokale zonnevelden     RES CTR
                                    Uitwerking regionale spelregels zonnevelden            RES CTR
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>     7.1   Ontwikkelagenda                                                                                       2021                  2022                  2023
                                                                                        Initiatief          Q2   Q3     Q4   Q1   Q2          Q3   Q4   Q1   Q2     > RES 2.0
                             Warmte
                             Afstemming en kennisdeling                                 Gemeenten
                             Vervolgonderzoek warmtesystemen                            Gemeenten
                             Uitwerking en toepassing afwegingskader                    Gemeenten
                             Jongeren netwerk                                           Gemeenten
                             Borging lokaal eigendom                                    Gemeenten
                             Lokale afstemming met inwoners                             Gemeenten
                             Onderzoek op basis van vastgestelde TWV’s of een           RES CTR
                             gezamenlijk programma voordeel oplevert

                             Participatie
                             Doelgroepenbenadering herijken                             RES CTR
                             Stakeholdertafel evalueren en aanpassen                    RES CTR
                             Samenwerking gezamenlijke energiecoörporaties              RES CTR

                             Organisatie
                             Evaluatie proces RES 1.0                                   RES CTR
                             Werkplan RES 2.0 uitwerken                                 RES CTR
50                           Data & monitoring uitwerken                                RES CTR

                             Aandachtspunten te agenderen nationaal niveau
                             Stimulering opslag en innovatie                            CTR
                             Lobbybrief aanbieding Concept-RES                          CTR
                             Oproep aan het Rijk voor landelijke communicatie           RES CTR
                             campagne rondom Klimaatdoelstellingen ter
                             bevordering draagvlak
                             Bij provincie en Rijk belang voortvarende uitvoering       RES CTR
                             plan-MER agenderen

                             Algemeen
                             Extra aandacht voor een integrale afweging met andere      RES CTR
                             opgaven die ruimteclaims met zich meebrengen en/of
                             de gewenste transitie kunnen versnellen
                             Draagvlak creëren inwoners, waarbij het regionale          Gemeenten/RES CTR
                             proces dient ter aanvulling op lokale draagvlak
                             inspanninge
                             Nadrukkelijk verbinding maken met het innovatiespoor       RES CTR
                             van de regio
                             Onderzoek op welke wijze regionale samenwerking            RES CTR
                             een rol kan spelen bij ondersteuning lokale initiatieven
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>     7.2 RES Organisatie
       Toen in 2018 de eerste stappen voor de RES werden gezet, was nog niet duidelijk wat
       daar allemaal bij kwam kijken. Met de startnotitie is een basis gelegd om de weg naar
       deze RES 1.0 af te leggen. De eerste stap naar RES 2.0 is om de werkwijze te evalueren
       en waar nodig aan te passen. Deze inzichten vormen samen met de ontwikkelagenda de
       basis voor het vervolg.




     7.3 Data & monitoring
       De RES is een instrument om de ruimtelijke inpassing van de energietransitie mogelijk te
       maken. Dit is een meerjarig proces, waarbij de RES (het document) van de verschillende
       regio’s om de twee jaar wordt geactualiseerd. Hierbij is het belangrijk de voortgang
       richting realisatie te monitoren.
        De monitoring van het Klimaatakkoord in brede zin, waaronder de RES-en, wordt
       landsbreed verzorgd door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Een
       eenduidige monitoring van alle RES-en is essentieel om te zorgen voor de onderlinge
51     vergelijkbaarheid en optelbaarheid. De monitoringssystematiek van PBL is het
       moment van schrijven nog in ontwikkeling. Aanvullend op de in ontwikkeling zijnde
       monitoringssystematiek van PBL willen we als regio zelf onze voortgang gaan monitoren.
       Daarbij willen we ook gaan monitoren op aspecten die in het bijzonder voor de Cleantech
       regio van belang zijn.
           We sluiten waar mogelijk aan bij de landelijke monitoringssystematiek van PBL;
           Ontwikkelingen op Gelders (provinciaal) niveau houden we in de gaten;
           Het databeheer is belegd bij het Datalap van de gemeente Apeldoorn.

       Richting RES 2.0 geven we de praktische uitwerking van de monitoring- en
       rapportagesystematiek verder vorm. Hierbij zijn ten minste de volgende acties voorzien:

          Het aanwijzen van een trekker voor monitoring in de Cleantech regio;
          Het optuigen van een periodieke overlegstructuur;
        	Afspraken maken over de te hanteren methodiek (bronnen, rapportage-intervallen,
          nuljaar etc.)
        	Uitwerking van de te monitoren indicatoren. Hierbij is speciale aandacht voor
          indicatoren die voor onze regio van groot belang zijn, zoals bijvoorbeeld lokaal
          eigendom en natuur.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>     Bijlagen
52
       Bijlagen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>     Bijlage




     1
                                                                               1. Veluwe | Stuwwal                                                           Daarnaast zijn er groenontwikkelzones aangeduid in of langs het
                                                                               De Veluwe is een aaneengesloten natuur- en bosgebied. Open plekken zoals      riviersysteem. Door het programma ‘Ruimte voor de rivier’ is een aantal


        Landschapsanalyse                                                      heide en zandverstuivingen vormen eigen werelden, omsloten door bos. De
                                                                               Veluwe is Natura 2000-gebied. Het beperkt zich niet tot de Cleantech Regio.
                                                                                                                                                             bijzondere buitendijkse gebieden ontstaan waar water, natuur, recreatief
                                                                                                                                                             medegebruik en agrarisch gebruik hand in hand gaan. Voorbeelden zijn
                                                                                                                                                             Hoogwatergeul Veesen Wapenveld, Keizers, Stobben en Olsterwarden,
                                                                               De 60 meter hoge ligging ten opzichte van de IJssel maakt dat de Veluwe       Ossenwaard, Worp, Bolwerkplas, Voorsterklei, Cortenoever.
                                                                               op macroschaal een belangrijke stempel drukt op de verschijningsvorm,
                                                                               beleving en het gebruik van het landschap van de regio. De IJsselvallei met   5. Oeverwal
                                                                               zijn karakteristieke landschappen, gradiënten, bewoning op de flanken,        Aan de westzijde van de IJssel ligt over de gehele lengte een oeverwal langs
                                                                               beeksystemen, kanalen en weteringen komen allen min of meer voort uit de      de IJssel. De oeverwal bestaat uit een zandige afzetting en vormt de overgang
                                                                               ligging aan de flanken van deze stuwwal.                                      tussen de uiterwaarden dijken en de komgronden. De hoog gelegen en
                                                                                                                                                             vruchtbare oeverwallen zijn van oudsher aantrekkelijke woonplaatsen. Het is
        We onderscheiden 14 landschapseenheden op hoofdlijnen, elk met eigen   2. Veluweflank                                                                een langgerekt fijnmazig landschap van boerderijen, erven, boomgaarden met
                                                                               De Veluweflank kenmerkt zicht door het kleinschalige halfopen landschap       wisselende uitzichten over rivierlandschap en open agrarische komgronden.
        kenmerken. Het is een kenmerkende combinatie van hoogteligging,
                                                                               van akkers, weiden en bosjes, doorsneden door sprengenbeken. Er is veel
        bodemgebruik, beplanting, wegenpatroon, verkavelingspatroon en         microreliëf en er zijn waardevolle gradiënten van bos naar open beekdalen.    6. Rivierduinen en steilrand van het dekzandlandschap
        bebouwingspatroon. Deze kenmerkende combinatie zorgt er over het       Tussen het bos en de beekdalen liggen bolle essen.                            Tussen Zutphen en Deventer ligt rondom Gorssel een bijzonder, bijna niet
                                                                                                                                                             Hollands, rivierlandschap. Hier grenst de hoge dekzandrug direct aan de IJssel.
        algemeen ook voor dat binnen een landschapseenheid een herkenbaar
                                                                               De bos, beekdalen en de bronnen van de sprengenbeken zijn over het            Een steilrand met bossen en bewoning kijkt uit over de IJssel. Het contrast
53      en samenhangend landschapsbeeld bestaat                                algemeen onderdeel van het Geldersnatuurnetwerk en de beek-, weteringen       met de open komgronden aan de westzijde van de IJssel is hier enorm. Waar
                                                                               en kanalensystemen.                                                           de dekzandrug weer wijkt van de rivier, is een halfopen agrarisch landschap
                                                                                                                                                             met rivierduinen ontstaan.
                                                                               3. Lochemse berg | stuwwal
                                                                               Aan de oostzijde van de regio ligt de Lochemse berg, bestaande uit een        7. Beekdalen
                                                                               relatief hoog gelegen beboste stuwwalkern met glooiende open flanken          Zowel aan de westzijde van de Cleantech Regio op de overgang van Veluwe
                                                                               (kampenlandschap) in een relatief vlak landschap. De vergezichten, de         naar de IJssel als oostzijde vanaf de regio vanaf de dekzandgronden naar de
                                                                               glooiingen en de aanwezigheid van kwel gerelateerde natuur maakt het een      IJssel liggen beekdalen. De beken zijn verschillend van formaat en ruimtelijke
                                                                               zeer gewaardeerd landschap.                                                   verschijningsvorm.
                                                                                                                                                             Aan de Veluwekant zijn het smalle beken, ook wel sprengen genoemd. Aan de
                                                                               4. Rivierlandschap, uiterwaarden, dijken                                      oostzijde zijn enkele grotere beken en beekdalen aanwezig zoals het Berkeldal.
                                                                               De buitendijkse gebieden ontlenen hun kwaliteit aan de dynamiek van het
                                                                               watersysteem en de natuur- en landschapswaarden die daar mede door            Waarin ze overeenkomen, is de betekenis voor de waterhuishouding en natuur
                                                                               ontstaan zijn.                                                                in de gebieden. De beekdalen spelen een essentiële rol in de klimaatopgave
                                                                                                                                                             in de regio. Het vasthouden van water in de brongebieden op de hogere
                                                                               De dijken en uiterwaarden hebben over het algemeen hoge natuurwaarden.        en drogere zandgronden is essentiële voor zowel de natuur, klimaat en de
                                                                               Langs de IJssel ligt een aantal wettelijk beschermde natuurgebieden.          agrarische sector.
                                                                               Voorbeelden zijn Natura 2000-gebieden, het Gelders natuurnetwerk, de
                                                                               weidevogelgebieden, en de rust- en foerageergebieden voor ganzen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>     8. Lochemse berg | stuwwal                                                              Apeldoorn-Deventer, bij Brummen, bij Klarenbeek en Terwolde langs de Veluwse          gelegen oude bouwlanden. In het landschapsontwikkelingplan van Apeldoorn worden
     Aan de oostzijde van de regio ligt de Lochemse berg, bestaande uit een relatief hoog    Bandijk en aan de oostzijde bij Ampsen, Verwolde en Laren.                            ze ook wel kamerstructuren genoemd. Dit is o.a. de polder Klarenbeek. Deze gebieden
     gelegen beboste stuwwalkern met glooiende open flanken (kampenlandschap) in                                                                                                   waren door kwel en afstromend water erg nat. Bovendien was de zandbodem zeer
     een relatief vlak landschap. De vergezichten, de glooiingen en de aanwezigheid van      De landgoederen kenmerken zich door min of meer gesloten landschappen                 arm. Pas toen verbeterde ontwatering en bemesting in de 19de eeuw mogelijk
     kwel gerelateerde natuur maakt het een zeer gewaardeerd landschap.                      bestaande uit een of meerdere buitenplaatsen met historische tuinen en parken,        werd, zijn de natte heidegebieden ontgonnen. De natte heideontginningen zijn nu
                                                                                             bossen met beken, lanenstelsels, zichtlijnen, zandpaden, boskamers en essen.          hoofdzakelijk in gebruik als grasland. De ontginningsassen zijn nog herkenbaar in
     9. Kanalen                                                                                                                                                                    het verkavelings- en wegenpatroon. Langs veel wegen staat inmiddels verspreide
     In de regio zijn twee kanalen aanwezig namelijk het Apeldoornskanaal en het             12. Kampen- en essenlandschap                                                         (agrarische) bebouwing, waardoor het gebied geleidelijk aan kenmerkende openheid
     Twentekanaal.                                                                           Het kampen- en essenlandschap bevindt zich op meerdere plekken in de regio.           heeft verloren.
                                                                                             Karakteristiek voor het kampenlandschap zijn de open akkers (kampen of essen)
     Het Apeldoorns kanaal loopt parallel aan de IJssel en volgt ook deels dezelfde route    omzoomd met houtwallen, bospercelen en lanen. Het kampenlandschap is in de            14. Broeklanden
     als de oude waterloop de Grift, waarover vanaf de 16e eeuw scheepvaart plaatsvond.      loop der eeuwen ontstaan uit kleine individuele ontginningen op de overgang van het   De Broeklanden kenmerken zich over het algemeen als de lage natte agrarische
     In 1825 is in opdracht van koning Willem I het Apeldoorn kanaal gegraven. De ligging    natte veengebied naar droge en hogere zandopduikingen waarop de essen werden          gebieden die min of meer planmatig zijn ontgonnen. Ze worden ook vaak aangeduid
     op de overgang van Veluweflank en IJsselvallei en historie maakt het kanaal een         gesitueerd. Rondom de opbollende essen als gevolg van eeuwenlange ophoging van        als komgebieden als ze onderdeel zijn van het rivierenlandschap. Het zijn de natte
     belangrijke structurerende drager van het landschap van de regio.                       heideplaggen vermengd met mest werden de boerderijen gesitueerd. De randen van        en open gebieden achter de oeverwal die zich kenmerken door rechtlijnige structuur
                                                                                             de es zijn omzoomd door beplanting en erven.                                          van wegen en verkaveling. Het grondgebruik bestaat voornamelijk uit grasland en de
     Het Twentekanaal is van een veel latere datum, rond 1938. Het kanaal is                                                                                                       melkveehouderij.
     structurerend voor het oostelijk deel van de regio. Het kanaal werd gegraven voor       De landschappen zijn relatief kleinschalig en halfopen en hebben een onregelmatige
     een betere aanvoer van grondstoffen voor de Twentse textielindustrie (ruwe katoen)      kavelstructuur. De weides en akkers worden doorsneden voor beken.                     De noordelijke helft van de IJsselvallei is een broekland, ook wel Weteringengebied,
54   en voor de toevoer van steenkool uit de mijnen in Limburg. Het grootste deel is                                                                                               genoemd. Zeer kenmerkend is de aanwezigheid van een stelsel van parallelle
     aangelegd als werkverschaffingsproject tijdens de crisis en door werklozen met          Het verschil tussen kampen en essenlandschap is de schaal van de ontginning.          weteringen die stromen van zuid naar noord. Een bijzonder broekontginning als
     schop en kruiwagen gegraven.                                                            Kampenlandschap is individueler begonnen en heeft een kleinere landschappelijke       onderdeel van het weteringenlandschap is polder Nijbroek. Deze polder is een vroege
                                                                                             maat.                                                                                 ontginning uit de 14de eeuw. Het betreft een zeer regelmatige slagen verkaveling,
     10. Bos en heidegebieden                                                                                                                                                      smalle lanen en van oorsprong ook relatief veel hagen omdat sommige sloten in de
     Een grote aaneengesloten bos en heidegebied te vinden tussen Lochem, Zutphen en         Tussen Lochem, Zutphen en Deventer liggen een aantal kampen en essenlandschap­        zomer droogvielen.
     Vorden, ‘het Grote Veld’. Dit uitgestrekte natuurgebied bestaat uit een afwisseling     pen gesitueerd tussen de bossen en landgoederen. Aan de westzijde van de IJssel
     van boscomplexen, open heidevelden, landbouwenclaves en beekdalen. Het bos kent         vinden we de kampen en essenlandschap aan de noordoost-, oost- en zuidoostzijde       Ten zuiden van Zutphen ligt ook een broekontginning, het Leestenschebroek. Dit
     een sterke monocultuur. Het grote veld bestond uit woeste gronden die pas in de         van Appeldoorn. Een karakteristiek gebied wat ook wel ‘de vallei’ wordt genoemd,      broek bestaat uit een rechtlijnige blokvormingen ontginningen en kenmerkt zich in
     19de eeuw zijn ontgonnen.                                                               bestaat uit zandopduikingen en grillige laagtes waar het water geen duidelijke        een ruime maat. In tegenstellig tot het Weteringenlandschap zijn de natste gronden
                                                                                             richting heeft. De hoogteverschillen zijn subtiel evenals de landschappelijke         ingeplant met bos.
     11. Landgoederen, landgoedbossen en boskamers                                           overgangen. Dit gebied is het grondgebied van de weteringen aan de noordzijde van
     Landgoederen en buitenplaatsen dragen voor een belangrijk deel bij aan het              de IJsselvallei. Dit gebied staat, mede vanuit de Stedendriehoek, sterk onder druk    Ten noord-oosten van Lochem bevindt zich Larense Broek, Armhoede en Nettelhorst.
     hooggewaardeerde landschap in de regio. In het landschap aan weerszijde van de          van groene en stedelijke functies.                                                    Het hart van dit grootschalige en open gebied wordt gevormd door de Bolksbeek die
     IJssel wisselen droge en natte plekken elkaar op korte afstand af. Veel natte plekken                                                                                         tevens over grote lengte de grens tussen provincie Gelderland en Overijssel vormt.
     zijn niet alleen nat omdat er een beek doorheen loopt maar ook omdat ze onder           13. Natte heideontginningen
     invloed staan van kwel van de Veluwe en hogere dekzandkoppen. Van oudsher waren         Aan de voet van het Veluwemassief met name aan de zuidoostzijde van Apeldoorn
     deze omstandigheden ideale vestigingsplaatsen. In de Cleantech Regio vinden we          lagen natte heidegebieden die pas in de 19de of 20ste zijn ontgonnen. Lange
     een aantal concentraties aan ensembles van landgoederen en buitenplaatsen. Deze         tijd bleven de natte heidegebieden onontgonnen en onbebouwd door de relatief
     liggen in bosrijke gebieden. Op de overgang van de Veluwe naar de lager gronden ligt    ongunstige landschappelijke situatie. Veel natte heideontginningen zijn kleinere,
     een aantal landgoederen zoals o.a. Paleis het Loo, rondom Twello langs de straatweg     geïsoleerde gebieden. Ze liggen meestal tussen de lagergelegen beekdalen en hoger
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>     Bijlage




     2
                                                                            Restwarmte                                                                 In opdracht van de provincie Gelderland is in 2020 door IF Technology


        Hernieuwbare
                                                                            Bij veel processen in de industrie en bij koeling van bijvoorbeeld         de potentie voor Hoge Temperatuur Opslag (HTO) en geothermie door
                                                                            datacenters, komt warmte vrij. Deze restwarmte kan ook worden              middel van een bureaustudie in kaart gebracht, zowel voor Oost-
                                                                            ingezet om water in een warmtenet te verwarmen. Het aanbod                 Gelderland als voor Eerbeek-Loenen.


        warmtebronnen
                                                                            van restwarmte is vaak vrij constant over het jaar, maar de vraag          Voor ondiepe geothermie is de potentie in Eerbeek-Loenen relatief
                                                                            naar warmte bestaat vooral in de winter. Meestal wordt een andere          groot ten opzichte van Oost-Gelderland. De berekende potentie
                                                                            warmtebron, vaak een gasketel, gebruikt voor de momenten dat               ligt rond de 3 MW. Ter indicatie: hiermee kunnen ongeveer 2.500


        in de regio
                                                                            restwarmte niet in de vraag kan voorzien en als back-up voorziening.       nieuwbouwwoningen mee verwarmd worden. In de overige gemeenten
                                                                            Vraag en aanbod van warmte kunnen ook in balans gebracht worden            is dit laagpakket nooit afgezet of geërodeerd. Voor diepe geothermie
                                                                            door de opslag van warmte in de ondergrond. Bij een dergelijke opslag      (1.500-4.000 m diep) zijn de gebieden Oost-Gelderland en Eerbeek-
                                                                            kan de warmtenetvoorziening ook ingezet worden voor koeling.               Loenen minder geschikt. Er ontbreken hier veel van de laagpakketten
                                                                                                                                                       die in het westen en noorden van het land wel succesvol worden
                                                                            Er is een aantal bronnen van restwarmte die bovengemeentelijk en           gebruikt voor geothermische projecten.
                                                                            -regionaal interessant zijn (zie hoofdstuk 4). Er is restwarmte die        Voor de ultradiepe formaties (> 4000 m) is nog veel onduidelijk over de
                                                                            niet bovenregionaal interessant is, maar wellicht wel voor een klein       geothermische potentie in de Nederlandse ondergrond. Hier is meer
        In deze bijlage is een overzicht opgenomen van de verschillende     warmtenet gebruikt kan worden. Deze afweging wordt in de lokaal op         onderzoek voor nodig.
                                                                            te stellen TVW’s gemaakt.
        duurzame warmtebronnen en de visie van de Cleantech Regio hierop.
                                                                                                                                                       Visie Waterschappen en Vitens
                                                                            Geothermie                                                                 Waterschap Vallei en Veluwe en Vitens hebben de voorkeur voor
55                                                                          In de bodem is warmte opgeslagen: hoe dieper je gaat, hoe                  Thermische Energie uit Oppervlaktewater (TEO) en Thermische
                                                                            warmer het wordt. Geothermie, ook wel aardwarmte genoemd, is               Energie uit Afvalwater (TEA) boven warmtebronnen in de ondergrond.
                                                                            het gebruik van deze warmte uit de diepe ondergrond (vanaf 500             Doorboringen van waterscheidende lagen in de ondergrond leiden
                                                                            meter diepte). Het benutten van warmte (en koude) uit de ondiepe           tot een grotere kwetsbaarheid van het (grond)watersysteem voor
                                                                            ondergrond (tot 500 meter diepte) wordt bodemenergie genoemd.              verontreinigingen en wateroverlast.
                                                                            Bodemenergie kan benut worden met bodemenergiesystemen, zoals
                                                                            een bodemwarmtepomp en een warmtekoudeopslagsysteem (WKO-                  In grote delen van het beheergebied van het waterschap zijn er op
                                                                            net). Geothermie heeft voor de businesscase een grote omvang               10 à 15 meter diepte kleilagen. Door deze afsluitende kleilagen is
                                                                            nodig. In veel gevallen is het een techniek waarbij zowel de bron als      de ondergrond beschermd tegen mogelijke verontreinigingen uit de
                                                                            de vraag bovenlokale aspecten kent. Vaak is het vermogen van een           bovengrond. Ook houden de waterscheidende lagen de kweldruk uit
                                                                            aardwarmtebron zodanig dat meerdere buurten daarvan kunnen                 diepere lagen tegen. Door niet goed afgedichte WKO-boringen kan
                                                                            worden voorzien. Eén aardwarmtebron kan zo’n 3.000 tot 5.000               deze gunstige situatie negatief beïnvloed worden met consequenties
                                                                            woningen verwarmen.                                                        voor (grond)waterkwaliteit en -kwantiteit, kwel en wateroverlast in
                                                                                                                                                       stedelijke gebieden.
                                                                            EBN voerde in 2019 en 2020 het SCAN onderzoek (Seismische
                                                                            Campagne Aardwarmte Nederland) uit. Dit onderzoek brengt de
                                                                            potentie van geothermie in kaart van gebieden waar de potentie nog
                                                                            niet in beeld is (dit geldt voor grote delen van de Cleantech Regio). De
                                                                            resultaten van het SCAN onderzoek worden, zodra deze beschikbaar
                                                                            zijn, opgenomen in de RSW.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>     Aquathermie                                                                In de Cleantech Regio is houtige biomassa is een potentiele bron met
     Nederland is een waterrijk land, zowel aan de oppervlakte als in           de voorwaarde dat het duurzaam en lokaal geoogst wordt. Hierbij
     de bodem. Aquathermie is de benutting van de warmte én koude               moet er een goede balans zijn tussen vraag en aanbod tussen houtige
     uit oppervlaktewater (TEO), afvalwater (TEO) of drinkwater (TED).          biomassa binnen de Cleantech Regio. Landelijk zitten we nu op
     De warmte of koude kan rechtstreeks benut worden of worden                 evenveel vraag als aanbod en beide zullen tot 2050 stijgen waarbij de
     opgeslagen voor gebruik op een later moment. Verschillende                 verwachting is dat er meer vraag komt dan aanbod. Nieuwe initiatieven
     mogelijkheden van opslag zijn mogelijk, waaronder opslag in de bodem       voor biomassacentrales worden lokaal beoordeeld.
     zoals warmte- en koudeopslag (WKO), hoge- of midden temperatuur
     opslag (HTO/MTO), of een buffervat. Warmte die gewonnen wordt moet         Groengas
     opgewaardeerd worden om tot de gewenste temperatuur te komen. Dit          De overige biomassa zoals GFT-afval, mest en rioolwaterslib kan
     kan centraal met een collectieve warmtepomp, of met een individuele        gebruikt worden voor warmte of groengas. Groengas is geen
     warmtepomp. Er moet dus energie worden toegevoegd, in de vorm van          energiebron maar een energiedrager. Groengas heeft dezelfde
     elektriciteit. De warmte (of koude) via een warmtenet getransporteerd      samenstelling en kwaliteit als aardgas en kan daarom in het
     naar de huizen.                                                            aardgasnet worden geïnjecteerd. Het kan ook in piekketels worden
                                                                                verbrand om warmte te produceren voor warmtenetten. Het
     Aquathermie is in voldoende mate aanwezig en heeft veel potentie. Het      demissionair kabinet Rutte (2021) ziet groengas als sluitstuk in de
     probleem is dat het vaak hoge kosten met zich meebrengt en daardoor        energietransitie en streeft naar een doelmatige en hoogwaardige inzet
     niet altijd rendabel is. Redenen daarvoor zijn dat deze bronnen zich       van groengas (Routekaart Groen Gas). Tussen nu en 2050 zal een
     veelal op behoorlijke afstand van de warmtevraaggebieden bevinden          grote vraag ontstaan naar groengas en biomassa vanuit de chemische
56   en de aanvoertemperatuur erg laag is. Dit maakt de toepassing              industrie (als grondstof) en voor de mobiliteitssector, waardoor de
     zeer onzeker in de meeste warmtevraaggebieden. Voorbeelden van             beschikbaarheid voor gebouwenverwarming afneemt.
     bovengemeentelijk en –regionale bronnen zijn: het Apeldoorns Kanaal,
     de IJssel , het Twentekanaal en RWZI’s.                                    De toepassing van groengas in de gebouwde omgeving van de regio
                                                                                kan alleen haalbaar worden als er sterk ondersteunend (nationaal)
     Houtige Biomassa                                                           beleid komt voor groengas én als innovatieve vergassingstechnieken
     Biomassa is een stabiele en flexibele warmtebron. Het kan in groengas      doorbreken. De aanvragen voor de productie van biogas wordt lokaal
     worden omgezet maar het kan ook in warmte worden omgezet in                afgewogen. In verschillende projecten worden de mogelijkheden voor
     een warmtecentrale (ketel). De warmte wordt geleverd aan een               de opwekking van biogas uit mest onderzocht. In enkele projecten
     warmtenet. Biomassa heeft een bovengemeentelijke’ potentie, omdat          wordt het biogas toegepast in de industrie. Neveneffect van de
     warmtenetten een regionale reikwijdte kunnen hebben en biomassa            mestvergisting is een forse beperking van de broeikasgasemissies uit
     naar andere regio’s kan worden vervoerd. Er wordt een toename              de stallen.
     van gebruik van biomassa voor warmtelevering aan warmtenetten
     verwacht, op de lange termijn vooral als pieklast en op de korte termijn
     ook als basislast. De beschikbaarheid van reststromen uit Nederland
     is beperkt en zal veel voor hoogwaardigere toepassingen worden
     ingezet, bijv. als grondstof in de chemische industrie. Importeren
     van houtpellets en andere biomassa is ook mogelijk, maar dan moet
     gecontroleerd worden of aan de duurzaamheidseisen wordt voldaan.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>     Bijlage                                                                                            Stakeholders                                  Trede participatie regionaal Doelstelling betrekken/ informeren
                                                                                                                                                                                   regionaal
                                                                                                                                                                                                                                   Middel regionaal




     3
                                                                                                        Volksvertegenwoordigers                       Meeweten in de Concept-      Doel: informeren over thema’s en informeren     Informeren


        Schema
                                                                                                                                                      RES                          over proces RES.                                ∂ Website
                                                                                                                                                                                                                                   ∂ Nieuwsbrief
                                                                                                                                                                                   Doel: Democratische besluitvorming              ∂ Regionale raadsbijeenkomsten/ thema
                                                                                                                                                      Beslissen/meebepalen in de                                                     bijeenkomsten


        betrokkenen RES
                                                                                                                                                      RES 1.0                                                                      ∂ Contacten met griffiers
                                                                                                                                                                                                                                   ∂ Raadsvergaderingen
                                                                                                        Colleges van B&W, colleges van Dijkgraaf en   Meebepalen                   Doel: besluiten voorbereiden.
                                                                                                        Heemraden, Gedeputeerde Staten, Dagelijks
                                                                                                        Bestuur CTR
                                                                                                        Stuurgroep RES en ambtelijke voorbereiding    Meebepalen                   Voorbereiden besluitvorming colleges            Onderzoeksresultaten en voorbereide
                                                                                                        ∂ Portefeuillehouders RO en Duurzaamheid                                   en volksvertegenwoordigers. Adviseren,          adviezen managen;
                                                                                                          namens colleges van B&W gemeente                                         organisatorische besluiten nemen,               ∂ Bijeenkomsten Stuurgroep RES
                                                                                                          Apeldoorn, Brummen, Epe, Heerde, Zutphen,                                bovenregionale bestuurlijke afstemming,         ∂ Contacten beleidsambtenaren-
                                                                                                          Lochem, Voorst                                                           Gezamenlijk ambassadeurschap.                   ∂ Omgevingsmanager RES
                                                                                                        ∂ Portefeuillehouders Duurzaamheid en RO
                                                                                                          namens Gedeputeerde Staten provincie                                                                                     ∂ Coördinatiegroep RES/ Werkgroep
                                                                                                          Gelderland                                                                                                                 Communicatie/ Werkgroep Warmte.
                                                                                                        ∂ Heemraad Waterschap Vallei en Veluwe/                                                                                    ∂ Interne werkateliers.
        Dit schema betreft een weergave van de betrokken                                                  Waterschap Rijn en IJssel
                                                                                                        ∂ Adviseur netbeheer Liander
        stakeholders van Concept-RES naar RES 1.0                                                       ∂ Adviseur Strategische Board
        gekoppeld gecombineerd met het doel en de ingezette                                             Strategische Board/ themalijn energietransitie Meebepalen                  Doel: verbindingen leggen, adviseren, elkaar    Informeren/ betrekken
57      middelen.
                                                                                                                                                                                   geïnformeerd houden, kennis en innovaties
                                                                                                                                                                                   stimuleren.                                     Via medewerkers board in cogro, board
                                                                                                                                                                                                                                   leden in Stuurgroep.
         	
          Informeren/meeweten: elke geïnteresseerde moet op een                                         Inwonersbelangenverenigingen                  Meedenken                    Doel: lokaal en regionaal proces duiden en      Informeren:
          toegankelijke manier relevante informatie kunnen vinden of                                                                                                               informeren .                                    ∂ Website
                                                                                                                                                                                                                                   ∂ Webinars inwonersbelangenverenigingen
          ontvangen
                                                                                                                                                                                                                                   ∂ Stimuleren van jongerenparticipatie.
         	
          Consulteren /meedenken: er is veel gebiedskennis en ervaring
                                                                                                        Inwoners en niet regionaal georganiseerde     Meedenken                    Doel: De lokale participatieprocessen           Informeren
          als het gaat om ruimtelijke inpassing en energietransitie, ook                                maatschappelijke partners                                                  faciliteren waar wenselijk en mogelijk.         ∂ Website
          zijn er andere ontwikkelingen die invloed kunnen hebben de                                                                                                                                                               ∂ Digitale participatie
          RES die op deze manier wordt betrokken                                                        Regionale Maatschappelijk Georganiseerde      Meedenken                    Meedenken                                       Betrekken/ informeren;
         	
          Meewerken: een kleinere groep bereidt de verschillende                                        stakeholders                                                               (coproduceren met de regio)                     ∂ Ontwerpateliers
                                                                                                        In de basis achterbannen Regionale                                                                                         ∂ Regionale Stakeholdertafel (adviseren
          bijeenkomsten voor en maakt de verschillende documenten
                                                                                                        Stakeholdertafel RES                                                       Allen: meedenken in ontwerp van de RES.           bestuurlijke tafel)
         	
          Beslissen/meebepalen: de RES is een document waar                                             NMG, Saxion, VNO NCW, LTO, JONG RES,                                       Expertise inzetten ten behoeve van te maken     ∂ Stimuleren en faciliteren van
          uiteindelijk door democratisch gekozen vertegenwoordigers                                     Gelders Genootschap, samenwerkende                                         afwegingen.                                       jongerenparticipatie
          over wordt besloten                                                                           energiecoöperaties, samenwerkende                                                                                          ∂ Stakeholdergesprekken
                                                                                                        woningcoöperaties, Rabobank                                                Regionale Stakeholdertafel: afvaardiging voor
                                                                                                        Specifieke belangengroepen op basis van                                    gezamenlijk advies aan de Stuurgroep.
                                                                                                        thema ateliers
                                                                                                        Bovenregionale overheidspartners              Meeweten/ meedenken          Informeren en afstemmen over de RESsen          Informeren/ betrekken
                                                                                                        Oa. provincies, NP RES en Rijkswaterstaat                                  (gezamenlijke kansen en knelpunten)             ∂ Provinciale overleggen
                                                                                                                                                                                                                                   ∂ Stakeholdergesprekken
                                                                           Figuur 16: Betrokkenen RES                                                                                                                              ∂ Deelname aan gebiedsateliers
                                                                                                                                                                                                                                   ∂ Afstemming NPRES
                                                                                                                                                                                                                                   ∂ Bestuurlijke afstemming en lobby.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>     Bijlage




     4
                                                                                                                                                                                                                                                                              Figuur 17: Participatiemodel



        Participatie
                                                                                                                                                                                                      Verkennen




                                                                                                                                                                        Aanpassen                                                 Vormen


                                                                                                                            Verkennen                                                                Lokaal                                                                          Verkennen
        Doelstellingen participatie RES Cleantech Regio
        Door belanghebbenden te laten participeren, streven we vier doelen na:
          Door partners te betrekken, te informeren en te consulteren zetten we in op
          bewustwording, uitbreiding van de bestaande kennis en waar mogelijk op acceptatie;         Aanpassen                                         Vormen                          Uitvoeren                      Vaststellen                        Aanpassen                                             Vormen
          Door de RES te vormen met input van een breed samengestelde groep met
          diverse meningen en expertisen, vindt een eerste weging voor het draagvlak van                              Regionaal                                                                                                                                             Gebiedsniveau
          het algemeen belang plaats. Dit komt ten goede komt aan de kwaliteit van de
          besluitvorming;
          Door de dialoog komen de kansen en knelpunten voor de energietransitie in beeld, dit                                                                                        Doel participatie:
          brengt scherpte aan in de RES;
58        Stimulering van eigenaarschap.                                                                   Uitvoeren                       Vaststellen                                 Doelen & beleid:                                                                Uitvoeren                       Vaststellen
                                                                                                                                                                                       • Voorwaarden
                                                                                                                                                                                       • Locaties
        Participatie: verschillende schaalniveaus                                                                                                                                      • Randvoorwaarden financiële en
                                                                                                                                                                                         lokaal eigenaarschap
        Eerst volgt een korte uitleg over de verschillende schaalniveaus in participatie en hoe
        deze niveaus zich tot elkaar verhouden. Dit is nodig om te begrijpen op welk schaalniveau
        de participatie in de RES plaatsvindt.                                                             Doel participatie:                                                          Karakter participatie:                                                          Doel participatie:
                                                                                                                                                                                       • Informeel bij ontwikkelingen via
                                                                                                                                                                                         bijeenkomsten ed
        Op verschillende schaalniveaus zijn verschillende vormen van participatie nodig en                 Ambitie, strategie & afspraken:                                             • Formeel bij besluitvorming beleid door                                        Projectontwikkeling:
                                                                                                           •   Zoekgebieden                                                              volksvertegenwoordiging                                                       • Business case
        wenselijk. Hier zit een zekere volgordelijkheid in (van grof naar fijn). Interactie tussen         •   Ruimtelijke principes                                                   • Formeel bij een plan-MER                                                      • Uitvoering geven aan voorwaarden
        de verschillende schaalniveaus is nodig vanwege goede afstemming. Interactie is                    •   Belang financiële en lokaal eigenaarschap
                                                                                                           •   Procesafspraken
        wenselijk omdat kennis op elk schaalniveau een ander schaalniveau kan aanscherpen.
                                                                                                                                                                                       Wie:                                                                            Karakter participatie:
        In zekere zin kan hierin sprake zijn van een cyclus, zowel binnen een schaalniveau als                                                                                         • Gemeenten                                                                     • Informeel
        op het geheel. Ervaring in het project (zonneweide realiseren) kan bijvoorbeeld leiden             Karakter participatie:                                                      • Maatschappelijke partijen lokaal                                              • Formeel bij een project-MER
                                                                                                           • Informeel bij ontwikkelingen via                                            en regionaal
        tot nieuwe inzichten voor beleid (herijking van een zonnekader) maar ook over locatie of             bijeenkomsten e.d.                                                        • Inwoners
        inpassingsafspraken vanuit landschapsperspectief (RES).                                            • Formeel bij besluitvorming door
                                                                                                             volksvertegenwoordiging RES 1.0                                                                                                                           Wie:
                                                                                                           • Formeel bij een plan-MER                                                                                                                                  • Initiatiefnemer
                                                                                                                                                                                                                                                                       • Bevoegd gezag
        Op elk schaalniveau zijn ook verschillende fasen te herkennen. Het begint altijd met                                                                                                                                                                           • Direct belanghebbenden
        een ambitie, een idee of opdracht waarna een verkenning start die op basis van input                                                                    proc                             e
                                                                                                           Wie:                                                        e s p a r ti c i p a ti
        via informele procesparticipatie verder wordt gevormd met anderen. Na de vormende                  • Overheden
                                                                                                           • Maatschappelijke partijen met
        fase start de formele besluitvormingsfase waarin op regionaal en lokaal niveau
                                                                                                             regionale belangen
                                                                                                                                                                                                                                           proje c                    tie
        volksvertegenwoordigers het resultaat vaststellen.                                                                                                                                                                                           t p a rticip a
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>     Gemeenten betrekken lokale stakeholders en individuele belanghebbenden                    extra input verrijkt en kunnen betrokkenen meedenken en praten. Het doel is om een
     Als vertrekpunt voor het participatieproces geldt het beginsel dat gemeenten              beter resultaat te bereiken en tegelijkertijd de acceptatie van de RES te vergroten.
     verantwoordelijk blijven voor het betrekken van lokale stakeholders en individuele        In het afwegingskader van de RES is draagvlak – het vergroten van de acceptatie -
     belanghebbenden bij hun omgevingsbeleid. In de Startnotitie RES is dit als                één van de bouwstenen in de bestuurlijke afweging, naast netcapaciteit, het gebruik
     uitgangspunt vastgelegd. Het gaat hierbij om de omgevingsvisie, het omgevingsplan         van de ruimte en de kwantiteit van de elekriciteitsopwek.
     en de lokale klimaat-en energieprogramma’s. Datzelfde geldt voor de in 2021 vast te
     tellen gemeentelijke transitie-visie warmte. De RES als strategie belandt in de lokale    De procesparticipatie van de RES 1.0 gaat over de volgende onderdelen:
     omgevingsvisies. In het schema aan het eind van deze bijlage is meer informatie te           Zoekgebieden & Ruimtelijke principes: via ruimtelijke ateliers wordt met
     vinden over de participatie op het lokale schaalniveau.                                      maatschappelijke partijen met gebiedskennis onderzocht naar waar wind en
                                                                                                  grootschalige zonopstellingen mogelijk zijn, welke waarden belangrijk zijn en hoe
     RES: het regionale schaalniveau                                                              deze geborgd kunnen worden in de RES en de verdere uitwerking.
     De RES gaat alleen over het regionale schaalniveau. Het gaat immers over de                  Belang financieel en lokaal eigenaarschap: bij een grote opgave zoals de            kwalitatief goed resultaat en organiseer je in beperkte tijd betrokkenheid? We hebben
     gezamenlijke ambitie en strategie van de regio. Hierbij kijken we gebieds- en                energietransitie is het belangrijk dat de lusten en lasten ervan worden gedeeld     gewerkt aan het vormgeven van een gedegen ruimtelijke strategie. Waar zijn we mee
     gemeenteoverstijgend naar ons landschap en naar andere regionale opgaven. De                 op een wijze die past bij het gebied. Dit is bij uitstek maatwerk maar gedeelde     bezig, waar werken we naartoe en welke mogelijkheden zien wij voor het realiseren
     participatie en de vormgeving van de strategie op regionaal niveau is onlosmakelijk          uitgangspunten passen wel op dit schaalniveau. Denk hierbij aan uitgangspunten      van duurzame energie in de regio? Dit verhaal geven we vorm in de ateliers met
     verbonden met het lokale proces. En het heeft , zoals elk schaalniveau, zijn eigen           over mede-eigenaarschap, financiële deelneming, omgevingsfonds of                   maatschappelijke organisaties, belangengroepen en professionele partijen. Met dit
     focus en aanpak. In paragraaf 5.2 beschrijven wij hoe wij participatie op het regionale      omwonendenregeling. Hierbij hoort ook een nadere uitwerking van 50% lokaal          verhaal gaan we in gesprek met de inwoners van de regio. Dit gesprek wordt op lokaal
     schaalniveau hebben vormgegeven.                                                             eigenaarschap.                                                                      niveau gevoerd. Elke gemeente geeft zelf vorm aan dit gesprek. Inwoners worden zo
59                                                                                                Procesafspraken: het is van belang dat betrokken kunnen nagaan hoe besluiten        betrokken op de schaal waar zij het meeste belang hebben; hun directe leefomgeving.
     Energiecoorperaties en buurtinitiatieven denken op gebiedsniveau                             tot stand komen en op welke wijze en welk moment zij kunnen deelnemen aan           Hier zijn mogelijkheden om aan te sluiten bij lopende participatietrajecten van
     De samenwerkende energie coöperaties hebben ervaring met het realiseren van                  het proces. De RES geeft hierin inzicht. Daarnaast kunnen (andere) processen        bijvoorbeeld de omgevingsvisie. Uiteindelijk komen de resultaten van de RES terug
     projecten op gebiedsniveau. Op dit schaalniveau van hebben zij gekeken op welke              op elkaar worden afgestemd als die behoefte of meerwaarde er is. Naar               in de omgevingsvisies. Door deze werkwijze krijgt participatie goed vorm in beide
     locaties zijn mogelijkheden zien voor grootschalige opwek. En zij hebben gekeken             aanleiding van de reacties op de Concept-RES is de communicatie geïntensiveerd      processen.
     naar wat daar beleidsmatig voor nodig is. Een beschrijving hiervan geven zij vorm            (nieuwsbrieven, uitgebreide terugkoppeling via website) en is de stakeholdertafel
     gegeven in een zogenaamd coöperatief bod. In enkele buurtschappen ontstaan                   in het leven geroepen.                                                              Karakter participatie RES
     initiatieven om zelf het gesprek in het gebied aan te gaan. Energietransitie en behoud                                                                                           In algemene zin kan er een onderscheid gemaakt worden tussen informele en
     of herstel van landschap zijn hierbij belangrijke gespreksonderwerpen. Zo kent het        De deelnemers bestaan uit maatschappelijke organisaties, belangengroepen               formele participatie. Formeel gaat over de wettelijke dan wel beleidsmatige verplichte
     het Larense Broek en omgeving haar eigen BuurtEnergieStrategie.                           en professionele partijen. Bij de regionale ateliers zijn dit bijvoorbeeld             participatie, denk aan een zienwijzeprocedure of een MER-procedure. Informele
                                                                                               landbouworganisaties en natuurorganisaties, en bij lokale ateliers bijvoorbeeld        participatie is niet verplicht en wordt vormgegeven naar eigen inzicht en behoefte.
     Schaalniveau regionaal                                                                    vertegenwoordigers van dorpsraden, energie coöperaties en lokale ondernemers.
     De strategie zoals die verwoord is in deze RES is het resultaat van een langdurig         Daarnaast worden thema ateliers georganiseerd die een extra verdiepingsslag maken      Visie Cleantech Regio formele participatie
     proces dat doorloopt tot 2030 en daarna. Hieronder wordt aangegeven hoe op                op bepaalde onderwerpen. Uitkomsten hiervan worden weer meegenomen in de               De definitieve (en vastgestelde) RES 1.0 is voor alle betrokken partijen uitgangspunt
     regionale schaal invulling wordt gegeven aan participatie.                                ruimtelijke ateliers.                                                                  voor omgevingsinstrumenten zoals omgevingsvisie, omgevingsverordening en
                                                                                                                                                                                      omgevingsplan, transitie-visie ‘warmte’ en wijkplannen. De Cleantech Regio kiest
     Door participatie in het RES-proces wordt de omgeving inhoudelijk betrokken bij het       De RES kent een beperkte doorlooptijd. Daarnaast is de opgave om duurzame energie      ervoor om meer tijd te nemen voor een goede dialoog met de omgeving dan in de
     ontwikkelen van de ambitie en strategie. Hierdoor wordt bestaande kennis met deze         ruimtelijk in te passen met maatschappelijk draagvlak complex. Hoe kom je tot een      landelijke planning is voorzien. Dit is passend bij de complexiteit van de vraagstukken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>     De RES is een nieuw instrument. Er zijn nog geen harde richtlijnen voor formele participatie
     in het kader van de RES. Een belangrijk juridisch kader voor formele participatie is het
     Verdrag van Aarhus. De inhoud van de RES kan in het licht van dit verdrag gezien worden
     als beleid, plan of programma (artikel 7 verdrag van Aarhus). Dit geeft een verplichting
     tot inspraak. Hoe die inspraak moet worden georganiseerd, staat voor de RES niet vast.
     De Cleantech Regio heeft besloten om de RES 1.0 formeel ter inzage te leggen. Met deze
     formele inspraak kiezen we voor zorgvuldigheid boven snelheid.

     Visie Cleantech Regio informele participatie
     Informele participatie is voor de RES een belangrijke pijler. Gesprekken over mogelijke
     plannen voor windmolens of zonneparken leiden in de praktijk vaak tot bezwaren van
     omwonenden. Door een zorgvuldig en helder proces, inhoudelijk herleidbare keuzes en
     gezamenlijke afspraken over de lusten en lasten, wordt gestreefd naar een zo groot
     mogelijke acceptatie.

     Hiervoor gelden de volgende uitgangspunten:
        we committeren ons aan samenwerkingsafspraken met partners in de regio;
        maken procesafspraken met stakeholders over de uitvoering van de RES, en
        benutten waar mogelijk (duurzame) ‘meekoppelkansen’, en
60      als vertrekpunt hanteren we bestaand beleid en bestaande plannen van de
        bestuurlijke partners.

     Voor verschillende belanghebbenden geldt een gedifferentieerde benadering op basis
     van een stakeholdersanalyse. Bovenregionale, regionale en lokale partijen worden op
     verschillende wijzen betrokken in het regionale participatieproces.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>